אין א גוטער און מצליחדיקער שעה הייבן מיר אן פרק ג׳ פון ספר התניא. אין פרק ב׳ זענען מיר נישט אריינגעגאנגען אין די פרטים און מדריגות פון דער נשמה, נאר מיר האבן זיך אפגעשטעלט אויף איר עצם מהות: אז עס איז פארהאן א נשמה וואס איר מקור איז פון א העכערן מקור, א חלק אלוקה ממעל, מיט אלע הרחבות, פראגעס און ביאורים וואס זענען דערפון ארויסגעקומען.
אינעם פריערדיקן חלק האבן מיר געלערנט בהרחבה וועגן דער נפש השנית שבישראל און וועגן דער מהות פון דער נשמה, אז זי איז א ׳חלק אלוקה ממעל ממש׳, וואס האט אראפגענידערט ביז אין א גשמיות׳דיקן גוף; אזוי אויך וועגן דער השפעה פונעם צדיק, און וועגן דער ראלע פון די עלטערן אין ממשיך זיין די נשמה. יעצט, ביים אנהייב פון פרק ג׳, גייען מיר אריבער פון דער מהות פון דער נשמה צו איר געארדנטער פארעם פון אויסדרוק: הגם די נשמה איז רוחניות׳דיק, אפגעטאן און אן א שיעור, האט זי פונדעסטוועגן אויך אן אויסגעשטעלטן אויסדרוק אין א סדר פון פרטים און תארים, ווי מיר וועלן לערנען אין דעם פרק.
ווען מיר האבן גערעדט פון ״חלק אלוקה ממעל״, האבן מיר צוגעלייגט נאך א ווארט: ״חלק אלוקה ממעל ממש״. איינער פון די ביאורים וואס מיר האבן געלערנט איז, אז דער דגוש אויפן ווארט ׳ממש׳ זאגט אונדז, אז דער חלק אלוקה ממעל בלייבט נישט ׳ממעל׳, נאר ער נידערט אראפ ביז ׳ממש׳: ביז א ממשות׳דיקן גוף, ביז א גשמיות׳דיקן גוף, ביז למטה מטה.
אין דעם זעלבן וועג גייט ווייטער דער אלטער רבי אין פרק ג׳. די נשמה, ווי רוחניות׳דיק און הויך זי זאל נאר זיין, און ווי שווער עס זאל אויסזען זי צו באגרעניצן אין א הגדרה, האט זי פארט אן אויסדרוק אין א געארדנטן סדר וואס מען קען יא דעפינירן. די כוונה איז נישט אז מיר האבן די נשמה איינגעענגט, ווארום זי בלייבט אפגעטאן און איבערגעהויבן, נאר אז זי האט א געוויסע פארעם פון אויסדרוק, מיט א הגדרה, א תואר און פרטים.
לאמיר צוגיין צום לשון פונעם פרק:
״והנה כל בחינה ומדרגה משלוש אלו״, יעדע איינע פון די דריי מדריגות וואס מיר האבן דערמאנט אין פרק ב׳: נפש, רוח און נשמה. עס זענען פארהאן נאך צוויי, חיה און יחידה, אבער דער עיקר זענען די דריי.
און גאנץ בכלליות:
נפש, נעמט אריין די מעשה׳דיקע חלקים.
רוח, נעמט אריין די געפילישע חלקים.
נשמה, נעמט אריין דעם שכל׳דיקן חלק.
פון דעם קומט ארויס, אז עס זענען פארהאן מענטשן וואס אין זייער מהות, אין זייער הנהגה און אין זייער טאג טעגליכן לעבן זעט מען אז זיי זענען מעשה׳דיקע מענטשן: יעדע זאך מעסטן זיי אפ ווי אזוי זי קומט אראפ אין א מעשה בפועל; פארהאן מענטשן וואס זענען געפיל׳דיק, און פארהאן מענטשן וואס זענען שכל׳דיק. דאס קומט דערפון, וואס ביים איינעם לייכט מער די מדריגה פון נשמה, ביים צווייטן די מדריגה פון רוח, און ביים דריטן די מדריגה פון נפש, כאטש יעדער איינער האט אלע דריי מדריגות.
אבער עס מאכט נישט אויס פון וועלכער מדריגה מען רעדט; יעדע איינע פון די דריי מדריגות איז כלול פון צען בחינות. וואס איז דער מקור פון דער זאך, און וואס איז די סיבה דערצו? זאגט דער אלטער רבי, אז דאס איז אנטקעגן די צען ספירות העליונות, ווארום אין אלוקות זענען פארהאן צען ספירות.
