פתיחה
מיר האלטן ביים סוף פון דער מגילה, אינעם לעצטן טייל פון פרק ד. דער משא ומתן ביים שער איז פארענדיגט געווארן, דער נאנטער גואל האט אויסגעטאן זיין שיך, און בועז האט אויסגערופן פאר די זקנים און דעם גאנצן עם אז ער קויפט דעם חלק פון אלימלך און נעמט רות פאר אן אשה. פון דא און ווייטער גייט די מגילה אריבער פונעם משפט צום ברכה: די ברכה פונעם עם און די זקנים, די געבורט פון עובד, די ברכה פון די פרויען פאר נעמי, און צום סוף די שלשלת היוחסין וואס ציט זיך ביז דוד המלך. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן פירוש פונעם מלבי"ם, און צולייגן די רייד פון מדרש און בעלי מוסר.
דריי ברכות ביים שער
וַיֹּאמְרוּ כָּל הָעָם אֲשֶׁר בַּשַּׁעַר וְהַזְּקֵנִים עֵדִים, יִתֵּן ה' אֶת הָאִשָּׁה הַבָּאָה אֶל בֵּיתֶךָ כְּרָחֵל וּכְלֵאָה אֲשֶׁר בָּנוּ שְׁתֵּיהֶם אֶת בֵּית יִשְׂרָאֵל, וַעֲשֵׂה חַיִל בְּאֶפְרָתָה וּקְרָא שֵׁם בְּבֵית לָחֶם. (יא) - און דאס גאנצע פאלק וואס איז געווען ביים טויער און די זקנים האבן געזאגט: מיר זענען עדים; דער אויבערשטער זאל געבן די פרוי וואס קומט אין דיין הויז ווי רחל און ווי לאה, וואס זיי ביידע האבן אויפגעבויט דאס הויז פון ישראל, און מאך חיל אין אפרתה און רוף א נאמען אין בית לחם.
קודם כל ענטפערן זיי אויפן משפטישן ענין: "עדים" - מיר נעמען אויף זיך די עדות. און גלייך דערנאך וואונטשן זיי אים ברכת חתנים, ווייל עס איז דאך דא א חתונה. זאגט דער מלבי"ם: עס זענען דא דא דריי ברכות. א ברכה פאר דער אשה, א ברכה פאר בועז אליין, און א ברכה פאר די קינדער.
די ערשטע ברכה איז פאר דער אשה: "יתן ה' את האשה הבאה אל ביתך כרחל וכלאה". דאס הייסט, הגם זי איז א בת עכו"ם, די טאכטער פון עגלון מלך מואב, וויבאלד זי קומט אריין אין דיין הויז - און דו ביסט אן אדם צדיק און אן אדם גדול - וועט זי זיין אין איר צדקות אזוי ווי רחל און לאה. וואס דען, אויך דער יחוס פון רחל און לאה איז דאך נישט געווען קיין גרויסע מציאה: ווער איז געווען זייער פאטער? לבן. און פונדעסטוועגן, ווען זיי זענען געקומען אין בית יעקב זענען זיי געווען צדקניות און האבן אויפגעבויט בית ישראל. אזוי אויך דא: זאלסט נישט זאגן "זי איז דאך די טאכטער פון עגלון מלך מואב", נאר וויבאלד זי גייט אריין אין דיין הויז, פונקט ווי רחל און לאה וואס זענען געווען טעכטער פון א גוי און האבן זיך צוגעשלאסן צו די עברים און אויפגעבויט בית ישראל - אזוי אויך וועט זי אויפבויען צוזאמען מיט דיר דאס בית ישראל.
די צווייטע ברכה איז פאר בועז אליין: "ועשה חיל באפרתה וקרא שם בבית לחם". ערקלערט דער מלבי"ם: דער נאמען פון זיין שטאט איז געווען בית לחם, און "אפרת" איז דער נאמען פון זיין משפחה - "אפרתים" מיינט מיוחסים. זאגט מען אים: זאלסט מאכן חיל ביז דו וועסט זיין צום פראכט פון דיין גאנצער משפחה, אלע בני אפרתה וועלן זיך בארימען מיט דיר און דו וועסט זיין זייער תפארת.
און וואס מיינט "וקרא שם בבית לחם"? עס איז באקאנט אז ווען א מענטש ווערט מפורסם, מאכט ער אויך זיין שטאט מפורסם. דאס שטעטל ראדין - ווער וואלט געהערט דערפון מיט צוויי הונדערט יאר צוריק? א קליין שטעטעלע אין א ווינקל ערגעץ ווייט. אבער וויבאלד דער חפץ חיים האט געוואוינט אין ראדין, הערט היינט יעדער שומר תורה ומצוות דעם נאמען "ראדין" און ווייסט תיכף: דער חפץ חיים פון ראדין. מ'זאגט דיר "בריסק" - ווער ווייסט וואס איז בריסק? אבער "דער בריסקער רב" - דאס זאגט שוין עפעס. מ'זאגט "סטייפלע" - מען קען נישט, אבער "דער סטייפלער" - פארשטייט זיך, פונעם שטעטל סטייפלע. ווען א מענטש טוט חיל, ווערט אויך דער נאמען פון זיין ארט בארימט בזכותו. און דאס איז וואס זיי האבן אים געבענטשט: "וקרא שם בבית לחם" - דו וועסט האבן א נאמען, און יעדער וועט זאגן: דאס איז בועז פון בית לחם.
