אברהם אבינו איז געווען דער ערשטער, "אחד היה אברהם", "אברהם העברי": דער ערשטער ביי וועמען עס האט זיך אנטפלעקט בעצם, אין זיין גאנצן מהות, וואס עס מיינט צו זיין פון דעם "עבר אחד", פון יענער זייט.
וואו דערציילט אונדז די תורה שבכתב צום ערשטן מאל וועגן אברהם אבינו ווי אן אישיות? נישט ווי איינער וואס האט ברידער און עלטערן, נאר ווי א באזונדערע אישיות אויף וועמען די גאנצע ליכט ווערט אנגעצונדן? ערשט אין דער דריטער פרשה: "ויאמר ה' אל אברם לך לך מארצך". און ווי אלט איז ער דעמאלט געווען? ווי דער פסוק זאגט, "ואברם בן חמש שנים ושבעים שנה", פינף און זיבעציג יאר. פינף און זיבעציג יאר זענען אוועק, און די תורה שבכתב רעדט נישט פון אים. אין די מדרשים געפינט מען אמת וואונדערלעכע מעשיות פון יענע יארן, אבער אין דער תורה שבכתב ווערט ער נישט דערמאנט. און פון פינף און זיבעציג יאר און ווייטער האבן מיר פלוצלונג פאר אונדז אן אינגאנצן נייע, באזונדערע אישיות, מיט וועמען א גאנצער ספר פארנעמט זיך.
וואס איז דען געשען ביי פינף און זיבעציג יאר? ביז דעמאלט איז אברהם געווען א מענטש וואס האט מיט די אייגענע כוחות געלערנט, פארשטאנען, משכיל געווען און ליב געהאט, און דערין ליגט נאך נישט קיין עצם'דיקער חידוש. ביי פינף און זיבעציג יאר קומט "ויאמר ה' אל אברם": דער באשעפער האט זיך צו אים אנטפלעקט און אים דערהויבן צו א נייעם מהות.
פון דעם פארשטייט מען אויך פארוואס יצחק איז נישט געבוירן געווארן פריער: ווען אברהם וואלט געהאט א זון פאר דעם, וואלט דאס נישט געווען יצחק, נאר אן "אנדערער" זון. יצחק האט געמוזט געבוירן ווערן נאך פינף און זיבעציג יאר, נאכדעם וואס אברהם איז דורכגעגאנגען די ברית מילה, ערשט דעמאלט קען מען אנהייבן די שושלת און די דורות. ווייל דא הייבט זיך אן עפעס אן אנדער מהות בעצם, נישט א מענטש ווי אלע מענטשן. און הגם זיכער האט אים דער אויבערשטער אויך פריער געגעבן א ריינע נשמה, איז דאס אבער נישט אויף דער זעלבער מדריגה: אברהם דער מענטש איז נישט אויף דער מדריגה פון אברהם אבינו.
און אזוי ווי דער נייער מהות איז אברהמ'ען געגעבן געווארן ווי א מתנה פון אויבן, קומט ממילא אויס אז יעדער וואס שטאמט פון אים באקומט דאס פון אים. און אין די ווערטער פונעם אלטן רבי'ן: "ועל כן זכו להמשיך נפש רוח ונשמה לבניהם אחריהם עד עולם", דאס הייסט: יעדער וואס שטאמט פון זיי, עד עולם און אן קיין שום גרעניץ, באקומט נפש רוח ונשמה פון אברהם אבינו. אין דער פנימיות פון יעדן איד געפינט זיך, כביכול, א "קליינער אברהם אבינו": ביי איינעם איז עס מער פארבארגן און ביי אן אנדערן מער אנטפלעקט, אבער דער זעלבער עיקר און דער זעלבער אורשפרינגלעכער קערן געפינט זיך ביי אלעמען, און עס קען גארנישט זיין אז א מענטש פון די קינדסקינדער פון אברהם זאל דאס נישט האבן.
פון וואנעט ווערט די נשמה געצויגן אין איר מקור? "מעשר ספירות דקדושה". ווי באוואוסט, די נשמה קומט אראפ מיט א סדר השתלשלות, ווי מען זאגט יעדן פרימארגן: "אלוקי, נשמה שנתת בי טהורה היא, אתה בראתה אתה יצרתה". די השתלשלות גייט דורך די פיר עולמות, אצילות, בריאה, יצירה און עשיה, און אין יעדן עולם זענען דא צען ספירות: חכמה, בינה, דעת, חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד און מלכות. און אין יעדער ספירה זענען פאראן די מדריגות פון נפש, רוח און נשמה, און אין יעדער איינע פון זיי איז נאך דא א חילוק: אין נפש, נפש דנפש, רוח דנפש און נשמה דנפש; אין רוח, נפש דרוח, רוח דרוח און נשמה דרוח. אט האבן מיר דא פרטים אן א שיעור.
