דער זעקס און דרײַסיקסטער שיעור אין שלשלת היחס, אין דער המשך פון דער דערציילונג פון די תולדות פון דעם לעבן פון דעם רבי'ן הריי"צ וואָס איז אין דעם זעקסטן חלק. מיר וועלן לייענען די געשעענישן וואָס זײַנען אָנגעצייכנט אָנהייבנדיק פון יאָר ת"ש.
דאָרט ווערט געזאָגט: "ת"ש - בתשיעי לאדר שני - בא לעיר נויארק ומתיישב בחלק העיר ברוקלין" לאָמיר דאָס אַ ביסל פאַרברייטערן. מען רעדט פון דער צײַט ווען די צווייטע וועלט מלחמה איז אויסגעבראָכן, אין חודש אלול תרצ"ט. דער רבי הריי"צ איז דעמאָלט געווען אין אטוואצק, און איז פון דאָרט געפאָרן קײן וואַרשע מיט דער כוונה אָנצוקומען קײן ריגא; נאָר ווען ער איז אָנגעקומען קײן וואַרשע האָט מען שוין נישט געקענט פאָרן קײן ריגא אויף אַ גרינגן אופן, און ער איז געבליבן אין וואַרשע ביז טבת - תשרי, חשוון און כסלו - עטלעכע חדשים אין וועלכע עס זײַנען געווען באָמבאַרדירונגען, און ווי עס ווערט דאָרט באַשריבן איז דאָס געווען אַ העכסט שווערע תקופה.
אין מיטן דער מלחמה, אין חודש טבת, האָט דער רבי מצליח געווען אַרויסצוגיין פון וואַרשע און איז אָנגעקומען קײן ריגא. אין ריגא האָט ער זיך פאַרהאַלטן נאָך אַרום צוויי און אַ האַלב חדשים, ביז כ"ד אדר ראשון פון יענעם יאָר, ת"ש, און סוף אדר ראשון איז ער געפלויגן קײן שטאָקהאָלם, און פון דאָרט צו אַ פּלאַץ וואָס הייסט גלאַדבראָג, פון וואַנען אַ שיף איז אַרויסגעפאָרן קײן אַמעריקע. די רײַזע האָט געדויערט אַרום אַ וואָך און אַ האַלב, און די שיף איז אָנגעקומען אין ח' אדר, אָבער נאָך מיטאָג; און לויט דעם געזעץ וואָס איז דעמאָלט געווען, ווען אַ שיף קומט אָן נאָך פיר אַ זייגער איז נישט מעגלעך אַראָפּצוגיין פון דער שיף, נאָר מען מוז וואַרטן ביז מאָרגן אין דער פרי. דערפאַר, כאָטש די שיף איז בפועל אָנגעקומען אין ח' אדר, איז געשריבן געוואָרן אַז דער רבי איז אָנגעקומען קײן ניו יאָרק אין ט' אדר, אויף מאָרגן.
אין אָנהייב האָט דער רבי געוווינט אין האָטעל "גרייט סטון" אין מאַנהעטן. וואָס דאָ שטייט געשריבן, אַז ער האָט זיך באַזעצט אין דעם חלק פון שטאָט ברוקלין, מיינט מען "סוון סבנטי", נאָר ביז די זאַכן זײַנען אָנגעקומען צו דעם שטאַפּל איז אַוועקגעגאַנגען אַ תקופה: דער רבי איז אַרײַנגעגאַנגען אין "סבן סבנטי" אין י"ט אלול ת"ש, נאָך דעם ווי מען האָט געקויפט דאָס געבײַדע, און נאָך עטלעכע טעג האָט מען געמאַכט די חנוכת הבית; און אין דער גאַנצער תקופה דערצווישן איז ער געווען אין עטלעכע ערטער. דאָ ווערן נישט אויסגערעכנט אַלע פרטים, נאָר עס ווערט קורץ געזאָגט אַז אין יאָר ת"ש איז ער אָנגעקומען קײן ניו יאָרק און האָט זיך באַזעצט אין ברוקלין.