וואס זענען די צען ספירות?
דער בורא עולם, זיין עצמות ומהות, איז אן א סוף, אן א גבול און נישט באגרעניצט אין קיין שום תואר. ווי מיר ווייסן פון די עיקרי האמונה: אין לו גוף ואין לו דמות הגוף, ער האט נישט קיין תואר, און אזוי ווייטער. און ביי דעם אלעם האט דער בורא עולם מאציל געווען און מצמצם געווען פון זיך צען ספירות. ער האט אזוי באשלאסן אז עס זאלן זיין צען, נישט ניין און נישט עלף, און אין יעדער וועלט און וועלט זענען פארהאן צען ספירות, צען פארשידענע אויסדרוקן פון דער אלוקישער התגלות.
וויבאלד אין די אויבערשטע וועלטן זענען פארהאן צען ספירות, דעריבער איז אויך אין יעדער נפש, רוח אדער נשמה פארהאן צען בחינות. און וואס איז דער שייכות צווישן זיי? איז דאס נאר בכדי עס זאל נישט זיין קיין קנאה במעשה בראשית, צען דארט און צען דא?
אויף דעם לייגט צו דער אלטער רבי איין ווארט: ״שנשתלשלו מהם״. די נפש וואס געפינט זיך דא אונטן אינעם גוף פונעם מענטשן קומט דאך פון אויבן, און בכדי זי זאל אראפנידערן און זיך אנטפלעקן גייט זי דורך די השתלשלות פון די וועלטן, ווי מיר האבן געלערנט אין פרק ב׳. און וויבאלד זי קומט פון די זעלבע וועלטן וואו עס זענען פארהאן צען ספירות, און דורך זיי האט זי זיך אנטפלעקט, האט זי דעריבער אין איר מהות אריינגענומען דאס וואס עס געפינט זיך אין יענע וועלטן.
פארשטייט זיך, אז אין יענע וועלטן זענען די צען ספירות אין א רוחניות׳דיקן, אפגעטאנעם אופן, בשעת ווי זיי געפינען זיך אין דער נפש פונעם מענטשן זענען זיי באגרעניצטע בחינות, וואס מען קען זיי אויספירן בפועל, ווי מיר וועלן באלד זען. דאס הייסט ״חלק אלוקה ממעל״ וואס איז אראפגעקומען ביז ״ממש״, דאס הייסט אז מען קען עס אויסטאפן, אנרירן, באשרייבן און פילן.
״הנחלקות לשתים״:
די צען בחינות טיילן זיך אויף אין צוויי גרופעס: א גרופע פון דריי און א גרופע פון זיבן. די דאזיקע חלוקה איז נישט נאר אין דער נפש פונעם מענטשן, נאר אויך אויבן, אין אלוקות און אין די אויבערשטע וועלטן. דעריבער ברענגט דער אלטער רבי ערשט דעם נאמען פון דער חלוקה אזוי ווי זי איז אויבן, און דערנאך וועט ער באשרייבן דעם נאמען אזוי ווי זי איז אונטן.
אזוי ווי די חלוקה איז אויבן אין די אויבערשטע וועלטן, ווערט די זאך באשריבן אין ספר יצירה, וואס מיר האבן שוין עטליכע מאל דערמאנט, און דאס איז דער לשון: ״שהן שלוש אמות ושבע כפולות״. אין די דאזיקע פיר ווערטער ווערן די צען ספירות אנגערופן אין די צוויי גרופעס.
וואס איז די הגדרה פון ׳שלוש אמות׳, וואס איז ׳שבע כפולות׳, און וואס איז דער חילוק צווישן זיי, איז גרינגער צו באווארענען אזוי ווי זיי זענען אונטן אין דער נפש פונעם מענטשן, איידער אזוי ווי זיי זענען אין די אויבערשטע ספירות.
״פירוש״, וויבאלד מיר רעדן יעצט נישט וועגן די צען ספירות אזוי ווי זיי זענען אויבן, נאר וועגן די צען בחינות אזוי ווי זיי זענען אין דער נפש פונעם מענטשן:
שלוש אמות, חכמה, בינה און דעת. די דריי מדריגות זענען פארבונדן מיט דער וועלט פון שכל, און וועגן זיי וועלן מיר לערנען אי"ה בהרחבה אין המשך פון פרק ג׳. זייער נאמען איז: חכמה, בינה, דעת, אזוי אין די ספירות און אזוי אין דער נפש פונעם מענטשן.