נאך א פירוש: בועז האט געהאט פארוואס צו זיין באזארגט איבער דעם שידוך. ערשטנס, ער נעמט א מואבי'טע. צווייטנס, זי האט געמאכט די שריט צו אים און נישט ער צו איר - זי איז דאך די וואס איז געקומען צום גורן. דעריבער האבן זיי אים געזאגט: זאלסט זיך נישט זארגן. "כרחל" - וואס אויך רחל איז געווען די טאכטער פון א גוי; "וכלאה" - וואס אויך לאה האט זיך געוואנדן צו יעקב און אים געזאגט "אלי תבוא כי שכר שכרתיך בדודאי בני". און פונדעסטוועגן "בנו שתיהם את בית ישראל". אויך דו האסט זיך גארנישט וואס צו זארגן.
און נאך: "כרחל וכלאה" - זי זאל זיין שיין ווי רחל און צנועה ווי לאה. און נאך א רמז: "הבאה אל ביתך כרחל וכלאה" - די סופי תיבות זענען אותיות "כלה", דאס הייסט די כלה וואס דו נעמסט איז ווי רחל און ווי לאה. און נאך האבן זיי אים געזאגט: מיר וואונטשן דיר אז עס זאל דיר נישט פאסירן ווי ביי רחל, וואס איז נסתלק געווארן בדרך אפרת - דו זאלסט "עשה חיל באפרתה". און ווייטער וועלן מיר זען דעם טיפן קשר צווישן רות און רחל.
די ברכה פאר קינדער - ווי דאס הויז פון פרץ
וִיהִי בֵיתְךָ כְּבֵית פֶּרֶץ אֲשֶׁר יָלְדָה תָמָר לִיהוּדָה, מִן הַזֶּרַע אֲשֶׁר יִתֵּן ה' לְךָ מִן הַנַּעֲרָה הַזֹּאת. (יב) - און דיין הויז זאל זיין ווי דאס הויז פון פרץ וואס תמר האט געבוירן פאר יהודה, פון דעם זרע וואס דער אויבערשטער וועט דיר געבן פון דעם מיידל.
דאָס איז די דריטע ברכה - ברכת הבנים. אויך דאָ האָט בועז געהאַט הרהורים: דאָס קינד וועט דאָך הייסן "על שם המת על נחלתו", און פּונקט צוליב דעם האָט דער נאָענטער גואל אָפּגעזאָגט צו גואל זיין - כדי דאָס קינד זאָל נישט גערופֿן ווערן אויף זיין נאָמען. האָבן אים די זקנים געזאָגט: קוק אויף פרץ וואָס תמר האָט געבאָרן. צו וועמען איז ער מיוחס? צו יהודה. קיינער זאָגט נישט אויף אים אַז ער איז דער זון פֿון ער און אונן, כאָטש עס איז דאָרט געווען אַ פּראָצעס פֿון אַ מין ייבום, פּונקט ווי דאָ. אַזוי בענטשן מיר דיך: דאָס קינד וואָס וועט געבאָרן ווערן וועט הייסן אויף דיין נאָמען, און נישט בלויז אויף דעם נאָמען פֿונעם נפטר, און מען וועט זאָגן אויף אים - דאָס איז דער זון פֿון בועז.
נאָך ערקלערט מען אין דער ברכה: פּונקט ווי תמר האָט נישט געבאָרן פֿון ער און פֿון אונן נאָר פֿון יהודה, אַזוי בענטשן מיר דיך אַז דאָס דאָזיקע מיידל, וואָס האָט נישט געבאָרן פֿון מחלון און כליון, זאָל געבערן ביי דיר. און פּונקט ווי תמר איז געגאַנגען געפּוצט צו יהודה און "ותשב בפתח עינים", אַזוי איז רות געקומען געפּוצט צו בועז אין גורן. און פּונקט ווי דאָרט האָט מען לכתחילה געמיינט אַז זרח איז דער בכור, און צום סוף האָט דער ייִנגערער גובר געווען - פרץ, "מה פרצת עליך פרץ" - אַזוי אויך דאָ: צום ערשט האָט מען געמיינט אַז דער גואל איז דער עלטערער, טוב, און צום סוף האָט זיך אַרויסגעשטעלט אַז דער גואל איז דער ייִנגערער, בועז. און פֿון פרץ איז אַרויסגעקומען דוד המלך.
די חתונה פֿון בועז און רות
וַיִּקַּח בֹּעַז אֶת רוּת וַתְּהִי לוֹ לְאִשָּׁה, וַיָּבֹא אֵלֶיהָ, וַיִּתֵּן ה' לָהּ הֵרָיוֹן וַתֵּלֶד בֵּן. (יג) - און בועז האָט גענומען רותן און זי איז אים געוואָרן צו אַ ווייב, און ער איז געקומען צו איר, און גאָט האָט איר געגעבן אַ הריון און זי האָט געבאָרן אַ זון.
