אין פריערדיקן חלק האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויפן ערשטן פשט אין די ווערטער פון דער משנה "הוי שפל רוח בפני כל האדם", אז יעדער מענטש האט זיין אייגענע מעלה און זיין אייגנארטיקייט, און ממילא האט ער ניט מיט וואס זיך צו גרויסן איבער זיין חבר. איצט וועלן מיר זיך אפשטעלן אויפן צווייטן פשט, דאס איז דער פשט וואס דער אלטער רבי שרייבט דא אין תניא, וואס איז געבויט אויפן מאמר חז"ל "אל תדין את חברך עד שתגיע למקומו". צווישן די צוויי פשטים זיינען פאראן צוויי חילוקים.
די צוויי חילוקים צווישן די פשטים:
די הרגשה צו וואס דער מענטש קומט אן: לויטן ערשטן פשט ברענגט ניט די מסקנא דעם מענטשן צו א שפלות און צו א נידעריקן מצב הרוח. ער פילט זיך גאנץ גוט מיט זיך אליין, נאר וואס, ער האט ניט מיט וואס זיך צו גרויסן: איך האב א מעלה און ער האט א מעלה, איך וועל אים משלים זיין און ער וועט מיך משלים זיין, און אינאיינעם ווערט א גאנצער בילד. אנטקעגן דעם, לויטן פשט פון "אל תדין את חברך עד שתגיע למקומו", און בפרט לויטן המשך פון פרק, פון וואו עס קומט ארויס אז דער מענטש איז ניט נאר גלייך צו זיין חבר נאר נאך נידעריקער פון אים, באקומט דער מענטש א 'שפשוף', א ביטוש און א שפלות ממש: מיט אלע דיינע מעלות, דער קל שבקלים האט א מעלה גרעסער פון דיר. דאס איז ניט קיין איידעלע הרגשה, אבער דאס איז פונקט די כוונה פון אלטן רבי'ן דא אין תניא.
ווי ברייט דער פשט נעמט ארום: דער ערשטער פשט, אז יעדער איינער איז משלים זיין חבר, שייך בלויז אינערהאלב כלל ישראל, ווייל אלע אידן זיינען איין גאנצע קומה, איין גוף, און נשמות ישראל זיינען חטיבה אחת, און דערפאר איז שייך צו זאגן אז איינער איז משלים דעם צווייטן. אבער אנטקעגן א גוי, מיט אלע זיינע מעלות, קען זיך דער מענטש אזוי ניט פילן, ווייל ער איז דאך ניט פון דער זעלבער מהות. דאקעגן די התבוננות פון "אל תדין את חברך עד שתגיע למקומו", קוק ניט אויף אים פון אויבן, ווער ווייסט אין וואס פאר א מצב ער געפינט זיך, און אפשר האט ער מעלות אויף דיר, איז שייך אויך ביי א גוי.
און מיר האבן שוין געלערנט אין פרק כ"ט אז דער מענטש דארף זיך פילן נידעריק אפילו לגבי בעלי חיים און שקצים ורמשים, על אחת כמה וכמה קען ער זיך אזוי פילן אנטקעגן א גוי. און מען דארף ניט זוכן דווקא א גוי וואס איז פון די קל שבקלים, ווייל עס זיינען דאך פאראן גוים וואס זייער מצב איז א גוטער, אזוי ווי דמא בן נתינה אין דעם באקאנטן סיפור וועגן כיבוד אב.
"אדם" און "האדם":
תוספות אין מסכת יבמות איז מבאר, אז אומעטום וואו עס שטייט "אדם" מיינט מען בלויז אידן, בשעת "האדם" נעמט ארום אלעמען, אויך די אומות העולם. דער יסוד פון דעם איז אין גמרא, אז דער קבר פון א גוי איז ניט מטמא באהל, אנדערש ווי דער קבר פון אן איד, און מען לערנט עס פונעם פסוק "אדם כי ימות באהל", "אתם קרויים אדם ואין אומות העולם קרויים אדם". אויף דעם זאגט תוספות, אז דאס איז בלויז וואו עס שטייט "אדם", אבער "האדם" נעמט ארום אויך א גוי.
