דער פינף און פערציקסטער "חדר" אין היכל היום-יום.
מאנטאג, 5 שבט 5703.
שיעורים: חומש, בא, שני, מיט רש"י'ס פירוש.
תהילים, 5 אין חודש, פון קאפיטל כ"ט ביז קאפיטל ל"ד בכלל.
תניא, מיר האבן אנגעהויבן פרק י"ז, און מיר גייען הײַנט װײַטער פון די װערטער "וזה קול" ביז "הרמז".
דער ענין פונעם הײַנטיקן פתגם רעדט װעגן דער גרויסער מעלה פון איבערחזר'ן די אותיות התורה. אין די טעג װאָס מיר האָבן ביז אַהער געלערנט האָבן מיר שוין געהאַט צװיי מאָל פתגמים װעגן דער מעלה פון די אותיות, און אַ טייל פון זיי האָבן זיך מער אָדער װייניקער באַהאַנדלט מיט די זעלבע פונקטן װאָס ער װעט אויך הײַנט דערמאָנען: איין פתגם איז געװען אין 7 טבת, אַז לערנען און זאָגן אותיות ראַטעװעט דעם מענטשן פון חיבוט הקבר און פון כף הקלע; און נאָך אַ פתגם איז געװען אין 11 טבת, װאָס זײַן ענין איז געװען אַז די לופט דאַרף האָבן טהרה, און די טהרה פון דער לופט קומט דורך זאָגן אותיות, אַ זייער לאַנגער פתגם, אַז אין יעדן אָרט װוּ אַ מענטש גייט קען ער מטהר זײַן די לופט דורך אותיות.
אויך דאָס איז נאָך אַ פתגם אין דעם ענין, װײַל מיר געפֿינען אַ סך אין דער תורה פונעם רבי'ן הריי"צ, אין פֿילע אופנים און אין פֿילע בריװ, אַז ער באַטאָנט זייער שטאַרק דעם ענין פון לערנען אותיות בעל פה און זאָגן אותיות, װאָס דער װערט דערפֿון איז גרויס. דער פתגם רעדט װעגן דער מעלה פון לערנען די אותיות און זאָגן די אותיות התורה: װי אַזוי דאָס פועל'ט אויבן אין דער כללות פון דער װעלט, װאָס מען רופֿט "אין מאַקרו", פֿאַר דער גאַנצער װעלט, און װאָס עס פועל'ט אויפֿן מענטשן פּערזענלעך, "אין מיקרו".
דער פתגם איז אין זײַן מקור גענומען פון אַ מאמר פונעם רבי'ן הריי"צ, װאָס הייבט זיך אָן מיט די װערטער "בדבר ה' שמים נעשו", געדרוקט אין "ספר המאמרים אידיש". אין אָנהייב מאמר, אין די װערטער "בדבר ה' שמים נעשו", רעדט מען װעגן דער מעלה פון דיבור און דער מעלה פון די אותיות, אַז די װעלט איז באַשאַפֿן געװאָרן דורך אותיות. ער איז דאָרט זייער מאריך, און מיר װעלן אָנװײַזן אויף אַ פּונקט פון װאַנען ער קומט צו אונדזער ענין.
ער זאָגט, אַז מען זעט אַז הגם אין מענטשן זײַנען פֿאַראַן זייער הויכע כוחות, דער כוח השכל און דער רגש, און דער דיבור איז אַ לבוש, נידעריקער, פונדעסטװעגן איז דאָ אין דיבור אַ מעלה, אַז ער פֿאַרשטאַרקט די כוחות װאָס זײַנען העכער פון אים. װען אַ מענטש רעדט װעגן אַ געװיסן שכל'דיקן רעיון, פֿאַרשטייט ער אים מער, אָדער עס װערט אים קלאָר װאָס ער פֿאַרשטייט ניט און װאָס ער דאַרף פֿאַרשטיין: דער דיבור שאַרפֿט די הבנה. און אַזוי אויך אין רגש: אַ מענטש האָט אַ געװיסן געפֿיל, סײַ אויף דער שלילה'דיקער זײַט, װי אַ כעס אויף עמעצן, סײַ אויף דער חיובית'דיקער זײַט, װי װערטער פון ליבשאַפֿט צו עמעצן, און װען ער רעדט װעגן דעם, פֿאַרשטאַרקט דאָס דעם רגש פֿיל מער װי ער איז געװען אָן דיבור, און פון דעם פֿאַרשטייט מען אַז אַ גרויסער כוח איז פֿאַראַן אין דיבור.
