חזרה און פתיחה — ווי אזוי איז דאס געפיל פון „יש‟ אַ מעלה?
ברוכים הבאים צום פֿופֿצנטן שיעור אויפן מאמר באתי לגני תשי״א. הײַנט פֿאַרענדיקן מיר אות ד׳ — און דערגרייכן דעם פּונקט וואָס קערט איבער דאָס גאַנצע בילד.
לאָמיר זיך דערמאָנען וואָס מיר האָבן געלערנט, אין נאָמען פֿונעם מיטעלן רבי׳ן אין פרשת בשלח, אַז דער גרויסער אונטערשייד צווישן די אויבערשטע וועלטן און דער דאָזיקער וועלט איז אַז דווקא אין דער דאָזיקער וועלט איז ‘נרגש שמציאותו מעצמותו’ — זי פֿילט זיך עקזיסטירנדיק בכוח זיך, שטייענדיק פֿאַר זיך.
און מיר זײַנען געבליבן מיט אַ גרויסער תמיהה. ס׳זעט אויס די ערגסטע מעלה וואָס ס׳איז דאָ. דווקא דאָס געפֿיל ‘איך עקזיסטיר פֿון זיך’ איז דער טיפֿסטער העלם פֿונעם אויבערשטן, דער פֿאַרקערט אַליין פֿון ביטול פֿון די אויבערשטע וועלטן. ווי קען זײַן אַז דווקא דער דאָזיקער אָרט — וואָס פֿילט זיך אַם אָפּגעריסנסט, אַם אומאָפּהענגיקסט — איז די מטרה פֿון דער גאַנצער בריאה?
כדי צו ענטפֿערן, ברענגט דער רבי הריי״צ אַ יסודותדיקן משל וואָס אונטערשיידט צוויי זאַכן וואָס מ׳פֿאַרמישט אָפֿט: ‘אור’ און ‘נברא’. דער אונטערשייד צווישן זיי וועט אונדז עפֿענען דעם גאַנצן סוד.
„אור‟ — עדות אויף זיין מקור
דער רבי הריי״צ ברענגט — פֿון די מאמרים פֿון ראש השנה פֿון יענעם זעלבן יאָר — דעם אונטערשייד צווישן ‘אור’ און ‘נברא’. לאָמיר אָנהייבן מיטן אור.
לאָמיר הערן די ווערטער פֿונעם מאמר, פיסה נאָך פיסה. ערשט, אין איין שטראָם: ‘נרגש שמציאותו מעצמותו (וכמבואר בההמשך דראש השנה דהאי שתא, ההפרש בין נברא ואור, דאור הוא ראיה על המאור)’ — אין די מאמרים פֿון ראש השנה פֿון יענעם יאָר ווערט באַשריבן דער חילוק צווישן ‘נברא’ און ‘אור’, אַז ‘אור הוא ראיה על המאור’: דאָס ליכט עדות אויף זײַן מקור. ‘דכשאנו רואים אור, האור עצמו מראה ומגלה שיש מאור’ — דאָס זען אַליין פֿונעם ליכט אַנטפּלעקט אַז ס׳איז דאָ אַ מאיר. ‘מה שאין כן יש הנברא, הנה לא זו בלבד שאינו מגלה בורא, אלא עוד זאת שהוא מעלים ומסתיר על זה, ואדרבה נרגש שמציאותו מעצמותו’ — דער באַשאַפֿענער יש נישט נאָר אַז ער אַנטפּלעקט נישט, נאָר ער פֿאַרשטעלט, און שטראַלט אַז ער עקזיסטירט פֿון זיך. ‘אלא שמצד השכל מוכרח שאינו כן’ — כאָטש בשכל איז קלאָר אַז ס׳איז נישט אַזוי.
‘אור הוא ראיה על המאור’. דאָס הייסט: די מציאות אַליין פֿונעם ליכט עדות אַז ס׳איז דאָ אַ מאור, אַ מקור פֿון וואַנען ער קומט. ווען מיר זעען ליכט אין אַ צימער, ‘זאָגט’ אונדז דאָס ליכט אַליין אַז ס׳איז דאָ אַ לעמפּל, אַ זון, אַ מקור. דאָס ליכט פֿאַרשטעלט נישט זײַן מקור — פֿאַרקערט, ער אַנטפּלעקט אים. ער איז אינגאַנצן עדות און פֿאַרבינדונג צו דעם וואָס לײַכט אים.
