אינעם פֿריערדיקן חלק האָבן מיר זיך אָפּגעשטעלט אויף דעם, אַז דער מענטש איז אין גאַנצן אויפֿגעבויט פֿון אַ הרכבה (אַ צונויפֿשטעל): שכל און רגש, און אויף זיי טוען זיך אָן מחשבה, דיבור און מעשה; און דערפֿאַר ענדערט אים איבער יעדע ידיעה וואָס ער נעמט אַרַיַין. אין דעם חלק וועלן מיר זיך אָפּשטעלן אויף דער אחדות פשוטה פֿונעם אויבערשטן, אַז זַיַין וויסן לייגט באַ אים גאָרנישט ניט צו, און מיר וועלן זיך אומקערן צו די ווערטער פֿונעם אַלטן רבי'ן אין פרק ז'.
באַם אויבערשטן, אַן אחדות פשוטה:
באַם אויבערשטן איז דאָס ניט אַזוי. «ה' אחד» הייסט, אַז ער איז בכלל ניט צונויפֿגעשטעלט: ער, און זַיַין וויסן, און דאָס געוואוּסטע, און זַיַין מהות אַליין, אַלץ איז איינס, אין צַיַיט, אין אָרט און אין יעדן ענין, היה הווה ויהיה. און אַזוי איז דער לשון פֿונעם רמב״ם: «הוא היודע והוא הידוע והוא הדעה עצמה - הכל אחד», ער איז דער וואָס ווייסט, און ער איז דאָס וואָס מען ווייסט, און ער איז די דעה אַליין, אַלץ איז איין זאַך. און גלַיַיך לייגט דער רמב״ם צו: «ודבר זה אין כוח בפה לאומרו ולא באוזן לשמעו ולא בלב האדם להכירו על בוריו», דאָס מויל האָט ניט קיין כח צו דערקלערן די אַזוינע אחדות אין אלוקות, און אַפֿילו אויב עס וועט זיך געפֿינען איינער וואָס וועט עס יאָ דערקלערן, וועט זיך ניט געפֿינען קיינער וואָס זאָל עס קענען הערן און אַרַיַיננעמען, און דאָס האַרץ פֿונעם מענטשן קען עס ניט דערקענען «על בוריו», ווי עס איז באמת.
דאָ ליגט אַן אינטערעסאַנטער דיוק: דער רמב״ם שליסט אויס בלויז אַ דערקענטעניש «על בוריו», און דאָס הייסט אַז אַ דערקענטעניש וואָס איז ניט «על בוריו» איז יאָ מעגלעך: אַז דער מענטש זאָל פֿאַרשטיין אַז אַזוי איז עס באַם בורא, און צוזאַמען דערמיט זאָל ער פֿאַרשטיין אַז מיר האָבן ניט קיין כח דאָס צו כאַפּן.
אַ דוגמא דערצו: אַ מענטש זעט מיט די אייגענע אויגן אַ זאַך וואָס איז ניט פֿאַרשטאַנדלעך און ניט צו כאַפּן. האָט ער פֿאַרשטאַנען וואָס ער האָט געזען? ניין. באַקומט ער אַ ספק צי עס איז טאַקע אַזוי געווען? אויך ניין. ער זאָגט אַז די זאַך זעט ניט אויס קיין לאָגישע, און ער ווייס ניט ווי אַזוי עס צו דערקלערן, און פֿונדעסטוועגן האָט ער ניט קיין שמץ ספק אינעם עצם המציאות, וואָרעם ער האָט דאָך מוחש'דיק געזען מיט זַיַינע אויגן. קען אַלזאָ אַ מענטש זיך פֿאַרבינדן מיט אַ זאַך און אָנערקענען אַז אַזוי איז עס, הגם ער פֿאַרשטייט עס ניט. און פּונקט אַזוי ווי עס איז מיט דער ראיית העינים, אַזוי קען אויך דער שכל אָנערקענען, אַז דער סדר השכל אַליין איז מחייב אַז דער בורא איז ניט צונויפֿגעשטעלט פֿון פּרטים נאָר ער איז איינער, און אַז די באַגרענעצטע כלים פֿונעם מענטשן האָבן ניט קיין שום מעגלעכקייט צו פֿאַרשטיין ווי אַזוי.
