איבערחזר און פתיחה — וואָס די עבודה פועלט
ברוכים הבאים צום צוואַנציקסטן שיעור אויפן מאמר באתי לגני תשי״א. מיר לערנען אות ז׳ — און דאָ וועלן מיר גיין צוגעבונדן צו די ווערטער פונעם מאמר, אויסדרוק נאָך אויסדרוק, אָן אַריבערהיפּן אַ וואָרט.
לאָמיר דערמאָנען דעם קאָנטעקסט: אינעם פריערדיקן אות האָבן מיר געזען אַז די גאַנצע עבודה איז איבערצוקערן ‘די שטות דלעו״ז’ צו ‘שטות דקדושה’. איצט עפנט דער מאמר און זאָגט וואָס די דאָזיקע עבודה פועלט.
‘והנה על ידי אתכפיא ואתהפכא לשטות דקדושה על ידי זה ממלאים כוונת הבריאה, שהיא להיות לו יתברך דירה בתחתונים’ — לאָמיר זײַן פּינקטלעך. ‘על ידי זה ממלאים כוונת הבריאה’ — די דאָזיקע עבודה איז וואָס פילט אויס די תכלית פאַר וואָס די וועלט איז באַשאַפן געוואָרן. און וואָס איז יענע כוונה? דער מאמר טײַטשט באַלד: ‘להיות לו יתברך דירה בתחתונים’ — אַז דער אויבערשטער זאָל וווינען דאָ אונטן, פּונקט ווי אַ מענטש וווינט אין זײַן אייגן הויז.
די דירה איז העכער ווי פאַר דעם חטא — ‘סותר ע״מ לבנות’
‘…לו יתברך דירה בתחתונים, וזה שעל ידי אתכפיא ואתהפכא נעשית דירה בתחתונים, באתי לגני, הוא במדריגה יותר נעלית מקודם החטא’ — דאָ איז אַ חידוש וואָס איז איבערראַשנדיק. די דירה וואָס ווערט געבויט דווקא דורך אונדזער עבודה — ‘באתי לגני’ — איז ‘במדריגה יותר נעלית מקודם החטא’: העכער אַפילו פונעם פאָלקאָמענעם מצב פון גן עדן אין אָנהייב. דער פאַל און דער תיקון זײַנען נישט בלויז אַ צוריקקער צום פריערדיקן מצב — זיי ברענגען אונדז אַ העכערן אָרט.
‘…יותר נעלית מקודם החטא. דכמו בסותר בנין הקודם על מנת לבנות, הרי פשיטא שבנין החדש צריך להיות במדריגה יותר נעלית מבנין הקודם, כמו כן מוכרח לומר שעל ידי אתכפיא ואתהפכא נעשית דירה במדריגה יותר נעלית’ — דאָס איז דער פּשט. ‘סותר בנין הקודם על מנת לבנות’ — ווער עס ברעכט אַ פעסטן הויז נאָר כדי איבערצובויען, איז ‘פשיטא’ אַז ‘דער נײַער בנין מוז זײַן העכער פונעם פריערדיקן’; אַניט, פאַר וואָס ברעכן? אַזוי אויך דאָ: וויבאַלד דער חטא איז געווען אַ מין ברעכן צוליב בויען, ‘מוכרח לומר’ אַז די דירה וואָס ווערט געבויט דורך אתכפיא ואתהפכא איז אויף אַ העכערער מדריגה. שטעלט אײַך פאָר אַ בעל מלאכה וואָס שמעלצט אַן אַלטן טײַערן זילבערנעם כלי — ער טוט עס נאָר כדי צו גיסן אַ שענערן.
‘אסתלק יקרא דקוב״ה בכולהו עלמין’ — און בשוה
‘…דירה במדריגה יותר נעלית, וכמבואר בהמאמר דעל ידי דאתכפיא סטרא אחרא אסתלק יקרא דקודשא בריך הוא בכולהו עלמין, היינו האור שהוא בכולהו עלמין בשוה’ — דער מאמר ברענגט פונעם זוהר: דורך ‘אתכפיא סטרא אחרא’ — ווען אַ מענטש כובש דעם צד אחר אין זיך — ‘אסתלק יקרא דקודשא בריך הוא בכולהו עלמין’: עס הויבט זיך אויף און אַנטפּלעקט זיך דער כבוד פונעם אויבערשטן אין אַלע וועלטן. און דער מאמר איז מדייק: ‘היינו האור שהוא בכולהו עלמין בשוה’ — אַן אור וואָס לײַכט אין אַלע וועלטן פּונקט גלײַך, אָן אַ חילוק צווישן העכער און נידעריקער. דאָס איז דער ‘העכערער בנין’: נישט אַ צוריקקער צום פריערדיקן מצב, נאָר אַן אַנטפּלעקונג פון אַן אינגאַנצן נײַעם אור.
אור ממלא, אור סובב — און דער אור וואָס איז בכלל נישט אין גדר העולמות
‘…שהוא בכולהו עלמין בשוה. ואף שהלשון בהמאמר הוא אור הסובב כל עלמין, מכל מקום אי אפשר לומר שהכוונה הוא שנמשך אור שהוא בגדר העולמות אלא שהוא סובב ומקיף עליהם, אלא הכוונה שנמשך אור נעלה שאינו בגדר עולמות כלל’ — דאָ שטעלט זיך דער מאמר אָפּ פאַר אַ וויכטיקן דיוק. ‘אף שהלשון... אור הסובב’ — כאָטש מ׳רופט עס ‘דער סובב’ — ‘אי אפשר לומר’ אַז מ׳מיינט אַן אור ‘אין גדר העולמות, נאָר וואָס אַרומנעמט זיי’; ‘נאָר די כוונה איז אַז עס ווערט נמשך אַן אור נעלה וואָס איז בכלל נישט אין גדר עולמות’. כדי צו פאַרשטיין, לאָמיר זיך באַקענען מיט דרײַ מדריגות פון אור.