פון דא קומט דער דיוק אין לשון התניא. אין דער משנה אין אבות, און אזוי אויך אין לשון וואס דער אלטער רבי נעמט אין זיין סידור, שטייט "הוי שפל רוח בפני כל אדם". דארט רעדט זיך וועגן א גוטע עצה פאר אן אידן, אז ער זאל זיך ניט פילן העכער פון אן אנדער אידן, נאר ער זאל דערקענען אז פונקט ווי ער האט מעלות, אזוי האט אויך דער צווייטער מעלות, און פון דעם וועט ער פילן שפלות אפילו פאר דעם וואס זעט אויס אין זיינע אויגן נידעריקער פון אים. אבער דא אין תניא וויל דער אלטער רבי גיין נאך א טראט ווייטער און ברענגען דעם מענטשן צו א ביטוש און צו א שפלות ממש: ניט דערפאר וואס זיין חבר איז אים משלים (ווייל דערפון וועט ער דאך ניט קומען צו קיין שפלות, ווייל ער איז אויך משלים זיין חבר), נאר דערפאר וואס זיין חבר, מיט אלע זיינע חסרונות, האט מעלות אויף אים. אזא התבוננות שייך אויך לגבי א גוי, ווי מיר וועלן זען אין המשך פון פרק, און דערפאר האט ער מדייק געווען און געשריבן "הוי שפל רוח בפני כל האדם", מיט א ה"א הידיעה, כדי צו פארברייטערן די יריעה אויך אויף די אומות העולם.
"קל שבקלים ייקרא אם יחטא":
לכאורה, אויב מיר האבן געזאגט אויף דעם מענטשן אז 'מקומו גורם' אים צו זינדיקן, און זיין נפש ברענט אין אים ווי א געהייצטער אויוון, פארוואס רופט מען אים קל שבקלים? ער האט דאך אלע סיבות אויף דער וועלט צו געפינען זיך אין דעם מצב וואו ער איז. אויף דעם שרייבט דער אלטער רבי: "והנה באמת גם מי שהוא מחומם מאוד בטבעו ופרנסתו היא להיות מיושבי קרנות כל היום - קל שבקלים ייקרא אם יחטא, כי אין לו שום התנצלות על חטאיו, ונקרא רשע גמור על אשר אין פחד אלוקים לנגד עיניו, שהיה לו להתאפק ולמשול על רוח תאוותו שבליבו מפני פחד ה' הרואה כל מעשיו, כמו שנתבאר לעיל כי המוח שליט על הלב בתולדתו" (פרק י"ב). דאס הייסט: אפילו דער וואס איז פון נאטור זייער הייס, און זיין פרנסה איז צו זיין פון די יושבי קרנות א גאנצן טאג, ווערט גערופן קל שבקלים אויב ער זינדיקט, ווייל ער האט ניט קיין שום תירוץ אויף זיינע עבירות, און ער ווערט גערופן א רשע גמור אויף דעם וואס דער פחד אלוקים איז ניט פאר זיינע אויגן, ווייל ער האט געדארפט זיך איינהאלטן און געוועלטיקן איבער דער תאוה פון זיין הארץ פאר פחד ה' וואס זעט אלע זיינע מעשים, ווייל ווי געלערנט פריער, דער מוח איז בטבע דער שליט איבערן הארץ.
צוויי צדדים זיינען דא, און מען טאר זיי ניט אויסמישן:
דער וואס קוקט פון דער זייט: ער דארף זאגן, איך האב אויף אים א לימוד זכות; איך בין ניט אין דער סיטואציע, און ווער ווייסט צי איך וואלט ניט אויך געפאלן אין זיין מצב.
דער מענטש אליין: ער זאל ניט זאגן "מען רעכנט דאך מיר צו זכות אזויפיל גוטע סיבות, וועל איך ממילא ווייטער גיין מיין וועג". פארקערט: אויב מען האט אים געשטעלט אין אזא מצב, איז א סימן אז ער האט דעם כח זיך איבערצוקומען, ווייל אנדערש וואלט מען אים ניט אהינגעשטעלט. און אויב ער האט זיך ניט איבערגעקומען, האט ער ניט קיין שום תירוץ אויף זיינע עבירות און ער ווערט גערופן א רשע גמור. צו זאגן "איך האב ניט געקענט" קען ער ניט; שווער, יא, אבער ניט אין דער גדר פון אוממעגלעך.