שטעלט אײַך פאָר אַ שטראַל זון וואָס קומט אַרײַן דורכן פֿענצטער. דער שטראַל ‘מאַכט זיך’ נישט אומאָפּהענגיק; פֿאַרקערט — ער שרײַט ‘ס׳איז דאָ אַ זון!’ איר קענט נישט קוקן אויפֿן שטראַל אָן צו וויסן באַלד אַז ער האָט אַ מקור. דאָס ליכט, פֿון זײַן טבע אַליין, איז בטל צום מאור, וײַזט אויף אים, לעבט פֿון אים.
און דאָס איז פּונקט דער טבע פֿון די אויבערשטע וועלטן. זיי זײַנען ‘אור’, גילוי. און דעריבער זײַנען זיי בטל, פֿילנדיק זייער מקור, ‘זאָגנדיק’ אין יעדן רגע — איך בין פֿון דאָרט, פֿון אים, איך בין אַ שטראַל זײַנער. זייער נאַטירלעך געפֿיל איז ביטול. איצט וועלן מיר זען דעם פֿאַרקערט אַליין — דעם ‘נברא’.
„נברא‟ — באַהאַלט זיין מקור, און פילט זיך זעלבשטענדיק
און איצט דער ‘נברא’ — אַ באַשאַפֿן באַשעפֿעניש, אַ גשמיותדיקער יש, ווי די דאָזיקע וועלט. דאָ זאָגט דער רבי עפּעס שאַרפֿס: ‘יש הנברא — לא זו בלבד שאינו מגלה בורא, אלא עוד זאת שהוא מעלים ומסתיר על זה’.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר, דער המשך: ‘מצד השכל מוכרח שאינו כן). ואף שזהו רק בהרגשתו, מכל מקום הנה זה גופא שיהיה נדמה עכ״פ שמציאותו מעצמותו זהו מפני ששרשו מהעצמות שמציאותו מעצמותו’. מיר וועלן דערקלערן דעם דאָזיקן איבערקערנדיקן פּונקט אין אַ רגע; ערשט די צוויי שטאַפּלען פֿון העלם.
לאָמיר זײַן מדייק אין צוויי שטאַפּלען. ערשט, ‘אינו מגלה בורא’ — אין אַ חילוק פֿונעם ליכט, וײַזט דער גשמיותדיקער יש נישט אויף זײַן מקור. קוקט אויף אַ שטיין: ער ‘זאָגט’ נישט אַז ס׳איז דאָ אַ בורא. צווייטנס, און ערגער: ‘מעלים ומסתיר’ — ער איז נישט נאָר שטיל, נאָר אַקטיוו אינעם פֿאַרשטעלן. זײַן מציאות אַליין, גראָב און פֿעסט, שאַפֿט דעם רושם אַז ס׳איז דאָ קיין אלקות, אַז די זאַך עקזיסטירט פּשוט פֿון זיך.
‘ואדרבה, נרגש שמציאותו מעצמותו’. נישט נאָר אַז ער פֿאַרשטעלט — ער שטראַלט דעם פֿאַרקערט: אַ געפֿיל אַז ער עקזיסטירט פֿון זיך, שטייט בכוח זיך. דער שטיין ‘שטראַלט’: איך בין דאָ, איך בין פֿעסט, איך בין אַ מציאות פֿאַר זיך. און דאָ לייגט דער רבי צו אַ הערה פֿון יושר: ‘אלא שמצד השכל מוכרח שאינו כן’. דאָס הייסט — דאָס געפֿיל איז פֿאַלש. בשכל איז קלאָר אַז גאָרנישט עקזיסטירט פֿון זיך; אַלץ איז באַשאַפֿן און אָפּהענגיק אינעם בורא. אָבער דאָס געפֿיל, דער אינערלעכער הרגש פֿונעם גשמיותדיקן יש, איז פֿונדעסטוועגן פֿון אומאָפּהענגיקייט.