וועגן יענעם יאָר ווערט נאָך געזאָגט: "עוסק בהצלת תלמידיו ומצליח". אויך נאָך דעם ווי ער איז אַרויס פון דאָרט האָט דער רבי הריי"צ נישט אויפגעהערט צו טאָן אַלץ וואָס ער האָט געקענט צו ראַטעווען זײַנע תלמידים, די תלמידי תומכי תמימים וואָס זײַנען געבליבן אין פּוילן, און די פילע חסידים וואָס זײַנען דאָרט געבליבן אין מיטן דער מלחמה. דער רבי האָט געמאַכט געוואַלדיקע השתדלות זיי אַרויסצונעמען פון פּוילן קײן ליטע, און דערנאָך צו באַקומען דערלויבענישן און זיי אַריבערצופירן קײן אַמעריקע און קײן קאַנאַדע. די זאַכן זײַנען געווען פאַרבונדן מיט גרויסע געלט הוצאות, ווײַל די וועגן זײַנען געווען זייער צעשטערט, און דאָס איז געווען אַן אַרבעט וואָס האָט אַרומגענומען די גאַנצע וועלט, און האָט געדויערט פון יאָר ת"ש ביז יאָר תש"א. די זאַכן זײַנען מפורט אין די אגרות קודש פון דעם פריערדיקן רבי'ן, מיר דאַכט זיך אין חלק א', וואו עס זײַנען פאַראַן פילע בריוו אין דעם ענין. און דאָ ווערט געזאָגט אין צוויי ווערטער: "עוסק ומצליח" - דער רבי איז מצליח געווען אויסצוראַטעווען פון דער מלחמה פילע צענדליקער תלמידים און פאַמיליעס, וואָס זײַנען אָנגעקומען בשלמות קײן אַמעריקע און קײן קאַנאַדע.
די קומענדיקע זאַך וואָס ווערט געזאָגט בײַ יענעם יאָר: "מייסד ישיבה מרכזית תומכי תמימים". און ווען האָט ער געגרינדעט די ישיבה? ווי געזאָגט, דער רבי איז אָנגעקומען קײן אַמעריקע אין ט' אדר שני, און אויף מאָרגן - און אַפילו אין דעם זעלבן טאָג - האָט מען אים געמאַכט אַ קבלת פנים אין דעם האָטעל אין מאַנהעטן. דאָרט האָט דער רבי מכריז געווען אַז ער וויל טיילן מיט די חסידים די באַשלוסן וואָס זײַנען אָנגענומען געוואָרן אין דער שטענדיקער וועדה, און אַז אויף מאָרגן וועט זיך עפענען ישיבת תומכי תמימים אין דער שול "עונג שבת" אין אַמעריקע. אַזוי האָט דער רבי געטאָן, כאָטש עס זײַנען געווען וואָס האָבן געפרווט אים זאָגן אַז אַמעריקע איז נישט אַזוי ווי ער האַלט, איז נישט ווי רוסלאַנד און נישט ווי פּוילן. דער רבי איז געגאַנגען אין דעם קו אַז אַמעריקע איז אין קיין זאַך נישט אַנדערש, און איז מצליח געווען צו גרינדן אויך דאָרט די ישיבות תומכי תמימים; און ווײַטער זײַנען געגרינדעט געוואָרן נאָך אָפּטיילונגען פון תומכי תמימים אין אַ ריי שטעט אין אַמעריקע, ווי עס איז מפורט אין די אגרות און אין דעם ספר "תולדות חב"ד בארצות הברית", וואו עס איז פאַראַן אַ העכסט אינטערעסאַנטער פרט אין דעם אַלעם.
