בבא בתרא, פרק ט', משנה א'. דער פרק גייט אן ווייטער צו האנדלען מיט ענינים פון ירושה, און דא וועלן מיר מסביר זיין באריכות א נושא וואס איז שוין א פאר מאל דערמאנט געווארן בקיצור: די תקנת חכמים בנוגע מזונות פאר די טעכטער פון די ירושה (עיזבון).
דער תקנה שטעלט פעסט אז די טעכטער האבן א דין קדימה אויף די נכסים פון די ירושה, און מען דארף זיי קודם אויסהאלטן. די תקנה איז חל אויף טעכטער ביי וועמען עס זענען דא צוויי תנאים:
קטנות - וואס זענען נאך נישט אלט געווארן צוועלף און א האלב יאר.
שאינן נשואות - טעכטער וואס האבן חתונה געהאט זענען נישט אין די תקנה.
דערפאר, ווען עס איז נישטא גענוג אין דער ירושה אויסצוהאלטן אלעמען, מישט זיך בית דין אריין, נעמט איבער די נכסים און זארגט אז מען זאל דאס פירן ווי עס דארף צו זיין, כדי דאס זאל שפייזן די קליינע טעכטער - און די עלטערע ברידער באקומען גארנישט. ווי נאר די טעכטער האבן חתונה אדער ווערן אלט צוועלף און א האלב יאר, הערן זיך אויף זייערע מזונות פון די ירושה, און דאס וואס בלייבט איבער גייט אריבער צו די זין לויט די הלכות פון ירושה.
טעם התקנה:
דער טעם איז אז די קליינע טעכטער זאלן נישט דארפן גיין נאך די הייזער (לחזר על הפתחים). דאס איז א סאך מער אומאיינגענעם און שווערער פאר זיי ווי פאר די זין, און חכמים האבן אויף קיין פאל נישט געוואלט אז אזא זאך זאל פאסירן. דערפאר ווערן די טעכטער קודם אויסגעהאלטן פון די ירושה, בעפאר זייערע ברידער.
עס איז כדי שוין יעצט אנצומערקן א וויכטיגע נקודה להלכה ולמעשה: חכמים האבן נאר משעבד געווען פאר די מזונות די נכסי דלא ניידי - באדנס און געביידעס - און נישט, למשל, באנק אקאונטס (חשבונות עובר ושב). מיר וועלן זיך נאך אומקערן צו דעם צום סוף פון די משנה.
לשון המשנה:
"מי שמת והניח בנים ובנות" - א מענטש וואס איז נפטר געווארן און איבערגעלאזט נאך זיך זין און טעכטער.
"בזמן שהנכסים מרובין - הבנים יירשו והבנות יזונו" - ווען עס איז דא גענוג פאר אלעמען, למשל א מענטש וואס האט איבערגעלאזט צען דירות, גייען די דירות אריבער צו די זין בירושה, און זיי דארפן זארגן אז עס זאל זיין פון דעם רענט-געלט צו שפייזן זייערע שוועסטער: מזון, קליידער, דירה, רפואות און אלע זייערע באדערפענישן.
"נכסים מועטין - הבנות יזונו והבנים ישאלו על הפתחים" - ווען עס איז נישטא גענוג פאר אלעמען, און די ירושה האט נישט מער ווי איין דירה אויסצוהאלטן פיר קינדער, ווערן די טעכטער אויסגעהאלטן פונעם רענט-געלט. בית דין זאמלט איין דאס געלט און האלט זיי אויס דורך אן אפוטרופוס. אבער די זין, וואס האבן נישט פון וואס זיך צו שפייזן, זענען געצווינגען צו גיין נאך די הייזער - ווייל אז מען האט נישט קיין צווייטע ברירה, איז בעסער אז די זין זאלן קלייבן נדבות און נישט די טעכטער.
