וַיַּעַן ה' וַיֹּאמֶר לְעַמּוֹ הִנְנִי שֹׁלֵחַ לָכֶם אֶת הַדָּגָן וְהַתִּירוֹשׁ וְהַיִּצְהָר וּשְׂבַעְתֶּם אֹתוֹ וְלֹא אֶתֵּן אֶתְכֶם עוֹד חֶרְפָּה בַּגּוֹיִם. זאגט דער מלבי"ם, נאך א זאך: עס איז פאראן א חילוק צי דער אויבערשטער דערבארעמט זיך אויף אונז 'למען שמו' צי צוליב דעם וואס מיר זענען ערליך און ראוי דערצו. אויב דער אויבערשטער וואלט עס געטון נאר צוליב זיין גרויסן נאמען, בשעת זיי מצד עצמם זענען נישט ראוי, וואלט געשטאנען 'הנני נותן לכם את הדגן'. עס שטייט אבער נישט 'נותן', נאר 'ויאמר לעמו הנני שולח לכם את הדגן'. וואס איז דער חילוק צווישן 'נותן' און 'שולח'? א מענטש קלינגט דיך אן אויפן טעלעפאן און זאגט: איך 'גיב' דיר אזוי און אזוי; אדער ער זאגט: איך 'שיק' דיר אזוי און אזוי. וואס איז דער חילוק? 'שולח' באדייט: דו שיקסט דאס וואס קומט זיך מיר סיי ווי, דו האסט נאר געזארגט פארן משלוח. א 'נתינה' דערקעגן איז א מתנה: איך געב דיר עפעס פון מיינעט וועגן. אבער דא - דו געבסט מיר נישט קיין מתנה, דו שיקסט מיר בלויז וואס קומט מיר סיי ווי. זאגט דער מלבי"ם: ווען דער אויבערשטער וואלט עס געטון בלויז למען שמו און מיר וואלטן נישט געווען ערליך, וואלט געשטאנען 'הנני נותן לכם את הדגן'. אבער דא, וויבאלד מיר זענען באמת ראוי דערצו, ווייל דער אויבערשטער ברענגט די ישועה פאר אונז צוליב דעם וואס מיר האבן תשובה געטון, זאגט ער 'הנני שולח לכם את הדגן' - דאס איז אייערס, מצד אייערע מעשים. נאר ביז יעצט איז דער דגן צוריקגעהאלטן געווארן ווייל איר האט קאליע געמאכט אייערע מעשים, אבער יעצט אז איר האט פארראכטן אייערע מעשים, שיק איך אייך דאס וואס קומט זיך אייך.
א דריטע זאך, זאגט דער מלבי"ם: אויב דער אויבערשטער וואלט עס געטון בלויז צוליב זיין גרויסן נאמען, וואלטן די ניסים וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט געווען ניסים איינגעקליידט אין דער נאטור; דאס הייסט, אלעס וואלט פאסירט אויף א נאטירלעכן אופן. אבער אז דאס קומט מצד דעם וואס מיר זענען ערליך און ראוי, פירט אונז דער הקדוש ברוך הוא מיט אן הנהגה שמימית, אן הנהגה למעלה מן הטבע. זאגט דער מלבי"ם: גיב אכט, דאס זעט זיך אויך אן אינעם פסוק דא. אויב דער הקדוש ברוך הוא וואלט אונז געהאלפן נאר אויף א נאטירלעכן אופן, וואלט ער אונז געגעבן נאר דעם דגן, וואס וואקסט אויפן נאטירלעכן וועג - ווען מען פלאנצט עס, וואקסט תבואה. ער וואלט אונז אבער נישט געגעבן דעם תירוש און דעם יצהר. פארוואס? ווייל ווען מען זייעט תבואה וואקסט עס תיכף, אבער ווען מען פלאנצט וויין און איילבירטן נעמט צייט ביז דער וויינשטאק וואקסט אויס און ביז דער איילבירט-בוים וואקסט אויס; די ביימער זענען דאך חרוב געווארן פונעם ארבה, ווי מיר האבן פריער מסביר געווען, און ארויסצוגעבן פירות תיכף ומיד קען נאר זיין אויף אן אופן פון למעלה מן הטבע, בלויז בדרך נס. זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: 'הנני שולח לכם את הדגן והתירוש והיצהר' - אויך תירוש און יצהר. ווי אזוי תירוש און יצהר? בדרך נס, העכער דער נאטור. און פארוואס? ווייל איך האב דאס געטון צוליב אייך, נישט בלויז כדי מיין נאמען זאל נישט פארשוועכט ווערן, נאר ווייל איר זענט ערליך מצד זיך אליין.
נאך א זאך, א פערטע זאך זאגט דער מלבי"ם: אויב דער אויבערשטער וואלט עס געטון נאר צוליב זיין גרויסן נאמען כדי עס זאל נישט פארשוועכט ווערן, וואלט ער זיי געגעבן בצמצום, ווייל אויך מיט א מתנה בצמצום ווערט זיין נאמען נישט פארשוועכט; ס'איז אפשר נישט קיין גרויסער קידוש השם, אבער קיין חילול השם איז אויך נישטא. דא אבער, זאגט דער מלבי"ם, פארזיכערט דער הקדוש ברוך הוא: 'הנני שולח לכם את הדגן והתירוש והיצהר ושבעתם אותו' - עס וועט זיין אין אזא מאס אז איר וועט זיין פולקאם זאט. דאס מיינט אין א גאר גרויסער מאס. און אזא גרויסע מאס קומט, ווי מיר האבן געזאגט, ווייל עס קומט זיך אייך באמת. ווען עס וואלט געווען בלויז שלא יתחלל שמו, וואלט ער געגעבן א ביסל, דער עיקר זיין נאמען זאל נישט פארשוועכט ווערן. דא זעסטו אז עס ווערט געטון ווייל מיר האבן תשובה געטון.
א פינפטע זאך זאגט דער מלבי"ם: אויב דער הקדוש ברוך הוא וואלט עס געטון נאר צוליב זיין נאמען, וואלט ער זיך נישט דערבארעמט אויפן כבוד פונעם פאלק. אויף וואס וואלט ער געשאנט? אויפן כבוד פון זיין נאמען שלא יתחלל, אבער נישט אויפן כבוד פונעם פאלק. אבער דא, ווען דער הקדוש ברוך הוא טוט עס צוליב זייערע זכותים, זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל אויך שוינען אייער כבוד - 'ולא אתן אתכם עוד חרפה בגויים'. פארוואס? ווייל אויך אייער כבוד איז חשוב בעיני, וויבאלד איר זענט ערליך און איר פארמאגט זכותים. אויב עס וואלט אבער געווען בלויז בעבור שמו הגדול, וואלט דעם פאלקס כבוד געווען ווייניגער וויכטיג, דער עיקר וואלט נאר געווען אז דער כבוד שמים זאל נישט פארשוועכט ווערן, ווייל דער אויבערשטער האנדלט נישט מצד אונזער כבוד נאר מצד זיין כבוד. פון דעם וואס דער אויבערשטער זארגט דא אויך פאר זייער כבוד, זעסטו דעם פינפטן פונקט וואס דינט אלס באווייז און סימן אז 'איך טו דאס', זאגט דער אויבערשטער, 'פאר אייער מעלה, צוליב דעם וואס איר האט תשובה געטון'.
