פתיחה — אות ח׳: פֿאַר וואָס מ׳האָט אויך באַדאַרפֿט סילוקן של צדיקים
ברוכים הבאים צום צוויי־און־צוואַנציקסטן שיעור אויפן מאמר באתי לגני תשי״א. מיר עפֿענען אות ח׳ — און אויך דאָ בלײַבן מיר צוגעבונדן צו די ווערטער פֿונעם מאמר.
אינעם פֿריערדיקן אות האָבן מיר געלערנט אַז ‘הסתלקות’ איז נישט קיין אַוועקגיין נאָר אַ רוממות; און אַז דעריבער ווערט אויך פטירת צדיקים גערופֿן ‘הסתלקות’. איצט פֿרעגט דער מאמר אַ יסודותדיקע פראַגע: אויב אַלע העלמות פֿון גלות האָבן נישט געקלעקט צו פּועלן דעם גרויסן גילוי — פֿאַר וואָס האָט מען באַדאַרפֿט דווקא סילוקן של צדיקים? און וואָס פֿאָדערט דאָס פֿון אונדז.
‘צדיקא דאתפטר’ — ווען אַלע העלמות האָבן נישט געקלעקט
דער מאמר עפֿנט: ‘וזהו ענין צדיקא דאתפטר, דאף שכבר היו כמה העלמות... הנה כל זה לא הספיק’. דער גאַנצער חושך פֿון גלות, אַלע צרות און פראַגעס — דאָס אַלץ האָט נאָך ‘נישט געקלעקט’ צו פּועלן דעם העכסטן גילוי.
און דעריבער: ‘ובכדי שיהיה אסתלק יקרא דקודשא בריך הוא בכולהו עלמין, היה גם כן ענין סילוקן של צדיקים, שזה קשה לא רק כחורבן כי אם יותר מהחורבן’. כדי זײַן כבוד זאָל זיך אַנטפּלעקן אין אַלע וועלטן, האָט מען אויך באַדאַרפֿט סילוקן של צדיקים — ‘קשה יותר מהחורבן’ אַליין.
שטעלט אײַך פאָר אַ פלעק וואָס אַפֿילו דאָס שטאַרקסטע וואַשן הייבט נישט אַרויס; מ׳דאַרף אַ גאָר אַנדער, שטאַרקער מיטל. אַזוי האָבן די געוויינטלעכע העלמות ‘נישט געקלעקט’; צו אַנטפּלעקן דעם העכסטן אור האָט מען באַדאַרפֿט אַ כוח וואָס קומט דורכן גרעסטן שוועריקייט.
און דאָס אַלץ פֿאַר וואָס? ‘ותכלית הכוונה בזה הוא שעל ידי זה יהיה אסתלק יקרא דקודשא בריך הוא’. נישט, חס ושלום, אַ שטראָף — נאָר כדי דורכן שוועריקייט אַליין זאָל זיך אַנטפּלעקן דער העכסטער אור, יענער ‘אסתלק’.
די פאָדערונג — דור השביעי, און אברהם הראשון
און איצט מאַכט דער מאמר אַ פּערזענלעכע פאָדערונג: ‘וזה תובעים מכל אחד מאתנו... אַז מ׳געפינט זיך אין דור השביעי, שכל מעלת השביעי הוא שהוא שביעי לראשון’. די גרויסקייט פֿונעם דור השביעי איז נישט פֿון זײַן זכות, נאָר אין דעם וואָס ער איז ‘שביעי לראשון’ — פֿאַרבונדן מיט אברהם.
און וואָס איז געווען די הנהגה פֿונעם ‘ראשון’? ‘שהנהגת הראשון היה שלא חיפש לעצמו כלום ואפילו לא מסירות נפש. כי ידע שכל ענינו הוא... ויקרא שם בשם הוי׳ אל עולם’. אברהם האָט נישט געזוכט קיין אייגענע ‘גדלות’; זײַן גאַנצער ענין איז געווען מפֿרסם צו זײַן אלוקות אין דער וועלט.
