אין דעם פרק גייט דער אלטער רבי ווייטער און איז מבאר דעם נמשל: “כך כל מידותיו של הקב״ה ורצונו וחכמתו, אינן עולות ונקראות בשמות אלו כלל”, אזוי אויך אלע מידות פון דעם אויבערשטן, זיין רצון און זיין חכמה, ווערן בכלל נישט גערופן מיט די נעמען. מצד האמת קען מען נישט זאגן אז עס איז דא א מידת החסד אדער א מידת הגבורה: עס איז נישטא קיין חסד, נישטא קיין גבורה, נישטא קיין תפארת, גארנישט, עס איז נאר דא דער עצמות פון דעם באשעפער ברוך הוא.
איז דא א פראגע: מען ווייסט דאך אז עס איז דא “חסד דאצילות” און “גבורה דאצילות”. ווי אזוי שטימט דאס? אויב אלץ איז אין אים איינגעשלאסן און מיט אים פאראייניקט, ביז מען קען אפילו נישט צושרייבן קיין נאמען צו די ספירות, ווי אזוי זאגן מיר אז אין אצילות זענען דא צען ספירות?
ענטפערט דער אלטער רבי: “אלא לגבי הנבראים”, מיר די נבראים, וואס פילן נישט דעם מקור, באקומען די ג-טלעכע השפעה דורך די מידות, און דערפאר רופן מיר זיי מיט א נאמען. צו אים אליין איז גארנישט פאראן, אבער לגבי די נבראים קען מען זאגן אז עס איז דא חסד און גבורה און אזוי ווייטער.
ווער זענען די נבראים? “עליונים ותחתונים”, נישט נאר מיר וואס געפינען זיך אין דער גשמיות'דיקער עולם העשיה, נאר אלע נבראים פון עולם הבריאה און אראפ: עולם הבריאה, וואס איז גן עדן העליון, און עולם היצירה, וואס איז גן עדן התחתון, מיט די נשמות און די הויכע מלאכים וואס געפינען זיך דארט, און על אחת כמה וכמה עולם העשיה. פון עולם הבריאה און ווייטער הייבט זיך שוין אן דער נאמען “נברא”, און דערפאר ווערן לגבי זיי די ספירות גערופן מיט נעמען, ווייל די ג-טלעכע השפעה גייט אריבער צו זיי דורך די מידות.
“שהווייתם וחיותם והנהגתם, שהקב״ה מהוה ומחיה אותם ומנהיגם”, דאס זענען דריי זאכן: די הוויה פון יעדן נברא, די חיות פון יעדן נברא (ווי מיר האבן פריער געלערנט: סובב כל עלמין און ממלא כל עלמין, די כללות'דיקע חיות און די פרטית'דיקע חיות), און די הנהגה, וואס דאס איז השגחה פרטית. און ווי מיר האבן געלערנט אז דער צמצום איז נישט כפשוטו, איז דער וואס איז מהווה, מחיה און מנהיג דער עצמות פון דעם באשעפער ממש, ווי עס איז מבואר באריכות אין פרק ז.
ווי אזוי איז ער מהווה, מחיה און מנהיג? האט דער אויבערשטער אויסגעקליבן צו טאן דאס דורך די צען ספירות, און דערפאר רופן מיר זיי מיט נעמען: “הוא ברצונו וחכמתו ובינתו ודעתו המתלבשות במידותיו הקדושות”.
די חלוקה צווישן שכל און מידות:
דער אלטער רבי טיילט דא די צען ספירות אויף צוויי: עס איז דא חכמה, בינה און דעת, און זיי קליידן זיך אן אין די מידות, און דורך די מידות באקומען די נבראים זייער חיות. און טאקע איז באוואוסט אז די צען ספירות טיילן זיך אויף צוויי גרופעס: די גרופע פון שכל און די גרופע פון מידות, דאס רגש. א ביאור אויף דער נקודה געפינט מען אין מאמר “איתא במדרש תהלים” פון אדמו״ר הרש״ב, דער מאמר וואס דער פריערדיקער רבי האט געזאגט ביי זיין בר מצוה, און וואס יעדער חב״ד'ישער בחור זאגט ביי זיין בר מצוה.
