אין פריערדיקן טייל האָבן מיר גערעדט וועגן דער מצווה פון אמונה אין השם און וועגן דער מצווה פון זיין אחדות. אין דעם טייל וועלן מיר זען ווי שטארק די דאזיקע הכרה איז נוגע צום טאג טעגלעכן לעבן, וואס איז איר ביאור על פי פשט און על פי סוד, און וואס איז דער חידוש וואס דער בעל שם טוב לייגט צו אין אחדות הבורא.
די דאזיקע הכרה טוישט זייער א סך, ווארום די פראגע איז ווי אזוי דער מענטש לעבט דערמיט. ווען די הכרה פעלט, קען זיך אריינגנב'ענען אין א מענטשנס לעבן א דינע, א קליינע עבודה זרה. אין דער ערשטער מצווה פון גלויבן אין אלוקות, און אזוי אויך אין דער מצווה פון ייחוד השם, איז יעדער פגם א ענין פון עבודה זרה: ווער עס נעמט אריין נאך א שותף אין דעם «געשעפט» איז נכשל געווארן אין עבודה זרה. און על פי אמת איז נישטא קיין וואקום: ער אליין, און נישטא קיין צווייטער.
«מאמין בחי העולמים וזורע»:
כדי צו שארפן דעם ענין, און צו זען ווי אזוי א איד וואס גלויבט אין איין השם דארף לעבן, וועלן מיר ברענגען אן אינטערעסאנט שטיקל גמרא. עס שטייט אין פסוק: «והיה אמונת עתיך חוסן ישועות חכמת ודעת, יראת ה' היא אוצרו». דרש'נט די גמרא אין נאמען פון ריש לקיש, אז די זעקס ווערטער אין פסוק זענען א רמז אויף די זעקס סדרי משנה לויט זייער סדר: «אמונת» איז סדר זרעים; «עתיך» איז סדר מועד, פון לשון עת און זמן, ווייל דאס איז דער ענין פון סדר מועד וואס האנדלט וועגן שבתים, מועדים און ימים טובים; און אזוי ווייטער.
פרעגט זיך: וואס איז דער שייכות צווישן דעם ווארט «אמונת» און סדר זרעים? סדר זרעים, ווי זיין נאמען אזוי איז ער, רעדט וועגן א סך מצוות און הנהגות וואס זענען פארבונדן מיט די פירות פון דער ערד וואס דער מענטש פארזייט: תרומות ומעשרות, לקט שכחה ופאה, מתנות עניים און אלץ וואס איז שייך צו זרעים. וואס איז דא דער שייכות פון אמונה צו די דאזיקע פעולות?
זאגט דער תוספות דארטן: «מפרש בירושלמי שמאמין בחי העולמים וזורע». א איד נעמט א קערנדל ווייץ און באגראבט עס אין דער ערד, פארוואס טוט ער עס? א פויער וואס שטייט אין זיין פעלד און זייט וועט זאגן אז אזוי איז דער טבע פון דער וועלט: מען זייט, עס גייט א רעגן, די ערד לאזט וואקסן, און אזוי גייט דער סדר ווייטער. זאגט דער תוספות, אז א איד זייט נישט ווייל אזוי איז דער טבע פון דער וועלט, נאר ווייל ער גלויבט אין דעם אויבערשטן: ער ווייסט אז עס איז דא א בורא פאר דער וועלט, און ער גלויבט אז ער וועט אים געבן זיין ברכה, און אויף דעם מאכט ער אין שמונה עשרה «ברוך אתה ה' מברך השנים».
וואו ליגט פונקטלעך דער פרואוו פון דער דאזיקער אמונה?