דער מלבי"ם זאגט אז עס איז פאראן א חילוק אין לשון הקודש ביים ווארט 'שביעה', צי עס איז פארבינדן מיט דער אות מ' צי מיט דער אות א' (את). געווענליך איז שביעה פארבינדן מיט א מ', ווי צום ביישפיל 'ושבעתם משוד תנחומיה'. אבער אויב עס קומט דערנאך דאס ווארט 'את', מיינט דאס אז מען איז געקומען צו אזא זעטונג אז מען דארף מער גארנישט. אמאל איז א מענטש זאט, אבער ער עסט דעם אפיקומן 'על השובע'; און אמאל איז א מענטש אזוי איבערגעזעטיגט אז ער קען שוין גארנישט ארייננעמען אין מויל. וואס איז דער חילוק? ווען עס שטייט מיט א מ', מיינט דאס אז עס איז נישט קיין גאנצע זעטונג. ווען עס שטייט אבער דערנאך 'את', ווייזט דאס אז די שביעה איז א פולקאמע שביעה. דערפאר שטייט דא 'ושבעתם אותו' - א זעטונג וואס נאך דעם קען מען מער גארנישט עסן. 'פן תשבענו' - דער טייטש איז איר וועט אים זעטיגן, נישט איר וועט זאט ווערן 'דערפון', נאר 'איר וועט אים זעטיגן'.
און ער וועט עס אויסברעכן; מער פון דעם מיינט שוין נאר צו ברעכן, עס איז נישט מעגליך ווייטער צו עסן און זאט ווערן. אבער ווען איך זאג 'דו וועסט זאט ווערן פון...', גיט אכט, דאס שטימט גאנץ פיין: איך זאג דו וועסט זאט ווערן דערפון, מיינט עס אז דיין שביעה וועט נישט זיין פון אלעס, נאר פון א טייל דערפון וועט זיין די שביעה, אבער נישט קיין פולקאמע שביעה. 'לשבוע את' - דאס איז שוין א פולקאמע זעטונג. וְאֶת הַצְּפוֹנִי אַרְחִיק מֵעֲלֵיכֶם וְהִדַּחְתִּיו אֶל אֶרֶץ צִיָּה וּשְׁמָמָה אֶת פָּנָיו אֶל הַיָּם הַקַּדְמֹנִי וְסֹפוֹ אֶל הַיָּם הָאַחֲרוֹן וְעָלָה בָאְשׁוֹ וְתַעַל צַחֲנָתוֹ כִּי הִגְדִּיל לַעֲשׂוֹת.
וְאֶת הַצְּפוֹנִי אַרְחִיק מֵעֲלֵיכֶם. ווער איז דער 'צפוני' וואס ווערט דא דערמאנט? למעשה זענען פאראן דערויף עטליכע פירושים און מיר וועלן זיי אלע זען. דער רד"ק און אזוי אויך דער אבן עזרא ערקלערן: 'את הצפוני' מיינט דעם ארבה. די גאנצע פרשה דא רעדט דאך וועגן דעם ענין פונעם ארבה וואס דארף קומען, וואס ער וועט פארניכטן און וואס עס וועט איבערבלייבן, ממילא גייט די פרשה ווייטער אויפן זעלבן ענין מיט וואס זי האט אנגעהויבן, מען רעדט פונעם ארבה. און פארוואס ווערט דער ארבה אנגערופן 'צפוני'? ווייל ער קומט פון דער צפון זייט, ער קומט פון א צפונדיגן ווינט, דערפאר ווערט ער אנגערופן צפוני.
וְהִדַּחְתִּיו אֶל אֶרֶץ צִיָּה וּשְׁמָמָה, אֶת פָּנָיו אֶל הַיָּם הַקַּדְמֹנִי. דאס הייסט: איך וועל אים דערווייטערן אין א מדבר און וויסטעניש אריין, ווייל אין אן ארץ ציה ושממה האט ער נישט וואס צו עסן, און ממילא וויבאלד ער האט גארנישט צו עסן וועט ער דורך דעם אויסגיין; און ווען ער וועט אויסגיין, 'ועלה באשו ותעל צחנתו' - דורך זיין טויט וועט ארויפגיין זיין געשטאנק. 'פניו אל הים הקדמוני' - וואס איז דער 'ים הקדמוני'? דער ים הקדמוני איז דער מזרח-ים. וואס געפינט זיך צו מזרח פון ארץ ישראל? אדער ים כנרת אדער ים המלח. לעומת דעם איז פאראן דער מערב-ים, וואס דאס איז דער מיטללענדישער ים. ממילא 'פניו אל הים הקדמוני וסופו אל הים האחרון' - דער סוף זיינער צום מערב-ים, דאס איז דער מיטללענדישער ים, וואס ווערט אנגערופן 'הים הגדול' וואס געפינט זיך אויף דער מערב זייט פון ארץ ישראל.
דאס הייסט, ער האט געוואלט זאגן: ווייסט איר דען וואס פאר א ריזיגע מאס ארבה עס וועט זיין? עס איז אזא אומגעהויערע מאס, אז זיין פנים איז צום כנרת און זיין עק איז צום מיטללענדישן ים! פארשטייט אליין אז מען רעדט דא פון אזא ארבה וואס דעקט איבער גאנץ ארץ ישראל, אז ווען דער קאפ איז אהער און די פיס זענען אהין, קענט איר באגרייפן ווי אומגעהויער גרויס די מחנה איז געווען. דאס איז וואס דער רד"ק זאגט, אז ער איז געווען אזוי פיל ביז ער האט פארנומען פונעם מזרח-ים ביזן מערב-ים. און דערנאך, דורך דעם וואס דער אויבערשטער וועט אים פארשטויסן אין אן ארץ ציה ושממה, 'ועלה באשו ותעל צחנתו'. דער רד"ק זאגט אז דאס איז א כפל הענין במילים שונות, 'באשו' און 'צחנתו', אבער שפעטער אינעם מלבי"ם וועלן מיר זען א ביאור אויף דער דאזיגער כפילות.
דער רד"ק ברענגט נאך א פירוש: רבותינו זכרונם לברכה האבן טייטש געגעבן אויף דעם פסוק אויף די ימות המשיח. זאגט דער רד"ק, חז"ל זאגן: 'ואת הצפוני ארחיק מעליכם' - דאס איז דער יצר הרע וואס איז פארבארגן (צפון) און שטייט אינעם מענטשנס הארץ. וואס מיינט 'הצפוני'? הרחקנא מעליה חברת כת הצפוני, דער טייטש איז מרחק צו זיין דעם יצר הרע וואס ליגט באהאלטן אין מענטשנס הארץ. און דעם דאזיגן יצר, 'והדחתיו אל ארץ ציה ושממה' - צו אן ארט וואו עס געפינען זיך נישט קיין מענטשן מיט וועמען ער זאל זיך קענען רייצן. 'את פניו אל הים הקדמוני' - דאס הייסט דער יצר הרע איז געווען גאר א פארדארבענער חורבן-ברענגער, וואס גיב אכט, זיין פנים האט ער געוואנדן צום ים הקדמוני. וואס איז דער ים הקדמוני? ער האט געלייגט זיינע אויגן אויפן בית המקדש הראשון; און פארוואס ווערט ער אנגערופן 'קדמוני'? ווייל דאס איז געווען דער פריערדיגער בית המקדש, און דער דאזיגער יצר הרע האט חרוב געמאכט אונזער הויז. 'וסופו אל הים האחרון' - דער עק פונעם יצר הרע איז געווען צום בית המקדש השני, ווי עס שטייט 'גדול יהיה כבוד הבית האחרון מן הראשון'; דאס הייסט עס איז פאראן אן 'אחרון' וואס דאס איז דער בית שני, דארט רעדט מען טאקע פונעם צווייטן בית המקדש.