אויף א פשוט'ן אופן קען מען דאס פארשטיין פון א משל צווישן איין מענטש און א צווייטן: וואו הייבט זיך אן די פארבינדונג צווישן א מענטש און זיין חבר? נישט פון חכמה, בינה און דעת. ווען א מענטש זיצט און איז מתבונן, דארף ער בכלל נישט קיין צווייטן, און אדרבה, אמאל שטערט אים דער צווייטער, דערפאר זוכט ער א שטיל ארט וואו ער זאל קענען זיך קאנצענטרירן און מתבונן זיין אין א געוויסן ענין. חכמה, בינה און דעת זענען די בחינה פון מענטש לגבי זיך אליין.
די פארבינדונג מיט דער סביבה און מיטן צווייטן הייבט זיך אן דווקא פון די מידות. וואס איז מידת החסד? טאן גוטס, און צו וועמען? אז עס איז נישטא קיינער, איז נישטא וועמען צו משפיע זיין. אזוי געפינען מיר ביי אברהם אבינו וואס איז געזעסן ביים אריינגאנג פון געצעלט אין דער היץ פון טאג: אברהם איז געווען דער איש החסד און האט געוואלט משפיע זיין חסד, און ווען עס זענען נישט געגאנגען קיין דורכגייער האט ער נישט געהאט וועמען צו געבן, דערפאר איז ער געזעסן און האט געווארט. א מענטש קען זיצן אליין אין זיין געצעלט און זיין מתבונן, אבער ער קען נישט טאן קיין חסד ווען עס איז נישטא קיין צווייטער. און אזוי אויך ביי גבורה און תפארת: דער גאנצער ענין פון די מידות איז א צווייטער.
און ווי אזוי איז דער מענטש משפיע אויפן צווייטן? וואסער חסד ער וועט געבן, וויפל ער וועט געבן און פארוואס ער וועט געבן, דאס אלץ טוט ער מיטן שכל. דער שכל באשטימט די מאס און די סדר: וויפל צו געבן און ווי אזוי צו געבן. קומט אויס אז דער וואס ווירקט בפועל אויפן צווייטן זענען די מידות, און דער וואס פירט און לייקט די מידות איז דער שכל.
די סיבה פארוואס ביי אונז איז די מערכת געבויט אויף אזא אופן, איז ווייל אזוי איז עס כביכול אויבן, און די צען ספירות טיילן זיך אויף דעם זעלבן אופן. דאס איז מדויק אין די ווערטער פון דעם אלטן רבי'ן: “הקב״ה מהווה, מחיה ומנהיג ברצונו וחכמתו ובינתו ודעתו”, אבער נישט דירעקט, נאר “המתלבשות במידותיו הקדושות”, ווייל דער גאנצער ענין פון די מידות איז משפיע צו זיין בפועל צו א צווייטן, און דער צווייטער אין דעם פאל זענען די נבראים און די וועלט.
פון דא ווערט אויך פארענטפערט א פשוט'ע נקודה: פארוואס איז די וועלט באשאפן געווארן אין א מעגל פון זיבן טעג? ביי אידן איז דאך דער שלימות'דיקער חשבון צען, צען איז דער גאנצער צאל אין יעדער זאך, און די ספירות זענען אויך צען. פארוואס איז דען נישט געווען א מעגל פון צען טעג? נאר ווייל די וועלט איז באשאפן געווארן דורך די ג-טלעכע מידות, און די מידות זענען זיבן. און ווי מיר וועלן זען בפירוש ווייטער אין פרק, איז דער ערשטער טאג פון בריאה פארבונדן מיט חסד, דער צווייטער טאג מיט גבורה, און אזוי ווייטער, און שבת איז פארבונדן מיט מלכות, די זיבעטע ספירה. פארשטייט זיך אז די פעולה אין די מידות אליין ווערט געפירט דורך חכמה, בינה און דעת וואס קליידן זיך אן אין זיי.