אויף דער ערשטער קוק קלינגט עס גאנץ פשוט: א איד גלויבט, דאווענט און זייט. אבער עס לוינט צו גיין טיפער און מדייק זיין. שטעלן מיר זיך פאר א טאל מיט צוואנציק פעלדער וואס געהערן צו צוואנציק פויערים. נײַנצן פון זיי זענען אידן, צדיקים און יראי שמים, וואס זיי קומט די ברכה וואס שטייט אין קריאת שמע: «והיה אם שמוע תשמעו אל מצוותי... ונתתי מטר ארצכם בעתו». און איינער פון זיי, וועמענס פעלד געפינט זיך אינמיטן טאל, איז נישט ראוי אז זיין תבואה זאל וואקסן.
זאגט דער דאזיקער מענטש: אלע פעלדער וועלן דאך וואקסן, עס גייט א רעגן און אזוי איז דער טבע פון דער וועלט, וועט דען דער אויבערשטער טאן א ספעציעלן נס אז אלע פעלדער זאלן וואקסן און פונקט מיין פעלד זאל בלייבן טרוקן? וועט דען דער רעגן פאלן רונד ארום און אין מיין פעלד נישט? דאס איז א נאטירלעכער בליק, א בליק מיט פליישיקע אויגן אויף דער גשמיות פון דער וועלט, אן די אויגן פון אמונה.
מיט אנדערע ווערטער: די דאזיקע מחשבה זאגט אז דער אויבערשטער האט אוועקגעשטעלט א טבע אין דער וועלט, און דער טבע פירט זיך אליין, און כביכול מישט זיך דער בורא נישט נויטיקערווייז אריין אין דעם וואס קומט פאר. אויב ער וועט וועלן, קען ער טאן א גרויסן נס און איבערלאזן איין פעלד טרוקן, אזוי ווי דער נס פון דער גיזת הצמר וואס ווערט דערציילט אין תנ״ך, ווען גדעון האט געבעטן א סימן ביים אויבערשטן אז דער טוי זאל פאלן נאר אויף דער וואל און נישט אויף דער ערד רונד ארום, און אזוי איז טאקע געשען. אבער כל זמן ער מישט זיך נישט אריין, הערשט דער טבע.
די מצווה פון אחדות ה' על פי פשט:
קומט די מצווה פון אחדות השם און לערנט אונדז, אז עס איז נישטא קיין אנדערער שליט, און מען טאר נישט צושרייבן צום טבע קיין שום כח פון הערשן, און זאגן אז דער בורא איז טאקע שטארק און ער קען, אבער בפועל הערשט דער טבע. די איינציקע הערשאפט איז בלויז די פון דעם אויבערשטן: גייט א רעגן, איז עס ווייל ער וויל אים אראפלאזן, און אויב ער וויל נישט, וועט נישט גיין. דא איז נישטא קיין פראגע פון זיך אריינמישן אדער נישט אריינמישן, ווייל ער פירט אלץ ביז דעם לעצטן פרט, און ער דארף נישט האבן קיין ספעציעלן נס כדי צו טוישן א זאך.
דאס איז דער פשט פון פסוק «וידעת היום והשבות אל לבבך כי ה' הוא האלוקים», ממש על פי פשט: דאס איז נישט קיין חסידות, נישט קיין סוד און נישט קיין קבלה, נאר א גלאטער פשט. א איד איז מחויב אין יעדן געגעבענעם רגע אין דער מצווה פון אחדות השם, «שמע ישראל ה' אלוקינו ה' אחד», וואס ער זאגט צוויי מאל א טאג: עס איז נישטא קיין אנדערער שליט, און ער איז דער איינציקער שליט.
די מצווה פון אחדות ה' על פי סוד:
קומט דער ספר הזוהר, די ווערטער פון רבי שמעון בר יוחאי, און לייגט צו א גרעסערע טיפקייט אין דער דאזיקער מצווה. די כוונה איז נישט בלויז נישט צושרייבן קיין הערשאפט צו א פרעמדן כח חס ושלום, דאס איז דאך שוין מבואר על פי פשט, נאר נאך א ענין. ווי באוואוסט, איז אין דער בריאת העולם פאראן א סדר השתלשלות, אזוי ווי מיר האבן שוין א סך מאל געלערנט אין תניא: פיר עולמות, אצילות, בריאה, יצירה און עשיה; ממלא כל עלמין און סובב כל עלמין; שם הוי' און שם אלוקים; דער כח הגבול און דער כח הבלי גבול; צען ספירות. קומט אויס אז עס זענען דא א ריבוי געטלעכע כוחות, און א גרויסער חילוק צווישן דעם אופן ווי דער בורא אנטפלעקט זיך אין דעם איין כח, צו דעם אופן ווי ער אנטפלעקט זיך אין א צווייטן כח.