שבע כפולות, ״ושבעת ימי הבנין״, דאס זענען די זיבן מדות.
פארוואס ווערן די ערשטע אנגערופן ׳אמות׳ (מוטערס)? ווייל אלע געפילן און אלע מדות זענען אין תוך געזאגט א תוצאה פון די אמות, פון חכמה בינה און דעת, אזוי ווי א ׳מוטער׳ וואס געבורט ׳קינדער׳. בכלליות זאגט מען ׳שלוש אמות׳, אבער ווען מיר וועלן אריינגיין אין מער פרטיות, וועלן מיר רופן חכמה ׳אב׳ און בינה ׳אם׳.
״ושבעת ימי הבנין״:
׳בנין׳ מיינט די וועלט: די וועלט ווערט אויפגעבויט דורך די מדות, ווי עס שטייט ״עולם חסד יבנה״. די וועלט ווערט אויפגעבויט אין א קרייז פון זיבן טעג: ״ששת ימים עשה השם... וביום השביעי שבת וינפש״. דער דאזיקער קרייז שטימט פונקטליך מיט די זיבן כפולות, מיט די זיבן מדות: זונטיק, חסד; מאנטיק, גבורה; דינסטיק, תפארת, און אזוי ווייטער, און שבת, מלכות.
דעריבער, ווען מען טראכט זיך אריין אין יעדן טאג פון די ימי בראשית און מען זעט וואס איז אין אים באשאפן געווארן, שטימט דאס פונקטליך מיט דער מהות פון די זיבן מדות. אינעם ערשטן טאג, וואס איז אנטקעגן חסד, וואס זיין ענין איז ליכט און געבן, שטייט ״ויאמר אלהים יהי אור״. אינעם צווייטן טאג, וואס איז אנטקעגן דער מדה פון גבורה, וואס איר ענין איז צמצום און נישט געבן, איז באשאפן געווארן דער רקיע, וואס זיין ענין איז א צמצום, צו מבדיל זיין צווישן מים עליונים און מים תחתונים; דעריבער שטייט ביי אים נישט דער אויסדרוק ׳כי טוב׳, ווארום אין גבורה זעט מען נישט בגלוי דעם טוב. און אזוי אין יעדן טאג און טאג איז פארהאן דער ספעציעלער ענין וואס געהערט צו אים.
דער רמב"ן, אינעם צווייטן פרק פון דער תורה, לייגט צו נאכדעם וואס די תורה ענדיקט די באשרייבונג פון די זיבן טעג, אז אין א מער כלליות׳דיקן אופן שטימען אויך אלע יארן פון דער וועלטס קיום, וואס גייען אויף א קרייז פון זיבן טויזנט יאר, מיט די זיבן מדות, און יעדער טויזנט שטימט מיט איינעם פון די ימי בראשית. ער באשרייבט דאס בהרחבה און זייער אינטערעסאנט, דעם חילוק צווישן די טעג און וואס עס איז אין יעדן טאג באשאפן געווארן, און עס איז כדאי צו קוקן אין זיינע ווערטער אינעם מקור.
מיר געפינען זיך צום סוף פונעם זעקסטן טויזנט, און דער זיבעטער איז מלכות, די מלכות פונעם בורא עולם אין א שלימות׳דיקן אופן. שוין יעצט הייבט מען אן צו פארזוכן דערפון, אזוי ווי פרייטיק נאכמיטאג פארזוכט מען שוין פון די שבת׳דיקע מאכלים. ווי דעם זאל נישט זיין, די זיבן ימי הבנין זענען די זיבן מדות, און זיי ווערן אנגערופן ׳ימי הבנין׳ ווייל דורך זיי איז די בריאה אויפגעבויט געווארן. דאס זענען די אויבערשטע ספירות: חסד, גבורה, תפארת און אזוי ווייטער.