און ווייטער: “כדאיתא במדרש: בעשרה דברים נברא העולם, בחכמה בתבונה ובדעת כו'”, די צען זאכן וואס דער מדרש רעכנט אויס זענען בעצם די צען ספירות. “דכתיב: ה' בחכמה יסד ארץ, כונן שמים בתבונה, בדעתו תהומות נבקעו וגו'”. מען דארף פארשטיין דעם שייכות פון יעדער מידה בפרטיות, אבער דא ברענגט דער אלטער רבי דעם לשון נאר צו ווייזן אז די הנהגה פון דער בריאה איז דורך די צען ספירות.
“אנת הוא דאפיקת עשר תיקונין”:
“כמאמר אליהו” אין פתח אליהו: “(אנת הוא) דאפיקת עשר תיקונין”, דו ביסט דער וואס האט ארויסגעבראכט און אנטפלעקט פון זיך אליין די צען תיקונין. און וואס מיינט “תיקונין”? דער טייטש אין לשון הקודש איז א תכשיט, א באזונדער לבוש. דער אלטער רבי ברענגט אין ליקוטי תורה א פשוט'ן באווייז אויף דעם: אויפן פסוק “לא ילבש גבר שמלת אישה” טייטשט אונקלוס “לא יתקן”, איז דאך א ראיה אז תיקונין מיינט לבושים.
און פארוואס ווערן די ספירות גערופן לבושים? ווייל יעדער גילוי און יעדער ארויסברענגען איז פארבונדן מיט א כיסוי, עס איז נישטא קיין גילוי אן א כיסוי, דערפאר ווערט עס גערופן א לבוש, וועמענס תפקיד איז צו פארשטעלן און באהאלטן. דער אויבערשטער האט זיך אנטפלעקט דורך די צען ספירות, און דאס איז א געוואלדיקער גילוי, אבער דער געוואלדיקער גילוי איז אליין א גרויסער צמצום: ער איז בלי גבול און אין סוף, און ער האט געקענט אנטפלעקט ווערן אן א שיעור און אין אומצאליקע אופנים, און ער האט מצמצם געווען זיין אינסופיות אין די צען ספירות.
א פשוט'ער משל: ווען א מענטש רעדט, האט ער אנטפלעקט אדער באהאלטן? לכאורה האט ער אנטפלעקט, אבער בעצם האט ער אויך באהאלטן. ווייל איידער ער האט גערעדט ווייסט מען נישט וואס ער טראכט, און אויב ער איז א גרויסער חכם זענען זיינע מחשבות אין אין ערך טיפער. ווען ער רעדט און אנטפלעקט, איז ער מצמצם, פארדעקט און באהאלט: ער לאזט אראפ אין ווערטער נאר יענע מאס וואס מען קען אראפלאזן. פון איין זייט איז דא א גילוי, אבער דער גילוי קומט מיט א צמצום און מיט א כיסוי.
“וקרינן להון עשר ספירן”, און מיר רופן זיי ספירות, פון לשון ספיר, וואס לייכט און אנטפלעקט אורות. זיכער איז דאס א גרויסער גילוי, אבער עס איז א גילוי און א כיסוי אין איינעם, אלץ לויט פון וועלכער זייט מען קוקט.
און פארוואס האט דער אויבערשטער אנטפלעקט די צען ספירות? “לאנהגא בהון עלמין”, צו פירן מיט זיי די וועלטן. דערמיט ווערט פארענטפערט די פראגע מיט וועלכער מיר האבן אנגעהויבן: ווי אזוי קען מען זיי רופן צען ספירות, בשעת זיי זענען פאראייניקט מיטן באשעפער און האבן בכלל נישט קיין נאמען? נאר מיר, וואס געפינען זיך אין דער וועלט, רופן זיי ספירות, ווייל מיר ווערן געפירט דורך דעם צמצום פון די ספירות.
