חזרה — און מיר נידערן אַ שטאַפּל
ברוכים השבים צום פערטן שיעור אויפן מאמר באתי לגני תשי״א. מיר זענען נאך אלץ אין אות א׳, און מיר זעצן פאר די גרויסע פראגע — וואס איז שכינה.
ביז אהער זענען מיר געשטיגן הויך. מיר האבן געזען, ביים אלטן רבי׳ן, אז שכינה איז דער ערשטער גילוי פון אור אין סוף, און ביים מיטעלן רבי׳ן אז אפילו דער קו — דער ערשטער שטראל פון אין סוף — ווערט אנגערופן שכינה. און דער כלל וואס האט אלץ פאראייניקט: שכינה איז אין יעדן ארט לפי ענינו.
היינט נידערן מיר אַ שטאַפּל. מיר וועלן פארלאזן, אויף אַ רגע, וואס איז העכער פון די עולמות, און מיר קומען אן צום ערשטן עולם וואס מ׳קען בכלל רופן אַ „עולם‟ — דער עולם האצילות. און דארטן וועלן מיר טרעפן די שכינה אין אן אנדער לבוש, און מיט איר אַ פיינעם און בליציקן נקודה פונעם צמח צדק.
דער עולם האצילות, און זיין מלכות
כדי צו פארשטיין, דארפן מיר וויסן, בקיצור, וועגן עולם האצילות. נאך אלץ וואס מיר האבן גערעדט — אור אין סוף, צמצום, קו — קומט דער ערשטער, און העכסטער, פון די עולמות: דער עולם האצילות.
דאס ווארט „אצילות‟ אליין דערציילט זיין טבע. „אצילות‟ איז פון „אצל‟ — נאענט, לעבן. דער עולם האצילות איז אַ עולם וואס איז נאך אלץ „אצל‟ זיין מקור, נישט אפגעטיילט פון אים. דערפאר רופט מען עס אַ עולם פון אנטפלעקטער אלקות: דארטן שיינט די אלקות נאך אלץ אנטפלעקט, אן העלם. (אונטער אים וועלן קומען בריאה, יצירה און עשיה — אין וועלכע דאס ליכט באהאלט זיך אלץ מער, ביז צו אונדזער וועלט.)
און פון וואס איז דער עולם האצילות „געמאכט‟? פון „ספירות‟. אַ ספירה איז אַ כלי, אַ געטלעכער קאנאל — אַ מדה דורך וועלכער אלקות ווירקט און אנטפלעקט זיך. עס זענען דא צען: חכמה און בינה, וואס זענען שכל; חסד, גבורה און תפארת, וואס זענען מדות; און אזוי ווייטער, ביז דער לעצטער פון זיי.
און די לעצטע, די צענטע, ווערט אנגערופן „מלכות‟, מלוכה. און מלכות איז ספעציעל. בעת די אנדערע ספירות זענען ווי „תוכן‟ — שכל, ליבע, גבורה — איז מלכות דער כח וואס ברענגט אלץ אַרויס, צו אן אנדערן. דערפאר ווערט עס געגליכן צו „דיבור‟, רעדן.
און דאס איז אַ פינקטלעכער משל. ווען אַ געדאנק איז אין אַ מענטשנ׳ס מוח — איז עס נאך אלץ אַ חלק פון אים, פאראייניקט מיט אים, אינערלעך. אין דעם רגע וואס ער רעדט עס אַרויס, גייט דער דיבור אַרויס און דערגרייכט אַן אנדערן, אפגעטיילט פון אים. אזוי אויך מלכות: עס איז דער „דיבור‟ פונעם עולם האצילות — דער כח וואס גייט אַרויס און באשאַפט און געט לעבן צו אלע עולמות אונטן. ווי עס שטייט, „ויאמר אלקים יהי אור‟ — דורכן דיבור איז די וועלט באשאפן געווארן.
און נאך אַ מעלה פון מלכות, כדאי צו געדענקען: „לית לה מגרמה כלום‟ — עס האט גארנישט פון זיך אליין. מלכות „טראכט נישט אויס‟ קיין נייעם ליכט פון זיך; עס נעמט אן פון די ספירות העכער איר, און גיט עס ווייטער אַראפ. עס איז דער קאנאל — דער ערשטער גילוי פון אצילות צו וואס איז אונטער אים.
און דערפאר שרייבט דער רבי: „לגבי אצילות המלכות נקראת שכינה‟. גאנץ לאגיש, לויט אונדזער כלל — שכינה איז דער חלק וואס קומט צו רוען און זיך אנטפלעקן אַראפ. און אינעם עולם האצילות, איז דער חלק — מלכות.