דער פּסוק באַטאָנט אַז בועז האָט נישט געהאַנדלט ווי איינער וואָס מייבם זיין ברודערס ווייב, אויף וועלכער עס שטייט "יבמה יבוא עליה ויבמה". ביי ייבום מן התורה, אין דעם מאָמענט וואָס דער ברודער שטאַרבט אַוועק ווערט די פרוי זיין זקוקה פֿונעם לעבעדיקן ברודער, און זי דאַרף בכלל נישט קיין קידושין - מען דאַרף ביאה, אָבער נישט קיין קידושין; און דאָס וואָס חז"ל האָבן מתקן געווען צו מאַכן אין איר אַ "מאמר", דאָס הייסט איר מקדש זיין, איז בלויז מדרבנן. אָבער דאָ איז עס נישט געווען דער אָריגינעלער ייבום פֿון אשת אח, נאָר אַן ייבום אינעם ברייטערן זינען, פֿון קרובי משפחה. דערפֿאַר האָט זי געדאַרפֿט ליקוחין ממש - איר נעמען פֿאַר אַ ווייב מיט כסף, כדת וכדין ווי איינער וואָס נעמט אַן אישה. און דאָס איז "ויקח בועז את רות ותהי לו לאשה" - מיט גאַנצע ליקוחין, מיט אַ קניין כסף, און ערשט דערנאָך "ויבוא אליה".
"ויתן ה' לה הריון" - דער פּסוק לאָזט וויסן אַז די זאַך איז געווען מיט אַ באַזונדערער השגחה. צען יאָר איז זי געווען מיט מחלון, און ער איז געווען יונג, און זי האָט נישט געטראָגן פֿון אים און קיין זאַך איז דערפֿון נישט אַרויסגעקומען; און דאָ, איין נאַכט מיט בועז, און גלייך האָט זי געטראָגן פֿון אים.
די ברכה פֿון די פֿרויען צו נעמי
וַתֹּאמַרְנָה הַנָּשִׁים אֶל נָעֳמִי: בָּרוּךְ ה' אֲשֶׁר לֹא הִשְׁבִּית לָךְ גֹּאֵל הַיּוֹם, וְיִקָּרֵא שְׁמוֹ בְּיִשְׂרָאֵל. (יד) - און די פֿרויען האָבן געזאָגט צו נעמי: געלויבט איז גאָט וואָס האָט דיר נישט געלאָזט פֿעלן קיין גואל הײַנט, און זיין נאָמען זאָל אויסגערופֿן ווערן אין ישראל.
איצט קומט די ברכה וואָס איז נוגע צו נעמי. מען דאַרף דאַנקען השי"ת "אשר לא השבית לך גואל", ווייל דער זון וואָס איז איצט געבאָרן געוואָרן איז בעצם מחלון. ווי מיר האָבן גערעדט אין די פריערדיקע שיעורים, ווען פֿון ייבום ווערט געבאָרן אַ קינד, איז דאָס די נשמה פֿונעם נפטר אליין, און דאָס איז איינע פֿון די איינציקע ביישפּילן - און אפשר די איינציקע - וואָס מען קען וויסן קלאָר וועלכע נשמה עס איז מגולגל אינעם געבאָרענעם קינד. און מיר האָבן דערמאָנט די ווערטער פֿונעם פלא יועץ, אַז עס איז פֿאַראַן אַן ענין אים צו זאָגן וועגן די חסרונות פֿונעם נפטר, כדי ער זאָל וויסן וואָס ער דאַרף מתקן זיין. קומט אויס: "אשר לא השבית לך גואל היום" - מצד דער הוה, די עצם געבורט; "ויקרא שמו בישראל" - מצד דער עתיד, אַז ער זאָל זיין פֿון די גדולי ישראל, פֿון די באַרימטע און וויכטיקע אנשי השם.
נאָך אַן הסבר: "אשר לא השבית לך גואל" - אַז פֿון אים וועט אַרויסקומען דער גואל ממש, וואָרעם פֿון עובד איז אַרויסגעקומען ישי, און פֿון ישי דוד, און פֿון אים מלכות בית דוד. און נאָך אַ רמז: "לא השבית לך גואל היום" - די סופי תיבות זענען "מלך", צו זאָגן אַז פֿון דיר וועט אַרויסקומען די מלכות.
וְהָיָה לָךְ לְמֵשִׁיב נֶפֶשׁ וּלְכַלְכֵּל אֶת שֵׂיבָתֵךְ, כִּי כַלָּתֵךְ אֲשֶׁר אֲהֵבַתֶךְ יְלָדַתּוּ, אֲשֶׁר הִיא טוֹבָה לָךְ מִשִּׁבְעָה בָּנִים. (טו) - און ער וועט דיר זיין צו דערקוויקן די נשמה און אויסצוהאַלטן דיין עלטער, ווייל דיין שנור וואָס האָט דיך ליב האָט אים געבאָרן, וואָס זי איז דיר בעסער פֿון זיבן זין.
"והיה לך למשיב נפש" - דאָס דאָזיקע קינד, עובד, טוט משיב נפש זיין די נשמה פֿון מחלון, ווייל די נפש פֿונעם נפטר קומט צוריק און ווערט געבאָרן אינעם נײַעם קינד. קומט אויס אַז ער ברענגט דיר צוריק די נפש פֿון דיין זון ממש. "ולכלכל את שיבתך" - ער וועט דיך מפרנס זיין אין דיין עלטער, און פֿאַרוואָס? "כי כלתך אשר אהבתך ילדתו": פּונקט ווי דיין שנור האָט זיך כּסדר משתדל געווען דיך צו דערנערן, און איז געגאַנגען קלויבן לקט אין פֿעלד כדי דיר צו ברענגען און זאָרגן פֿאַר דיין פרנסה, אַזוי אויך דער זון וואָס איז אַרויס פֿון איר וועט שפּייזן דיין עלטער.
און וואס באטייט "טובה לך משבעה בנים"? מען זאגט: ביז יעצט זענען אריבער זיבן דורות פון פרץ, און עובד איז דער אכטער. רות ברענגט דיר אן אייניקל וואס איז בעסער פון אלע זיבן וואס זענען געווען פאר אים.