און דעמאָלט זאָגט ער, אַז װען אַ מענטש רעדט, חלילה, ניט גוטע זאַכן און שלעכטע דיבורים, דערנידערט דאָס זײַן נפש זייער נידעריק; און דערפֿאַר, אויף דער גוטער זײַט, דאַרף אַ מענטש מרבה זײַן אין רעדן גוטע אותיות.
לאָמיר זיך אײַנקוקן אין דער לשון פונעם פתגם. דער פתגם איז אין אידיש, פון אַ מאמר װאָס איז אין "ספר המאמרים אידיש", און אין דער איבערזעצונג צו לשון הקודש: "מען דאַרף מרבה זײַן אין זאָגן אותיות התורה", און ער ברענגט אין קלאַמערן אַ דוגמא: "זאָגן תהילים, חזר'ן משניות". לאָמיר זײַן מדייק אין דעם שינוי הלשון: אויף תהילים זאָגט ער "לומר", זאָגן, און אויף משניות "לשנן", איבערחזר'ן. דער חילוק איז פּשוט: "לשנן" מיינט בעל פה, און "לומר" מיינט זאָגן דאָס װאָס איז געשריבן, און דאָס איז דער כללות'דיקער חילוק צװישן תורה שבכתב און תורה שבעל פה. תהילים איז תורה שבכתב, און משניות זײַנען תורה שבעל פה. אין תורה שבכתב איז שװער איבערצוחזר'ן בעל פה, װײַל נאָר געװיסע שטיקלעך קען מען חזר'ן בעל פה, און דערפֿאַר שטייט בײַ תהילים "לומר"; אָבער בײַ משניות, װאָס זײַנען תורה שבעל פה, שטייט "לשנן", איבערצוחזר'ן בעל פה.
ער גייט װײַטער און ענדיקט דעם זאַץ, "װען און װוּ ער קען, כדי צו פֿאַרשטאַרקן דעם קיום העולם", אַז אין יעדער צײַט און אין יעדן אָרט װוּ דער מענטש קען, זאָל ער תמיד מרבה זײַן אין זאָגן אותיות התורה. און װאָס פועל'ט דאָס? ער רעכנט דאָ אויס עטלעכע זאַכן. ערשטנס, מיט דעם פֿאַרשטאַרקט ער דעם קיום פון דער װעלט. עס איז דאָ אַ לשון אין זוהר, אַז דער קדוש ברוך הוא האָט "אסתכל באורייתא וברא עלמא", געקוקט אין דער תורה און באַשאַפֿן די װעלט; און "בר נש", אַ מענטש, "עסק באורייתא ומקיים עלמא", איז עוסק אין תורה און מאַכט אַז די װעלט זאָל האָבן אַ קיום. און דאָס איז דער פּונקט װאָס ער זאָגט דאָ: אַ איד װאָס זאָגט אותיות התורה גיט כוח צו פֿאַרשטאַרקן דעם קיום פון דער װעלט. דאָס איז די הצלה "אין מאַקרו", אַ הצלה פֿאַר דער כללות פון דער װעלט.
צװייטנס, איז דאָ אין דעם אויך אַ פּרטית'דיקע הצלה פֿאַרן מענטשן, "כדי מציל צו זײַן זיך אַליין פון חיבוט הקבר און כף הקלע". אַ מענטש װאָס זאָגט אותיות התורה איז מציל זיך פונעם עונש װאָס הייסט חיבוט הקבר, װאָס איז בעיקר אַן עונש פֿאַרן גוף, אָדער פונעם עונש װאָס הייסט כף הקלע, װאָס איז אַן עונש פֿאַר דער נשמה, און דער תיקון קומט דורך זאָגן אותיות. אין איין אָרט דערקלערט דער רבי הריי"צ דעם ענין פון כף הקלע מיט אַ משל: אַזוי װי מען שאָקלט אויס אַ בגד װאָס שטויב האָט זיך צוגעקלעפּט צו אים, כדי דער שטויב זאָל אַרויסגיין, אַזוי אויך די נשמה װאָס אותיות פון ניט גוטע זאַכן און דומה האָבן זיך צוגעקלעפּט צו איר, דאַרף מען זי אויסשאָקלען, און מען שאָקלט אויס די נשמה פון די ניט גוטע אותיות װאָס האָבן זיך צוגעקלעפּט צו איר; דאָס איז כף הקלע. און דער װאָס װיל ניצול װערן פון דעם עונש, פון יענער נשמה'דיקער אומאײַנגענעמקייט, דאַרף מרבה זײַן אין אותיות התורה בעת ער לעבט נאָך אין דער דאָזיקער װעלט, און דאָס פֿאַרמײַדט בײַ אים דעם ענין פון כף הקלע.