דער מלבי"ם האט דערציילט אז אמאל האט אים איינער געפרעגט: ווי אזוי קענט איר זאגן אז עס וועט זיין א בית שלישי, עס שטייט דאך 'הבית האחרון'? 'הבית האחרון' מיינט דאך דער בית שני, איז שוין פארטיג, עס איז משמע אז קיין אנדער הויז וועט מער נישט זיין! האט דער מלבי"ם געענטפערט: בלויז איינער וואס פארשטייט נישט קיין לשון הקודש קען פרעגן אזא קשיא; ווייל ווער עס פארשטייט לשון הקודש קען נאך א פסוק: 'וישם את לאה ואת ילדיה אחרונים ואת רחל ואת יוסף אחרונים' - וואס זעסטו דא? עס איז פאראן איין 'אחרון' און נאך אים איז פאראן נאך אן 'אחרון'! ממילא אויך דא, דער בית האחרון מיינט אז נאך אים וועט זיין נאך אן אחרון, און עס איז נישטא דערין קיין שום סתירה אדער שוועריקייט. דאס האב איך נאר דערמאנט דרך אגב. עכ"פ, 'וסופו אל הים האחרון' איז דער בית שני - דער לעצטער בית המקדש אויף דער וויילע - וואס אויך יענעם האט דער יצר הרע חרוב געמאכט. אויף אים רעדן מיר דא: 'ואת הצפוני ארחיק מעליכם', דער יצר הרע וואס ליגט באהאלטן אינעם הארץ פונעם מענטש, וואס האט אנגעמאכט אזא חורבן און פארניכטונג און האט אומגעברענגט די תלמידי חכמים דערין.
וְעָלָה בָאְשׁוֹ וְתַעַל צַחֲנָתוֹ. פארוואס גייט ארויף זיין שלעכטער גערוך? ווייל ער לאזט אפ די פעלקער פון דער וועלט און רייצט זיך אן אין די 'שונאי ישראל' - דאס הייסט ער גייט זיך רייצן אין כלל ישראל. ממילא 'ועלה באשו', בקיצור זיינע מעשים שמעקן גארנישט גוט. דאס דערמאנט דעם יו-ען (או"ם), אונעסק"א, 'ועלה באשו'... קיין צרות אויף דער וועלט איז נישטא חוץ ישראל, מיר מאכן אלע פראבלעמען! אזוי אויך דער יצר הרע, ער גיבט זיך נישט אפ מיט די אומות העולם; דער או"ם איז זיין גאנצער אפשטאם פונעם יצר הרע, זיי פארלייגן זיך נאר אויף כלל ישראל. 'כִּי הִגְדִּיל לַעֲשׂוֹת' - וואס באדייט 'כי הגדיל לעשות'? זאגט אביי: בתלמידי חכמים יותר מכולם; אין וועמען רייצט זיך דער יצר הרע דאס מערסטע? אין תלמידי חכמים. קומט אויס אז דערין איז ער 'הגדיל לעשות'.
מיר האבן שוין דעריבער צוויי פירושים: איין פירוש האבן מיר געזאגט רעדט פונעם ארבה, און דער צווייטער פירוש רעדט פונעם יצר הרע. א דריטער פירוש איז דער תרגום יונתן, ווי רש"י ברענגט אים אראפ. זאגט רש"י: דער תרגום יונתן ערקלערט אז דאס גייט ארויף אויף מלך אשור. מלך אשור וואס וועט קומען אויף אייך, אויף אים זאגט דער אויבערשטער: 'את הצפוני' - וויבאלד ער קומט פון צפון, ווי עס שטייט 'מצפון תפתח הרעה', וועט מלך אשור קומען - 'את הצפוני', דעם מלך אשור, 'ארחיק מעליכם'. איך וועל אים פארטרייבן א טייל קיין מזרח און א טייל קיין מערב, כדי ער זאל אייך נישט שעדיגן.
דער מלבי"ם גייט ווייטער לויט זיין מהלך, וואס ער האט פריער ערקלערט אז דער הקדוש ברוך הוא זאגט זיי: די ישועה וועט קומען צוליב אייערע אייגענע זכותים און נישט נאר 'בעבור שמי'. זאגט דער מלבי"ם: ווען די ישועה וואלט געווען בלויז צוליב זיין גרויסן נאמען, וואלט דער הקדוש ברוך הוא נישט אינגאנצן דערווייטערט דעם ארבה - דער מלבי"ם גייט דא לויטן פשוטן פשט פון די פסוקים אז מען רעדט פונעם ארבה. פארוואס וואלט ער אים נישט אינגאנצן דערווייטערט? ווייל אויב די זאך איז נאר למען שמי, דארפט איר דאך נאך אלץ האבן די בייטש זאל זיך שאקלען איבער אייערע קעפ; איז למען שמי וואלט איך אים א ביסל אוועקגערוקט, אבער נישט אריינגעווארפן אין ים סוף און נישט פארשטויסן אין אן ארץ ציה ושממה. אבער יעצט אז די בייטש איז אינגאנצן אראפגענומען געווארן פון אייך ווייל איר האט תשובה געטון, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אזוי ווי איר האט תשובה געטון, וועל איך מרחק זיין דעם ארבה פון אייך אינגאנצן, אויף א פולקאמען אופן, אין אן ארץ ציה ושממה אריין, ווייל איר האט דאך שוין תשובה געטון און עס פעלט מער נישט אויס אז די בייטש זאל זיך דרייען העכער אייך.
נאך א זאך זאגט דער מלבי"ם: אויב עס וואלט געווען בלויז למען שמו, וואלט דער הקדוש ברוך הוא געשיקט דעם ארבה אויף די אומות העולם, כדי זיך צו נוקם זיין אין זיי פאר זיין נאמען וואס איז פארשוועכט געווארן צווישן די גוים, וויבאלד עס איז דא אן ענין אויף חילול שמו; און אויך כדי כלל ישראל זאל נעמען מוסר, ווי עס שטייט 'הכרתי גוים נשמו פינותם... אמרתי אך תיראי אותי תקחי מוסר' - ווען דער אויבערשטער שלעגט די גוים, איז דאס כדי מיר זאלן נעמען מוסר. אבער יעצט, ווי מיר האבן ערקלערט אז דער אויבערשטער טוט עס פאר אונזערטוועגן, פעלט שוין נישט אויס צו שלאגן די גוים כדי מיר זאלן נעמען מוסר, ווייל מיר האבן זיך שוין פון זיך אליין אויפגעוועקט. דערפאר שיקט אים דער אויבערשטער אין א מדבר אריין, אין אן ארץ ציה ושממה. און ער שילדערט אים יעצט ווי ער האט זיך פריער פארשפרייט איבערן גאנצן לאנד פון ים ביז ים, פון מערב ביז מזרח, און ווען די גזירה האט זיך געענדיגט האט ער זיך צעטיילט אויף צוויי. זאגט דער מלבי"ם: איין חלק וואס איז געשטאנען אין מזרח, דאס רופט דער פסוק 'פניו', נעמט ער צום מזרח-ים (ים הקדמוני); און 'סופו', דעם צווייטן חלק, האט דער אויבערשטער אוועקגעטראגן צום מערב-ים (הים האחרון).
וְעָלָה בָאְשׁוֹ, זאגט דער מלבי"ם: נאכדעם וואס דער ארבה גייט אוועק פונעם לאנד, בלייבט איבער א 'בואש' און א 'צחנה'. וואס איז דער חילוק צווישן זיי? 'צחנה', זאגט דער מלבי"ם, קומט פון די אייער און זרע וואס ער לאזט דא איבער; דער זרע פוילט און גיבט ארויס א שלעכטן ריח. און 'בואש' קומט דורך דער מיתה פונעם ארבה אליין, וויבאלד אסאך פון זיי שטארבן און די ערד ווערט פאפעסטעט ('ותבאש הארץ'), און דורך דעם ווערט א מגיפה און פארשידענע קראנקייטן און די לופט ווערט פארסמט. דא פארזיכערט ער זיי אז סיי דער בואש און סיי די צחנה וועלן ביידע פארשווינדן. און ער זאגט זיי פארוואס: 'כי הגדיל לעשות' - פארוואס הגדיל לעשות? ער האט שוין אויסגעפירט זיין שליחות בשלימות, אויף א גרויסן און גאנצן אופן; ער האט שוין אנגעמאכט א גרויסן חורבן, 'כי הגדיל לעשות'. און ער האט זיי אויך געוואלט זאגן מיט דעם אז ער האט שוין גענוג אויפגעטאן, ווייל וואס איז דען געווען די כוונה פונעם ארבה? זיי אויפצומונטערן צו תשובה; איז ער האט שוין 'הגדיל לעשות', איר האט זיך דאך שוין דערוועקט צו תשובה און צוריקגעקערט צום אויבערשטן, פעלט דאך שוין נישט אויס צוברענגען מער קיין צרות.
