וגם עתה נאום השם, שובו עדי בכל לבבכם ובצום ובבכי ובמספד. וגם עתה נאום השם - יעצט, כאטש עס איז שוין געקומען דער חיל פונעם היישעריק, זיי האבן שוין אנגעהויבן שפירן דעם קלאפ, דער גרויסער טאג איז שוין געקומען, זאגט זיי דער נביא: מיינט נישט אז עס איז שוין נישטא קיין תקנה, אז עס איז שוין צו שפעט. ער זאגט זיי: וגם עתה, אויך יעצט איז דער ווארט פונעם אויבערשטן, שובו עדי בכל לבבכם. אויך יעצט קענט איר תשובה טון צו מיר מיט אייער גאנצן הארצן, און איך וועל אוועקנעמען פון אייך דעם היישעריק, ווי מיר וועלן זען ווייטער. ער זאגט שובו עדי, זאגט דער מלבי"ם: עס איז פאראן א חילוק צווישן שובו עדי און שובו אלי. אזוי ערקלערט דער מלבי"ם, ווי מיר האבן שוין געזען אין ספר הושע, שובה ישראל עד השם אלוהיך. וואס איז דער חילוק צווישן עד און אל? זאגט דער מלבי"ם: ווען איינער האט זיך דערווייטערט, זאגט מען שוב עדי - עדי מיינט ביז צו מיר, פון א ווייטן פלאץ. אבער ווען מען זאגט אל, איז דאס שוין נאכדעם וואס מען האט זיך אומגעקערט, און יעצט קום נאך נענטער; דאס הייסט זיך אומקערן אל. עס זענען דא צוויי שטאפלען: קודם קערט מען זיך צוריק עד, ביז צום זאך פון וואס מען האט זיך דערווייטערט אדער וואס ער האט זיך דערווייטערט פון מיר; נאכדעם וואס מען איז שוין צוגעקומען נאנט, קערט מען זיך יעצט אום צו אים. זאגט דער מלבי"ם: אויך דא, שובו עדי בכל לבבכם, זאגט זיי דער אויבערשטער: אפילו יעצט בין איך ווייט פון אייך, פונדעסטוועגן קערט זיך צוריק ביז צו מיר. נאר די תשובה זאל זיין מיט אייער גאנצן הארצן, נישט קיין תשובה בלב ולב, נישט קיין אויסערלעכע תשובה בלויז פון שרעק, און נישט קיין תשובה וואס שפיגלט נישט אפ קיין אמת'ן רצון, נאר איר זאלט תשובה טון בכל לבבכם, ובצום ובבכי ובמספד. עס זאל דא זיין א וידוי און אן עזיבת החטא, און דעמאלט ווייסן מיר אז די תשובה איז באמת אן אמת'ע תשובה. און אזוי ווי דער רד"ק זאגט אויך, אז די תשובה זאל נישט זיין בלב ולב, אז מען זאל נאר ווייזן דרכי התשובה בנגלה אבער בנסתר זאל מען נישט תשובה טון; נאר דער עיקר איז אז די תשובה זאל זיין בנסתר, און אויסער דעם זאל עס אויך זיין בנגלה, דאס הייסט מיט פאסטן, וויינען און קלאגן, כדי אונטערצוגעבן די הערצער. און ווען א מענטש זעט זיין חבר פאסט, וויינט און קלאגט, ווערט זיין הארץ נכנע, אפילו אויב פון זיך אליין וואלט ער נאך נישט צוגעקומען צו אזא התעוררות פונעם הארצן.