און ווי ווײַט? אין די ווערטער פֿונעם מאמר, אברהם איז ‘געקומען אין אַזעלכע ערטער וואָס מ׳האָט דאָרטן ניט געוואוסט פֿון ג-טליכקייט, ניט פֿון אידישקייט און ניט אפֿילו פֿון אלף בית — און זייענדיק דאָרטן האָט מען זיך אָפּגעלייגט אָן אַ זייט’. זײַן גאַנצער זײַן איז געווען געגעבן צו באַלײַכטן דעם צווייטן.
און דאָס איז פּונקט וואָס מ׳פֿאָדערט פֿון אונדז: נישט צו זוכן מײַן ‘איך’, אַפֿילו נישט מײַן עלייה — נאָר, ווי אברהם, זיך אָפּצולייגן כדי צו באַלײַכטן אַן אַנדער איד.
‘ויקרא’ אָדער ‘ויקריא’ — אַז דער צווייטער זאָל אַליין אויסרופֿן
און דאָ אַ וווּנדערלעכער עומק. דער פּסוק זאָגט ‘ויקרא שם בשם הוי׳’. אָבער חז״ל דרשענען: ‘אל תקרא ויקרא אלא ויקריא’ — ער האָט געמאַכט אַז אַנדערע זאָלן רופֿן אין ג-טס נאָמען.
און דער מאמר איז מדייק: ‘וידוע שבהלימוד במדת אל תקרא, שתי הקריאות קיימות’. ביידע קריאות זײַנען אמת. ‘וגם בזה הרי מפורש בתורה שבכתב ויקרא’. דער פּשט בלײַבט; און דערצו קומט די שיכט פֿון ‘ויקריא’.
‘מכל מקום צריך לידע אַז אויב ער וויל אים זאָל אַיינגיין דער ויקרא, מוז זיין דער ויקריא. דאַרפסטו זעהן אַז יענער זאָל ניט נאָר וויסן נאָר אויך אויסרופֿן’. ס׳איז נישט גענוג אַז דו רופֿסט; דו דאַרפֿסט ברענגען דעם צווייטן אַליין אויסצורופֿן.
‘הגם אַז ביז איצט האָט יענער ניט געוואוסט פֿון גאָרניט, אָבער איצט דאַרפסטו זעהן אַז ער זאָל שרייען אל עולם’. נישט נאָר אים לערנען, נאָר פּועלן אין אים ביז ער אַליין רופֿט אויס. ווי אַ לערער וואָס וויל זען דעם תלמיד אַליין אויפֿשטיין און לערנען. דאָס איז ‘ויקריא’.
‘אל עולם’, נישט ‘אל העולם’ — עולם און אלקות כולא חד
און דער מאמר מאַכט אַ לעצטן דיוק אין ‘אל עולם’: ‘אל עולם, ניט אל העולם’. ס׳שטייט אָן ה׳ הידיעה — און דאָס ענדערט אַלץ.
וואָס איז דער חילוק? ‘ניט אל העולם — היינו שאלקות הוא ענין בפני עצמו ועולם ענין בפני עצמו, אלא שאלקות מושל ושולט על העולם’. צו זאָגן ‘אל הָעולם’ וואָלט געמיינט צוויי באַזונדערע זאַכן, איינער הערשט איבערן צווייטן פֿון דרויסן.
אָבער אברהם האָט אויסגערופֿן ‘אל עולם’: ‘כי אם שעולם ואלקות הוא כולא חד’ — אַז עולם און אלקות זײַנען ממש איינס. נישט אַ בורא וואָס הערשט איבער אַ באַזונדערן עולם, נאָר אַז דער עולם אַליין איז נישט קיין באַזונדערע מציאות; ער איז אינגאַנצן אלקות.
און דאָס איז די קריאה וואָס מיר דאַרפֿן אויסרופֿן: נישט נאָר אַז ‘ס׳איז דאָ אַ בורא וואָס הערשט’ — נאָר צו אַנטפּלעקן אַז ‘עולם ואלקות כולא חד’. דאָס איז די עבודה פֿון דער דירה אונטן: נישט באַלײַכטן דעם עולם פֿון דרויסן, נאָר אַנטפּלעקן אַז דער עולם אַליין איז איינס מיטן אויבערשטן.
און אינעם קומענדיקן אות — דעם לעצטן — וועט דער מאמר אַלץ מסכם זײַן. אַ דאַנק וואָס איר האָט געלערנט מיט אונדז.