זאגט דער מלבי"ם: דאס וואס חז"ל האבן דאס געטייטשט אויפן יצר הרע, זעט לכאורה אויס ווי אינגאנצן אפגעריסן פון די פסוקים און פונעם ענין. וואס איז דא די שייכות פון יצר הרע? איז דאס דען עפעס פסוקים אין משלי, זענען דאס דרש-פסוקים? דאס זענען דאך פסוקים וואס שילדערן א פאקטישע ווירקליכקייט, וואס קומט דא אריין דער יצר הרע וואס איז לכאורה בכלל נישט צוגעבינדן נישט אהער און נישט אהין? למעשה האבן מיר שוין געזען אזא זאך ביי חז"ל, אז זיי דרשנ'ענען די פסוקים און נעמען זיי ארויס פון זייער פשוטן ענין נאר בדרך דרש. דער מלבי"ם זאגט אבער: ניין, דא זענען די זאכן אויך גאר שטארק פארבינדן צום טעקסט און צו דעם וואס עס קומט פאר דא אין די פסוקים. חז"ל מיינען צו זאגן: קום און באטראכט, 'לא ערוד ממית אלא חטא ממית' - נישט דער שלענגל טויט, נאר דער חטא ברענגט דעם טויט! קומט דאך אויס: וואס האט פאראורזאכט אז דער ארבה זאל דא אנקומען? דער יצר הרע! דער יצר הרע איז דאך דא צוגעבינדן מיט שטריק צום גאנצן ענין, ווייל אויב עס איז געקומען דער ארבה, פארוואס איז ער געקומען? ווייל מיר האבן קאליע געמאכט אונזערע וועגן. קומט דאך אויס אז דער יצר הרע איז דער וואס האט געברענגט דעם ארבה. און דורך דעם וואס מען דערווייטערט דעם 'צפוני' - ווער האט אנגעמאכט די אלע צרות? דער יצר הרע וואס איז צפון אינעם הארץ פונעם מענטש און רעדט אים צו צום זינד - וועט זיך דורך דעם אויך דערווייטערן די סיבה וואס איז ארויסגעקומען פון אים, וואס דאס איז דער ארבה. אויב אזוי האט דער פסוק וואס רעדט פונעם יצר הרע בכלל נישט פארלאזט דעם פשטות פונעם פסוק; דער פשט רעדט טאקע פונעם ארבה, נאר ער בארירט די שורש'דיגע סיבות: וואס האט געברענגט דעם ארבה? דער יצר הרע. דער יצר הרע האט אנגעמאכט א חורבן און אייך דערווייטערט פונעם אויבערשטן, איז געקומען דער ארבה; נעמט אוועק דעם יצר הרע, וועט דער ארבה ממילא אוועקגענומען ווערן.
אַל תִּירְאִי אֲדָמָה גִּילִי וּשְׂמָחִי כִּי הִגְדִּיל ה' לַעֲשׂוֹת. אל תיראי אדמה - זאגט דער מלבי"ם, דער לשון 'אדמה' באדייט אויך אן ארט וואס איז נישט דווקא א תבואה-פעלד, נאר אפילו א פלאץ פון ביימער וכדומה. ווען מען רעדט פון א 'שדה' מיינט מען געווענליך א פעלד פון תבואה, אבער ווען מען רעדט פון 'אדמה' רעדט מען אויף א מער אלגעמיינעם אופן. און דא זאגט ער זיי אין דער אמת'ן: ווען די ישועה וואלט געווען בלויז צוליב זיין גרויסן נאמען, ווי מיר האבן פריער געזען, וואלטן די ביימער נישט צוריקגעוואקסן, ווייל אויפן נאטירלעכן וועג נעמט לאנגע יארן ביז זיי וואקסן און געבן ארויס פירות. אבער מיר האבן פריער ערקלערט אז אויך דער תירוש און דער יצהר וועלן צוריקקומען, וויבאלד דאס ווערט געטון ווייל מיר האבן תשובה געטון, און דעמאלט זענען מיר ראוי צו ניסים למעלה מן הטבע. און וויבאלד עס איז אזוי, זאגט ער צו זיי: 'אל תיראי אדמה גילי ושמחי כי הגדיל ה' לעשות' - פריי דיך און לוסטיג דיך! זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן 'גילה' און 'שמחה'? שמחה איז די געווענליכע שמחה; 'גילה' אבער גייט אויף א זאך וואס עס האט זיך באנייט א נייע אורזאך. דאס הייסט, א מענטש געפינט זיך נישט שטענדיג אין א סטאטישן צושטאנד פון גילה; עס איז נישטא קיין מצוה שטענדיג צו זיין אין 'גילה', מען קען דאס אפילו נישט פארלאנגען. פארוואס? ווייל וואס ברענגט גילה? עפעס אן איבערראשנדע זאך וואס האט יעצט געברענגט אן אויסערגעווענליכע פרייד. קומט דאך אויס אז שמחה איז דער סטאנדארטער צושטאנד, בשעת גילה איז א זאך וואס גייט ארויס פונעם סדר הטבע, עפעס וואס איז געשען שלא מן המנין. דערפאר זאגט ער דא 'גילי ושמחי': דא וועט זיין א גילה ווייל עס האט זיך באנייט א גוטע זאך וואס איז אונז בכלל נישט איינגעפאלן - עס איז אונז דאך נישט איינגעפאלן אז תירוש און יצהר זאלן וואקסן אויפאמאל, תבואה וואקסט שנעל, אבער ביימער נעמען א גאר לאנגע צייט. דערויף זאגט ער 'אל תיראי אדמה גילי ושמחי כי הגדיל ה' לעשות' - דער אויבערשטער האט דא געטון א זאך העכער דער נאטור, בדרך נס, ער האט דא געמאכט שפראצן אויך די ביימער. גיט אלזא אכט, ער זאגט 'גילי ושמחי', ווייל נאכדעם וואס עס איז געווען די גילה וואס גייט ארויס פונעם סדר הטבע, קערט מען זיך צוריק צום קאנסטאנטן צושטאנד פון שמחה; שמחה איז אן אנהאלטנדיגער צושטאנד, אבער גילה איז אן אויסערגעווענליכע ערשיינונג העכער דער נאטור.