וועלכע וועלטן ווערן געפירט דורך די ספירות? “עלמין סתימין דלא אתגליין ועלמין דאתגליין”. עס זענען דא העכערע וועלטן וואס הייסן “סתימין”, פארבארגענע וועלטן, און עס איז דא א מער אנטפלעקטע וועלט וואס הייסט “עלמין דאתגליין”.
דער חילוק צווישן זיי איז ווי דער חילוק צווישן ים און יבשה: די יבשה איז א משל אויף “עלמין דאתגליין”, און דער ים אויף “עלמין סתימין”. אלץ וואס עס איז דא אויף דער יבשה איז דא אויך אין ים, נאר ווען מען קוקט אויפן ים זעט מען גארנישט, אלץ איז פארדעקט, און אויף דער יבשה איז אלץ אנטפלעקט.
נאך מער: ווען מען קוקט אויפן ים, וואס זעט מען בפועל? וואסער. און דאס וואסער איז די חיות פון אלץ וואס איז אין ים, די פיש לעבן פון וואסער. קומט אויס אז אין ים זעט מען נישט דעם נברא, נאר די חיות וואס האלט דעם נברא. און אויף דער יבשה זעט מען אלע באשעפענישן, אבער נישט דעם מקור פון זייער חיות; אין לשון המשנה: “מהיכן ירק זה חי”, דאס זעט מען נישט מיט די אויגן, און ערשט אז מען וועט נאכגיין דעם נברא וועט מען אנטדעקן וואס האלט אים ביים לעבן. דאס איז א משל אויף וועלטן וואו דער ג-טלעכער כח איז פארבארגן, און אויף וועלטן וואו ער איז אנטפלעקט.
“ובהון אתכסיאת כו'”, און אין זיי, אין די צען ספירות, פארדעקט ער זיך: ער פארדעקט זיין אינסופיות דערמיט וואס ער אנטפלעקט אונז נאר א קליין ביסעלע דערפון.
די זיבן טעג פון בראשית:
וואו זעט מען אז אונזער מציאות הענגט אפ אין די ספירות? בגילוי זעט מען די זיבן, ווייל די וועלט ווערט געפירט דורך די זיבן מידות; חכמה, בינה און דעת ווירקן אויך, אבער זיי זענען איינגעקליידט אין די מידות. און פארוואס זענען דא זיבן טעג אין א וואך? ווייל אין יעדן טאג פון די ימי בראשית איז באשאפן און אנטפלעקט געווארן אין דער וועלט אן ענין וואס איז שייך צו איינער פון די ספירות. באמת זענען אין יעדן טאג געווען אלע ספירות, נאר אין יעדן טאג איז איין ספירה געווען די דאמינאנטע און די מער ווירקנדיקע, און די איבעריקע ספירות זענען געווען בשותפות מיט איר: זונטיק חסד, מאנטיק גבורה, דינסטיק תפארת, און אזוי ווייטער.
דער אלטער רבי גיט ביישפילן נאר אויפן ערשטן טאג און אויפן צווייטן טאג, ווייל עס איז באוואוסט אז בכללות טיילן זיך די ספירות אויף צוויי מחנות: רעכטס און לינקס, חסד און גבורה. אזוי שטייט אין תניא עטלעכע מאל, און אויך פון אנהייב, ווען עס רעדט זיך וועגן די מידות, שטייט “אהבה וענפיה” און “יראה וענפיה”: חסד מיט זיינע ענפים אויף דער רעכטער זייט, און גבורה מיט אירע ענפים אויף דער לינקער זייט. אויך אין פתח אליהו ווערן געברענגט נאר די צוויי: “חסד דרועא ימינא, גבורה דרועא שמאלא”.