אויף דעם דרך איז אויך געווען באַם מעמד הר סיני: «וכל העם רואים את הקולות», אַ ראיה איז דאָרט געווען, אָבער ניט קיין פֿאַרשטאַנד און ניט קיין הפנמה (אַרַיַיננעמען אינעווייניק). וואָרעם ווען זיי וואָלטן עס פֿאַרשטאַנען און אַרַיַינגענומען אין זיך, וואָלט דערנאָך ניט געקומען דער חטא העגל.
«מהותו ועצמותו ודעתו הכל אחד ממש»:
און פֿאַרוואָס איז דאָס טאַקע באַם בורא אַזוי, אַז דאָס מויל האָט ניט קיין כח עס אויסצוזאָגן און דאָס אויער ניט עס צו הערן? «כי הקב״ה מהותו ועצמותו ודעתו - הכל אחד ממש מכל צד ופינה בכל דרך יחוד», זַיַין מהות און זַיַין עצמות און זַיַין דעת זענען אַלץ ממש איין זאַך, פֿון יעדן צד און ווינקל, אין יעדן אופן פֿון יחוד. מיר פּרוּוון דאָס פֿאַרשטיין פֿון אונדזער וועלט און פֿון אונדזער געוויינטקייט, און דערפֿאַר פֿרעגן מיר: עס האָט זיך דאָך באַ אים צוגעלייגט אַ וויסן וועגן דעם ריבוי הנבראים, ווי אַזוי שטערט אים דאָס ניט? אָבער מיר האָבן ניט מיט וואָס דאָס אַרַיַינצונעמען, פּונקט ווי דער רמב״ם זאָגט אַז דאָס מויל קען עס ניט זאָגן און דאָס אויער קען עס ניט הערן. קלאָר איז אונדז בלויז, אַז באַ אים איז אַלץ ממש איינס, «ואין דעתו דבר נוסף על מהותו ועצמותו, כמו שהוא בנפש האדם, שדעתה דבר נוסף על מהותה ומורכב בה», זַיַין דעת איז ניט קיין צוגעלייגטע זאַך אויף זַיַין מהות און עצמות, אַזוי ווי עס איז אין דער נפש האדם, וואו דער דעת איז אַ באַזונדערע זאַך צוגעלייגט און אַרַיַינגעשטעלט אין איר. באַם מענטשן זענען דער שכל, די ידיעות און די דעה אַ צוגאָב אויף אים אַליין, און דערפֿאַר קען ער זיי פֿאַרברייטערן, פֿאַרקלענערן און אַנטוויקלען.
און דער ראיה אַז באַם מענטשן איז דער דעת אַ צוגאָב און אַ הרכבה: «שהרי כשאדם לומד ויודע איזה דבר, כבר הייתה בו נפשו המשכלת בטרם שלמד וידע, ואחר שלמד וידע נתוספה ידיעה זו בנפשו», זַיַין נפש המשכלת איז דאָך באַ אים געווען אויך פֿאַר ער האָט געלערנט, נאָר אַז נאָכן לערנען איז ער קליגער געוואָרן, האָט זיך אַנטוויקלט און האָט זיך געביטן, און מאָרגן וועט ער פֿאַרשטיין אַפֿילו אַ מער פֿאַרוויקלטע זאַך, ווַיַיל ער האָט אַנטוויקלט זַיַין הבנה. «וכן מדי יום ביום, ימים ידברו ורוב שנים יודיעו חכמה», וואָס מער ער לערנט, אַלץ מער ענדערט זיך באַ אים דער כח החכמה, און ער אַליין ענדערט זיך, «ואין זו אחדות פשוטה כי אם מורכבת», דאָס איז ניט קיין אחדות פשוטה נאָר אַן אחדות וואָס איז צונויפֿגעשטעלט. «אבל הקב״ה הוא אחדות פשוט בלי שום הרכבה וצד ריבוי כלל».