א מעשה מיט אן אידישן בחור וואס האט געוואלט חתונה האבן מיט א גויע. רבנים האבן מיט אים גערעדט, דערקלערט און געשראקן מיטן גיהנום, און עס איז אים שווער געווען זיך אפצורייסן, ביז ער איז שוין געשטאנען נאנט צו דער חתונה. האט אים געזאגט דער שליח וואס איז מיט אים געשטאנען אין פארבינדונג: פאר צום רבי'ן, בעט א ברכה און אן עצה, און דערנאך וועלן מיר זען. איז ער דורכגעגאנגען ביים רבי'ן ביי דולר-חלוקה, און האט באוויזן אריינצוכאפן אין צוויי ווערטער אז ער האט א גויע און ער ווייסט ניט ווי אזוי זיך אפצורייסן. האט אים דער רבי געענטפערט: "איך בין דיר מקנא", אז דו האסט אזא יכולת און אזא כח זיך איבערצוקומען פון אזא סיטואציע, און דער אויבערשטער האט אין דיר אריינגעלייגט דעם כח. דער זאץ, וואס ער האט אזוינס פון קיינעם ניט געהערט אויסער אנשיקענישן, איז דאס וואס האט אים געברענגט צו אן אויף דער שטעל באשלוס אפצורייסן די שייכות. דאס איז "הוי שפל רוח בפני כל האדם", א התבוננות אין די געוואלדיקע כוחות הנפש וואס זיינען באהאלטן אין יענעם מענטשן דווקא אין זיין מצב.
"מלחמה גדולה ועצומה":
און דער אלטער רבי גייט ווייטער: "והנה באמת היא מלחמה גדולה ועצומה לשבור היצר הבוער כאש להבה מפני פחד ה'", דאס הייסט, אין דער אמתן איז דאס א גרויסע און א געוואלדיקע מלחמה צו ברעכן דעם יצר וואס ברענט ווי א פלאם פייער, פון וועגן פחד ה'. א מענטש וואס געפינט זיך אין מארק, וואס זיינע אויגן זעען אלע תאוות, און ער דארף שטיין אנטקעגן די פיתויים פון א הארץ וואס ברענט ווי פייער, שטייט אין א גרויסער און געוואלדיקער מלחמה, אין א ניסיון ממש.
מען דערציילט אויפן צדיק רבי דוד לעלובער, אז ער האט אמאל פארשפעטיקט אנקומען אין שטאט. אז מען האט אים געפרעגט וואס האט אים אפגעהאלטן, האט ער דערציילט אז ער איז דורכגעגאנגען א וואלד און איז אריין אין איין הויז, און האט דארט געזען אזא יראת שמים פון אן אידן, אז ער האט ניט געקענט אוועקגיין פון רוב התבוננות. און וואס האט ער געזען? א יונגער בחור שטייט מיט א האק אין האנט, און זיין טאטע ליגט אויפן בעט לעבן אים, און דער זון זאגט צום טאטן: "איך וואלט איצט געוואלט נעמען און דיך הרגענען, און פשוט איך האב מורא פארן אויבערשטן און איך קען דאס ניט טאן". דער מענטש איז א קל שבקלים, ער שטייט מיט א האק און וויל הרגענען זיין טאטן, און וואס האלט אים אפ? יראת שמים, דאס וויסן אז דער אויבערשטער קוקט אויף אים און זעט אלע זיינע מעשים. און רבי דוד, א צדיק גמור וואס א גאנצער עולם חסידים איז נאך אים געגאנגען, האט זיך אנטציקט פון דער יראת שמים פון דעם אידן וואס געפינט זיך אין דעם ערגסטן מצב.