אבער איידער מיר גייען ווייטער, דארפן מיר געדענקען נאך איין זאך וועגן אצילות — און עס איז קריטיש פאר היינטיקן גאנצן שיעור: אצילות איז אַ עולם פון פולשטענדיקער אחדות. די ספירות דארטן זענען נישט „זאכן‟ אפגעטיילט פון אלקות; זיי זענען אינגאנצן פאראייניקט מיט איר. אין לשון הקבלה: „איהו וגרמוהי חד‟ — ער, דאס געטלעכע ליכט, און זיינע כלים, די ספירות, זענען ממש איינס. עס איז דארטן נישטא קיין געפיל פון אַ באזונדערן „מציאות‟. אפילו מלכות, כל זמן עס איז „אין דער היים‟ אין אצילות, איז אינגאנצן פאראייניקט מיטן רעשט. האלט אן דעם נקודה.
דעם צמח צדק׳ס דיוק — ווען פונקט „שכינה‟
אבער דא קומט אַריין דער צמח צדק — דער דריטער רבי — און מאכט אַ זייער פיינעם דיוק. ער פרעגט: ווארט. ווען פונקט ווערט מלכות אנגערופן שכינה? תמיד? אין יעדן מצב?
און זיין ענטפער, אין די ווערטער פונעם מאמר: „דווקא כמו שנעשה בחי׳ עתיק לעולם הבריאה‟.
לאמיר דערקלערן. עס איז דא אַ יסודות׳דיקער כלל אין קבלה: „תחתון שבעליון נעשה עליון שבתחתון‟. דער אונטערשטער עק פון אַ העכערן עולם נידערט אַראפ און ווערט דער שורש, דער „קאפ‟, דער מקור — פונעם עולם אונטער אים. אזוי מלכות דאצילות — דער אונטערשטער עק פון אצילות — נידערט אַראפ און ווערט דער „עתיק‟, דער מקור און נשמה, פונעם עולם וואס קומט נאך אים, דער עולם הבריאה.
שטעל דיר פאר אַן אויבערשטן רעזערוואר. פון זיין דנאָ גייט אַרויס אַ רער, און דאס וואסער וואס נידערט אין אים ווערט דער מקור פון אַ נידעריקערן באסיין. דער אונטערשטער ארויסגאנג פונעם אויבערשטן רעזערוואר איז פונקט דער אריינגאנג, דער „קאפ‟, פונעם באסיין אונטן.
אדער אין לשון פון לערנען: אַ מלמד וואס קומט לערנען אַ קינד דארף נעמען דעם אונטערשטן עק פון זיין אייגענעם פארשטאנד — דעם פשוטסטן נקודה וואס ער האט — און מאכן עס דעם העכסטן נקודה וואס דאס קינד קען אויפנעמען. דארטן, אינעם פונקט פון באגעגעניש, ווערט דער „אונטערשטער‟ פונעם מלמד דער „העכסטער‟ פונעם קינד. דאס איז מלכות וואס ווערט „עתיק‟ צו בריאה.
און דער צמח צדק זאגט: נאר אין דעם מצב — ווען מלכות נידערט אַראפ און ווערט אַ מקור פאר אַ נידעריקערן עולם — נאר דעמאלט פאסט עס צו רופן עס „שכינה‟. אבער, זעצט ער פאר — און דא זענען די פינקטלעכע ווערטער — „בעודה באצילות מיוחדת עמהם‟ — כל זמן מלכות איז אויבן, פאראייניקט מיטן רעשט פון די ספירות — „לא שייך לשון שכינה‟.
און געדענקסטו פארוואס? צוליב יענער אחדות וואס מיר האבן ארויסגעהויבן: אין אצילות איז אלץ איינס, „איהו וגרמוהי חד‟. „שכינה‟, האבן מיר געזאגט, איז אַ לשון פון רוען אינעווייניק אין עפעס אנדערש. אבער ווען אלץ איז איינס — איז נישטא קיין „אנדערש‟ אין וועלכן צו רוען. מלכות דארטן איז פשוט „אין דער היים‟, פאראייניקט מיט איר משפחה. און צו „רוען‟ איז מעגלעך נאר ווען מ׳גייט אַרויס פון דער היים און קומט זיך באזעצן אין אַ פרעמדן ארט.
שטעל דיר פאר אַן אמבאסאדאר. כל זמן ער איז אין זיין אייגענעם לאנד, צווישן זיין אייגן פאלק — איז ער פשוט אַ בירגער, איינער פון דער משפחה; מיר זאגן נישט אז ער „רוט‟ דארטן. נאר ווען ער ווערט געשיקט זיך באזעצן אין אַ פרעמדן לאנד, צו פארטרעטן זיין מדינה, דעמאלט „רוט‟ ער, אַ פארטרעטער וואס וואוינט אין אן אנדער ארט. אזוי אויך מלכות: נאר ווען עס ווערט „געשיקט‟ אַראפ, צו זיין דער מקור און לעבן פונעם עולם הבריאה — נאר דעמאלט איז עס „שכינה‟.