די העכסטע מדריגה: די נשמה פון אברהם אבינו קומט פונעם שפיץ פון די שפיצן, פונעם העכסטן עולם, פון דער העכסטער ספירה און פון דער העכסטער מדריגה: נשמה דנשמה דחכמה דאצילות.
די נידעריגסטע מדריגה: דער אונטערשטער עולם איז עולם העשיה, די אונטערשטע ספירה דארט איז מלכות, די אונטערשטע מדריגה אין איר איז נפש, און אין נפש גופא, נפש דנפש. אט איז דער אונטערשטער עק: נפש דנפש דמלכות דעשיה.
די וויטקייט צווישן די צוויי עקן איז אן קיין שיעור. און פונדעסטוועגן זאגט דער אלטער רבי, אז יעדער איינער, עס מאכט נישט אויס פון וואסער שטאפל זיין נשמה קומט און וואסער סארט נפש ער האט באקומען, אפילו ער האט באקומען די אלערנידעריגסטע מדריגה, אין דעם נידעריגסטן פון די נידעריגסטע געפינט זיך אויך דאס העכסטע. זיכער איז עס ביי אים דא אין א זייער פארקלענערטער און איינגעצויגענער פארעם, אבער עס איז די זעלבע נקודה אליין, וואס גייט דורך פון העכער ווי העכער ביז אראפ אין דער אונטערשטער אונטן.
און אין וואס הענגט עס, וואסער נשמה יעדער איינער באקומט? אין לשון התניא: "לכל אחד ואחד כפי מדרגתו וכפי מעשיו":
"כפי מדרגתו", די מדריגה וואס ער האט באקומען לויט א באשלוס פון אויבן, לויט זיין שליחות אין דער וועלט: דעמ'ס שליחות איז צו באקומען א נשמה דאצילות, און יענעמ'ס שליחות איז צו באקומען א נפש דעשיה.
"כפי מעשיו", מיט זיינע מעשים קען דער מענטש פועל'ן א שינוי: עס איז דא איינער וואס האט באקומען א נפש פון א זייער נידעריגער מדריגה, און דורך פיל גוטע מעשים האט ער זוכה געווען צו א 'הויכערן מדרגה' אין מיטן זיינע יארן, צו אן אנטפלעקונג פון א העכערער שטאפל.
און אפילו אינעם אלערנידעריגסטן עק: "ועל כל פנים אפילו לקל שבקלים ופושעי ישראל". "קל שבקלים" מיינט א קל הדעת, א מענטש וועמען עס ארט גארנישט, וועמען קיין ענין פון א מצוה ווארעמט נישט אן און רעדט נישט אן ('קל הדעת' איז אן אויסדרוק פון גנאי); "פושעי ישראל" מיינט א רשע. און אויב ביידע זאכן קומען זיך צוזאם, הייסט עס אז זיין מדריגה אין מעשים און זיין מדריגה פון זייט דער שטאפל זענען די אלערנידעריגסטע.
"נמשך בזיווגם נפש דנפש דמלכות דעשיה". לאמיר זאגן אז די עלטערן, דער טאטע און די מאמע, זענען ביידע קלי הדעת און פושעי ישראל, און פירן זיך ממש אויף א בהמיש'ן אופן, און איצט דארף דורך זיי אראפקומען א נייע נשמה אין דער וועלט. וואסער נשמה קען אראפקומען אין אזא הויז? די אלערנידעריגסטע מדריגה לכאורה: נפש דנפש דמלכות דעשיה. נפש איז די נידעריגסטע פון די דריי, נפש דנפש איז דער נידעריגסטער פון די נידעריגסטע אין דער ספירת המלכות, וואס איז די אונטערשטע ספירה אין עולם העשיה, וואס איז דער נידעריגסטער עולם: "שהיא המדרגה התחתונה שבקדושת העשיה", דאס נידעריגסטע וואס קען זיין. אבער דאס איז נישט קיין נישט-איד: ער איז א איד, און עס רעדט זיך נאך אלץ וועגן קדושה.
און דערויף זאגט ווייטער דער אלטער רבי: "ואף על פי כן, מאחר שהיא מעשר ספירות דקדושה, היא כלולה מכולן", דאס הייסט: סוף כל סוף איז נפש דנפש דמלכות דעשיה איינע פון די צען הייליגע ספירות.