א משל צו דעם: א מענטש פון בשר ודם האט פארשידענע כוחות. ער האט א העכערן כח פון שכל, זיך צו פארטיפן און צו דערקלערן, און ער האט א נידעריקערן כח פון עשיה, צו נעמען א האמער מיט א טשוועק און בויען א סוכה. א גרויסער חילוק איז דא צווישן דעם אופן ווי ער איז פארנומען מיט די אונטערשטע כוחות, און דעם אופן ווי ער איז פארנומען מיט די אויבערשטע כוחות: אין חיצוניות וועט ער דא אנטאן ארבעט-קליידער און דארט אנדערע קליידער, און אויך וועט ער זיין אנדערש קאנצענטרירט, אנדערש רעדן און אנדערש אויסזען. א מענטש וואס קומט ארויס מיט א געפילישן אויסדרוק איז נישט ענלעך צו דעם וואס קומט ארויס מיט א שכלדיקן אדער א טעכנישן אויסדרוק, ווייל יעדער כח איז אן אנדערע מדרגה און אן אנדערער אויסדרוק פון זיין פערזענלעכקייט.
זאל מען דען אזוי זאגן אויך ביים בורא עולם, וואס האט מאציל געווען פון זיך פארשידענע כוחות: כוחות פון גבול און כוחות פון בלי גבול, שם הוי' וואס מיינט היה הווה ויהיה כאחד און איז אן אינסופי'שער כח, און שם אלוקים וואס איז דער כח הגבול? איז דען פאראן כביכול א ריבוי אין אלוקות, אז א מאל איז ער אזוי און א מאל אנדערש? ווייל אפילו על פי פשט געפינען מיר «ה' איש מלחמה», אז א מאל אנטפלעקט ער זיך ווי א גיבור, אן איש מלחמה, און א מאל איינגעהילט אין א טלית, ווי ער האט זיך אנטפלעקט צו משה רבינו ביי די י״ג מידות הרחמים, ווי עס ווערט געבראכט אין דברי חז״ל און אין רש״י.
זאגט אויף דעם דער זוהר: «אני ה' לא שניתי», דאס מיינט אז «הוי' ואלוקים כולא חד», און עס איז נישטא קיין חילוק צווישן זיי. דאס איז נישט אזוי ווי ביים מענטשן, אז ווען ער אנטפלעקט זיך אין איין כח איז ער אנדערש ווי ווען ער אנטפלעקט זיך אין א צווייטן כח, ווייל דער מענטש איז מורכב, און זיין «איינס» איז א צוזאמענגעשטעלטס; אבער ביים בורא, הגם דא איז אן אויסדרוק פון גבול און דארט אן אויסדרוק פון בלי גבול, איז ער אליין איינער, אן קיין שום חילוק. דאס איז די מצווה פון אחדות השם לויטן זוהר: זיך מתבונן זיין, פארטיפן און גלויבן אז ער איז איינער אין זיין התגלות אין דעם כח, און ער איז דער זעלבער איינער אין זיין התגלות אין דעם אנדערן כח.