נעמי אומנת - און אל תהי ברכת הדיוט קלה בעיניך
וַתִּקַּח נָעֳמִי אֶת הַיֶּלֶד וַתְּשִׁתֵהוּ בְחֵיקָהּ, וַתְּהִי לוֹ לְאֹמֶנֶת. (טז) - און נעמי האט גענומען דאס קינד און געלייגט אים אין איר שויס, און זי איז אים געווארן פאר אן אומנת.
זאגן חז"ל: זי האט אים נישט גענומען סתם זיך צו שפילן מיט אים, ווי דער שטייגער פון א זיידע און באבע וואס שפילן זיך מיט די אייניקלעך, נאר ממש אן "אומנת" - א מחנכת. זי האט אים געפירט אין די וועגן פונעם אויבערשטן.
און פון דא האבן חז"ל געלערנט: אל תהי ברכת הדיוט קלה בעיניך. קוקט וואס איז ארויסגעקומען פון דער ברכה - זי האט זוכה געווען און עס איז ארויסגעקומען פון איר ישי, וואס איז נסתלק געווארן בעטיו של נחש, א גוואלדיגער צדיק, און דוד און שלמה און די גאנצע שושלת המלוכה. ווער האט דא געבענטשט? "ויאמרו כל העם אשר בשער והזקנים" - דאס פאלק האט געבענטשט בועז'ן, און אלע ברכות זענען נתקיים געווארן: ער איז געווען פאר איר א משיב נפש, עס איז ארויסגעקומען פון זיי די מלוכה, און זיי זענען געווען כרחל וכלאה אשר בנו שתיהן את בית ישראל. פון דא זעט מען אז מען טאר נישט מזלזל זיין אפילו אין א ברכה פון א פשוט'ן מענטש.
עס ווערט דערציילט אז א איד איז געקומען צום ראגאטשאווער, וואס איז געווען א ריזיגער גאון און זייער א תקיף, און ער האט מיטגעברענגט מיט זיך א מענטש און געבעטן: דער רב זאל בענטשן דעם איד. דער ראגאטשאווער האט נישט געוואלט - ער איז נישט קיין רבי און נישט קיין "באבא", און ער טיילט נישט קיין ברכות. האט דער מענטש געזאגט: "רבי, אבער פונדעסטוועגן - אל תהי ברכת הדיוט קלה בעיניך", דאס הייסט אפילו אויב די ברכה פונעם רב איז נאר א ברכת הדיוט, איז זי אויך עפעס ווערט פאר אונז. באלד האט דער מענטש געכאפט אז ער האט בעצם אנגערופן דעם רב אן "הדיוט", און ער האט זיך געאיילט צו פאריכטן: "וקל וחומר דער רב, וואס איז א תלמיד חכם און א ריזיגער גאון". האט אים דער רב געזאגט בדרך צחות: אנשטאט איך זאל אים בענטשן מיט א קל וחומר - בענטש דו אים אן א קל וחומר, הדיוט כפשוטו.
ותקראנה לו השכנות שם
וַתִּקְרֶאנָה לוֹ הַשְּׁכֵנוֹת שֵׁם לֵאמֹר יֻלַּד בֵּן לְנָעֳמִי, וַתִּקְרֶאנָה שְׁמוֹ עוֹבֵד, הוּא אֲבִי יִשַׁי אֲבִי דָוִד. (יז) - און די שכינות האבן אים א נאמען געגעבן, זאגנדיג: עס איז געבוירן געווארן א זון צו נעמי, און זיי האבן גערופן זיין נאמען עובד, ער איז דער פאטער פון ישי דער פאטער פון דוד.
נעמי ווערט פאר אים אן אומנת ווייל דאס איז בעצם איר אייגענער זון, ווי מיר האבן מסביר געווען - דאס איז מחלון. און אויך די שכינות זאגן אזוי: "יולד בן לנעמי". נישט א זון פאר רות, נאר א זון פאר נעמי, ווייל מחלון איז איר זון, און יעצט איז ער געבוירן געווארן בסוד הייבום.
און בדרך אגב זאל מען וויסן אן הלכה למעשה: עס איז נישטא קיין שום דין אין הלכות ייבום צו געבן דעם קינד א נאמען נאך דעם פארשטארבענעם ברודער. פיל מענטשן מאכן אין דעם א טעות, ווייל זיי האבן געזען אין דער תורה "יקום על שם אחיו המת", און זיי מיינען אז אויב דער נפטר האט געהייסן משה, מוז מען אזוי אויך רופן דעם געבוירענעם. עס איז נישטא אזא דין, און מען זעט דאס בפירוש אין פסוק: "ותקראנה שמו עובד" - מען האט אים גערופן עובד, אויפן נאמען אז ער איז עתיד צו דינען דעם אויבערשטן, און מען האט אים נישט גערופן מחלון, און עס איז נישט געווען דערין קיין שום ענין. "והוא אבי ישי", פון וועמען עס איז ארויסגעשפראצט מלכות בית דוד.