לאָמיר אַריבערגיין צו דעם קומענדיקן יאָר, "תש"א" און דאָרט זײַנען פאַראַן עטלעכע שטאַפּלען. ערשטנס - "התחלת ההוצאה לאור "הקריאה והקדושה"" אַ זשורנאַל אויף אידיש וואָס איז אַרויסגעקומען צווישן די יאָרן תש"א ביז תש"ה, און אין דער צײַט זײַנען אַרויס צענדליקער נומערן. די כוונה פון דעם פּלאַטפאָרם איז געווען אַז עס זאָל זײַן אַ פּלאַץ וואו מען הערט דעם קלאָרן און ריינעם קול פון דעם רבי'ן. נאָך דער מלחמה זײַנען מענטשן געווען אונטער אַ דרוק און אין דער וועלט האָט געהערשט אַ גרויסער בלבול, און דערפאַר האָט דער רבי געוואָלט אַז עס זאָל זײַן איין פּלאַץ וואו זײַן קול הערט זיך זייער קלאָר. דער זשורנאַל האָט געבראַכט אַ גרויסע רואיקייט צו כלל ישראל, און האָט אַרויסגעברענגט די מסקנא אַז דער איינציקער לייזונג איז די גאולה, משיח בן דוד. אין יענער תקופה איז דער רבי אַרויס מיט אַ גרויסן רוף - "לאלתר לתשובה, לאלתר לגאולה", און עס זײַנען געווען עטלעכע קול קורא'ס אין דעם ענין.
אַלץ איז געדרוקט געוואָרן אין דעם צײַטונג, וואָס האָט געהאַט עטלעכע אָפּטיילונגען; און כאָטש אָפיציעל איז נישט געשריבן געוואָרן אַז דער רבי הריי"צ איז דער רעדאַקטאָר, איז אַלץ דורכגעגאַנגען דורך אים און אונטער זײַן האַנט. אין דעם ערשטן נומער איז אַפילו בפירוש געשריבן געוואָרן אַז די זאַכן גייען דורך זײַן הגהה, און אין דעם צווייטן נומער איז דאָס שוין געשריבן געוואָרן אין אַ מער פאַרשטעלטן לשון - אָבער אַלץ איז דורכגעגאַנגען דורך דעם רבי'ן הריי"צ. עס זײַנען דאָרט פאַראַן פילע אינטערעסאַנטע אָפּטיילונגען, די רוב אויף אידיש.
איינער פון די הימלישע שטיקלעך וואָס זײַנען פון צײַט צו צײַט דערשינען אין יענע נומערן, און וואָס ביז היינט פאַרשטייט מען אין דעם כמעט קיין זאַך נישט, איז דערשינען אונטער דעם קעפּל "אותיות פורחות". דאָס זײַנען געווען שטיקלעך פון ווערטער וואָס זעען אויס אָן אַ טײַטש, און מען האָט נישט פאַרשטאַנען וואָס דאָרט שטייט; אָבער אין זיי זײַנען פאַרהוילן געווען הימלישע נבואות פון דעם פריערדיקן רבי'ן, און כמעט אַלע פון זיי זײַנען ביז היינט נישט אויפגעפּענטשערט געוואָרן.
עס איז פאַראַן איין בײַשפּיל - איך געדענק נישט אין וועלכן נומער - אַז נאָך דעם ווי אַמעריקע און נאָך לענדער זײַנען אַרײַנגעפאַלן אין אייראָפּע בעת דער מלחמה, איז אין איינעם פון די נומערן פון "הקריאה והקדושה" געשריבן געוואָרן: "מיר האָבן דאָס געוווסט", און מען האָט געבראַכט אַ שטיקל וואָס איז געדרוקט געוואָרן צוויי דרײַ יאָר פריער, און אין דער פּענטשערונג האָט זיך אַנטפּלעקט אַז דאָרט איז אָנגעצייכנט וואָס וועט געשען און אין וועלכן חודש, מיט אַלע פרטים - נאָר די זאַכן זײַנען געשריבן געוואָרן אין אַ פאַרבאָרגענער צורה. און אַזוי זײַנען דאָרט פאַראַן צענדליקער נבואות וואָס זײַנען ביז היינט נישט אויפגעפּענטשערט געוואָרן, געשריבן אין אַן אינטערעסאַנטער צורה. די זאַכן זײַנען פאַראַן און מען קען זיך אין זיי אַרײַנקוקן, אָבער מען זאָל נישט פּרווון זיי צו פּענטשערן, ווײַל דאָס זײַנען נישט קיין געוויינלעכע זאַכן וואָס זײַנען בערכנו.