פון דא קערט דער אלטער רבי איבער דעם בליק אויפן מענטשן אליין: "ולהכי צריך כל אדם לפי מה שהוא מקומו ומדרגתו בעבודת ה' לשקול ולבחון בעצמו אם הוא עובד ה' בערך ובחינת מלחמה עצומה כזו וניסיון כזה", דאס הייסט, יעדער מענטש, לויט זיין פלאץ און זיין מדרגה אין עבודת ה', דארף זיך אפוועגן און איבערפרואוון צי ער דינט דעם אויבערשטן אין דעם ערך פון אזא געוואלדיקער מלחמה און אזא ניסיון. יעדער מענטש, אין וועלכער דרגה ער זאל ניט זיין, און אפילו אויב ער איז ישר וטוב, ער לערנט און דאוונט, דארף מאכן א חשבון הנפש: צי שטייט ער אין א התמודדות אין דעם ערך פון יענעם קל שבקלים? ווייל יענער קל שבקלים, ווען ער איז מצליח און פאלט ניט דורך, איז ער געשטאנען אין א געוואלדיקער מלחמה; און דו, אפשר לערנסטו און דאוונסט ווייל אזוי האט מען דיך דערצויגן, אזוי ביסטו אויפגעוואקסן, דאס איז דיין סביבה און אזוי איז דיר באקוועם, און קיינמאל האסטו ניט פארזוכט דעם טעם פון א מלחמה, פון א שוועריקייט און פון א ניצחון.
און אויב וועט דער מענטש זאגן אז ער געפינט זיך ניט אין התמודדויות פון שווערע עבירות, דערין האט ער טאקע א צדק, ווייל זיין מלחמה אין 'סור מרע' איז ניט ווי די מלחמה פון זיין חבר. אבער אין 'ועשה טוב' דארף ער זיך אליין איבערפרואוון: אריבערגיין די שוועל פון הרגל, צוגעבן מער ווי זיין געוויינטלעכע מאס, און אויפגיין און צוגעבן אין גוטן, איז אויך דאס א שווערע מלחמה.
די דוגמא פון עבודת התפילה:
דער אלטער רבי ברענגט ווייטער דוגמאות פון תפילה, פון תורה און פון צדקה, און די ערשטע פון זיי: "כגון בעבודת התפילה בכוונה, לשפוך נפשו לפני ה' בכל כוחו ממש עד מיצוי הנפש", דאס הייסט, אין דער עבודה פון דאוונען מיט כוונה, אויסצוגיסן זיין נפש פארן אויבערשטן מיט זיין גאנצן כח ממש, ביז מיצוי הנפש. מען רעדט פון אן אידן וואס דאוונט דריי מאל א טאג, איז מקפיד אויף א מנין, רעדט ניט אין מיטן דאוונען און לערנט פאר'ן דאוונען, לכאורה איז אלעס ווי עס דארף צו זיין. און פונדעסטוועגן דארף ער זיך איבערפרואוון: צי זיין דאווענען איז ניט בלויז ווערטער, נאר א תוכן, א חיות און א פנימיות, ביז מיצוי הנפש, אזוי אז ער זאל ארויסגיין פון דאווענען אינגאנצן אויסגעווריגן פון דער עוצמה פון דער כוונה? און צי קומט ער צו דעם כאטש א ביסל?
און ווייטער: "ולהילחם עם גופו ונפשו הבהמית שבו המונעת הכוונה, ולבטשם ולכתתם כעפר קודם התפילה שחרית וערבית מדי יום ביום", דאס הייסט, צו קריגן זיך מיט זיין גוף און מיט דער נפש הבהמית וואס האלט אים אפ פון כוונה, און זיי צו בטשן און צעשטויסן ווי שטויב, פארן דאווענען שחרית און ערבית טאג טעגלעך. די נפש הבהמית איז די וואס האלט אפ דעם מענטשן פון כוונה, און ער דארף מיט איר מלחמה האלטן, זיך מייגע זיין אין א געוואלדיקער מלחמה און זי בטשן ווי שטויב. אויך די הכנה פארן דאווענען, לערנען און זיך אריינטראכטן אין דער גדלות הבורא, פאדערט א יגיעה.
פארוואס נעמט דער אלטער רבי דווקא "שחרית וערבית" און לאזט אויס מנחה? א זייער אינטערעסאנטער ביאור ווערט געזאגט אין נאמען פונעם משפיע רבי מענדל פוטערפאס: דאס גיין צו מנחה איז אליין שוין א גרויסע שבירה פון דער נפש הבהמית, ווייל שחרית קען א מענטש דאווענען איידער ער גייט ארויס צו דער ארבעט, און ערבית אינעם לעצטן מנין ביינאכט, בשעת מנחה צווינגט אים צוצומאכן אלעס אין מיטן טאג און לויפן דאווענען, און דערפאר ברענגט ער זי ניט ווי א דוגמא פאר דער שבירה וואס קומט פארן דאווענען.