דער תירוץ — עס איז נישט קיין סתירה צום קו
אבער ווארט — אפשר האסטו באמערקט אַ פראבלעם. אינעם פריערדיקן שיעור האבן מיר געזאגט אז דער קו ווערט אנגערופן שכינה. און איצט זאגט דער צמח צדק אז מלכות ווערט אנגערופן שכינה נאר ווען עס נידערט צו בריאה. איז וואס איז עס? וואס איז די „שכינה‟ — דער קו אויבן, אדער מלכות אונטן?
אויף דעם ענטפערט דער רבי און תרצ׳ט אלץ אין איין זאץ: „ואין זה סתירה‟.
ווייל, ער דערקלערט, די „שכינה‟ וואס חז״ל רעדן וועגן — ווען זיי זאגן סתם „שכינה‟, אינעם געווענלעכן, באקאנטן זין — מיינט מלכות דאצילות, און אפילו דאס, נאר ווען עס ווערט אַ מקור פאר בריאה. דאס איז „שכינה‟ אין פשוטן זין, די וואס אונדזערע רביים האבן גערעדט וועגן.
אבער „בשרשה‟ — ווען מ׳קוקט אויף שכינה פיל העכער, לגבי אור אין סוף — דארטן ווערט אויך דער קו אנגערופן שכינה. ביידע זאגן זענען אמת; יעדע רעדט וועגן אן אנדער שטאַפּל.
און ווידער קומט צוריק אונדזער שליסל־כלל: שכינה איז אין יעדן ארט לפי ענינו. עס איז נישטא קיין סתירה, ווייל „שכינה‟ איז נישט איין פיקסירטער דרגה. אין יעדן שטאַפּל פון מציאות איז דא אַ „ערשטער גילוי‟ — דער נקודה וואס גייט אַרויס און קערט זיך אַראפ — און דערפאר אין יעדן שטאַפּל איז דא אַן אייגענע „שכינה‟. לגבי אור אין סוף — דאס איז דער קו; לגבי אצילות — דאס איז מלכות. די זעלבע ראלע, אויף פארשידענע גאדנס פונעם זעלבן בנין.
און דרך אגב, פונקט דא, אויפן בלאט, זיצט דער מהר״ש׳ס טעם וואס מיר האבן געלערנט פאריגן שיעור — פארוואס דער קו ווערט אנגערופן שכינה: „לפי שכל כוונת המשכת הקו הוא בכדי להתלבש בעולמות ובנשמות ישראל‟. באמערקסט? די זעלבע לאגיק קומט צוריק אויף יעדן שטאַפּל: וואס ווערט אנגערופן „שכינה‟ איז תמיד דער צד וואס זיין גאנצער ענין איז צו גיין אַרויס און זיך איינקליידן אונטן — סיי דער קו, סיי מלכות.
סיכום און הקדמה — צו העכער פונעם צמצום
אז וואס האבן מיר צוגעגעבן היינט?
מיר האבן גענידערט צום עולם האצילות, און געטראפן דארטן די שכינה אין דער פארעם פון מלכות — די אונטערשטע ספירה, דער „דיבור‟ וואס גייט אַרויס און באשאַפט, די „מלוכה‟ וואס שאַפט אַן „אנדערן‟. און מיר האבן געלערנט דעם צמח צדק׳ס דיוק: מלכות ווערט אנגערופן שכינה דווקא ווען עס נידערט צו רוען אין אַ נידעריקערן עולם, נישט בעת עס איז נאך „אין דער היים‟, פאראייניקט אין אצילות — ווייל „שכינה‟ מיינט רוען אינעווייניק אין אן אנדערן, און ווען אלץ איז איינס איז נישטא קיין „אנדער‟.
און מיר האבן געזען אז עס איז נישטא קיין סתירה צווישן מלכות און דעם קו, ווייל שכינה איז אין יעדן ארט לפי ענינו — אויף יעדן גאָדן, זיין אייגענער „ערשטער גילוי‟. ביז אהער האלטן מיר צוויי שטאַפּלען: מלכות דאצילות, און העכער איר דער קו. אבער דער רבי האט נאך נישט געענדיקט די עליה. עס בלייבט דער העכסטער דרגה וואס מ׳קען רעדן וועגן — שכינה ווי עס איז העכער אפילו פונעם צמצום, אין דעם ערשטן שורש פונעם ליכט.
אהין וועלן מיר שטייגן אינעם קומענדיקן שיעור, מיטן ביאור פונעם רש״ב. אַ דאנק וואס איר לערנט מיט אונדז. מיר וועלן זיך זען אינעם קומענדיקן שיעור.