דער טעות פון די מרגלים:
וואו זעט מען דאס? ביי די מרגלים. די מרגלים זענען געווען צדיקים, וואס משה רבינו האט זיי אויסגעקליבן אויסצוקוקן ארץ ישראל, און אויף זיי שטייט «כולם אנשים ראשי בני ישראל המה». זיי האבן געזען יציאת מצרים, די צען מכות און קריעת ים סוף, און האבן אליין געזען איבערנאטירלעכע נסים וואס דער בורא האט געטאן, און פונדעסטוועגן זענען זיי צוריקגעקומען און געזאגט אז זיי וועלן נישט קענען אריינקומען אין ארץ כנען, און אין לשון הפסוק: «כי חזק הוא ממנו». און רש״י איז מפרש: נישט «ממנו» פון אונדז, נאר כביכול כלפי מעלה, שטארקער איז ער פון דעם אויבערשטן, און זיי האבן אפילו גענומען א לשון פון א משל: «אפילו בעל הבית אינו יכול להוציא כליו משם». יעדער קינד וואס לערנט דאס וואונדערט זיך: וואס איז מיט זיי געשען? וואו איז אהינגעקומען זייער אמונה?
נאר אזוי איז געווען זייער בליק: ביים בורא זענען פאראן פארשידענע אופנים פון התגלות, עס איז דא אן התגלות בדרך נס און עס איז דא אן התגלות בדרך הטבע. ווען ער קלייבט אויס זיך צו אנטפלעקן אין א נס, איז דאס איין צורת ביטוי, און ווען ער קלייבט אויס זיך צו אנטפלעקן אין טבע, איז דאס אן אנדער צורת ביטוי. אין מצרים האט ער אויסגעקליבן זיך צו אנטפלעקן בדרך נס, און אין ארץ כנען האבן זיי געוואוסט אז די התגלות וועט זיין בדרך הטבע; און לויט די כללים פון טבע זענען די איין און דרייסיק מלכים וואס הערשן אין ארץ כנען שטארקער פון די זעכציק ריבוא. ווייל ווען דער בורא אנטפלעקט זיך בדרך הטבע, ווירקן די כללים פון טבע אנדערש ווי די כללים פון נס.
און טאקע האבן זיי געוואוסט אז אין לאנד וועט זיין א נאטירלעכע הנהגה: נישט ווי אין מצרים און אנטקעגן פרעה, וואו מען האט נישט געדארפט קיין וואפן און נישט מאביליזירן קיין סאלדאטן און אלץ איז געגאנגען בדרך נס, נאר מען וועט דארפן מאביליזירן סאלדאטן און פירן מלחמה, אזוי ווי משה רבינו האט געזאגט צו בני גד און בני ראובן «חלוצים תעברו לפני אחיכם»: עס זענען דא וואפן, עס זענען דא סאלדאטן, עס איז דא א מלחמה און עס זענען דא כללים, און לויט די כללים פון טבע איז דא א פארהעלטעניש פון כוחות.
דער מקור פון דעם טעות איז דער חסרון אין דעם ביאור פון ייחוד השם על פי סוד, ווייל «כולא חד»: עס איז נישטא קיין חילוק צווישן די אופנים, און דער בורא דארף נישט אפשטעלן, בייטן א לבוש און איבערגיין אויף אן אנדערן דרך כדי צו מאכן א שינוי אין טבע; אין דעם פראצעס פון טבע אליין קען ער טוישן די כללים פון טבע אין יענעם רגע ווי ער וויל. און אזוי איז טאקע געווען בפועל: אין יריחו זענען די זאכן געגאנגען לויט די כללים פון טבע, און אין דעם טבע אליין זענען אריינגעפלאכטן געווארן נסים וואס זענען למעלה מן הטבע. די הכרה אז ביים בורא פלעכט זיך אלץ צוזאמען און מען קען נישט צעטיילן אויף צוויי באזונדערע געביטן, דאס איז די מצווה פון אחדות השם על פי סוד: ער איז איינער אין זיינע כוחות, און זיינע כוחות זענען איינס.
מען טאר דא נישט מאכן קיין אפטיילונג אזוי ווי ביי א בשר ודם, אז ווען ער שטייט אין זיין אפיס אין א בכבוד'יקן לבוש און רעדט פאר זיינע ארבעטער, האלט ער נישט אין יענער שעה קיין האמער און ער ריכט נישט צו דעם טיש, נאר ער רופט א פאכמאן וואס זאל קומען אין ארבעט-קליידער און בויען: דאס זענען צוויי מענטשן, יעדער מיט זיין געביט. ביים בורא איז עס נישט אזוי, און עס איז נישטא קיין חילוק צווישן דעם איין געטלעכן כח און א צווייטן געטלעכן כח.