אַל תִּירְאוּ בַּהֲמוֹת שָׂדַי כִּי דָשְׁאוּ נְאוֹת מִדְבָּר כִּי עֵץ נָשָׂא פִרְיוֹ תְּאֵנָה וָגֶפֶן נָתְנוּ חֵילָם. אל תיראו בהמות שדי - אויב די ישועה וואלט געווען בלויז צוליב זיין הייליגן נאמען, וואלט דער הקדוש ברוך הוא נאר צוריקגעברענגט די תבואה אינעם ישוב, נישט אינעם מדבר. פארוואס? ווייל דער גאנצער ענין וואלט דאך נאר געווען כדי זיין נאמען זאל נישט פארשוועכט ווערן, צו וואס דארף מען טון אן איבעריגע טובה און וואקסן לאזן תבואה אויך אינעם מדבר? יעצט אבער אז עס איז געווען צוליב כלל ישראל, זאגט ער: 'כי דשאו נאות מדבר' - אפילו אין די מדבריות וועט וואקסן גראז. פארוואס? ווי מיר האבן ערקלערט, ווייל דאס איז העכער דער נאטור! העכער דער נאטור האבן אפילו די פירות תיכף אנגעהויבן וואקסן, און דא איז געווען א פולקאמע ישועה פון אלע זייטן: סיי וואס וואקסט אינעם ישוב און סיי וואס וואקסט אינעם מדבר, סיי געוואוקסן און סיי ביימער. וויבאלד די ישועה קומט צוליב אונזערע זכותים, זענען די זאכן למעלה מן הטבע. ממילא סיי די בהמות שדי, די חיות און בהמות וואס געפינען זיך אין פעלד, און סיי די נאות מדבר, אלע הייבן אן וואקסן און בליען; ווייל אט זע, 'עץ נשא פריו תאנה וגפן נתנו חילם', אפילו אזעלכע געוויקסן וואס לויטן סדר הטבע דארף נעמען א לאנגע צייט ביז זיי וואקסן, האבן זיי אויך ארויסגעגעבן זייער וואוקס תיכף ומיד; על אחת כמה וכמה זאלסטו פארשטיין אז דא פאסירן זאכן בדרך נס העכער דער נאטור.
וּבְנֵי צִיּוֹן גִּילוּ וְשִׂמְחוּ בַּה' אֱלֹהֵיכֶם כִּי נָתַן לָכֶם אֶת הַמּוֹרֶה לִצְדָקָה וַיּוֹרֶד לָכֶם גֶּשֶׁם מוֹרֶה וּמַלְקוֹשׁ בָּרִאשׁוֹן. בני ציון, איר זאלט זיך נישט פרייען מיט א שמחה אויף צייטווייליגע זאכן, א לאקאלע הצלחה וואס גייט פאראיבער; נאר 'גילו ושמחו בה' אלוהיכם' - אז דער הקדוש ברוך הוא האט זיך געלאזט פארווייכערן צו אייך. נאכדעם וואס איר האט פארדארבן און עס איז שוין געקומען דער ארבה, האט איר תשובה געטון און דער אויבערשטער ווערט צופרידן מיט אייך, דערויף דארף זיין דער עיקר שמחה! 'גילו ושמחו' - נישט מיטן עשירות און ברייטקייט, ווייל דאס איז בלויז צייטווייליג, נאר 'בה' אלקיכם', אז מיר האבן שוין מער נישט קיין שום סכסוך מיטן רבונו של עולם! און דערנאך וועט איר זיך אויך פרייען מיט דעם וואס ער האט אייך געשיקט דעם ארבה און דאס וואס איר האט געהאט א הונגער. ווי אזוי קען איך זיך פרייען מיט אן ארבה און א הונגער? ווייל דו וועסט דערפון פארשטיין אז דאס איז בעצם געווען די איינציגע זאך וואס האט מיך געראטעוועט! משל למה הדבר דומה? צו א מענטש וואס האט געדארפט גיין כאפן א פליגער, און אין דער לעצטער מינוט האט ער זיך צובראכן די פוס און האט נישט געקענט אנקומען, און דער עראפלאן איז נעבעך צעקראכט געווארן. קומט דאך אויס אז ער דאנקט דעם אויבערשטן פאר דער צובראכענער פוס, ווייל ווען נישט דאס וואלט זיין גאנצער קערפער צובראכן געווארן; איז דאך בחסדי השם די צובראכענע פוס געווען זיין גאנצע ישועה. אזוי אויך דא: 'גילו ושמחו בה' אלוהיכם' - פארוואס? ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט אונז געשיקט דעם ארבה און דעם הונגער, און דאס איז געווען די סיבה וואס האט אונז געצוואונגען תשובה צו טון און צוריקקומען צו אים! אויב אזוי וועט איר זיך פרייען 'כי נתן לכם את המורה לצדקה'. ווער איז דער 'מורה לצדקה'? רש"י זאגט: דאס זענען אייערע נביאים וואס לערנען אייך אויס תשובה צו טון צום אויבערשטן כדי אייך צו מאכן גערעכט ('לצדק אתכם'), דאס הייסט צו לערנען זכות אויף אייך. דער מלבי"ם זאגט אבער: ניין, דער 'מורה לצדקה' איז דער ארבה אליין! ווער איז דא געווען אונזער רבי? א רבי וואס האט טאקע פארטיילט פליקעס און פאטשן, אבער ער איז געווען דער לערער וואס האט אונז צוריקגעקערט צום אויבערשטן, ער האט אונז געלערנט צו טון צדקה מיט די מצוות שבין אדם למקום. ווער איז דאס געווען? דער ארבה. אויב אזוי וועט איר זיך פרייען אינעם אויבערשטן וואס ער האט אייך געגעבן דעם ארבה וואס איז געווען דער לערער אייך אויסצולערנען צו טון צדקה, וואס האט אייך צוריקגעברענגט בתשובה, אזוי אז צום סוף פרייען מיר זיך נאך אויף די יסורים! און דורך דעם וואס איר האט זיך אויסגעלערנט צו טון צדקה און פארראכטן אייערע מעשים, 'ויורד לכם גשם מורה ומלקוש בראשון' - ער וועט אייך אראפנידערן רעגן, יורה און מלקוש צוזאמען, און דורך דעם וועט אוועקגענומען ווערן דער הונגער. וואס מיינט 'בראשון'? 'בראשון' מיינט אינעם חודש ניסן. ווי חז"ל זאגן, ווי דער רד"ק ברענגט דא אראפ: סיי דער יורה און סיי דער מלקוש זענען ביידע געפאלן אין חודש ניסן אין יענעם יאר. הערט איר א מעשה? סיי דער 'מורה' וואס איז דער ערשטער רעגן (דער יורה), און סיי דער 'מלקוש' וואס איז דער לעצטער רעגן, זענען ביידע געפאלן יענעם יאר אין ניסן! חז"ל דערציילן אז יענעם יאר איז רוב אדר אדורך און עס זענען נישט געפאלן קיין רעגנס, און דער ערשטער רעגן איז ערשט געפאלן אום ר"ח ניסן.