נשמות עשוקות ביד הסטרא אחרא
דא ברענגט דער מלבי"ם א וואונדערבארן ביאור. עס שרייבט דער אריז"ל אין ספר הגלגולים, אז עס זענען פאראן הייליגע און הויכע נשמות וואס זענען פארכאפט ביד הסטרא אחרא, און זי לאזט זיי נישט אראפגיין אויף דער וועלט, ווייל זי האט מורא אז אויב זיי וועלן אראפקומען וועלן זיי מאכן אן איבערקערעניש אויף דער וועלט און פארטרייבן אירע פיס. וואס טוט דער הקדוש ברוך הוא? כביכול טראגט ער איר פאר ארויסצופירן די נשמה צו א מקום מקולקל און פגום, און דעמאלט איז די סטרא אחרא מסכים, ווייל לויט איר מיינונג וועט פון אזא פגומ'דיגן פלאץ גארנישט גוטס ארויסקומען, און אדרבה - פון דארט וועט ארויסקומען א מענטש וואס איז גרויס אין רשעות. ווארום יעדער מענטש וואס איז גרויס אין רשעות איז א מענטש וואס איז מצד עצמו גרויס, וואס וואלט געקענט אנטוויקלען זיינע כוחות אויף דער זייט פון צדקות און ער האט אויסגעוועלט זיי צו אנטוויקלען אויף דער זייט פון רשעות; עשיו וואלט געקענט זיין אדמוני אזוי ווי דוד המלך, און ער האט דאס נישט געטון. און דעמאלט, זאגט דער הייליגער אריז"ל, טוט דער הקדוש ברוך הוא "חושב מחשבות לבלתי ידח ממנו נידח", און ביסלעכווייז נעמט ער ארויס יענע נשמה פון דעם טמא'נעם פלאץ, דערהייבט און דערנענטערט איר ביז זי קומט אן צו דעם געוואלדיגן תפקיד וואס ער האט באשטימט פאר איר.
אַזוי איז געווען ביי אברהם אבינו: ווער איז געווען זיין פאָטער? תרח, דער גרעסטער פאַבריקאַנט פון עבודה זרה. און ניט נאָר דאָס, נאָר מען זאָגט אַז ווען תרח איז געקומען אויף זיין ווייב, אמתלאי בת כרנבו, איז זי געווען אַ נידה רחמנא ליצלן - און ניט בלויז אַז זי האָט זיך ניט געטובלט אין מקוה, נאָר זי איז ממש געווען אין איר נידות. אַלע טומאות צוזאַמען, און פונדעסטוועגן איז פון דעם אַרויסגעקומען אברהם אבינו. דאָס איז דער וועג ווי דער הקדוש ברוך הוא נעמט אַרויס נשמות עשוקות.
און אַזוי זעען מיר אין דער שושלת המלוכה. פון לוט און זיינע טעכטער זענען אַרויסגעקומען עמון און מואב, און פון זיי זענען אַרויס "שתי פרידות טובות" - רות המואביה און נעמה העמונית וואָס האָט חתונה געהאַט מיט שלמה המלך. "מצאתי דוד עבדי" - זאָגן חז"ל: וואו האָב איך אים געפונען? אין סדום. דווקא פון אַן אומאיידעלער מעשה - מיט בנות לוט - שפּראָצט אַרויס די דאָזיקע הייליקע שושלת. און אַזוי אויך פרץ: ווי אַזוי איז ער געבוירן געוואָרן? פון אַ מעשה וואָס איז ניט בכבוד'יק, וואָס יהודה איז געגאַנגען און געקומען אויף תמר וואָס האָט אויסגעזען פאַר אים ווי אַ זונה, מיטן חותמת און פתילים. אויך דאָס זעט אויס ווי עפּעס נעגאַטיווס, און אויך דאָס איז געווען כדי אַרויסצוברענגען פונדאָרט אַ הייליקע נשמה. און אַזוי אויך די שבטים - ווער האָט זיי געבוירן? צוויי שוועסטער. און משה רבנו איז געבוירן געוואָרן פון זיין מומע, ווייל עמרם האָט חתונה געהאַט מיט זיין מומע, און אַ מענטש מעג חתונה האָבן מיט זיין מומע. און מען געפינט נאָך אין דער פרשה אַז יוכבד האָט אינדערצווישן חתונה געהאַט מיט אַן אַנדערן, און עס איז דאָ אַ דעה אַז אלדד ומידד זענען געבוירן געוואָרן פון איר אין דער צייט וואָס עמרם האָט זי געגט, און ערשט דערנאָך האָט ער זי צוריקגענומען; און די זאַך איז זייער וואונדערלעך, און מפרשים שמועסן שווער דערויף, אָבער אויב עס איז אַ קבלה - וועלן מיר עס מקבל זיין. כללו של דבר, זאָגט דער הייליקער אר"י: די הייליקע שבטים זענען אַרויסגעקומען פון צוויי שוועסטער, די נשמה פון פרץ איז אַרויס פון תמר, און רות און נעמה פון עמון און מואב.
און אויף דעם האָט דוד געזאָגט: "בן ישי - עד מה כבודי לכלימה". אינעם מדרש זאָגט מען אַז מען פלעגט אים פאָרוואַרפן: דו קומסט דאָך פון רות המואביה, ווער ביסטו און וואָס ביסטו? האָט ער זיי געענטפערט: "אמרו בלבבכם על משכבכם ודומו סלה" - טראַכט גוט אַריין אין אייער האַרץ, איר קומט דאָך אויך פון צוויי שוועסטער; און צוליב דעם "ודומו" - שווייגט אויף אייביק און איר וועט ניט האָבן קיין טענות אויף מיר.