וקרעו לבבכם ואל בגדיכם ושובו אל השם אלוהיכם כי חנון ורחום הוא ארך אפיים ורב חסד וניחם על הרעה. ער זאגט זיי: וקרעו לבבכם ואל בגדיכם - צערייסט אייער הארץ און נישט אייערע בגדים. וואס איז דער באדייט פון די ווערטער? קודם כל ערקלערט דער מלבי"ם: מיר האבן דאך געזען אז ער האט שוין פריער געזאגט שובו עדי בכל לבבכם? זאגט דער מלבי"ם: ניין, דא איז דא א צווייטע מאל א קריעת הלב, וואס דאס מיינט א גמארטע חרטה אויפן עבר. און ואל תקרעו בגדיכם, דאס הייסט, דאס צערייסן די בגדים איז דאך אין אמת'ן א קריעה איבער דעם אומגליק וואס איז געקומען אויף אייך. אויף וואס רייסט מען קליידער? אויף א צרה; ווען עס קומט א צרה צערייסט א מענטש די בגדים. זאגט ער: ניין, נאר די קריעה זאל זיין אויף די עבירות! צערייסט די בגדים אויפן קלקול וואס איר האט אנגעמאכט, נישט צוליב דער צרה וואס איז געקומען אויף אייך. און דער טעם איז, ווייל די עבירות וואס איר האט געטון זענען פיל ערגער ווי דער צרה אליין וואס האט אייך באטראפן; דער שרעקלעכער קלקול פון דער עבירה איז פיל שווערער פונעם קלקול פון דער צרה. און דערנאך זאגט ער זיי: ושובו אל השם. באמערקט איר? פריער האט ער געזאגט שובו עדי, און יעצט איז עס ושובו אל. פארוואס? ווייל צום ערשט זענען מיר נאך געווען ווייט, אבער ביים צווייטן שטאפל פון תשובה, נאכדעם וואס מען האט זיך שוין אביסל דערנענטערט, זענט איר שוין נאנט צום אויבערשטן, דא קערט מען זיך אום אל - איר וועט תשובה טון די פולקאמע תשובה וואס איז א תשובה מאהבה, און דעמאלט, דורך דעם וואס דער אויבערשטער איז חנון ורחום ארך אפיים ורב חסד וניחם על הרעה, וועט דער הקדוש ברוך הוא אויך יעצט, נאכדעם וואס די רעה איז שוין געקומען און דער היישעריק געפינט זיך שוין דא, אויך יעצט מנחם זיין און אוועקנעמען דעם היישעריק.
דער אבן עזרא זאגט, אז קרעו בגדיכם איז געווען זייער מנהג: ווען עס פלעגט קומען אויף זיי א צרה, פלעגן זיי צערייסן די בגדים, ווי עס שטייט ביי יעקב: ויקרע יעקב שמלותיו, און אזוי געפינען מיר אויך ביי דוד'ן. און דאס צערייסן דאס הארץ איז א בחינה פון למול עורלת לבבכם, ווי עס שטייט: ויקרע סגור ליבם. און פארוואס? ווייל כביכול דאס הארץ האט א שמאלץ וואס פארשטאפט עס און לאזט נישט קיין זאכן אריינדרינגען אינעווייניג. דאס איז טאקע א מליצה'דיגער געדאנק, אבער דער גאנצער אויסדרוק פון הארץ איז א מליצה - דאס הארץ איז דאך בסך הכל א פאמפע; וואס רעדט מען פונעם הארץ? נאר מען זאגט: איך האב דאס געטון מיט מיין גאנצן הארצן. וואס מיינט מיט מיין גאנצן הארצן? וואס איז דאס הארץ, דאס שטיקל פלייש? דער אויסדרוק הארץ איז א מליצה ווען מען וויל רעדן איבער א זאך וואס ווערט געטון פון דער טיפער פנימיות. וואס מיינט דאס צערייסן דאס הארץ? זאגט דער אבן עזרא: עס איז דא א פארשטאפונג אויפן הארצן, דערפאר גייען די זאכן נישט אריין אינעווייניג; צערייס דאס הארץ, וועלן די זאכן אריינדרינגען אינעווייניג. און דאס איז אויך דער פשט פון וואס עס שטייט כל ערום יעשה בדעת - די כוונה איז, ווען דאס הארץ איז פארדעקט איז נישטא קיין דעת, אבער ווען דאס הארץ ווערט אויפגעדעקט איז פאראן דעת. דאס איז א בחינה פון ערום, אויף דעם אופן, א בחינה פון אויסגעטאן פון בגדים.
