אַ המשך: מיר האַלטן נאָך ביים אידן מיטן מרה שחורה טבע, וואָס פונדעסטוועגן דאָס וואָס ער לערנט און ער דאַוונט קומט פון כח פון דער אהבה מסותרת (די פאַרבאָרגענע ליבשאַפט צום אויבערשטן) וואָס ליגט אין זיין האַרצן. און פאַרוואָס מוז ביי אים זיין אָט די אהבה? ווייל דער אלטער רבי שרייבט ווייטער, אַז דער מענטש האָט פון נאַטור ליב זיך אַליין מער ווי דעם אויבערשטן, און אָן דער אהבה מסותרת וואָלט ער בכלל נישט צוגעקומען צו תורה און צו תפילה.
לאָמיר דאָס אָנווייזן מיט אַ דוגמא: דער בעל מרה שחורה וואָס איז מתמיד אין זיין לערנען, פאַרוואָס זאָל ער דווקא זיצן אַ גאַנצן טאָג איבער אַ גמרא? פון זיין כאַראַקטער וועגן (ערנסטקייט, פאַרמאַכטקייט, און די גאַנצע ברייטע משפחה פון אַזעלכע מידות) וואָלט ער פּונקט אַזוי גוט געקענט זיצן איבער טיפע חכמה-ביכער אין אוניווערסיטעט, און מיט דער זעלבער התמדה ווערן אַ געהעריכער פּראָפעסאָר. איז ווער ריכט אויס אַזאַ מענטש, אַז ער זאָל אַוועקגעבן זיינע כוחות דווקא פאַר לערנען תורה און נישט זיצן און טראַכטן אין חכמות העולם? דאָס איז די אהבה מסותרת אין זיין האַרצן צום אויבערשטן, וואָס דרייט אויס זיין טבע צו דער געטלעכער זייט, צו דער גוטער זייט.
און פונדעסטוועגן ווערט עס אים נישט אָנגערעכנט פאַר אַ מעלה, ווייל די אהבה מסותרת האָט ער נישט אַליין געשאַפן: זי איז אים געגעבן געוואָרן ווי אַ 'פּעקל' צוזאַמען, בשעת די נשמה איז אַראָפּגעקומען אין דער וועלט.
און אין די ווערטער פונעם אלטן רבין: "אלא די לו באהבה המסותרת אשר בלב כללות ישראל שנקראו אוהבי שמו" - עס איז אים גענוג די אהבה מסותרת וואָס געפינט זיך אין האַרצן פון יעדן איד, "ולכן אינו נקרא עובד כלל" - ווייל אַלץ וואָס ער טוט קומט פון זיין טבע, און די ליבשאַפט אין זיין האַרצן איז אים געגעבן געוואָרן בחינם: "כי אהבה זו המסותרת אינה פעולתו ועבודתו כלל, אלא היא ירושתנו מאבותינו לכלל ישראל וכמ"ש לקמן" - אַ ירושה וואָס מיר האָבן געירשנט פון די אבות, און ווי עס שטייט ווייטער אין פרק י"ח, וואו עס וועט קלאָר ווערן פון וואַנען די אהבה קומט און ווי אַזוי זי ווערט אַראָפּגעצויגן.
קומט אויס, אַז מ'קען אים נישט צושרייבן קיין מעלה נישט אויף די מעשים בפועל, וואָס קומען פון זיין טבע, און נישט אויפן פאַרבאָרגענעם געפיל אין האַרצן, וואָס איז "אינה פעולתו ועבודתו כלל". [די אהבות וואָס קומען פון עבודה און פון התבוננות געהערן דאָ נישט אַהער, מיט זיי וועלן מיר זיך אָפּגעבן ווייטער.]
מ'דאַרף דאָ קלאָר מאַכן: די דוגמא איז געזאָגט געוואָרן אויף אַ בעל מרה שחורה, אָבער עס מאַכט קיין שום חילוק נישט, מ'קען ברענגען פּונקט אַזעלכע דוגמאות אויף דער פאַרקערטער נאַטור. דער כלל איז: יעדע זאַך וואָס אַ מענטש טוט פון זיין טבע וועגן, איז נישט גענוג אים צו רופן אַ 'עובד ה''.
נאָך מער: אַ מענטש קען געבוירן ווערן דווקא מיט אַ טבע וואָס ציט זיך נישט צו לערנען פיל, און ער לייגט אַריין גרויסע נפש-כוחות, מיט אַ שווערקייט, ווי קריעת ים סוף, ביז ער געוואוינט זיך צו לערנען אַ שעה אַ טאָג. די גאַנצע צייט וואָס ער האָרעוועט און אַרבעט אויף דעם, איז ער אַן 'עובד אלוקים', ווייל ער האָט טאַקע געאַרבעט. אָבער נאָך אַ יאָר צי צוויי, ווען דאָס איז ביי אים געוואָרן אַ פעסטער הרגל, און ער זיצט און לערנט ווי אַ זייגער יעדן טאָג פון זיבן ביז אַכט, האָט ער אין דעם זעלבן רגע פאַרלוירן דעם נאָמען 'עובד'. אמת, דאָס איז נישט געווען זיין אָריגינעלער טבע, אָבער ער האָט אים שוין געקויפט.