דאָס האָבן דער פאָלק און די זקנים ביים טויער געפילט: אָט נעמט בועז אַ מואב'ישע פרוי. דעריבער האָבן זיי אים געזאָגט "יתן ה' את האישה הבאה אל ביתך כרחל וכלאה", און "יהי ביתך כבית פרץ אשר ילדה תמר". דאָס הייסט: פּונקט ווי ביי רחל און לאה האָט יעקב חתונה געהאַט מיט צוויי שוועסטער און עס זענען דערפון אַרויסגעקומען הייליקע שבטים, און פּונקט ווי ביים הויז פון פרץ איז געווען אַ שידוך וואָס לכאורה איז ניט הייליק און עס זענען אַרויסגעקומען דערפון מלכים - וואָס דאָס אַלץ איז געווען מוכרח כדי אַרויסצוברענגען יענע נשמות עשוקות - אַזוי אויך דו, וואָס הייראַטסט אַ פרוי וואָס אויף איר זענען פאַראַן פקפוקים און ספקות פון עמונית און מואבית: זאָל דיין הויז זיין אַזוי ווי זיי. פּונקט ווי דער אויבערשטער נעמט אַרויס פונדאָרט דערהויבענע זאַכן פונעם מיסט, אַזוי אויך דאָ, כאָטש די זאַך זעט אויס פעלערהאַפֿט, וועט דער הקדוש ברוך הוא אַרויסברענגען דערפון גרויסע און דערהויבענע זאַכן - ווי עס איז טאַקע געווען, אַז פון דעם איז געוואַקסן מלכות בית דוד.
פאַרוואָס דווקא די שכנות האָבן אים אַ נאָמען געגעבן
איך האָב געזען מפרשים וואָס ערקלערן: וואָס באַדייט "ותקראנה לו השכנות שם"? איז דען ניט געווען קיין ברית מילה? פאַרוואָס דאַרף מען די שכנות זאָלן אים געבן אַ נאָמען? נאָר מען זאָגט אַז בועז איז נסתלק געוואָרן אין יענער נאַכט אַליין, באַלד נאָכדעם וואָס ער האָט זי מייבם געווען. און דאַן האָט דער עולם אָנגעהויבן צו רעדן: מחלון האָט חתונה געהאַט מיט אַ מואב'ישער פרוי - און איז געשטאָרבן; כליון האָט חתונה געהאַט מיט אַ מואב'ישער פרוי - און איז געשטאָרבן; בועז האָט חתונה געהאַט מיט אַ מואב'ישער פרוי - און איז געשטאָרבן. קענטיק אַז די דרשה "עמוני ולא עמונית, מואבי ולא מואבית" איז ניט אָנגענומען און ניט קלאָר להלכה, און אָט זעט מען דאָך די פאַקטן אויפן פּלאַץ. דעריבער ווען דאָס קינד איז געבוירן געוואָרן, האָבן די פרויען געזאָגט "יולד בן לנעמי" - פאַרבינדט דאָס ניט מיט רות, דאָס איז נעמי'ס אַ קינד; און זיי האָבן גאָר ניט געוואָלט דערמאָנען רות אין דער זאַך. און ניט נאָר דאָס, נאָר מען האָט גאָר ניט געוואָלט געבן אים קיין נאָמען, ווייל מען האָט מורא געהאַט טאָמער איז ער בכלל ניט קיין ייִד, ער איז דאָך געבוירן געוואָרן פון רות המואביה; און צוליב דעם האָבן נאָר די שכנות אים אַ נאָמען געגעבן, ווייל עס איז ניט געווען דאָרט קיינער וואָס זאָל אים רופן ביים נאָמען.
שושלת היוחסין
וְאֵלֶּה תּוֹלְדוֹת פָּרֶץ: פֶּרֶץ הוֹלִיד אֶת חֶצְרוֹן. וְחֶצְרוֹן הוֹלִיד אֶת רָם, וְרָם הוֹלִיד אֶת עַמִּינָדָב. וְעַמִּינָדָב הוֹלִיד אֶת נַחְשׁוֹן, וְנַחְשׁוֹן הוֹלִיד אֶת שַׂלְמָה. וְשַׂלְמוֹן הוֹלִיד אֶת בֹּעַז, וּבֹעַז הוֹלִיד אֶת עוֹבֵד. וְעֹבֵד הוֹלִיד אֶת יִשַׁי, וְיִשַׁי הוֹלִיד אֶת דָּוִד. (יח-כב) - און דאָס זענען די תולדות פון פרץ: פרץ האָט געבוירן חצרון. און חצרון האָט געבוירן רם, און רם האָט געבוירן עמינדב. און עמינדב האָט געבוירן נחשון, און נחשון האָט געבוירן שלמה. און שלמון האָט געבוירן בועז, און בועז האָט געבוירן עובד. און עובד האָט געבוירן ישי, און ישי האָט געבוירן דוד.
דער פּסוק רופט אים קודם "שלמה" און גלייך דערנאָך "שלמון". זאָגט דער רד"ק: אַ סך מאָל וועסטו געפינען אַ נאָמען וואָס ווערט דערמאָנט אויף צוויי אופנים אין תנ"ך, און וואונדער זיך ניט דערויף - דאָס לערנט אונדז אַז דעם זעלבן מענטש פלעגט מען אַ מאָל רופן אַזוי און אַ מאָל אַזוי. פּונקט ווי מען וואָלט דיך געפרעגט: מעני צי מנחם? טייל רופן אים מעני און טייל רופן אים מנחם; עס איז פאַראַן אברהם און עס איז פאַראַן אברם, אברום אָדער אבראַשע. אַזוי אויך דאָ: ער איז געווען באַקאַנט מיט ביידע נעמען. און דרך אגב, אַ סימן אויף וויפיל פּסוקים עס זענען דאָ אין מגילת רות: "בועז" - פינף און אַכציק פּסוקים.