מען זאגט נאך בשם דעם גערער רבי'ן, כמדומני, אויף דעם וואס עס שטייט ושמתם את דבריי אלה על לבבכם. מען פרעגט: וואס מיינט על - אויף? מען וואלט דאך געדארפט זאגן בתוך - אינעווייניג! פארוואס זאל מען לייגן די רייד פונעם אויבערשטן אז זיי זאלן דרינגען טיף אינעם הארצן אריין, פארוואס נאר פון אויבן? האט ער געענטפערט: אמאל איז דעם מענטשנ'ס הארץ פארשטאפט; דאס הארץ נעמט נישט אויף, גארנישט דרינגט נישט אריין. וואס זאגט זיך דער מענטש? הער אויס, וואס פאר א טעם האט צו גיין צום שיעור? וואס פאר א טעם האט צו דאווענען? וואס פאר א טעם האט צו לערנען? און ער פאלט אפ. ווען וועט ער צוריקקומען? בעזרת השם ווען איך וועל מיך אביסל מחזק זיין, וועל איך קומען. אבער דאס איז א טעות, א שיבוש, דאס איז אן עצה פונעם יצר הרע! א מענטש מוז וויסן צו גיין צום שיעור, צו לערנען און צו דאווענען, אפילו ווען מען איז נישט אין קיין גרויסע מוחין, אדער אפילו מען געפינט זיך אין מוחין דקטנות; פונדעסטוועגן מוז מען. פארוואס? ווייל ווען מען לייגט די זאכן אויפן הארצן, איז דא א שאנס אז אמאל וועט זיך דאס הארץ עפענען און זיי וועלן אריינדרינגען אינעווייניג. אבער אויב מען האט גארנישט געלייגט אויפן הארצן, דעמאלט אפילו ווען דאס הארץ וועט זיך אמאל עפענען, וועט אלעס בלייבן ליידיג! אבער אזוי שנעל ווי מען האט געלייגט דבריי אלה על לבבכם, וועט זיך דאס הארץ עפענען און עס וועט אריינדרינגען. דערפאר טאר א מענטש זיך קיינמאל נישט אפריסן פון רוחניות. מען האט שוין אמאל גערעדט א גאנצן שמועס איבער דעם: מען טאר זיך נישט אפריסן פון רוחניות אפילו אין צייטן פון חושך און אפלה, אפילו אין פעריאדן פון א משבר, פון א ירידה. מען דארף נאך אלץ גיין צו א שיעור תורה, מען דארף נאך אלץ לערנען, מען דארף נאך אלץ טון. וואס, עס איז חיצוניות, וואס איז דאס ווערט? קודם כל, אחרי הפעולות נמשכים הלבבות. צווייטנס, מצווה גוררת מצווה. דריטנס, דו ביסט נישט אפגעריסן געווארן! ווען דיין הארץ וועט זיך עפענען, ביסטו שוין אין בית המדרש, דו ביסט פארבינדן צום שיעור, דו לערנסט נאך, דו דאווענסט. אבער מען זעט איינעם וועמענס הארץ עפנט זיך הערשט נאכדעם וואס ער האט זיך שוין אפגעריסן - עס איז אים שוין נישט באקוועם: וואס וועט מען זאגן? מען וועט פרעגן וואו בין איך געווען, צוויי חדשים בין איך נישט געווען ביים שיעור, מען וועט פרעגן אין בית הכנסת... ער שעמט זיך און בלייבט אינדרויסן, און ער קערט זיך נישט אום. דערפאר דארף א מענטש שטענדיג וויסן, מען מוז אנגיין און מקיים זיין די תורה און די מצוות אויך ווען מען געפינט זיך נישט אין קיין געפילן פון התרוממות.