קושיית אדמון:
אדמון, א תנא אין אונזער משנה, פרעגט א קשיא: די זין זענען דאך די יורשים און נישט די טעכטער, און זייער האנט איז אויפן אויבערשטן. ווי אזוי איז מעגליך אז פונקט זיי זאלן שאדן האבן, ביז די טעכטער נעמען אלעס און די זין נעמען גארנישט? צום ווייניגסטנס וואלט געווען פאסיג אז זיי זאלן באקומען א גלייכע באהאנדלונג - ווייל די דירה וועט דאך זיין זייערע שפעטער - און מ'זאל צעטיילן דעם שכר דירה אין פיר חלקים, ענליך צו דעם וואס איז ערקלערט געווארן אין דער פריערדיגער משנה אז ווען ס'זענען נאר דא טעכטער ווערט די מזונות צעטיילט צווישן זיי אויף גלייך. און דאס איז זיין לשון: "בשביל שאני זכר הפסדתי?" - צי ווייל איך בין א זכר דארף איך דערלייגן?
רבן גמליאל איז מסכים צו זיין טענה און איז מחזק זיינע ווערטער. אבער להלכה פסק'נט מען נישט ווי אדמון און נישט ווי רבן גמליאל, נאר ווי דער תנא קמא: די טעכטער ווערן קודם כל געשפייזט, און ווען זיי ווערן צוועלף און א האלב יאר אדער זיי האבן חתונה - גייט אריבער דאס איבערגעבליבענע פונעם עיזבון צו די זין לויט די דיני ירושה.
הלכה למעשה:
כאטש די חכמים האבן משעבד געווען פאר מזונות נאר קרקעות, האבן די גאונים נאך דער גמרא מתקן געווען אז שעבודים און חלוקות זענען חל אויף א גלייכן אופן סיי אויף נכסי דלא ניידי און סיי אויף מטלטלין. אבער וויבאלד דאס איז א שפעטערדיגע תקנה, און די ארגינעלע תקנה האט נישט משעבד געווען קיין מטלטלין, קומט אויס אז ביי מטלטלין שטימט למעשה די הלכה מיט די דעה פון אדמון. און למעשה:
ביי קרקע: אויב דער גאנצער עיזבון איז א דירה, פארדינגט דאס דער בית דין, און די שכר דירה ווערט געגעבן בלויז פאר די קליינע טעכטער, און די זין נעמען גארנישט ביז די טעכטער ווערן גרויס אדער האבן חתונה.
ביי מטלטלין: אויב דאס איבערגעבליבענע איז א חשבון עובר ושב אדער א פארטפאליא פון שערס (תיק מניות) וואס טיילט דיווידענדן וכדומה, ווערן אלע קינדער געשפייזט אויף גלייך - די טעכטער אזוי ווי די זין. די טעכטער באקומען מזונות ביז צוועלף און א האלב יאר אדער ביז זייער חתונה, און פון יענעם פונקט הערט זיך אויף זייערע מזונות און אלע איבעריגע נכסים גייען אריבער צו די זין לויט די דיני ירושה.
לסיכום: אין דער משנה האבן מיר געלערנט די תקנת חכמים אז די קליינע טעכטער וואס האבן נאך נישט חתונה געהאט ווערן קודם געשפייזט פונעם עיזבון, כדי זיי זאלן נישט דארפן גיין איבער די טירן (יחזרו על הפתחים). ביי נכסים מרובים ירש'נען די זין און די טעכטער ווערן געשפייזט; ביי נכסים מועטים ווערן די טעכטער געשפייזט און די זין דארפן גיין איבער די טירן. אדמון האט זיך געדינגען און געטענה'ט "בשביל שאני זכר הפסדתי", און רבן גמליאל איז מחזק זיינע ווערטער, אבער די הלכה בלייבט ווי דער תנא קמא. למעשה, ביי קרקעות פירט מען זיך לויט דער ארגינעלער תקנה, און ביי מטלטלין, מכוח די תקנת הגאונים, ווערן די מזונות צעטיילט צווישן אלע קינדער אויף גלייך.