האט זיי דער נביא געזאגט: גייט ארויס און זייעט! הערט איר? אום ר"ח ניסן - ווען ניסן איז דאך שוין לאנג נאך דער צייט פון די רעגנס; חז"ל זאגן דאך אז אויב כסלו קומט אן און עס רעגנט נישט, פאסט מען צוויי מאל בה"ב, און דערנאך נאך זיבן תעניות, און אויב עס רעגנט נאך אלץ נישט פאסט דער ציבור מער נישט, נאר בלויז יחידים פאסטן ביז ניסן; און אז ניסן קומט אן און עס רעגנט, איז עס שוין גאר א סימן קללה. און דא זאגט זיי דער נביא: גייט ארויס און זייעט, עס וועלן פאלן רעגנס! האבן זיי אים געזאגט: ווער עס פארמאגט א קב ווייץ אדער גערשטן, זאל ער עס אויפעסן און בלייבן לעבן, צי ער זאל עס פלאנצן און שטארבן פון הונגער? א מענטש וואס האט בלויז איין איינציגן קב, אויב ער וועט עס זייען, ווער ווייסט צי עס וועט וואקסן, און אפילו אויב יא, וועט דאך נעמען עטליכע חדשים ביז עס וואקסט אויס, און דערווייל וועט מען דאך אויסגיין פאר הונגער! איז דען לאגיש וואס דו זאגסט אונז, נביא? האט ער זיי געזאגט: פונדעסטוועגן, גייט ארויס און זייעט! איז געשען מיט זיי א נס, און עס האט זיך אנטפלעקט פאר זיי וואס עס איז געווען באהאלטן אין די לעכער און שפאלטענעס פון די מוראשקעס און אין די ווענט - דאס הייסט עס האבן זיך געפונען קערנער ווייץ, אזוי אז אויף תיכף צו עסן האבן זיי געהאט. זענען זיי ארויסגעגאנגען און געזייט דעם צווייטן, דריטן און פערטן טאג אין ניסן; און אום ה' ניסן איז געפאלן דער צווייטער רעגן. אום ר"ח ניסן איז צום ערשטן מאל געפאלן רעגן, זיי זענען געגאנגען זייען, און אום ה' ניסן איז געפאלן דער צווייטער רעגן, און מען האט שוין מקריב געווען דעם קרבן עומר אום ט"ז ניסן! הערט איר א געוואלד? שוין אום ט"ז ניסן איז געווען נייע תבואה, בשעת דער ערשטער רעגן איז ערשט געפאלן אום א' ניסן! קומט אויס אז דער קרבן עומר, וואס קומט געווענליך פון תבואה וואס וואקסט זעקס חדשים, איז דאס מאל געברענגט געווארן פון תבואה וואס איז אויסגעוואקסן אין בלויז 11 טעג! אויף יענעם דור איז געזאגט געווארן: 'הזורעים בדמעה' - ווען זיי האבן געוויינט וואס פאר א טעם האט צו פלאנצן ווען מיר האבן נישט וואס צו עסן, 'ברנה יקצורו' - צום סוף האבן זיי געשניטן מיט גרויס געזאנג און פרייד. דערפאר זאגט ער דא: 'בני ציון גילו ושמחו'. דער מלבי"ם ערקלערט: זיי האבן געפאסט ביז ניסן, און אט יעצט איז דער רעגן געקומען אין ניסן; דער רעגן איז געווען סיי א רעגן פאר די ביימער, און 'מורה ומלקוש' פאר דער תבואה. דער מלבי"ם לייגט צו, אז די צייט פון די ביימער איז פסח-צייט, און מיט דעם אלעם, כאטש די רעגן-צייט איז שוין אריבער, קוק ווי אין דעם דאזיגן רעגן איז געווען אן אויסערגעווענליכע ברכה.
וּמָלְאוּ הַגְּרָנוֹת בָּר וְהֵשִׁיקוּ הַיְקָבִים תִּירוֹשׁ וְיִצְהָר. ומלאו הגרנות בר - די שייערן זענען געווען איבערגעפולט מיט תבואה, די ברכת ה' איז דא געווען למעלה מן הטבע. 'והשיקו היקבים תירוש ויצהר' - וואס באדייט דאס ווארט 'השיקו'? רש"י ערקלערט אז דאס איז א לשון פון הערן א קול, אזוי ווי מען קלאפט אן כוסות און ווען זיי רירן זיך אן הערט זיך א קלאנג; אזוי אויך ווען דער פלוס פונעם וויין רינט אראפ פונעם קעלטער (גת) אריין אינעם יקב, אין דעם גרוב פארן גת, הערט זיך א קלאנג פון גערויש, דאס איז 'והשיקו היקבים תירוש ויצהר'. דער רד"ק זאגט אז 'והשיקו' איז א לשון פון פארפלייצן ('הציפו'). וואו זעען מיר אז 'השקה' מיינט פארפלייצונג? ווי עס שטייט 'ויצף ה' את מי ים סוף על פניהם'. דער טייטש איז אז די גרובן וועלן זיין אזוי פול אז דער וויין אדער בוימל וועט זיך איבערגיסן און פארפלייצן אויף ארויף. און אין די ווערטער פון חז"ל איז דאס א גאר באקאנטער באגריף: מיר ווייסן אז עס איז פאראן א מעגליכקייט צו מטהר זיין טמא'נע משקאות דורך השקה; מען נעמט א כלי מיט וואסער, מען לייגט עס אריין אין א מקוה, און דאן פאסירט אן 'השקה'. וואס מיינט השקה? אז דאס וואסער פונעם כלי פליסט צוזאמען און ווערט איינס מיטן וואסער פונעם מקוה; מען דארף עס נישט אריינשטיקן א מעטער טיף, עס איז גענוג אז די פלאך פונעם וואסער רירט זיך אן דא און דארט, דאס הייסט השקה. 'מי החג שנטמאו, השיקן אחר כך והקדישן, טהורים' - דאס הייסט מען האט זיי אריינגעטונקט ביז די וואסערן פון דער מקוה האבן געשוואומען איבער זיי, און מיט דעם זענען זיי נטהר געווארן. די השקה העלפט נאר ביי וואסער, ווייל וואסער ווערט בטל צום מקוה און פון דעם כח ווערט עס ריין. ווער עס וויל קען דאס אויסהערן אויף אונזערע שיעורים אויף משניות טהרות, וואו מיר שמועסן דאס אויס באריכות אויף עטליכע פלעצער. עכ"פ, וואס זעסטו פון דעם? אז 'והשיקו היקבים' מיינט אז די מאס פונעם וויין וועט איבערפליסן ביז אויבן ארויף, דאס איז די 'השקה' וואס שטייט דא. דער מלבי"ם ערקלערט אבער אז דאס איז מלשון 'משקה': 'והשיקו היקבים תירוש ויצהר' באדייט אז זיי וועלן אנגעפילט ווערן מיט געטראנק, דאס איז די השקה וואס שטייט דא.
וְשִׁלַּמְתִּי לָכֶם אֶת הַשָּׁנִים אֲשֶׁר אָכַל הָאַרְבֶּה הַיֶּלֶק וְהֶחָסִיל וְהַגָּזָם חֵילִי הַגָּדוֹל אֲשֶׁר שִׁלַּחְתִּי בָּכֶם. זאגט דער אויבערשטער: איך וועל אייך באצאלן פאר די יארן וואס דער ארבה האט אויפגעגעסן. דער ארבה איז דאך נישט געקומען בלויז אין איין יאר, ער איז געקומען אין עטליכע יאר, דערפאר שטייט 'את השנים' בלשון רבים. דער רד"ק ברענגט פונעם תרגום יונתן אז דער פסוק איז באמת א נבואה אויף די ימות המשיח, אז דער הקדוש ברוך הוא וועט אונז דעמאלט באצאלן פאר אלע שלעכטע יארן וואס מיר האבן מיטגעמאכט. אבער רוב מפרשים ערקלערן דאס על פי פשוטו, אז דאס גייט ארויף אויף דער גרויסער השפעה וואס מען זעט יעצט: 'מלאו הגרנות בר, השיקו היקבים תירוש, גילו ושמחו בה', גשם מורה ומלקוש'; אויף דעם אלעם זאגט ער: קעגן אלעם וואס איר האט ביז יעצט מיטגעמאכט, פארזיכער איך אייך אז איר וועט יעצט האבן גוטע יארן. זאגט דער מלבי"ם: דאס איז צוגעגליכן צו א מלך בשר ודם וואס האט געפירט מלחמה אויף א מדינה, און דערנאך האבן די בירגער פון יענער מדינה באזיגט דעם קעניג וואס איז געקומען זיי אייננעמען. דער דין איז אז ער מוז באצאלן פאר יענער מדינה אלע שאדנס וואס זיינע מיליטער-קרעפטן האבן אנגעמאכט בעת דער באלאגערונג: בשעת איר זענט דא געווען האט איר חרוב געמאכט און געשעדיגט, דאס דארף ער