רש"י ערקלערט: וואס מיינט קרעו לבבכם ואל בגדיכם? די כוונה איז: צערייסט אייער הארץ, ווייל דאס צערייסן אייערע בגדים גייט מיר נישט אן; א שאד איר זאלט צערייסן די בגדים, איך קוק נישט דערויף. נאך א פירוש זאגט רש"י: קרעו לבבכם ואל בגדיכם - אויב איר וועט צערייסן דאס הארץ, וועט אייך דאס שפארן צו דארפן צערייסן די בגדים. ווען רייסט מען די בגדים? רחמנא ליצלן ווען עס קומט א צרה; זאגט ער: אויב איר וועט פריער צערייסן דאס הארץ, וועט איר נישט דארפן צערייסן די בגדים, אבער אויב איר וועט נישט צערייסן דאס הארץ אין צייט, וועט איר נאכדעם חלילה וחס דארפן צערייסן די בגדים אויף די צרות וואס וועלן קומען.
מי יודע ישוב וניחם והשאיר אחריו ברכה מנחה ונסך להשם אלוהיכם. מי יודע ישוב וניחם - אויף וועמען גייט דאס? רש"י זאגט: מי יודע שיש בו עוון, ישוב וניחם. יעדער מענטש וואס ווייסט אז עס איז פאראן אין אים אן עבירה, זאל תשובה טון און זיך מתנחם זיין אויף זיין עבירה. לעומת זאת דער רד"ק, און דאס גייט אין דער שורה פונעם אבן עזרא, ערקלערט אז דאס גייט ארויף אויפן אויבערשטן; דער נביא זאגט: מי יודע, אפשר וועט דער אויבערשטער זיך אומקערן און חרטה האבן אויף דער רעה. אדער ברענגט דער רד"ק נאך א פירוש, אז דאס גייט טאקע ארויף אויפן מענטש, אבער וואס דא שטייט מי יודע איז נישט ווי רש"י האט ערקלערט מי יודע שיש בו עוון, נאר ווער עס קען און ווייסט די דרכי התשובה, דער זאל תשובה טון, און דעמאלט וועט דער הקדוש ברוך הוא זיך בארואיגן (וניחם הקדוש ברוך הוא). באמערקט איר? למעשה טיילט ער דאס אין צוויי: לויט רש"י מיינט עס מי יודע שיש בו עוון ישוב ויתנחם אויף זיינע עבירות; אבער לעומת זאת לויטן רד"ק מיינט עס אז דער וואס קען די דרכי התשובה זאל תשובה טון, און דעמאלט וועט דער אויבערשטער זיך מתנחם זיין אויף דער רעה וואס ער האט געזאגט צו ברענגען אויף זיי. אדער נאך א פשט ווי דער תרגום זאגט: מי יודע מיינט ווער עס ווייסט אז ער האט אן עבירה - וואס דאס איז ווי רש"י - און דעמאלט וועט ער תשובה טון און דער אויבערשטער וועט רחמנות האבן אויף אים.
והשאיר ברכה. אויך דא שטייט עס בלשון נעלם: מי יודע ישוב, מען ווייסט נישט אויף וועמען עס גייט; והשאיר ברכה, מען ווייסט נישט ווער עס וועט איבערלאזן א ברכה. פון וועמען רעדט מען דא ווען מען זאגט והשאיר ברכה? זאגט דער רד"ק: והשאיר ברכה מיינט אז דער אויבערשטער וועט איבערלאזן נאכן היישעריק א ברכה; אויב איר וועט תשובה טון, וועט הקדוש ברוך הוא איבערלאזן נאכן היישעריק א ברכה. וויאזוי? דער אויבערשטער וועט דערווייטערן דעם היישעריק און וועט איבערלאזן א ברכה אינעם צומח, דאס הייסט ער וועט נישט צולאזן א מצב וואס דער היישעריק זאל אלעס פארטיליגן, און וואס עס וועט איבערבלייבן וועט זיין צו א ברכה אז מען זאל קענען מאכן דערפון א מנחה און א נסך פארן אויבערשטן, וואס דאס איז קעגן דעם וואס מיר האבן פריער געזען שנכרתה מנחה ונסך מבית השם. אבער אויב איר וועט תשובה טון, דעמאלט דורך דעם מי יודע ישוב, וועט והשאיר אחריו - דער אויבערשטער וועט איבערלאזן נאכן היישעריק א ברכה. דער מלבי"ם גייט אויך אין דעם זעלבן וועג, נאר דער מלבי"ם זאגט: מי יודע ישוב מיינט, אז אפילו אויב דער גאנצער ציבור וועט נישט וועלן תשובה טון, זאלן עכ"פ די יחידים וואס ווייסן - וואס מיינט וואס ווייסן? וואס ווייסן