אין קבלה און אין חסידות ווערט יעדע ספירה אנגערופן א "פרצוף". פארוואס? ווען מען קוקט אן דעם פרצוף פון א מענטש, נעמט דער פרצוף אריין א גאנצע וועלט מיט אלץ וואס אין איר, אלעס געפינט זיך דארט. אזוי אויך איז יעדע איינציקע ספירה א גאנצער פרצוף: ספירת המלכות איז נישט נאר מלכות אליין, בגדול איז זי מלכות, אבער זי נעמט אריין אין זיך חכמה, בינה, דעת, חסד, גבורה און אלעס. און דאס איז איינער פון די חילוקים צווישן קדושה און קליפה: אין קליפה איז דא פירוד, און אין קדושה איז דא א צונויפגיסן זיך און אחדות. דערפאר איז אויך די אונטערשטע ספירה, ספירת המלכות, פארבונדן מיט דער ספירת החסד און מיט דער ספירת החכמה, און ממילא איז זי אויך פארבונדן מיטן אויבערשטן עולם. דער קשר גייט טאקע דורך א סך שטאפלען ביז מען געפינט אים, אבער ער איז דא.
און דאס איז דער סדר וואס דער אלטער רבי שטעלט אוועק: "היא כלולה מכולן, גם מחכמה דעשיה, שבתוכה מלובשת חכמה דמלכות דאצילות, שבתוכה חכמה דאצילות, שבה מאיר אור אין סוף ברוך הוא ממש". אזוי ווי מלכות איז כלולה פון אלע ספירות, איז זי פארבונדן אויך מיט דער חכמה פון דעם זעלבן עולם, חכמה דעשיה, און די איז ווידער פארבונדן אין א קייט ביז חכמה דאצילות, און עס קומט אויס אז סוף כל סוף איז אין איר דא אור אין סוף. אין דעם ענין איז דא נאך א סך צו דערקלערן, און מיר שטעלן זיך אפ דא ביי דער נקודה.
בקיצור: אברהם אבינו איז געווען דער ערשטער וואס איז געווארן א נייער מהות, און נישט מיט די אייגענע כוחות נאר דורך א גילוי פון אויבן וואס האט אים דערהויבן, און פון פינף און זיבעציג יאר און ווייטער הייבט זיך אן די שושלת. אזוי ווי דאס איז אזוי, האבן די אבות זוכה געווען צו ממשיך זיין נפש רוח ונשמה לבניהם אחריהם עד עולם, פון די עשר ספירות דקדושה, לכל אחד ואחד כפי מדרגתו וכפי מעשיו. און אפילו אין דער אלערנידעריגסטער מדריגה, נפש דנפש דמלכות דעשיה וואס ווערט געצויגן אפילו פאר א קל שבקלים און פאר פושעי ישראל, אזוי ווי זי איז פון די עשר ספירות דקדושה איז זי כלולה פון זיי אלע, און אין איר פנימיות איז דא אור אין סוף ברוך הוא ממש. אין יעדן איד, אויף וועלכער מדריגה ער זאל נאר זיין, איז אריינגעלייגט געווארן יענער זעלבער פאטענציאל פון אברהם אבינו, און אינעווייניג ביי אים איז פארבארגן אברהם אבינו.
עס האט זיך דא געשטעלט א פראגע: אברהם אבינו אליין איז דאך אויך געווען א זון פון תרח און א 'בן הנדה'. דער פינקטלעכער ענטפער איז, ווי געזאגט, אז מען טאר נישט קוקן אויפן אברהם פאר פינף און זיבעציג יאר: ער האט טאקע געהאט מעלות, ער האט געהאט א היסטאריע און ער האט געהאט א משפחה, אבער פון פינף און זיבעציג יאר איז דאס אן אנדערער אברהם אבינו, א נייער מהות, און די תורה שבכתב איז ווי זי וואלט אים פון פריער גארנישט געקענט. א געוואלדיקע ראיה דערויף איז דער שינוי פון אברהמ'ס נאמען, און אם ירצה השם וועלן מיר דערויף צוריקקומען און זיך דערין אריינטיפן.
אינעם קומענדיקן חלק וועלן מיר זיך פארנעמען מיט די צוויי שורות אין די קלאמערן אויבן אויפן קומענדיקן בלאט, וואו עס שטייט דער ענטפער פונעם אלטן רבי'ן אויף דער דאזיקער קשיא.