הגם מיר פֿאַרשטייען ניט ווי אַזוי עס איז באַ אים, איז אונדז איין זאַך קלאָר: ער איז ניט אָפּהענגיק און ניט באַגרענעצט אין אונדזערע באַגרענעצונגען. ער האָט אונדז באַשאַפֿן, און מען טאָר ניט אַרויפֿלייגן אויף אים די באַגרענעצונגען וואָס ער האָט אַרַיַינגעלייגט אין אונדז. פּונקט ווי עס איז קלאָר פֿאַר יעדן מענטשן אַז ער האָט ניט קיין גשמיות'דיקן גוף, ווַיַיל אַ גוף איז באַגרענעצט און באַשרענקט, אַזוי דאַרף מען פֿון אים אָפּנעמען יעדן באַגריף וואָס מיר קענען אין דער גשמיות'דיקער וועלט, און אויך יעדן רוחניות'דיקן באַגריף וואָס מיר קענען, וואָרעם אַזאַ באַגריף האָט ער דאָך אַליין באַשאַפֿן, אין זַיַין באַגרענעצטקייט און אין זַיַין אופן, און ער פֿון זַיַין צד איז העכער פֿון אַלץ. «ואם כן על כורחך מהותו ועצמותו ודעתו - הכל אחד ממש, בלי שום הרכבה».
און ווַיַיל באַם אויבערשטן איז אַלץ איינס, איז פּונקט אַזוי ווי מיר קענען ניט משיג זַיַין דעם בורא אַליין, אַזוי קענען מיר אויך ניט משיג זַיַין זַיַין וויסן און ווי אַזוי ער ווייסט. «ולפיכך, כשם שאי אפשר לשום נברא בעולם להשיג מהות הבורא ועצמותו, כך אי אפשר להשיג מהות דעתו», וואָרעם ווען מיר וואָלטן יאָ געקענט פֿאַרשטיין דעם אופן פֿון זַיַין ידיעה, הגם מיר פֿאַרשטייען ניט זַיַין מהות, וואָלט דאָס געהייסן אַז ער און זַיַין ידיעה זענען צוויי באַזונדערע זאַכן. אין דעם רגע וואָס מיר זענען משיג, מאַכן מיר אַ ריבוי. צוליב אונדזער באַגרענעצטקייט קענען מיר בכלל ניט משיג זַיַין ווי אַזוי ער ווייסט, און ווי דער באַוואוּסטער לשון: «אילו ידעתיו הייתיו», ווען איך וואָלט אים געוואוּסט, וואָלט איך אים געווען.
און פֿאַרוואָס נוצט מען פֿונדעסטוועגן אין תורה און באַ די מבארים דוגמאות און משלים? כדי מיר זאָלן קענען פֿאַרשטיין געוויסע זאַכן, נאָר מען דאַרף אָפּשיילן דעם משל פֿונעם נמשל און וויסן אַז דאָס איז בלויז אַ משל. אַזוי אויך ווען מען זאָגט אויפֿן אויבערשטן אַז ער איז אַ «חכם», און עס איז באַוואוּסט אַז עס זענען געווען וואָס האָבן זיך אַפֿילו קעגנגעשטעלט צו נוצן אַזאַ אויסדרוק, איז די כוונה בלויז אַז ער איז ניט קיין ניט-חכם, פּונקט ווי ער איז ניט קיין ניט-גיבור. מיר מיינען אַז דאָס וואָרט «חכם» איז אַ בכבוד'יקער תואר, נאָר דאָס קומט דערפֿון וואָס אין אונדזער וועלט איז פֿאַראַן אַ סדר פֿון תארים און דרגות, און דערפֿאַר ווערט דער תואר חכמה געשאַצט באַ אונדז פֿאַר אַ בכבוד'יקן. אַזוי אויך דער אויסדרוק «מלך», וואָס מען נוצט אים אָן אַן אויפֿהער. אַלע די אויסדרוקן מיינען בלויז אַז דער אויבערשטער האָט זיך מצמצם געווען און געגעבן אַ מעגלעכקייט מיר זאָלן אים רופֿן אויף אַזאַ אופן, אָבער מען טאָר דערפֿון ניט אַרויסטראָגן אַז אונדזערע הגדרות נעמען אים אַרום.