באצאלן! מיר זעען דאך אז אויך היינט איז אזוי דער סדר, אז ווען איין לאנד אטאקירט א צווייט לאנד קלאגט מען זיי אינעם אינטערנאציאנאלן געריכט אין דען האג און מען פארלאנגט קאמפענסאציעס פאר די אלע שאדנס; און אזוי אויך פארפליכטעט מען לענדער וואס האבן פינאנצירט טעראר און מען נעמט אוועק זייערע געלטער צו באצאלן די שאדנס. אזוי אויך דא, כביכול זאגט דער הקדוש ברוך הוא: נאכדעם וואס איר האט מיך 'באזיגט' - מיט וואס? מיט דעם ענין פון תשובה, וואס איר האט תשובה געטון מאהבה - דעריבער, מיינע קרעפטן (דער ארבה) וואס האבן געגעסן און געשעדיגט דא אינעם לאנד, מוז איך באצאלן פאר דעם וואס זיי האבן געשעדיגט! זאגט דער מלבי"ם און באלייכט א פונקטליכן דיוק: 'אשר אכל הארבה הילק והחסיל והגזם'. פרעגט דער מלבי"ם: פריער ביים אנהויב האט ער דאך אויסגערעכנט דעם 'גזם' צום ערשטן, און דא זעען מיר אז ער רעכנט אויס דעם גזם צום לעצטן, פארוואס? ענטפערט דער מלבי"ם: אין דער צייט ווען ער האט געברענגט אויף זיי די אלע מינים ארבה, איז דער דין געווען זיך אפצורעכענען מיט זיי; זיי האבן געטון שלעכטע מעשים און מען האט געדארפט ברענגען צרות לויט זייערע מעשים, דערפאר איז דער גזם געקומען אלס עונש מן הדין און ער איז געווען דער ערשטער. שפעטער אבער, ווען זיי האבן אנגעהויבן תשובה צו טון, דארף מען זיי שוין יעצט באצאלן - וואס הייסט באצאלן? צוריקגעבן דאס וואס איך האב כביכול פארמינערט און געשעדיגט. גיט אכט: נאכן גזם האבן זיי דאך תשובה געטון! דער גזם איז געווען דער ערשטער און נאך אים האבן זיי תשובה געטון. קומט דאך אויס אז דעם גזם האסטו באקומען עפ"י דין, אבער די שאר מיני ארבה וואס זענען געקומען נאכדעם וואס דו האסט שוין תשובה געטון, וואלטן זיך דיר כביכול מער נישט געקומען! דערפאר זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויף דעם וואס עס האט געגעסן דער ארבה, דער ילק און דער חסיל, דערויף מוז איך באצאלן; און צום סוף וועט ער זיי טאקע אויך באצאלן פאר דעם וואס דער גזם האט געגעסן, אבער דאס וועט זיין ערשט ביים סוף. וויבאלד דער גזם איז געווען שותף מיט די אנדערע מינים - כאטש בעיקר איז ער געווען צום ערשט - באצאלט ער אויך אויף אים, אבער מעיקר הדין וואלט מען פארן גזם נישט געדארפט באצאלן, ווייל דער גזם איז געקומען מן הדין צוליב דעם וואס ערשט נאך אים האט מען תשובה געטון.
וַאֲכַלְתֶּם אָכוֹל וְשָׂבוֹעַ וְהִלַּלְתֶּם אֶת שֵׁם ה' אֱלֹהֵיכֶם אֲשֶׁר עָשָׂה עִמָּכֶם לְהַפְלִיא וְלֹא יֵבֹשׁוּ עַמִּי לְעוֹלָם. ואכלתם אכול ושבוע - דאס מיינט 'אוכל קימעא ומתברך במעיו', מען עסט א ביסל און עס איז געבענטשט אין די אינגעווייד, און דאס איז א דרך פון נס און וואונדער העכער דער נאטור. דערויף זאגט ער: 'והיללתם את שם ה' אלוהיכם'. פארוואס? ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט מייחד געווען זיין נאמען אויף אונז און טוט מיט אונז ניסים שלא כדרך הטבע, און דאס איז 'שם ה' אלקיכם'. ווי דער מלבי"ם ערקלערט שטענדיג, אז ווען עס שטייט בלויז 'שם ה'' איז דאס מצד דעם וואס ער איז דער באשעפער פון דער גאנצער וועלט, אבער ווען עס שטייט 'ה' אלקיכם' איז דאס מצד דעם וואס ער איז דער איינציגער גאט איבער אונז מיט אן השגחה פרטית וואס די גאנצע וועלט פארמאגט נישט. אזוי אויך דא, זאגט דער מלבי"ם: דערויף וועלן מיר לויבן דעם נאמען פונעם אויבערשטן וואס האט מייחד געווען זיין השגחה אויף אונז און געטון מיט אונז א נס למעלה מן הטבע. 'ולא יבושו עמי לעולם'. זאגט דער מלבי"ם: פריער האבן מיר געזען 'ולא אתן אתכם עוד חרפה בגויים'; וואס איז דער חילוק צווישן 'חרפה' און 'בושה'? דער מלבי"ם האט דערין אן אייגענעם מהלך וואס ער חזר'ט איבער אין עטליכע ערטער: 'חרפה' איז ווען אנדערע לעסטערן און באשמוצן דעם מענטש, דאס קומט פון פרעמדע; 'בושה' אבער קומט פונעם מענטש אליין. קוקט נאר אויף אונזער אייגענער שפראך: א מענטש זאגט 'איך האב מיך געשעמט מיט מיר אליין', אבער ער וועט נישט זאגן 'איך האב מיך געשאלטן', נאר 'יענער האט מיך פארשעמט און געזידלט'. זידלען און שילטן קומט פון יענעם, אבער בושה קען קומען פון זיך אליין. דערויף זאגט דער מלבי"ם: ער זאגט אונז צו אז זיי וועלן זיך נישט שעמען מיט זייערע שלעכטע מעשים. און פארוואס? ווייל די עבירות וועלן פארוואנדלט ווערן אין זכותים דורך דעם וואס מען טוט תשובה מאהבה! און נאכדעם וואס מען האט געטון תשובה מאהבה, ווערט עס שוין מער נישט פאררעכנט ווי עבירות וואס מען האט בלויז מוחל געווען דערויף, נאר אדרבה, עס ווערט פאררעכנט ווי זכותים! אלעס וואס איז ביז יעצט געווען אן עוון ווערט פארוואנדלט אין א זכות, ממילא וועלן מיר זיך נישט שעמען דערמיט. נאך א זאך זאגט דער מלבי"ם: עס ליגט דא אויך א רמז צו דעם וואס ווערט געפסק'נט אין הלכות תעניות, אז אויב דער ציבור האט אנגעהויבן פאסטן און עס זענען אינמיטן געפאלן רעגנס, איז די הלכה אז מען ענדיגט נישט די תענית, נאר מען עסט קודם און דערנאך זאגט מען הלל; ווי עס ווערט געברענגט אין דער גמרא אין תענית אזא מעשה. און דער טעם איז, ווייל שבח והודאה קען מען נאר זאגן מתוך שובע; ווען א מענטש איז הונגעריג קען ער נישט לויבן כראוי. דערפאר, אויב מען איז געהאלפן געווארן אינמיטן דער תענית, עסט מען קודם און דערנאך גייט מען צוריק אין שול אריין און מען זאגט הלל. און דא שילדערט ער זיי אז דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי ענטפערן און באגיסן מיט שפע אינמיטן דער תענית, און גיט אכט וואס מען וועט טון צום ערשט: 'ואכלתם אכול ושבוע' - קודם עסט מען און מען ווערט זאט; און וואס טוט מען דערנאך? 'והיללתם את שם ה' אלוהיכם' - דערנאך גייט מען אין שול אריין און מען זאגט הלל, ווייל הלל ווערט געזאגט נאר על השובע. און לאמיר באמערקן: עס שטייט 'והיללתם את שם ה' אלקיכם', נישט 'את ה' אלקיכם'. זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק? 'ה' אלקיכם' איז דער באשעפער אליין, בשעת 'שם ה' אלקיכם' איז מצד דעם וואס ער האט א 'שם', דאס הייסט זיין פרסום און בארימטקייט וואס האט זיך פארשפרייט איבער דער גאנצער וועלט; איר וועט לויבן דעם אויבערשטן סיי מצד זיך אליין, און סיי מצד דעם וואס זיין נאמען איז נתפרסם געווארן איבער דער גארער וועלט צוליב די ניסים וואס ער האט געטון מיט אונז.