דער ערשטער טאג: דער גילוי פון מידת החסד:
“על דרך משל ביום ראשון מששת ימי בראשית נגלית מידת החסד”, אין ערשטן טאג פון בריאה האט דער באשעפער אנטפלעקט די מידת החסד. וואס איז חסד? אזוי ווי דער פשט ביי אונז נבראים: געבן, שפע און התפשטות. אין דעם טאג האט ער זיך אנטפלעקט מיט דער גרעסטער התפשטות.
און באלד איז דער אלטער רבי מדגיש אז עס רעדט זיך נישט נאר וועגן חסד אליין. ווי געזאגט, אין יעדן טאג איז געווען אלץ, און דער חסד אליין איז נישט קיין איין נקודה: אין חסידות ווערט יעדע ספירה גערופן א “פרצוף”, וואס איז א משל אויף א גאנצן בנין, און ווען עס וואלט געווען נאר איין איינציקע מידה וואלט עס גערופן געווארן א נקודה. חסד נעמט אריין אין זיך אויך גבורה און אויך תפארת, אזוי ווי מיר זאגן ביי ספירת העומר: חסד שבחסד, גבורה שבחסד, תפארת שבחסד. ממילא, אויך ווען חסד האט זיך אנטפלעקט אין ערשטן טאג, האט ער אריינגענומען אין זיך אויך גבורה און אויך תפארת.
אין לשון פון דעם אלטן רבי'ן: “נגלית מידת החסד, כלולה מכל מידותיו הקדושות, ורצונו וחכמתו ובינתו ודעתו מלובשים בה”, אין ערשטן טאג האט זיך אנטפלעקט מידת החסד בשעת זי איז כלול אויך פון די איבעריקע מידות, און ווי מיר האבן געלערנט, זענען חכמה, בינה און דעת איינגעקליידט אין די מידות און לייכטן אין זיי בגילוי.
און וואס איז באשאפן געווארן אין ערשטן טאג? “וברא בה את האור במאמר יהי אור, שהיא בחינת התפשטות והמשכת האור לעולם מלמעלה, והתפשטותו בעולם מסוף העולם ועד סופו, שהיא בחינת מידת חסד”. אור איז דער פינקטלעכער משל אויף אונזער ענין: דער ענין פון אור איז גילוי, און דער גרעסטער גילוי איז דער גילוי פון דעם מאור אליין, דערפאר איז דווקא אין טאג פון חסד, וועמענס ענין איז געבן און משפיע זיין, באשאפן געווארן דער אור.
וואסער אור איז באשאפן געווארן אין ערשטן טאג? זיכער נישט קיין גשמיות'דיקע ליכט, ווייל די מאורות, דער מאור הגדול און דער מאור הקטן, זענען באשאפן געווארן ערשט אין פערטן טאג. רש״י אויפן פסוק “וירא אלוקים את האור כי טוב ויבדל” איז מבאר דעם לשון “ויבדל”: דער אויבערשטער האט געזען אז דער אור איז אזוי גוט, האט ער אים אפגעשיידט פאר די צדיקים לעתיד לבוא, ער זאל זיך אנטפלעקן אין זיבעטן טויזנט, נאך ביאת המשיח. דאס איז א געוואלדיקער ג-טלעכער אור, אן אינסופ'דיקער גילוי פון דעם באשעפער.
דער אור איז אויך באהאלטן געווארן אין דער תורה. צדיקים וואס קוקן אריין אין תורה זעען דערין פון איין עק וועלט ביז דעם צווייטן: ווען מען קומט צו זיי און פרעגט וואו געפינט זיך פלוני בן פלוני, אדער מען בעט אן עצה אין דעם אדער יענעם ענין, קוקן זיי אריין אין תורה און זאגן וואס עס טוט זיך, ווייל דער אור הגנוז אין איר אנטפלעקט אלץ.