וואָס בלַיַיבט אַלזאָ באַ אונדז? «רק להאמין באמונה שלמעלה מהשכל וההשגה, שהקב״ה יחיד ומיוחד, והוא ודעתו הכל אחד ממש», בלויז צו גלייבן מיט אַן אמונה וואָס איז העכער פֿון שכל און השגה, אַז דער אויבערשטער איז יחיד ומיוחד, און ער און זַיַין דעת זענען אַלץ ממש איינס. און פֿאַרוואָס גלייבן מיר אַז אַזוי איז עס? ווַיַיל אַזוי שטייט אין דער תורה: דער נביא מלאכי זאָגט «אני ה' לא שניתי», איך בין ה' און איך האָב זיך ניט געביטן, און אין דאַוונען זאָגן מיר יעדן טאָג «אתה הוא עד שלא נברא העולם, אתה הוא משנברא העולם», דו ביסט דער זעלבער פֿאַר דער וועלט איז באַשאַפֿן געוואָרן און נאָך דעם ווי די וועלט איז באַשאַפֿן געוואָרן. פֿאַרשטייען מיר עס? ניין. אָבער מיר גלייבן אַז אַזוי איז עס, וואָרעם מיר זענען דאָך אידן וואָס גלייבן, און מיר גלייבן אין יעדער זאַך וואָס שטייט אין דער תורה.
און אַן אמונה איז דאָך ווי אַ ראיה. פּונקט ווי אַ מענטש זעט אַ זאַך און פֿאַרשטייט ניט ווי אַזוי עס קען זַיַין, און פֿונדעסטוועגן האָט ער ניט קיין ספק דערין, אַזוי איז מיט דער אמונה. און דערפֿאַר קען אַ מענטש גלייבן און אין דער זעלבער צַיַיט טאָן זאַכן וואָס זענען דער היפּוך פֿון זַיַין אמונה, ווי דער גנב וואָס ברעכט זיך אַרַיַין במחתרת און רופֿט צום אויבערשטן ער זאָל אים העלפֿן: ער גלייבט זיכער, און פֿונדעסטוועגן גנבעט ער. וואָרעם די אמונה איז ווי אַ בילד פֿון דער זאַך אָן קיין הפנמה: דער מענטש איז ניט געוואָרן אַ טייל דערפֿון און האָט זיך ניט געביטן; און אויב ער וועט די זאַך ניט אַרַיַינפֿירן אין זיך, טראַכטן וועגן איר און זי לערנען, וועט זי אויף אים ניט ווירקן.
«הוא בידיעת עצמו מכיר ויודע»:
דאָ קומט דער עיקר פּונקט: ווען מיר ווייסן אַ זאַך, קומט אונדזער ידיעה פֿון אַן אויסערלעכער ידיעה, עפּעס פֿון דרויסן האָט אונדז צוגעלייגט אַ וויסן. באַם אויבערשטן קומט די ידיעה ניט פֿון דרויסן, נאָר «ובידיעת עצמו מכיר ויודע כל הנמצאים עליונים ותחתונים», מיט דער ידיעה פֿון זיך אַליין דערקענט ער און ווייסט ער אַלע באַשעפֿענישן, די אויבערשטע און די אונטערשטע. און ווי דער משל וואָס מיר האָבן געלערנט אין די פֿריערדיקע פּרקים, אַז דאָס ליכט פֿון דער זון גייט קיינמאָל ניט אַרויס פֿון דער זון; דער נברא פֿילט ווי ער וואָלט אַרויסגעגאַנגען, ווַיַיל דאָס איז דאָס געפֿיל וואָס דער אויבערשטער לייגט אין אים אַרַיַין, צו זַיַין אינעווייניק און זיך צו פֿילן אין דרויסן, אָבער באמת איז ער שטענדיק אינעווייניק און אַ טייל פֿון אים. איז דאָ אַלזאָ ניטאָ קיין מאַגאַזין פֿון אינפֿאָרמאַציע וואָס ווערט אָנגעפֿילט מיט אויסערלעכע ידיעות וואָס מען האָט אים איבערגעגעבן, נאָר אַלץ איז ער.