וִידַעְתֶּם כִּי בְקֶרֶב יִשְׂרָאֵל אָנִי וַאֲנִי ה' אֱלֹהֵיכֶם וְאֵין עוֹד וְלֹא יֵבֹשׁוּ עַמִּי לְעוֹלָם. וידעתם - זאגט דער מלבי"ם: פריער האבן מיר געזען אז ער האט געזאגט 'והיללתם את שם ה'', און 'שם ה'' ווייזט דאך אויף פרסום למרחוק. פארוואס? ווייל אין דער איצטיגער צייט דערקענען מיר נאך נישט דעם אויבערשטן בבחינת עצמותו, דאס הייסט אז די שכינה זאל רוען צווישן אונז שטענדיג אויף אן אפענעם און וואונדערליכן אופן; מיר לויבן נאר זיין פובליקירטן נאמען דורך דער אלגעמיינער השגחה. לאמיר געבן א משל: עס מאכט זיך אז א מענטש זיצט אינדערהיים, ער זעט נישט די זון אליין, אבער דאס ליכטיגקייט פון דער זון שיינט אריין דורכן פענצטער; ווייסט ער דאך אז די זון עקזיסטירט ווייל איר ליכט קומט יעצט אריין. אבער עס איז פאראן א מצב וואס דער מענטש גייט ארויס אין גאס, און דאן שטייט ער ממש קעגן דער זון אליין. אזוי אויך ביים רבונו של עולם: מיר זענען נאך נישט אנגעקומען צו דער מדרגה אז די שכינה זאל רוען צווישן אונז בקביעות און מיר זאלן געניסן פון זיין ליכט אויף א דירעקטן אופן, נאר ווי אזוי דען? בלויז פון 'שם ה''. וואס מיינט 'שם ה''? פונעם נאמען וואס גייט ארויס פונעם אויבערשטן און ווערט מפורסם אויף דער וועלט; מיר האבן נישט מיט אים קיין דירעקטע השגה פון א שטענדיגן שפע ווי די צען ניסים אין בית המקדש, מיר זענען נישט אויסגעשטעלט צום ליכט אליין נאר צום שיין וואס גייט ארויס פון אים כביכול, און דאס איז די בחינה פון 'שם ה'' - דער נאמען וואס איז מפורסם דורך דער אלגעמיינער השגחה. ער זאגט אבער: עס וועט נאך קומען א טאג לעתיד לבוא וואס דעמאלט וועט איר האבן א קלארע ידיעה! איר וועט משיג זיין די זאכן אזוי ווי א מענטש באגרייפט מיט זיינע חושים - 'וידעתם'. און גיט אכט, דא שטייט א לשון פון ידיעה, ווייל ידיעה מיינט א פולקאמע השגה און הכרה. איך גלייב אז דער אויבערשטער עקזיסטירט, אבער איך 'ווייס' אז דער טיש שטייט דא; די מציאות פונעם אויבערשטן איז אן ענין פון אמונה, בשעת א גשמיות'דיגע זאך איז אן ענין פון ידיעה. און פונדעסטוועגן איז אונזער באפעל אנצוקומען אויך אין אלוקות צו א בחינה פון 'וידעתם כי אני ה'', 'וידעוהו מקטנם ועד גדולם', צו שטרעבן צו דער מדרגה פון 'וידעת היום כי ה' הוא האלקים' - צו א מצב פון ידיעה און קלארער הכרה. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: לעתיד לבוא וועט אזוי זיין, און דעמאלט וועט איר וויסן 'כי בקרב ישראל אני' - אז איך רו שטענדיג צווישן אייך, איך גיי צווישן אייך און איך פיר אייך נישט דורך דער נאטור, נאר 'ואני ה' אלוהיכם ואין עוד'. ווייל ווען מען קוקט מיט גראבע גשמיות'דיגע אויגן זעט מען די כוחות הטבע מיט וועלכע דער אויבערשטער פירט די וועלט, דאס הייסט עס איז נאך פאראן א מסך המבדיל צווישן אונז און אים; אבער ווען מען וועט זיין אויף א העכערער מדרגה, וועט מען אינגאנצן נישט זען קיין כוחות הטבע! אזוי ווי רבי חנינא בן דוסא וואס האט געזאגט: 'מי שאמר לשמן וידלק יאמר לחומץ וידלק'. יא, אויפן נאטירלעכן וועג לעבסטו אין דער נאטור, אבער רבי חנינא האט געזען בלויז דעם אויבערשטן! און פונקט ווי ער זעט אלוקות אינעם בוימל, אזוי זעט ער אלוקות אינעם חומץ. ווי אזוי ברענט בוימל? דו זאגסט בדרך הטבע און דו ערקלערסט עס מיט מאלעקולן און ברענבארע כוחות; ער אבער זעט דאס גארנישט, ער זעט נאר אז דער אויבערשטער האט אים געהייסן ברענען, דאס איז וואס ער זעט מיט א קלארער ידיעה! ממילא זעט ער אינגאנצן נישט די כלים פון דער נאטור. מיר וועלן דעריבער צוקומען צו דער מדרגה פון 'וידעתם כי בקרב ישראל אני ואני ה' אלוהיכם ואין עוד' - איר וועט מער אינגאנצן נישט זען די מציאות פון דער נאטור, נאר אלעס וועט ביי אייך זיין בלויז די הנהגה און די האנט פונעם אויבערשטן, ווייל דער נאטור און דער מערכת המזלות, זאגט דער מלבי"ם, פארמאגן גארנישט קיין אייגענעם כח, נאר אלעס וועט געפירט ווערן מיט א ניסימ'דיגער הנהגה אן קיין שום מיטלען. 'ולא יבושו עמי לעולם'. דו האסט מיר דאך שוין פריער געזאגט 'ולא יבושו עמי לעולם', פארוואס חתמ'עט ער נאכאמאל מיט די ווערטער? זאגט דער מלבי"ם: דאס וואס ער האט פריער געזאגט 'ולא יבושו', האבן מיר ערקלערט אז מען וועט זיך נישט שעמען מיט די שלעכטע מעשים, וויבאלד דער אויבערשטער וועט זיי פארוואנדלען לטובה דורך תשובה מאהבה און די זדונות וועלן ווערן זכויות. יעצט אבער לייגט ער צו נאך א זאך: 'ולא יבושו עמי לעולם' - מצד דעם וואס עס האט געפעלט די השראת השכינה. די זאכן וואס האבן אונז געפעלט אינעם בית שני האבן געוויזן אויף דעם וואס די שכינה האט נישט גערוהט, און דאס איז געווען א חרפה פאר אונז אז דער הקדוש ברוך הוא רוהט נישט צווישן אונז ווי אין די פריערדיגע צייטן; זאגט דערויף דער אויבערשטער: 'ולא יבושו עמי לעולם', איך וועל זיין מיט אייך און משכין זיין מיין שכינה צווישן אייך, און ממילא וועט איר מער קיינמאל נישט האבן קיין בושה, ווייל איר וועט זען ווי איך באגלייט אייך אין יעדן מצב. און ווען וועט דאס זיין? דאס וועט זיין באחרית הימים, ביים קומען פון דער גאולה העתידה, אזוי ווי מיר וועלן גלייך זען אינעם קומענדיגן קאפיטל.