שטעלט אײַך פאָר אַ ברענענדיק לעמפּל קעגן אַ שטיין. דאָס ברענענדיקע לעמפּל אַנטפּלעקט באַלד: ‘ס׳איז דאָ עלעקטריע, ס׳איז דאָ אַ מקור.’ דער שטיין? ער ליגט פּשוט דאָרט, פֿאַרשטאָפּט, זאָגט גאָרנישט, ווי דערקלערנדיק ‘איך עקזיסטיר, און פֿאַרטיק.’ דאָס לעמפּל איז ‘אור’ — עדות אויף זײַן מקור. דער שטיין איז אַ ‘נברא’ — פֿאַרשטעלנדיק אים, און נרגש ווי אומאָפּהענגיק.
אַזוי האָבן מיר איצט אַ שאַרפֿן קאָנטראַסט: די אויבערשטע וועלטן זײַנען ‘אור’ — בטל, וײַזנדיק אויפֿן מקור. די דאָזיקע וועלט איז אַ ‘נברא’ — פֿאַרשטעלנדיק, און נרגש ווי שטייענדיק פֿאַר זיך. און ס׳זעט אויס אַז דאָס שטאַרקט נאָר די תמיהה: די דאָזיקע וועלט איז די אָפּגעריסנסטע, די פֿאַרשטעלנדיקסטע. פֿאַר וואָס דען איז דווקא זי די מטרה? איצט קומט דער גרויסער איבערקער.
דער היפוך — דער טיפסטער הסתר קומט פונעם טיפסטן שורש
און דאָ קערט דער רבי איבער אַלץ אין איין זאַץ: ‘זה גופא שיהיה נדמה שמציאותו מעצמותו — זהו מפני ששרשו מהעצמות שמציאותו מעצמותו’.
און אין די ווערטער פֿונעם מאמר: ‘נמצא מובן שהכוונה בהבריאה וההשתלשלות אינה בשביל עולמות העליונים שענינם גילוים, כי אם הכוונה הוא עולם הזה התחתון, שנדמה לו שאינו גילוי כי אם עצמי, היינו מציאותו מעצמותו, ועל ידי העבודה בו, על ידי אתכפיא ואתהפכא, נתגלה העצמות, בשבילו היה בריאת והשתלשלות העולמות’.
לאָמיר עס צעברעכן פּאַמעלעך, וואָרן דאָס איז דער שפּיץ פֿונעם גאַנצן אות ד׳. מיר האָבן געפֿרעגט: פֿון וואַנען נעמט די דאָזיקע וועלט די חוצפּה זיך צו פֿילן עקזיסטירנדיק פֿון זיך? און דער ענטפֿער איז איבערראַשנדיק: דווקא ווײַל איר שורש איז אינעם עצמות. וואָרן וואָס איז די איינציקע זאַך וואָס ‘עקזיסטירט באמת פֿון זיך’ — וואָס עקזיסטירט באמת פֿון זיך, אָן אַ פֿריערדיקער סיבה? נאָר די עצמות פֿונעם אויבערשטן. דאָס איז זײַן סאַמע אייגנאַרטיקע מעלה.
און איצט דער טיפֿער שכל, און ער איז וווּנדערשיין: דעם דאָזיקן וועלט׳ס געפֿיל ‘איך עקזיסטיר פֿון זיך’ איז נישט קיין צופֿעליקער טעות. ס׳איז אַ אָפּקלאַנג — פֿאַרקרימט, פֿאַרקערט, נישט־באַוווּסט — פֿון דער איינציקער אמת וואָס עקזיסטירט באמת פֿון זיך: די עצמות. אַ אויבערשטע וועלט, ‘אור’, שפּיגלט די גילוים, און פֿילט דעריבער ‘איך בין פֿון אים, פֿונעם מאור’. אָבער די דאָזיקע וועלט, וועמענס שורש איז טיפֿער אײַנגעפֿלאַנצט — אינעם עצמות אַליין — שפּיגלט, אין אַ פֿאַרקרימונג, דווקא די ‘מציאות מעצמותו’. דער אומבייגעוודיקער ‘איך’ פֿונעם גשמיותדיקן יש איז אַ ווײַטער אָפּשפּיגלונג פֿונעם אמתן ‘איך’ פֿונעם אויבערשטן.