דריי מאָל שטייט דער שורש פון דוד - און אַלץ ווענדט זיך אין איין רגע
עס זאָגן די מפרשים: דריי מאָל געפינען מיר אין תנ"ך דעם שורש פון מלכות בית דוד. דאָס ערשטע מאָל - ביי די טעכטער פון לוט, פון וועמען עס זענען אַרויסגעקומען עמון און מואב. דאָס צווייטע מאָל - ביי תמר, פון וועמען עס איז געבוירן געוואָרן פרץ, דער שורש פון דער שושלת. דאָס דריטע מאָל - ביי רות המואביה. און עס זאָגן די בעלי מוסר: אויב דו וועסט זיך מתבונן זיין אין די דריי ביישפּילן, וועסטו זען איין זאַך וואָס איז גלייך אין זיי אַלע - ביי זיי אַלע איז דער קיום פון דער זאַך געהאַנגען אין איין איינציקער רגע, און ווען יענע רגע וואָלט פאַרבייגעגאַנגען, וואָלט אַלץ בטל געוואָרן און וואָלט ניט געקומען לידי גמר.
בנות לוט: ווי אַזוי זענען זיי אָנגעקומען צו יענער מעשה? זיי האָבן געזאָגט "אין איש בארץ", פאַרטיק, קיין מענטש איז ניט פאַרבליבן אויף דער וועלט, און עולם חסד יבנה - פּונקט ווי די קינדער פון אדם הראשון האָבן חתונה געהאַט מיט זייערע שוועסטער ווייל עס איז ניט געווען קיינער אַנדערש מיט וועמען חתונה צו האָבן. זיי האָבן געמיינט אַז די גאַנצע וועלט איז אונטערגעגאַנגען און עס איז קיינער ניט איבערגעבליבן נאָר זיי, און זיי האָבן ניט קיין אַנדער ברירה נאָר "נחיה מאבינו זרע". און ווען זיי וואָלטן געוואַרט נאָך אַ ביסל, אַרויסגעגאַנגען אינדרויסן און אויסגעפונען אַז נאָר סדום איז איבערגעקערט געוואָרן און די גאַנצע איבעריקע וועלט שטייט - וואָלט ניט געקומען אויף דער וועלט ניט עמון, ניט מואב, ניט רות און גאָרנישט. איין קליינע קורצע רגע פון אומוויסנהייט איז געווען די סיבה אַז עמון און מואב זאָלן קומען אויף דער וועלט, און אַז פון זיי זאָל אַרויסקומען די מלוכה.
און אזוי אויך ביי יהודה: שטייט אז ער איז געגאנגען אויפן וועג און איז פארבייגעגאנגען תמר, און עס איז געקומען א מלאך און אים א שטופ געטאן און צוריקגעדרייט. אויך דא, איין רגע - און ווען ער וואלט עס פארפעלט, וואלט ביי אונז נישט געווען די גאנצע שושלת בית דוד. און אזוי אויך ביי בועז: ווען איז ער געשטארבן? גלייך נאך יענע נאכט, ער האט מעבר געווען און איז נפטר געווארן. שטעלט אייך פאר ווען בועז וואלט זיך פארזוימט נאך איין טאג, און געזאגט: היינט איז יום שני, לאמיר מאכן די חתונה מארגן, יום שלישי וואס עס איז דערין נכפל געווארן כי טוב. נאך איין טאג, אפילו נאך איין שעה - און די גאנצע שושלת המלוכה וואלט נישט עקזיסטירט.
פון דעם לערנט מען זיך אז ווען א מענטש פארזוימט זיך קען ער דערלייגן א געוואלדיגן פארלוסט. די גאנצע מלכות בית דוד איז געווען אויסגערעכנט אויף דער סעקונדע. און דאס איז וואס מען זאגט אונז: "אף על פי שיתמהמה, עם כל זה אחכה לו" - הגם עס וועלן זיין עיכובים, זאלסטו וויסן אז ווען עס וועט קומען די צייט וועט עס זיך נישט פארזוימען אפילו איין סעקונדע, ווייל מלכות בית דוד פארזוימט זיך נישט קיין איין רגע; ווען די צייט קומט, אין יענער רגע פאסירט עס.
אזוי האבן מיר אויך געזען ביי דוד'ן, ווען ער האט געשיקט זאלבן שלמה'ן: "והורדתם אותו אל גיחון". דרש'ענען חז"ל: מען האט אים געזאגט, פארוואס יעצט? לאמיר ווארטן ביז נאך דיין פטירה. האט ער זיי געזאגט: וויפיל מעכבים זענען פאראן פון דא ביז גיחון! יעצט, גלייך אין דער רגע, נעמט אים. ווייל די שושלת בית דוד מוז געטון ווערן תיכף ומיד, און אויב נישט - קען די זאך פארשלעפט ווערן און צום סוף אינגאנצן בטל ווערן.