פארוואס איז די וועלט אויפגעבויט געווארן דווקא פון די זיבן מדות און נישט פון אלע צען ספירות? אויב עס זענען פארהאן צען ספירות, פארוואס האט דער בורא עולם נישט באשאפן א קרייז פון צען, וואס זאל זיך אנהייבן פון חכמה, בינה און דעת און אזוי ווייטער? וואס איז די דאזיקע ׳אפגענארטקייט׳, אויב מען קען זיך אזוי אויסדרוקן, אז די דריי ערשטע האבן נישט קיין שייכות צום ענין פון דער בריאה, און נאר די זיבן האבן א שייכות? אויך דאס וועלן מיר פארשטיין פון דער נפש פונעם מענטשן.
וואס איז דער חילוק צווישן שכל און געפיל? שכל אין זיין מהות איז אן ענין פונעם מענטשן צו זיך אליין, בשעת די מדה און דאס געפיל זענען אין זייער מהות אן ענין פונעם מענטשן צו א צווייטן. און אזוי איז אויך דער טבע פון שכל: ווען א מענטש וויל זיך אריינטראכטן, לערנען און מעמיק זיין, שטערט אים אמאל די סביבה; ער וויל זיין קאנצענטרירט, זיין מיט זיך אליין. וואס מער ער זיצט מיט זיך אליין און קאנצענטרירט זיך, אלץ גרינגער איז אים, און וואס מער עס איז ארום אים א רעש, קען ער זיך נישט קאנצענטרירן. פארקערט, דער גאנצער ענין פון די מדות איז משפיע צו זיין צו א צווייטן: אויף וועמען וועט זיין חסד, אויף וועמען גבורה, אויף וועמען תפארת. אלע מדות זענען צו א צווייטן.
פון דעם קומט די תשובה: עס קען נישט זיין אז א מציאות פון א באזונדערער און פרעמדער וועלט (׳עולם׳ פון לשון העלם והסתר אויף אלוקות) זאל ארויסקומען פונעם ענין פון די דריי ערשטע. דער גאנצער ענין פון חכמה, בינה און דעת איז אלוקות, ווי א זאך פאר זיך, וואס האט נישט קיין יחס צו קיין אנדער זאך.
אבער דער גאנצער ענין פון די מדות איז מעגליך צו מאכן א מציאות פון א ׳צווייטן׳ אין באצוג צום בורא עולם. עס איז דאך נישט פארהאן קיין באגריף פון א ׳צווייטן׳ ביי אים, ער איז אלץ און אלץ איז ער, נאר דער באגריף ׳צווייטער׳ ביי אים איז א מציאות פון א זאך וואס פילט זיך אליין ווי זי וואלט געווען א נפרד און אפגעשניטן. דאס איז די וועלט, און דאס קען קומען נאר פון די מדות און נישט פונעם ענין פון שכל. דאס איז דער ביאור פארוואס די וועלט איז אויפגעבויט געווארן נאר פון די זיבן ימי הבנין, און חכמה בינה דעת האבן נישט קיין שייכות צום ענין פון בנין.
בקיצור: אין דעם חלק האבן מיר געלערנט, אז יעדע איינע פון די דריי מדריגות, נפש, רוח און נשמה, איז כלול פון צען בחינות, אנטקעגן די צען אויבערשטע ספירות פון וועלכע זיי האבן זיך משתלשל געווען. די צען טיילן זיך אויף אין צוויי גרופעס: שלוש אמות (חכמה, בינה, דעת), וואס ווערן אנגערופן ׳אמות׳ ווייל זיי געבורן די מדות; און שבע כפולות, דאס זענען די זיבן מדות וואס ווערן אנגערופן ׳שבעת ימי הבנין׳, ווארום דורך זיי איז די בריאה אויפגעבויט געווארן, פונקטליך שטימענדיק מיט די ימי בראשית און מיט דער מהות פון יעדער מדה. נאך האבן מיר געלערנט פארוואס די וועלט איז אויפגעבויט געווארן דווקא פון די מדות און נישט פון שכל: ווארום דער ענין פון שכל איז ׳פאר זיך׳, אלוקות ווי זי איז, בשעת די מדות מאכן מעגליך א מציאות פון א באזונדערן ׳צווייטן׳, וואס דאס איז די וועלט.
אינעם קומענדיקן חלק וועלן מיר זיך אפגעבן מיטן כח החכמה ווי דעם מקור פון שכל: מיר וועלן מעמיק זיין אין דער מהות פון דער ספירה פון חכמה, ווי זי איז די ערשטע התגלות פון שכל און דער מקור פונעם גאנצן פראצעס פון פארשטיין וואס געפינט זיך אין דער נשמה.