און דאָס איז אַ פֿאָלקאָמענער ענטפֿער אויף ‘פֿאַר וואָס דווקא אונטן’. דווקא די וועלט וואָס פֿאַרשטעלט אַם מערסטן, וואָס פֿילט זיך אַם אומאָפּהענגיקסט — דווקא זי טראָגט אין זיך דעם טיפֿסטן שורש, די עצמות. דער גרעסטער העלם איז נישט קיין סימן פֿון ווײַטקייט; ס׳איז אַ סימן פֿונעם העכסטן שורש. ווי אַ מענטש מיט אַ באַזונדער שטאַרקער פּערזענלעכקייט, וועמענס עקשנות און ‘איך’ אַליין עדות אויף אַ טיפֿן אינערלעכן כוח — אַזוי עדות דעם דאָזיקן וועלט׳ס געפֿיל פֿון ‘יש’ אַז זײַן מקור איז אינעם עצמות.
אָבער ס׳איז דאָ אַ קריטישער ענין: דער דאָזיקער שורש איז באַהאַלטן, אינגאַנצן פֿאַרשטעלט. דאָס געפֿיל פֿון ‘יש’ פֿאַרשטעלט אים אַנשטאָט אים אַנטפּלעקן. מ׳דאַרף עמעצן וואָס זאָל אַרויסברענגען דעם באַהאַלטענעם אוצר פֿונעם העלם צום גילוי. און ווער טוט עס? מיר, דורך אונדזער עבודה.
די עבודה וואס איז מגלה — „אתכפיא‟ און „אתהפכא‟
דער רבי זעצט פֿאָר: ‘ועל ידי העבודה בו, על ידי אתכפיא ואתהפכא, נתגלה העצמות’. דער אוצר באַהאַלטן אין דער דאָזיקער וועלט אַנטפּלעקט זיך נישט פֿון זיך אַליין — ער אַנטפּלעקט זיך דווקא דורך דעם מענטש׳ס עבודה, און ס׳איז דאָ צוויי מדריגות אין דעם גילוי. מיר וועלן זיי קענען איצט אין טיפֿקייט; דעם שפּיץ פֿון זייער ביאור, דעם ענין פֿון ‘שטות דקדושה’, וועלן מיר פֿאָרזעצן אינעם קומענדיקן אות.
‘אתכפיא’ — וואָרטוואָרטלעך פֿון אַראַמיש: אונטערטעניקן, באַזיגן. דאָס איז די עבודה פֿון אַ מענטש וואָס פֿילט אין זיך אַ צי צום נישט־גוטן — צו כעס, צו תאווה, צו פֿוילקייט, צו ייאוש — און ער באַזיגט עס און זאָגט ‘ניין’. ער בטלט נישט דעם רצון הרע, אָבער ער פֿאָלגט אים נישט; ער אונטערטעניקט אים. שטעלט אײַך פאָר אַ מענטש וואָס טרענירט זיך צו שווײַגן אַנטקעגן אַ באַליידיקונג: אין אים קאָכט אַ שאַרפֿע רעאַקציע, און ער האַלט זי אײַן. ער האָט נישט איבערגעקערט דעם כעס — אָבער ער האָט אים באַזיגט. דאָס איז ‘אתכפיא’: אונטערטעניקן דעם צד אחר.
‘אתהפכא’ — וואָרטוואָרטלעך פֿון אַראַמיש: איבערקערן. און דאָס איז אַ העכערע מדריגה. דאָ אונטערטעניקט דער מענטש נישט בלויז דעם חושך — ער נעמט זײַן ענערגיע אַליין און קערט זי צו קדושה. ער האַלט נישט בלויז אײַן דעם כעס — נאָר ער נעמט דעם זעלבן אינערלעכן פֿײַער, די זעלבע התלהבות, און פֿירט זי צו אַ אמתן ברען אין עבודת ה׳, צו אַ קנאה פֿאַר דער אמת. דער חושך ווערט נישט בלויז באַזיגט; ער ווערט ליכט. שטעלט אײַך פאָר אַ מענטש מיט אַ שטורמישן מזג: אין ‘אתכפיא’ צאַמט ער דעם שטורעם; אין ‘אתהפכא’ קערט ער דעם זעלבן שטורעם אַליין צו אַ ברענענדיקער מסירות פֿאַר אַ גוטער זאַך, צו געבן.