די ערשטע מדריגה: ‘אור הממלא כל עלמין’ — אַן אינערלעכער אור, וואָס באַקלייד זיך אין יעדער וועלט לויט איר מאָס: אַ סך אויבן, ווייניק אונטן. ווי די נשמה וואָס פילט יעדן אבר לויט זײַן כלי — שכל אינעם מוח, זען אינעם אויג. דאָס איז אַן אור ‘אין גדר העולמות’ פון אינעווייניק, און דעריבער איז ער אָפּגעשטופלט.
די צווייטע מדריגה: ‘אור הסובב כל עלמין’ — אַן אַרומנעמיקער אור, וואָס באַקלייד זיך נישט אין פּרטים נאָר ‘אַרומנעמט’ זיי גלײַך. אָבער — און דאָס איז דער דיוק — אויך ער איז נאָך ‘אין גדר עולמות’: ער איז באַגרענעצט אין פאַרגלײַך צו זיי, ער איז ‘זייער מקיף’. ער איז גלײַך צו אַלעמען, אָבער געהערט נאָך צום סיסטעם, ווי איין דאַך איבער אַלע צימערן פון אַ הויז — גלײַך פאַר אַלעמען, אָבער נאָך ‘דעם הויזעס דאַך’.
און די דריטע מדריגה, וועגן וואָס דער מאמר רעדט דאָ: ‘אור נעלה שאינו בגדר עולמות כלל’. נישט קיין אינערלעכער אור און נישט קיין אַרומנעמיקער — נאָר אַן אור וואָס האָט בכלל נישט קיין שײַכות צום סיסטעם פון וועלטן, נישט פון אינעווייניק און נישט פון דרויסן. און דווקא דערפֿאַר לײַכט ער ‘בכולהו עלמין בשוה’: נישט ווײַל ער איז אַ ‘גלײַכער מקיף’, נאָר ווײַל ער ווערט בכלל נישט געמאָסטן לויט וועלטן, און אַזוי זײַנען העכער און נידעריקער אינגאַנצן גלײַך פאַר אים.
לאָמיר עס שאַרפן מיט אַ משל. ‘ממלא’ איז דער שיעור וואָס דער לערער צמצמט פּונקט לויט דעם תלמיד׳ס פאַרשטאַנד. ‘סובב’ איז די גאַנצע ליבע פונעם לערער וואָס שוועבט איבערן תלמיד — גלײַך און אַרומנעמיק, אָבער נאָך ‘אין פאַרגלײַך צום תלמיד’. און די דריטע מדריגה איז די עצם נפש פונעם לערער — וואָס האָט גאָר נישט קיין שײַכות צום תלמיד; און ווען זי אַנטפּלעקט זיך, רירט זי אָן אַלץ גלײַך, ווײַל זי איז נישט ‘וועגן’ קיינעם. דאָס איז דער אור וואָס אַנטפּלעקט זיך דווקא דורך דער עבודה אונטן.
‘אסתלק’ = הסתלקות — און דערפאַר אויך פטירת צדיקים
‘…שאינו בגדר עולמות כלל. ולכן קורא לגילוי אור זה בשם אסתלק’ — איצט פאַרשטייען מיר דעם נאָמען פונעם אור. ‘ולכן קורא לגילוי אור זה בשם אסתלק’ — דווקא ווײַל דער דאָזיקער אור איז אַרויסגעהויבן און דערהויבן איבערן גאַנצן גדר העולמות, רופט מען זײַן גילוי ‘אסתלק’. ‘הסתלקות’ דאָ איז נישט קיין לשון פון אַוועקגיין, נאָר אַ לשון פון רוממות: עפּעס וואָס איז ‘מסולק’, דערהויבן, איבערן גאַנצן סיסטעם. געדענקט דעם דיוק — ער פאַרוואַנדלט באַלד אַ ווייטיקדיקן באַגריף.
‘…אור זה בשם אסתלק. ולכן גם פטירת צדיקים נקרא בשם הסתלקות, כי הסתלקות הוא גילוי אור נעלה ביותר’ — ‘ולכן גם פטירת צדיקים נקראת בשם הסתלקות, כי הסתלקות הוא גילוי אור נעלה ביותר’. דאָס וואָרט וואָס קלינגט ווי אַוועקגיין באַצייכנט אין דער אמתן דעם היפּוך: די אַנטפּלעקונג פונעם העכסטן אור. ווי אַזוי דאָס, און וואָס דאָס פאָדערט פון אונדז — וועלן מיר עפענען אינעם קומענדיקן שיעור.
אַ באַזונדער איידעלער ענין, וויבאַלד דער מאמר איז געזאָגט געוואָרן אויפן ערשטן יאָרצײַט פונעם רבי׳ן הריי״צ. אַ דאַנק וואָס איר האָט געלערנט מיט אונדז, און מיר וועלן זיך זען אינעם קומענדיקן שיעור.