און אין די ווערטער פונעם אלטן רבין: "וכן אף מי שאינו מתמיד בלמודו בטבעו, רק שהרגיל עצמו ללמוד בהתמדה גדולה ונעשה ההרגל לו טבע שני" - אַ 'טבע שני' איז אַ דערוואָרבענער טבע, וואָס פון פיל הרגל איז ער געוואָרן דער סדר פון זיין לעבן - "די לו באהבה המסותרת זו". פון וואַנען דער מענטש איז דערגאַנגען צו אַ טבע שני, לייגט ער שוין גאָרנישט אַריין; ער טוט זיינס פון געוואוינהייט, און דאָס וואָס ער האַלט זיך ווייטער אין דעם וועג וואָס ער האָט זיך צוגעוואוינט, קומט פון כח פון דער אהבה מסותרת, וואָס שטופּט אים און זאָגט אים: גיי ווייטער, עס איז גוט, גיי ווייטער. דאָ איז נישטאָ קיין התחדשות, נישטאָ קיין נייער געפיל וואָס ווערט יעדן טאָג געבוירן פון אַן התבוננות, נאָר אַן אהבה וואָס איז אין אים פון געבורט אָן.
און דאָ קומט דער אויסדריי פון פרק: "אלא אם כן רוצה ללמוד יותר מרגילותו" - און דאָס 'מער' מוז נישט זיין קיין גרויסע צוגאָב; עס איז גענוג אפילו איין מינוט מער. אָבער אין דעם רגע וואָס עס ווערט געטאָן דער שינוי, פאָדערט דער שינוי אַליין אַן אָנשטרענגונג: די דאָזיקע צוגעגעבענע מינוט פאָדערט מער מי ווי די זעכציק מינוט וואָס זענען געגאַנגען פון הרגל.
דער פרק הייבט זיך אָן מיטן לשון הפסוק "ושבתם וראיתם בין צדיק לרשע", און עס איז פאַראַן וואָס שרייבן, אַז דער גאַנצער אויפשריפט פון פרק ליגט אין די צוויי ווערטער. ווען דער מענטש איז אַריין אין אַ הרגל, לויפט אַלץ פאָרויס, און כלומרשט איז אַלץ בסדר; קומט די תורה און זאָגט: "ושבתם וראיתם", דער מענטש דאַרף זיך צוריק איבערקוקן וואָס עס טוט זיך מיט אים, און נישט אַריינפאַלן אין אַ שגרה, ווייל די שגרה איז וואָס וואַרפט אַוועק דעם מענטשן. ער דאַרף מאַכן אַ נייעם איבערבליק, אויפפרישן דעם גאַנצן סיסטעם, זיך אומקערן צום אָנהייב-פּונקט, שעפּן כוחות פונעם מקור און ווידער אַרויס אין וועג; און ווען עס ווערט ווידער אַ שגרה, איז נאָך אַ מאָל "ושבתם וראיתם", און אַזוי חוזר חלילה.
אין פאַרגאַנגענעם שיעור האָבן מיר געבראַכט די קשיא פון דער גמרא - "היינו עובד אלוקים היינו צדיק, היינו אשר לא עבדו היינו רשע" - און איר תירוץ. איצט זעט מען, אַז דער תירוץ פון דער גמרא איז בעצם דער גאַנצער ענין פון דעם פרק: "ובזה יובן מה שכתוב בגמרא דעובד אלקים היינו מי ששונה פרקו מאה פעמים ואחד, ולא עבדו היינו מי ששונה פרקו מאה פעמים לבד".
און פאַרוואָס נעמט די גמרא דווקא די צאָל הונדערט? על פי פשט טייטשט דער אלטער רבי: "והיינו משום שבימיהם היה הרגילות לשנות כל פרק מאה פעמים" - וויבאַלד מ'איז דעמאָלט געווען געוואוינט איבערצוחזרן יעדן פרק הונדערט מאָל, איז דער וואָס לערנט הונדערט מאָל טוט בלויז לויט זיין רגילות, און כאָטש עס רעדט זיך וועגן הונדערט מאָל, הייסט ער 'לא עבדו'. דערקעגן, דער וואָס לייגט צו איין מאָל איבער זיין רגילות, הונדערט און איין מאָל, האָט מיט דעם געמאַכט דעם שינוי און דעם איבערקער פון 'לא עבדו' צו 'עובד אלוקים'.