און פֿאַר וואָס דווקא די דאָזיקע עבודה אַנטפּלעקט די עצמות? טראַכט וואָס קומט פֿאָר אין איר. דווקא אינעם אָרט וואָס האָט אַם מערסטן פֿאַרשטעלט ג-ט — אין אַ וועלט פֿון ‘איך עקזיסטיר פֿון זיך’, אין אַ נשמה וואָס ציט צום רע — קומט אַ מענטש און, פֿונעם העלם אַליין, אונטערטעניקט און קערט איבער דעם חושך צו ליכט. ער באַקומט נישט אַ פֿאַרטיקע אלקות פֿון אויבן; ער אַנטפּלעקט זי פֿונעם דיקסטן העלם. און ווען דער גרעסטער העלם אַליין ווערט אַ גילוי — וואָס ווערט אַנטפּלעקט איז נישט בלויז ליכט, נאָר די עצמות אַליין, יענע עצמות וואָס איז דאָרט באַהאַלטן געווען, אינעם שורש, די גאַנצע צײַט. דער טיפֿסטער העלם, ווען מ׳קערט אים איבער, אַנטפּלעקט דעם טיפֿסטן שורש.
סיכום אות ד׳ — און הקדמה צו אות ה׳
אַזוי לאָמיר מסכם זײַן דעם גאַנצן אות ד׳.
מיר האָבן געעפֿנט מיט דער פראַגע פֿאַר וואָס עיקר שכינה איז דווקא אין די תחתונים, און געענטפֿערט: ‘נתאוה הקדוש ברוך הוא להיות לו דירה בתחתונים’. דערנאָך האָבן מיר פֿאַרטיפֿט: די אמתע בריאה, יש מאין, קומט נאָר פֿון דער עצמות; די אויבערשטע וועלטן, אַפילו אצילות, זײַנען נאָר ‘גילוי ההעלם’ — אַ ירידה — און די עצמות קען נישט זײַן פֿאַר זיי. און מיר האָבן געלערנט, אין נאָמען פֿונעם מיטעלן רבי׳ן אין פרשת בשלח, אַז דווקא די דאָזיקע וועלט ‘נרגש שמציאותו מעצמותו’; און מיר האָבן געזען, דורכן משל פֿון אור און נברא, אַז דאָס געפֿיל פֿון ‘יש’ — וואָס זעט אויס ווי אַ חיסרון — איז דווקא אַן אָפּקלאַנג פֿון דער עצמות, וואָס נאָר זי ‘עקזיסטירט באמת פֿון זיך’. דעריבער איז דווקא דאָ די עצמות באַהאַלטן, און דורך דער עבודה — אתכפיא ואתהפכא — ווערט זי אַנטפּלעקט. ‘בשבילו היה בריאת והשתלשלות העולמות’.
אָבער דווקא דאָ קען אויפֿקומען אַ קשיא. מיר האָבן געזאָגט אַז אצילות איז ‘נאָר גילוי’. אָבער ס׳איז דאָ אַ דעה אין קבלה וואָס זאָגט אַז די ‘כלים’ פֿון אצילות זײַנען דווקא באַשאַפֿן געוואָרן ‘יש מאין’, פּונקט ווי די דאָזיקע וועלט. אויב אַזוי, אפשר קען אצילות פֿאָרט זײַן די מטרה? מיט דער דאָזיקער פראַגע — און מיט אַ נײַעם באַגריף, ‘די רשימה’ — וועלן מיר עפֿענען אות ה׳. אַ דאַנק וואָס איר האָט געלערנט מיט אונדז, און מיר וועלן זיך זען אינעם קומענדיקן שיעור.