"וגם בשעת התפילה לייגע עצמו ביגיעת נפש ויגיעת בשר, כמו שכתוב לקמן באריכות", דאס הייסט, אויך בשעת'ן דאווענען זיך מייגע זיין מיט א יגיעת נפש און א יגיעת בשר, ווי עס שטייט ווייטער באריכות. אין פרק מ"ב וועט דער אלטער רבי מאריך זיין אין ביאור פון דער אינערלעכער יגיעה וואס ווערט געפאדערט אין דאווענען. און די פראגע ליגט אויף יעדן מענטשן: צי געפינט ער זיך אין אזא יגיעה?
"וכל שלא הגיע למידה זו להילחם עם גופו מלחמה עצומה כזו - עדיין לא הגיע לבחינת וערך מלחמת היצר הבוער כאש להבה להיות נכנע ונשבר מפני פחד ה'", דאס הייסט, יעדער וואס איז ניט אנגעקומען צו דער מדה צו קריגן זיך מיט זיין גוף אין אזא געוואלדיקער מלחמה, איז נאך ניט אנגעקומען צום ערך פון דער מלחמה מיטן יצר וואס ברענט ווי א פלאם פייער, ער זאל ווערן אונטערטעניק און צעבראכן פאר פחד ה'. ווער עס האט זיך ניט געראנגלט מיט זיין אייגענעם מצב אין א מלחמה, איז אפילו ניט אנגעקומען צום ערך פון דער התמודדות פון יענעם יושב קרנות, וואס ער האלט אויך אין א שווערן קאמף.
דאס איז "אל תדין את חברך עד שתגיע למקומו". אין דער ערשטער מדרגה האבן מיר געלערנט זיך ניט צו פילן העכער פון אים; און אין דער דאזיקער מדרגה ווערט קלאר אז דו געפינסט זיך פונקט אויף דער זעלבער מדרגה ווי ער: ער שטייט אין די פיתויים און שוועריקייטן פון 'סור מרע', און דו שטייסט אין די שוועריקייטן פון 'ועשה טוב', יעדער איינער מיט זיין ענין, ער אין זיין מלחמה און דו אין דיינער. און אויב קוקסטו אויף אים ווי אויף א קל שבקלים וואס איז ניט באשטאנען אין זיין ניסיון, קוק אויף זיך אליין: צי ביסטו באשטאנען אין דיינע ניסיונות? און אויב יא, האסטו ניט מיט וואס זיך צו פילן גרעסער פון אים.
בקיצור: אין דעם דאזיקן חלק האבן מיר געלערנט די צוויי חילוקים צווישן דעם ערשטן פשט אין 'הוי שפל רוח בפני כל האדם' און דעם פשט פון תניא, וואס איז געבויט אויף "אל תדין את חברך עד שתגיע למקומו": דער פשט פון תניא ברענגט דעם מענטשן צו א ביטוש און צו א שפלות, און ער איז שייך אויך לגבי די אומות העולם, און פון דא דער דיוק "כל האדם" מיט א ה"א הידיעה, לויט ווי תוספות זאגט אין יבמות. נאך האבן מיר געלערנט אז דער קל שבקלים אליין ווערט גערופן א רשע גמור אויב ער זינדיקט, ווייל ער האט געדארפט זיך איינהאלטן און געוועלטיקן איבער זיין הארץ פון וועגן פחד ה', בשעת דער וואס קוקט פון דער זייט איז אויף אים מלמד זכות. און צום סוף ווערט געפאדערט פון יעדן מענטשן זיך אפצוועגן און איבערצופרואוון, צי זיין עבודה טוט זיך אין אזא געוואלדיקער מלחמה, אזוי ווי די דוגמא פון דער עבודת התפילה מיט כוונה ביז מיצוי הנפש, מיט א יגיעת נפש און א יגיעת בשר. דער ביטוש איז זייער זייער וויכטיק, ווייל ווען א מענטש פילט זיך אין דעם פינקטלעכן פלאץ וואו ער דארף זיך פילן, ווערט זיין עבודת ה' אסאך גרינגער.
אין קומענדיקן חלק וועלן מיר ממשיך זיין מיט די ווייטערדיקע דוגמאות וואס דער אלטער רבי ברענגט פון דער עבודה פון תורה און צדקה, און דערנאך דעם בירור פון דעם מענטשנ'ס מצב הנפש.