און פארשטייען אז מען דארף תשובה טון - זאלן כאטש זיי תשובה טון און חרטה האבן אויף זייערע עבירות. וואס וועט איר פרעגן, העלפט דען די תשובה פון א יחיד מבטל צו זיין די גזירה פונעם גאנצן כלל? זאגט ער אייך: ריכטיג, אבער עכ"פ וועט דער היישעריק איבערלאזן נאך זיך א ברכה. אלזא גיט אכט: לויטן מלבי"ם איז והשאיר אחריו ברכה נישט אז דער אויבערשטער וועט איבערלאזן נאכן היישעריק א ברכה, נאר דער היישעריק אליין וועט נאך זיין באזוך איבערלאזן דא א ברכה, ווי מיר האבן געזאגט לויטן רד"ק אז עס וועט איבערבלייבן מנחה ונסך. און דאס ווייזט אז באמת כפי ריבוי החוטאים תרבה הרעה; אויב א טייל וועלן תשובה טון, וועט איבערבלייבן א ברכה. ווען יעדער זינדיגט, פארטיליגט דער היישעריק אלעס, אבער אויב א טייל טוען תשובה, בלייבט איבער א טייל. דערפאר זאגט ער: אפילו איינצלנע זאלן תשובה טון, וועט לכל הפחות איבערבלייבן א ברכה נאכדעם וואס דער היישעריק גייט אוועק, און נישט אלעס וועט אונטערגיין.
גיט אכט, דער מלבי"ם דא אין זיין פירוש פארענטפערט באמת א שווערע קשיא. די קשיא איז: מען האט דאך שוין פריער געזאגט קרעו לבבכם ואל בגדיכם שובו אל השם אלוהיכם כי חנון ורחום הוא ארך אפיים ורב חסד וניחם על הרעה - אויב איר וועט תשובה טון וועט דער אויבערשטער מנחם זיין אויף דער רעה; טא וויאזוי זאגסטו דא מי יודע ישוב וניחם והשאיר אחריו ברכה? וויאזוי זאגסטו דא אז ווער ווייסט אפשר וועט מען תשובה טון און בלויז איבערלאזן א ברכה? איין מינוט פריער האסטו מיר דאך געזאגט אז אויב מיר טוען תשובה וועט דער אויבערשטער אינגאנצן צוריקציען פון דער רעה און גארנישט וועט נישט פאסירן, טא וויאזוי קומסטו יעצט זאגן אז עס איז נישט מוכרח נאר ער וועט איבערלאזן א ברכה? פריער האב איך דאך פארשטאנען פון דיר אז הקדוש ברוך הוא וועט רחמנות האבן און עס וועט נישט זיין קיין שום צרה! און נאך פיל שווערער איז אויב מיר זאגן אז מי יודע ישוב גייט ארויף אויפן הקדוש ברוך הוא, און מען זאגט ווער ווייסט, אפשר וועט הקדוש ברוך הוא חרטה האבן? איין רגע פריער האסטו מיר געזאגט חנון ורחום הוא ארך אפיים ורב חסד, נאר טוט תשובה און עס איז דא זיכערע רחמים, און יעצט לויט דעם פירוש זאגסטו מיר מי יודע אפשר וועט דער אויבערשטער זיך בארואיגן? אויף דעם קומט דער מלבי"ם און פארענטפערט: דער פריערדיגער פסוק, ווי מיר האבן ערקלערט, רעדט צום ציבור בכללות, און ווען מען ווענדט זיך צום ציבור בכללות: קרעו לבבכם ואל בגדיכם ושובו, גייט דאס אויף יעדן איינעם, נישט בלשון יחיד, און דעמאלט איז חנון ורחום הוא ארך אפיים ורב חסד ניחם על הרעה א זיכערע צוזאג - ווען אלע טוען תשובה איז דא א כולל'דיגע התנחמות. אבער דער פסוק דא רעדט שוין פון יחידים: מי יודע ישוב רעדט פון אן איינציגן מענטש; און אויך ווען אן איינציגער מענטש טוט תשובה, זאלסטו נישט זאגן: וואס וועלן העלפן יחידים ווען דער גאנצער כלל זינדיגט? זאגט ער: יא, אבער פונדעסטוועגן והשאיר אחריו ברכה, עס וועט נאך אלץ זיין א מצב אז נישט אלעס וועט פארטיליגט ווערן, ווייל לויט דער גרויס פון דער כמות פון די זינדיגער אזוי גרויס איז די רעה, און ווען עס וועלן ווערן ווייניגער זינדיגער וועט זיך פארמינערן די רעה, און עס וועט איבערבלייבן א ברכה. דערפאר האט דער מלבי"ם מיט זיין ערקלערונג מיישב געווען די סתירה צווישן די פסוקים.