און אויף דעם אופן האט מען געזאגט: "עת לעשות לה' הפרו תורתך". דער פשט איז: דאס איז די צייט צו טון לשם ה', ווייל עס זענען דא מענטשן וואס האבן מפר געווען תורתך. דער באקאנטער דרש איז: ווען עס איז די צייט צו טון פארן אויבערשטן, מעג מען אפילו מפר זיין אין געוויסע זאכן די תורה כדי צו טון פארן אויבערשטן - אזוי ווי רבי וואס האט פארשריבן די משניות, כאטש עס איז אסור צו שרייבן תורה שבעל פה, צוליב "עת לעשות לה' הפרו תורתך". און עס איז דא נאך א וועג, א ווארט: עס זענען דא מענטשן וואס זאגן "עת לעשות לה'" - עס איז דא צייט, מען דארף זיך נישט יאגן, לכל זמן ועת לכל חפץ. זאגט מען זיי: ווער עס זאגט אזוי, מיט דעם אליין "הפרו תורתך" - ער איז מפר די תורה. עס איז נישט פאראן קיין "עת" צו טון פארן אויבערשטן, נאר "היום אם בקולו תשמעו" - צו טון פארן אויבערשטן דארף מען תיכף, אין דעם יעצטיגן מאמענט; און אויב מען טוט נישט באלד, גיי ווייס וויפיל מעכבים וועלן זיך שטעלן אויפן וועג.
גלגולי הנשמות אין דער מגילה - דער רמ"ע מפאנו
צום שלוס איז כדאי צו ברענגען די ווערטער פונעם רמ"ע מפאנו אין זיין ספר "גלגולי נשמות", וואס ערקלערט די חלוקה פון אלעס וואס מיר האבן געזען. נעמי קומט מצד סוד לאה, און זי איז דער תיקון פון לאה; און רות איז דער תיקון פון רחל. דעריבער שטייט "ורות דבקה בה": ווייל רות איז דאך רחל, און רחל האט איבערגעגעבן פאר לאה די סימנים אינעם פריערדיגן גלגול, האט איר געהאלפן און בייגעשטאנען - און אזוי אויך יעצט האט זי זיך באהעפטעט צו איר, זי קומט און העלפט נעמי'ן, זי גייט און קלויבט פאר איר, אלעס אזוי ווי עס איז געווען אינעם פריערדיגן גלגול.
און לויט דעם פארשטייט מען אויך וואס רות האט געזאגט: "באשר תלכי אלך... באשר תמותי אמות ושם אקבר". וואס מיינט "ושם אקבר"? זי זאגט איר: עס וועט נישט זיין אזוי ווי אינעם פריערדיגן גלגול, אז דו, לאה, ביסט נקבּר געווארן אין מערת המכפלה, בשעת איך בין נקבּר געווארן אין דרך אפרת. דאס מאל - "ושם אקבר", איך וועל באגראבן ווערן אין א קבר ישראל און נישט ביים ראנד פונעם וועג.
און עובד, וואס איז געבוירן געווארן דורך רות, איז געווען דער גלגול פון יהודה בן לאה. און יעצט לאמיר באמערקן: נעמי איז לאה, און יהודה איז דער זון פון לאה - קומט אויס אז דער וואס רות געבערט איז בעצם דער זון פון נעמי. און דאס איז וואס שטייט "יֻלד בן לנעמי": דער דאזיגער זון איז באמת דער זון פון נעמי, וואס זי איז דער תיקון פון לאה.
און נאך זאגט דער אריז"ל: וויסן זאלסטו אז מחלון און כליון זענען געווען א גלגול פון ער און אונן. און פארוואס האט ער געהייסן אונן? ווייל ער איז געווען אן אונן אויף זיין אבלות, און זיין חטא איז געווען מיט אנינות און מיט צער, ביז ער איז נתגלגל געווארן אין מחלון - און מחלון איז א לשון פון מחילה, אז מען האט אים מוחל געווען יענעם עוון. און ווי אזוי זעט מען דאס? ווייל ער איז דאך פארראכטן געווארן דורך בועז, און דערין איז געווען א תיקון אויף דעם וואס איז געווען אינעם פריערדיגן גלגול.
צום סך-הכל:
דער סוף פון דער מגילה לערנט אונז ווי אזוי דער הקדוש ברוך הוא מאכט פון אלעס וואס זעט אויס פעלערהאפטיג און פגומ'דיג א כלי צו מגלה זיין מלכות. דאס פאלק און די זקנים בענטשן דריי ברכות - פאר דער פרוי, פאר בועז, און פאר די קינדער - און אלע ווערן מקוים בשלימות, און פון דעם זעט מען אל תהי ברכת הדיוט קלה בעיניך. רות ווערט גענומען מיט גמארטע ליקוחין, און מיט א באזונדערער השגחה ווערט זי תיכף נפקד; דער געבוירענער עובד איז דער משיב נפש פון מחלון און מכלכל די עלטער פון נעמי, און ער איז איר גוט מער ווי זיבן זין - מער ווי די זיבן דורות פון פרץ. הינטער דעם אלעם שטייט דער סוד פון די נשמות העשוקות: פון בנות לוט, פון תמר און יהודה, און פון רות המואביה - דייקא פון די פלעצער וואס זעען אויס פינסטער - ברענגט דער הקדוש ברוך הוא ארויס דעם שורש פון מלכות בית דוד. און אין אלע דריי ערטער איז אלעס געווען אנגעהאנגען אין איין איינציגער רגע, אונז צו לערנען אז מען טאר זיך נישט פארזוימען ביים טון דעם רצון ה'. ויהי רצון דער אויבערשטער זאל אונז אויפשטעלן מלכות בית דוד במהרה בימינו, אמן ואמן.