נאר אז אויך אין דעם אור איז געווען א שותפות פון גבורה: “רק מפני שכלולה גם ממידת הגבורה, לכן לא היה רוחני כאור של מעלה ממש, וגם נתלבש בעולם הזה שהוא בחינת גבול ותכלית, שהוא מהלך ת״ק שנה מהארץ לרקיע וממזרח למערב”. חסד פאדערט א גילוי, און גבורה באשטימט די מאס וואס די וועלט קען אויפנעמען. די וועלט איז באגרענעצט, א מהלך פון פינף הונדערט יאר פון דער ערד ביזן רקיע און פון מזרח ביז מערב, דערפאר איז אויך די התלבשות פון דעם אור אין איר געווען מיט א געוויסער הגבלה. קומט אויס אז אין ערשטן טאג איז געווען חסד אין א געוויסן גבול.
די זעקס טעג פון בראשית אנטקעגן די זעקס טויזנט יאר:
דער רמב״ן אויף דער תורה איז מבאר אז די זעקס טעג פון בריאה זענען נישט נאר א משל אויף טעג, נאר אויף די זעקס טויזנט יאר פון דער וועלטס קיום, יעדער טויזנט אנטקעגן איין טאג און איין מידה. דערפאר האט אין ערשטן טויזנט, אנטקעגן דעם ערשטן טאג, געלויכטן דער חסד, און דערפאר האבן דעמאלט מענטשן געלעבט הונדערטער יארן: זעקס הונדערט, זיבן הונדערט, אכט הונדערט און ניין הונדערט יאר, בשעת שפעטער זענען די יארן אראפ ביז הונדערט און צוואנציק יאר. הגם עס איז געווען א חסד וואס איז כלול אין גבורה (נישט קיין לעבן אן א גבול), איז לגבי די יארן פון דער וועלט דאס א קלארער גילוי פון חסד.
בקיצור: אין דעם טייל האבן מיר געלערנט אז מצד האמת האבן די ג-טלעכע מידות בכלל נישט קיין נאמען, און נאר לגבי די נבראים, עליונים ותחתונים, וועמענס הוויה, חיות און הנהגה קומען פון דעם אויבערשטן דורך די ספירות, רופן מיר זיי מיט נעמען. מיר האבן זיך אפגעשטעלט אויף דער חלוקה צווישן שכל און מידות: חכמה, בינה און דעת קליידן זיך אן אין די מידות, ווייל די מידות זענען די וואס זענען משפיע צום צווייטן און דער שכל איז דער וואס פירט זיי, און דערפאר איז די וועלט באשאפן געווארן אין א מעגל פון זיבן טעג אנטקעגן די זיבן מידות. מיר האבן געלערנט דעם לשון פון מדרש “בעשרה דברים נברא העולם”, און דעם לשון פון פתח אליהו “אנת הוא דאפיקת עשר תיקונין”, תיקונין פון לשון לבושים, ווייל יעדער גילוי איז פארבונדן מיט א כיסוי, “וקרינן להון עשר ספירן” צו פירן “עלמין סתימין” און “עלמין דאתגליין”, ווי דער משל פון ים און יבשה, “ובהון אתכסיית”. צום סוף האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויפן ערשטן טאג פון בריאה, אין וועלכן עס האט זיך אנטפלעקט מידת החסד וואס איז כלול פון אלע מידות, און עס איז באשאפן געווארן דער אור: א ליכט פון גילוי פון איין עק וועלט ביזן צווייטן, וואס איז באהאלטן געווארן פאר די צדיקים לעתיד לבוא און אויך אין דער תורה, און פונדעסטוועגן איז ער באגרענעצט, צוליב דער גבורה וואס איז אין אים כלול. און מיר האבן געזען די ווערטער פון רמב״ן, אז די זעקס טעג פון בריאה זענען אנטקעגן די זעקס טויזנט יאר פון דער וועלט, און אין ערשטן טויזנט, אנטקעגן חסד, האבן מענטשן געלעבט הונדערטער יארן.
אין קומענדיקן טייל וועלן מיר ממשיך זיין מיט די איבעריקע טויזנטער יארן, און רעדן וועגן דעם צווייטן טאג פון בריאה, אין וועלכן עס האט זיך אנטפלעקט מידת הגבורה.