דריטנס, זאָגט ער, אַז אַחוץ דעם װאָס דער ענין פון זאָגן די אותיות האָט אַ כוח צו פֿאַרמײַדן ניט געװוּנטשענע זאַכן, האָט ער אויך אַ כוח אויף דער גוטער זײַט, "און צו זוכה זײַן צו אַלע העכסטע גילויים". די העכסטע גילויים קומען דורך דעם װאָס דער מענטש זאָגט אותיות התורה.
לאָמיר פֿאַרענדיקן מיטן פּונקט װאָס מיר זעען אין די פתגמים, דעם שײַכות צװישן די פתגמים און דעם סדר פון די הלכות אין רמב"ם. איצט געפֿינען מיר זיך אין די הלכות װאָס געהערן צו ספר זמנים, און אין די פתגמים פון די פֿריִערדיקע טעג האָבן מיר גערעדט װעגן די הלכות װאָס געהערן צו די מועדים, יום הכיפורים און די מועדים בכלל. הײַנט איז דער רמז אַ ביסל װײַטער, אָבער אינעם סדר פון די הלכות פון ספר זמנים איז הײַנט מרומז אויף הלכות שופר, לולב און סוכה. און װאָס איז דער שײַכות?
שופר: אַן ענין װאָס שטייט אין זוהר, אַז די תקיעת שופר ברענגט קיום פֿאַר דער װעלט; און װי באַװוּסט, װען מען בלאָזט שופר איז מען ממליך דעם קדוש ברוך הוא, און ער באַשליסט װײַטער מקיים צו זײַן די װעלט. דאָס איז דער איין ענין װאָס איז אינעם פתגם, דאָס װאָס גיט קיום דער װעלט, װאָס איז פֿאַרבונדן מיטן תוכן פון שופר.
לולב: חז"ל זאָגן אַז מען איז מנענע דעם לולב צו אַלע זײַטן, און דאָס פֿאַרמײַדט שלעכטע טויען און שלעכטע װינטן דורכן נענוע. דאָס איז אַ רמז אויפֿן ענין פון זאָגן תהילים, װאָס פֿאַרמײַדט כף הקלע און חיבוט הקבר, װאָס זײַנען מרומז אין די שלעכטע טויען און אין די שלעכטע װינטן.
און דער דריטער פּונקט: סוכה, אַנטקעגן דעם סיום פונעם פתגם, אַז דאָס זאָגן ברענגט די גרעסטע גילויים. באַװוּסט זײַנען די פתגמים װעגן סוכה, װי גרויסע גילויים עס זײַנען אין איר דאָ, און אויך דער פתגם פונעם מיטעלן רבי'ן, פֿאַר װאָס מיר שלאָפֿן ניט אין סוכה: װי אַזוי קען מען שלאָפֿן אין אַזאַ גרויסן אָרט, װוּ עס זײַנען דאָ אַזעלכע גרויסע גילויים. און אַזוי אויך אין גמרא, אין פרשת עבודה זרה, זאָגן חז"ל אַז לעתיד לבוא, װען דער קדוש ברוך הוא װעט ברענגען די גאולה, װעלן די גויים פֿרעגן פֿאַר װאָס זיי האָבן ניט די דאָזיקע גילויים, און דער קדוש ברוך הוא זאָגט: מיר װעלן אײַך פּרוּװן און זען צי איר זײַט שייך צו די גילויים. און װאָס איז די בדיקה? "תנו להם מצוות סוכה", און מיר װעלן זען װי אַזוי זיי קומען דערמיט אויס, איז אַלזאָ אַז די דאָזיקע מצוה קומט אויסצודריקן די גרויסע גילויים. דאָס איז דער רמז אויף די דרײַ הלכות װאָס קומען אין ספר זמנים: שופר, לולב און סוכה.