און זַיַין ידיעה גרייכט «עד שלשול קטן שבים ויתוש קטן בטבור הארץ», ביז אַ קליינעם שלשול (ווערעמל) אין ים און אַ קליינע מוק אין טבור הארץ: דער שלשול איז דער קלענסטער באַשעפֿעניש אין זַיַינע מאָסן, און די מוק איז דער מערסט נידעריקער באַשעפֿעניש אין חשיבות, דער ביליקסטער, וואָס קיינער לייגט ניט אַרויף קיין אויג אויף אים. וויפֿל מוקן עס זענען פֿאַראַן, און וואו פּונקט יעדע איינע פֿון זיי וועט זיך געפֿינען, אַלץ געפֿינט זיך אין זַיַין ידיעה. באַ אים איז ניטאָ קיין אונטערשייד צווישן וואָס עס טוט זיך אין די גרויסע גאַלאַקסיעס און וואָס עס טוט זיך באַ אַ געוויסער מוק; באַ אונדז איז דאָס גרויס און יענץ קליין, אָבער באַ אים איז אַלץ ממש גלַיַיך, די זעלבע ידיעה און די זעלבע אָן-אַ-טירדא, וואָרעם אַלץ איז ער.
«המגביהי לשבת המשפילי לראות»:
מיר האָבן שוין דערמאָנט דעם פסוק אין תהילים קאַפּיטל קי״ג, דער ערשטער מזמור פֿון הלל, און דערפֿאַר איז ער גיין באַ פֿיל מענטשן אויף דער צונג: «רם על כל גויים ה', על השמים כבודו. מי כה' אלוקינו, המגביהי לשבת, המשפילי לראות בשמים ובארץ». און עס ווערט דערקלערט אין חסידות דער ענין פֿון די צוויי פסוקים:
באַ די אומות העולם: «רם על כל גויים ה', על השמים כבודו», אויך זיי גלייבן אין אים, נאָר פֿון זייער צד איז ער הויך און דערהויבן, און דערפֿאַר איז זַיַין כבוד זיך צו געפֿינען אין הימל: ניט נאָר אין זין פֿון אַ פּלאַץ, נאָר אַז אין הימלישע זאַכן געפֿינט ער זיך, און אין נידעריקע, אונטערשטע און ביליקע זאַכן איז עס ניט בכבוד'יק פֿאַר אים זיך אָפּצוגעבן.
באַ אידן: «מי כה' אלוקינו, המגביהי לשבת», דווקא ווַיַיל ער איז אַזוי הויך און דערהויבן, דערפֿאַר «המשפילי לראות בשמים ובארץ»: באַ אים איז די זעלבע אַראָפּלאָזונג און דער זעלבער צמצום גלַיַיך אין הימל און גלַיַיך אין דער ערד, ממש אין דער זעלבער מאָס. ער איז ניט נענטער צום הימל און ווַיַיטער פֿון דער ערד, נאָר אַלץ איז באַ אים איין פּונקט, און די ידיעה און די אָפּגעבונג און די השגחה אויף יעדן איינציקן פּרט, אַלץ איז ער.