תקעו שופר בציון קדשו צום קראו עצרה. זאגט דער מלבי"ם: יעצט הייבט זיך אן א דריטער ענין. ביז יעצט האט ער גערעדט וועגן דער צייט פונעם קומען פונעם היישעריק און האט זיי געראטן תשובה צו טון כדי דער היישעריק זאל נישט קומען; און דא רעדט ער שוין פון דער צייט ווען דער היישעריק האט שוין פארניכטעט דאס לאנד, און ער זאגט זיי: אויך יעצט איז נאך פאראן א תקנה, און די תקנה איז אז ער זאל זיך יעצט אפטון פונעם לאנד. וויאזוי וועט איר צוקומען דערצו? דערויף זאגט ער זיי: תקעו שופר בציון - בלאזט שופר כדי איינצוזאמלען דאס פאלק. גיט אכט, ער זאגט נישט הריעו, ווייל א תרועה איז מעורר צו זיין שרעק, און דא רעדן מיר דאך שוין פון א מצב וואס די צרה איז שוין געקומען, מען דארף שוין נישט אנזייען קיין פחד, דאס פאלק איז שוין אנגעשראקן פונעם אומגליק. קדשו צום קראו עצרה - קדשו צום, צום ערשט האט ער באפוילן אז די כהנים זאלן מקדש זיין דעם צום און אויסרופן די עצרה, אבער יעצט ווענדט ער זיך צום פאלק: דאס גאנצע פאלק, איר אליין זאלט מקדש זיין א תענית נאכדעם וואס די רעה איז שוין געקומען.
אספו עם קדשו קהל קבצו זקנים אספו עוללים ויונקי שדיים יצא חתן מחדרו וכלה מחופתה. ער פארזעצט און זאגט זיי: דער צום און די עצרה וואס איך ראט אייך יעצט אויסצורופן נאכדעם וואס דער היישעריק געפינט זיך שוין דא, איך זאג אייך אז דער צום וועט האבן א באדייט. וויאזוי? קודם כל זאגט ער זיי, כדי דער צום זאל זיין באדייטפול, דארף מען איינזאמלען דאס פאלק (אספו עם). צום ערשט האט ער זיי געזאגט אספו זקנים כל יושבי הארץ, מען זאל צונויפנעמען די זקנים כדי די זקנים זאלן זאגן דברי כיבושין און דערמיט מעורר זיין די יושבי הארץ צו תשובה; יעצט אבער, וויבאלד די רעה געפינט זיך שוין פאקטיש דא אין דער מציאות, וועט זיך דאס פאלק שוין אליין צונויפנעמען, מען דארף שוין נישט יעצט אנפאנגען צוזאמנעמען זקנים כדי די זקנים זאלן מעורר זיין דעם ציבור - ניין, דאס פאלק קלייבט זיך שוין פון זיך אליין צונויף צוליב דער צרה, און דאס פאלק אליין וועט צוזאמנעמען די זקנים. פריער זענען די זקנים געווען די וואס האבן גערעדט צום פאלק דברי כיבושין ווייל אלעס איז געווען שטיל און מען האט געדארפט מעורר זיין דאס פאלק, אבער יעצט האט זיך דאס פאלק שוין אליין אויפגעוועקט און לויפט צו די זקנים און בעט זיי זאלן מתפלל זיין פאר זיי. און ער באפעלט זיי אויך אז זיי זאלן איינזאמלען עוללים און יונקי