[עס איז באוואוסט נאך א ביאור אין דעם ענין פון די מרגלים, אז זיי האבן נישט געוואלט אריינגיין אין לאנד, נאר בלייבן בלויז אין דעם רוחניות'דיקן געביט און נישט מערב זיין די געביטן איינס מיטן אנדערן. דאס איז א לאנגער ענין פאר זיך און דא איז נישט דער ארט, און די ענינים פון די מרגלים זענען דא געבראכט געווארן נאר ווי א דוגמא].
דער חידוש פון בעל שם טוב:
ביז אהער האבן מיר בקיצור דורכגעגאנגען די זאכן על פי פשט און על פי סוד, הגם אויף יעדן איינעם פון זיי קען מען מאכן א גאנצע סעריע שיעורים. אבער אונדזער עיקר ציל איז אנצוקומען צו שער היחוד והאמונה לויט פנימיות התורה, ווי די תורת הבעל שם טוב, און דורך דעם וועלן מיר פארשטיין וואס עס וועט דא ווערן מבואר.
ביז'ן בעל שם טוב זענען געווען גוטע אידן וואס האבן געוואוסט דעם פשט, געוואוסט דעם סוד, און האבן געגלויבט בפשטות אין אחדות השם. אלץ איז געווען קלאר: א מפורש'ער פסוק «ה' אלוקינו ה' אחד», און מען האט מכוון געווען אלע כוונות בשעת מען זאגט «אחד». קומט דער יסוד פון דער טיפקייט פון בעל שם טוב'ס שיטה און לייגט צו א נייע זאך. ביז אהער האט מען גערעדט דערפון אז די אחדות פון בורא איז אין זיינע כוחות: דער כח און יענער כח זענען כולא חד, הוי' און אלוקים זענען כולא חד, און עס איז נישטא קיין הערשאפט פאר אן אנדערן כח פון טבע.
לייגט צו דער בעל שם טוב: נישט נאר שם הוי' און שם אלוקים זענען איינס מיטן בורא, נאר אויך די וועלט, די גשמיות'דיקע מציאות וואס איז באשאפן געווארן, הימל און ערד מיט אלע זייערע ריבוא רבבות פרטים, זענען איינס מיטן בורא. ווארום לכאורה, אפילו דער וואס גלויבט אז אלע זיינע כוחות זענען איינס, דאכט זיך אים נאך אלץ אז די וועלט איז א מציאות. די כוונה איז נישט אז די וועלט האט א הערשאפט אדער א כח, אוודאי נישט, אבער פונדעסטוועגן דאכט זיך אז דא איז פאראן א מציאות פון א וועלט. קומט דער בעל שם טוב און מאכט קלאר, און דאס איז וואס וועט דא ווערן מבואר באריכות אין שער היחוד והאמונה, אז אויך די וועלט מיט אלע אירע פרטים איז איינס מיטן בורא: נישט נאר זיינע כוחות זענען חד מיט אים, נאר אויך די מציאות וואס איז באשאפן און געווארן, די גשמיות'דיקע מציאות, ביז צום סאמע פשוט'ן דומם.
דאס איז זייער שווער צו כאפן, און צוויי טעמים זענען דא דערצו. ערשטנס, ווייל מיר לעבן אינמיטן דער מציאות פון דער וועלט און מיר פילן זי ווי א ממש'דיקע מציאות, און די גאנצע וועלט שרייט «כוחי ועוצם ידי». און נאך, אז די זאך ווערט אנגעדייט אין דעם פסוק אליין, און אזוי וועט דער אלטער רבי מדייק זיין אינעם אנהייב פון פרק: דער פסוק וואס באפעלט די דאזיקע ידיעה נעמט א לשון וואס לערנט אונדז ווי שווער עס איז זי אויפצונעמען. עס איז נישט גענוג וואס ער זאגט «וידעת היום», נאר ער לייגט צו «והשבות אל לבבך», מען דארף דאס אריינשלאגן אין הארצן מיט שטארקייט.