וואָס הייסט «משגיח אויף יעדן פּרט»? דער יסוד איז: אַלץ איז ער. אַ משל פֿון אַ מענטשן, אויב ער קריגט אַ קלאַפּ אין דער האַנט, וועט ער זיכער מערקן; אָבער אויך אויב ער וועט באַקומען אַ לַיַיכטע ברי אויף דעם נאָגל פֿונעם קליינעם פֿינגער פֿונעם לינקן פֿוס, וועט ער דאָס פֿילן. פֿאַרוואָס? ווַיַיל דאָס איז אַ טייל פֿון אים. ביַי דעם וואָס איז אַ טייל פֿונעם מענטשן אַליין איז ניטאָ קיין אונטערשייד צווישן גרויס און קליין, אַלץ פֿילט ער.
[עס איז באַוואוּסט די וויצל וועגן אַ מענטשן וואָס האָט געטענהט אַז בשעת דאַוונען פֿילט ער גאָרנישט. האָבן זַיַינע חברים געוואָלט אים ווַיַיזן אַז ער לעבט ניט מיט קיין דמיונות: אין מיטן דאַוונען האָט אים איינער פֿון זיי אַ שטאָך געטאָן מיט אַ שפּילקע, אַ לַיַיכטן שטאָך, און יענער האָט זיך ניט גערירט. האָט ער אים אַ צווייטן מאָל געשטאָכן שטאַרקער, און ווידער האָט ער זיך ניט גערירט. אויפֿן דריטן מאָל האָט ער אים געשטאָכן מיט אַלע כוחות, און דעמאָלט האָט ער אַ שפּרונג געטאָן. זאָגט ער צו אים: אָט זעסטו, דו פֿילסט יאָ! ענטפֿערט יענער: אָבער די ערשטע צוויי מאָל האָסטו ניט געפֿילט...]
באַם אויבערשטן איז דאָס ניט אַזוי, וואָרעם אַלץ איז ער. עס מאַכט ניט אויס צי מען רעדט פֿון אַ קליינעם שלשול אין ים, פֿון אַ קליינער מוק אין טבור הארץ, אָדער פֿונעם פּלאַנעט מאַדים און פֿון ריזיקע הימל-קערפּערס, באַ אים איז אַלץ גלַיַיך.
בקיצור: אין דעם חלק האָבן מיר געלערנט, אַז אַנדערש ווי דער מענטש וואָס איז צונויפֿגעשטעלט, איז דער אויבערשטער אַן אחדות פשוטה, און «מהותו ועצמותו ודעתו הכל אחד ממש», און זַיַין דעת איז ניט קיין צוגאָב אויף זַיַין מהות ווי באַ דער נפש האדם, וואו אין דער נפש המשכלת לייגט זיך צו אַ ידיעה נאָך דעם ווי ער האָט געלערנט. דערפֿאַר, פּונקט ווי קיין באַשעפֿעניש קען ניט משיג זַיַין די מהות פֿונעם בורא, אַזוי קען ער ניט משיג זַיַין די מהות פֿון זַיַין דעת, און אונדז בלַיַיבט נאָר צו גלייבן מיט אַן אמונה וואָס איז העכער פֿון שכל. ווַיַיטער האָבן מיר געלערנט, אַז מיט דער ידיעה פֿון זיך אַליין דערקענט ער און ווייסט ער אַלע נמצאים ביז אַ קליינעם שלשול אין ים און אַ קליינע מוק אין טבור הארץ, און אַז דווקא ווַיַיל ער איז מגביה לשבת, איז ער משפיל לראות אין הימל און אין דער ערד בשווה. און מיר האָבן דערקלערט דעם באַטַיַיט פֿון דער השגחה אויף יעדן איינציקן פּרט: פּונקט ווי דער מענטש פֿילט אין יעדן טייל פֿון זַיַין גוף, אין קליינעם ווי אין גרויסן, ווַיַיל עס איז אַ טייל פֿון אים, אַזוי איז באַם אויבערשטן אַלץ ער, און אַלץ איז באַ אים גלַיַיך.
אינעם קומענדיקן חלק וועלן מיר ווַיַיטערגיין מיטן לשון פֿונעם רמב״ם, «ואין דבר נעלם ממנו», און פֿון דאָרט וועלן מיר אַריבערגיין צו נאָך אַ יסוד: דער ענין פֿון צמצום.