דאָס קומענדיקע שטיקל אין דעם זעלבן יאָר, תש"א: "מייסד חברת מחנה ישראל". "מחנה ישראל" איז אַן אָרגאַניזאַציע וואָס איז געגרינדעט געוואָרן אין אָנהייב תש"א, און אין איר שפּיץ איז געשטאַנען פאַרשטייט זיך דער רבי הריי"צ. ווען דער רבי איז אָנגעקומען קײן אַמעריקע, אין זומער תש"א, אין חודש סיוון, איז ער באַשטימט געוואָרן ווי דער פאָרזיצער פון דעם וועד הפועל פון דער אָרגאַניזאַציע. די כוונה פון דער אָרגאַניזאַציע איז געווען צו שטאַרקן דעם קיום פון תורה און מצוות בײַ כלל ישראל, אויפצוּוועקן אידן צו קומען צו תשובה, און צו פאַרשפּרייטן דעם רוף פון דער גאולה - "לאלתר לתשובה, לאלתר לגאולה".
פאַרשיידענע אָפּטיילונגען זײַנען אין איר געגרינדעט געוואָרן, טייל תיכף און טייל מיט דער צײַט, און צווישן זיי:
אַן אָפּטיילונג פאַר דער פאַרשפּרייטונג פון שמירת שבת - וואָס איר גאַנצע כוונה איז געווען אויפצוּוועקן דעם ענין פון שמירת שבת, וואָס איז געווען זייער שווער בײַ מענטשן וואָס זײַנען געקומען אַרבעטן און האָבן געמוזט מחלל שבת זײַן.
"משניות בעל פה לטהרת האוויר" - אַ גורל אויף די פּרקי משניות, אַז יעדער איינער זאָל האָבן עטלעכע משניות וואָס ער לערנט בעל פה, און צוזאַמען ענדיקן אַלע די גאַנצע זעקס סדרי משנה.
חברת תהילים.
די חלוקת הש"ס.
ביקור חולים - צו באַזוכן די פאַרוואונדעטע פון דער מלחמה.
אינטערעסאַנט אַז אין אָנהייב איז די אָרגאַניזאַציע געווען אַ סודישע. דאָס הייסט, די מיטגלידער אין דער אָרגאַניזאַציע זײַנען געווען פאַרבאָרגן, און אַפילו די חברים און די פאַמיליע מיטגלידער האָבן נישט געוווסט אַז אַ מענטש איז אין איר אַ מיטגליד - אַן אונטערערדישע אָרגאַניזאַציע. אַן אינטערעסאַנטער בײַשפּיל דערויף: אין חודש סיוון תש"א האָט דער פריערדיקער רבי געשריבן אַ בריוו אין וועלכן ער האָט דערמאָנט די אָרגאַניזאַציע "מחנה ישראל", און איינער פון די באַרימטע חסידים, ר' אברהם אקסלרוד, האָט געשיקט אַ בריוו צו אַן אַנדער באַרימטן חסיד, ר' ישראל ג'ייקאבסאן, און האָט אים געפרעגט וואָס איז די אָרגאַניזאַציע, "מחנה ישראל" - כאָטש די אָרגאַניזאַציע האָט שוין עקזיסטירט עטלעכע חדשים, האָט ער נישט געוווסט וועגן וואָס מען רעדט. ער האָט געפרעגט וואָס איז די אָרגאַניזאַציע, ווי אַזוי קען מען זיך צושליסן, אין וואָס הענגט די זאַך אָפּ, און צי דאָס איז לויט דעם רבי'נס ווילן; ווײַל אַלץ איז געווען אין אַ זייער פאַרבאָרגענער צורה. דערנאָך, פאַרשטייט זיך, איז די אָרגאַניזאַציע געוואָרן אַן אָפענע, און זי עקזיסטירט ביז היינטיקן טאָג. אויך דער ענין און די זאַכן אַרום אים זײַנען ברייט מפורט אין דעם ספר "תולדות חב"ד בארצות הברית".