אין פּנימיות הענין איז די צאָל הונדערט נישט קיין צופאַל, נאָר זי זאָגט אַרויס דעם גאַנצן רעיון. מיר האָבן שוין פיל מאָל געלערנט, אַז די גאַנצע נפש כולל צען כוחות, און דאָס איז ווייל אין די אויבערשטע וועלטן איז אין יעדער וועלט פאַראַן צען ספירות. יעדער איינער פון די צען כוחות, און אַזוי אויך יעדע איינע פון די צען ספירות, איז אויך כלול פון צען, ווי מיר זעען ביי ספירת העומר, וואו מ'זאָגט חסד שבחסד, גבורה שבחסד און אַזוי ווייטער (אמת, ביי ספירת העומר ציילט מען בלויז די זיבן מידות, אָבער ווען מ'רעדט פון אַלע צען, איז יעדע איינע כלול פון צען). קומט אויס, אַז ווען מען גייט אַריין אין די פרטים פון דער נפש, איז איר שלימות הונדערט.
דערפאַר, אַ מענטש וואָס אַרבעט אויף הונדערט האָט דערגרייכט שלימות, אָבער אַ שלימות פונעם טבע, די שלימות פון די כוחות וואָס ער האָט באַקומען. דערקעגן, ביי הונדערט און איינס פאַרבינדט ער זיך מיט דעם וואָס איז העכער פון טבע: אין פתח אליהו שטייט, אַז דער אויבערשטער האָט פון זיך אַנטפּלעקט צען ספירות, און אויף אים אַליין ווערט געזאָגט "אנת הוא חד ולא בחושבן", דו ביסט איינער, אָבער נישט אין דעם חשבון: דו ביסט נישט איינער פון די צען, נאָר העכער פון זיי. ווי אַזוי פאַרבינדט זיך דער מענטש מיט 'אנת הוא חד ולא בחושבן', מיטן אין סוף וואָס איז העכער פונעם בנין פון צען? מיט הונדערט און איינס, מיט דעם איינס וואָס איז העכער פון הונדערט. די הונדערט איז די שלימות פון די צען, די שלימות פון כאַראַקטער און טבע, און קיין עבודה איז דאָרט נישטאָ; די התקשרות מיט 'אנת הוא חד ולא בחושבן' ווערט בדיוק געטאָן דווקא דורך די הונדערט און איינס.
אויף דעם ברענגט דער אלטער רבי דעם משל פון דער גמרא. און מ'דאַרף פריער אַרויסזאָגן אַזאַ הקדמה: ווען מענטשן ווילן דערקלערן אַ זאַך, זוכן זיי עפּעס וואָס זעט אויס מער-ווייניקער ענלעך, און ברענגען עס פאַר אַ משל; געוויינטלעך נעמט מען אַרויס פונעם משל איין פּונקט אָדער צוויי וואָס דינען דעם רעיון, און די איבעריקע פילע פּרטים און פאַרבן זענען נאָר פאַרן שיינקייט פון דער מעשה און האָבן נישט דווקא אַ שייכות צום תוכן. אין תורה, סיי אין תורה שבכתב סיי אין תורה שבעל פה, איז נישט אַזוי: ווען די גמרא ברענגט אַ משל, איז נישט נאָר וואָס דער משל איז מדויק, נאָר ער קומט פונעם נמשל אַליין. עס איז פּונקט די זעלבע זאַך, נאָר אָנגעטאָן אין אַ לבוש פון אַ משל, און ממילא געהערט יעדער איינציקער פּרט צום נמשל און איז מדויק אויף אַ פּלא.
און אין לשון הגמרא: "כדאיתא התם בגמרא משל משוק של חמרים". די חמרים זענען די בעלי-חמורים וואָס שטייען אין מאַרק און דינגען זיך אויס צו פירן סחורה פון אָרט צו אָרט, אַזוי ווי די פירער פון די שווערע לאַסט-אויטאָס אין אונדזערע צייטן, אַז דער וואָס דינגט זיי דינגט דעם חמר מיט זיין חמור צוזאַמען. "שנשכרים לעשר פרסי בזוזא, ולאחד עשר פרסי בתרי זוזי" - פאַר צען פרסאות צאָלט מען איין זוז (אַ זוז איז אַ מטבע), און פאַר עלף פרסאות צאָלט מען צוויי זוז, טאָפּל, און נישט אַ זוז מיט אַ צענטל. די צוגאָב אינעם וועג איז נאָר איין פרסה, און אינעם באַצאָל צאָלט מען צוויי מאָל אַזוי פיל. פאַרוואָס? "מפני שהוא יותר מרגילותם".
די זאַך איז ענלעך צו אַ פאָר מיט אַ 'ספּעשל': דאָ איז פאַראַן אַ סערוויס וואָס נעמט פון פּונקט צו פּונקט פאַר אַ פעסטן פּרייז, אָבער ווען מען בעט ביים דרייווער ער זאָל נאָך פאָרן אַ פּאָר גאַסן ווייטער, לייגט ער נישט צו קיין פּראָפּאָרציאָנעלע צוגאָב, נאָר ער נעמט לכל הפחות טאָפּל.
ביז אַהער דער משל; אינעם קומענדיקן טייל וועלן מיר זיך אָפּשטעלן אויף די דיוקים אין אים און אויף זיין ביאור אינעם נמשל, אין דער עבודת האדם.