ווען מיר וואלטן געבליבן בלויז על פי פשט אדער על פי סוד, וואלט געווען גענוג צו זאגן א איד אז אזוי איז די זאך, און ער גלויבט. אבער אויפצונעמען אז אויך די וועלט איז אינגאנצן בטל צום בורא עולם און איינס מיט אים, דאס נעמט זיך נישט אויף פון זיך אליין. אפילו ווען א מענטש ווייסט דאס, איז אים שווער צו לעבן דערמיט און עס אננעמען, ווייל ער דערלעבט א וועלט וואס שטעלט זיך אנטקעגן דעם ענין. דערפאר נעמט דער פסוק עטלעכע לשונות: «וידעת היום והשבות אל לבבך כי ה' הוא האלוקים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת»: דער מענטש דארף זוכן מיטלען, וועגן און הסברים, כדי צו געפינען מסילות צו זיין הארצן און דערקענען אז אויך די מציאות וואס איז געווארן איז איינס מיט אים.
עס לוינט קלאר צו מאכן: אוודאי איז די מציאות באשאפן געווארן דורכן בורא, און ער איז זי יוצר, בורא און מהווה. די פראגע איז, צי די מציאות וואס איז באשאפן געווארן איז א מציאות אפגעטיילט פון אים. די תכלית איז אנצוקומען צו דער הכרה, אז הגם עס איז באשאפן געווארן א גשמיות'דיקע מציאות און זי עקזיסטירט, און ווי מיר וועלן זען אין קומענדיקן טייל איז קלאר אז זי עקזיסטירט, איז זי פונדעסטוועגן איינס מיטן בורא אין אן אבסאלוטן אופן.
בקיצור: אין דעם טייל האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויף דער פראקטישער השלכה פון דער מצווה פון אחדות השם, וואס איר חסרון ברענגט צו א דקות'דיקער עבודה זרה. מיר האבן געלערנט פון די ווערטער פון דער גמרא און פון תוספות אז «מאמין בחי העולמים וזורע», און מיר האבן דעמאנסטרירט דעם פרואוו פון אמונה אין דעם טאל מיט די צוואנציק פעלדער. על פי פשט: עס איז נישטא קיין שליט אחוץ אים, און דער טבע האט בכלל נישט קיין הערשאפט, און ער פירט אלץ ביזן לעצטן פרט. על פי סוד: «הוי' ואלוקים כולא חד», און עס איז נישטא קיין חילוק צווישן די אופנים פון זיין התגלות, און דער טעות פון די מרגלים איז געקומען פון דעם וואס זיי האבן צעטיילט צווישן דער הנהגה פון נס און דער הנהגה פון טבע. און דער בעל שם טוב לייגט צו, אז אויך די גשמיות'דיקע מציאות וואס איז באשאפן געווארן איז איינס מיטן בורא, און דאס איז די הכרה וואס פאדערט «והשבות אל לבבך».
אין קומענדיקן טייל וועלן מיר אנהייבן מיט די ערשטע שורות פון שער היחוד והאמונה, און מיר וועלן לערנען ווי אזוי צו פארבינדן די מציאות מיטן אויבערשטן. ווען די מציאות וועט זיך פארבינדן מיטן אויבערשטן, וועט דאס לעבן על פי תורה זיין א מחויב המציאות, ווייל עס איז נישטא קיין אנדער מציאות אחוץ אים, הגם די וועלט שרייט פארקערט. די דאזיקע עבודה איז נישט קיין פשוטע: ערשט פארשטיין די זאך, און דערנאך זיך פארבינדן מיט איר. ביז אהער איז בלויז געשטעלט געווארן די כותרת, און זי דארף מען אינערלעך מאכן, און דער המשך וועט קומען בעזרת השם.