שדיים, און א חתן מחדרו, כדי צו פילן מיט תענית און תחנונים. דער רד"ק ערקלערט: דורך דעם וואס די קליינע קינדער און יונקי שדיים וועלן אויך פאסטן, וועלן אלע זיין אין איין אסיפה; וואס געשעט דעמאלט אין אזא מציאות? די תינוקות וויינען, און אזוי שנעל ווי די קינדער וויינען פון הונגער, צעברעכט זיך דאס הארץ פון די גרויסע, און דורך דעם וועט זייער הארץ איינגעבויגן ווערן פון זייער געוויין, און דער הקדוש ברוך הוא וועט אין זיין גרויס רחמנות זיך מרחם זיין, ווייל ער וועט שוינען און רחמנות האבן אויף די קליינע קינדער. יצא חתן מחדרו וכלה מחופתה - זאגט דער רד"ק: אפילו דער חתן וואס דארף זיך פרייען מיט זיין ווייב, וועט ארויסגיין פון זיין צימער, און די כלה פון איר חופה-שטיבל, דאס פלאץ וואו די כלה געפינט זיך, וועט אויך ארויסגיין פון דארט. נאך א פירוש זאגט ער, אז כלה מחופתה איז ווי פון איר באדעקונג (חיפויה) - וואס מיינט דאס? א כלה פלעגט מען אנטון אסאך צירונג און תכשיטים; ווער עס האט אמאל געזען ווי א כלה זעט אויס ביי א חינה אין תימן, זעט דאך ריזיגע קוואנטומען פון תכשיטים אויף אירע בגדים, דאס ווערט אנגערופן מחופתה, דאס הייסט פון די צירונגען (חליים) און עדיים מיט וואס זי איז באדעקט אין דער צייט פון דער חתונה, זי וועט אראפנעמען פון זיך די אלע תכשיטים. און דעמאלט וועלן אלע זיין אין דער זעלבער אסיפה, און דער חתן און די כלה וועלן וויינען צוזאמען מיט זיי אנשטאט זייער שמחה. די אלע זאכן, זאגט דער רד"ק, צעברעכן דעם מענטשנ'ס הארץ, און דורך דעם וועט דער הקדוש ברוך הוא זען זייער צובראכנקייט און ער וועט זיך מרחם זיין.
דער מלבי"ם זאגט: עס שטייט אספו עם, קבצו זקנים, אספו עוללים. וואס איז דער חילוק צווישן אספו און קבצו? זאגט דער מלבי"ם: א קיבוץ איז ווען א זאך איז צעשפרייט, פעלט אויס מען זאל עס צונויפקלייבן; אבער אן אסיפה איז שטענדיג פון אינדרויסן ארייננעמען אינעווייניג, נישט דווקא אז עס איז צעשפרייט - אסף אל הבית, די שאף זענען אינדרויסן און מען נעמט זיי אריין אין שטוב. ווידער אויב איך זאג קיבץ, מיינט דאס אז די שאף געפינען זיך יעדער אויף א צווייטן ארט, און מען מוז זיי צונויפנעמען. דאס איז דער חילוק צווישן לקבץ און לאסוף. צום ביישפיל: אסף את רגליו אל המיטה - מען דארף נישט צונויפקלייבן זיינע פיס ווייל זיי זענען נישט געווען צעשפרייט אין פארשידענע פלעצער, זיי זענען דא, מען דארף זיי נאר צוציען. אלזא לאסוף מיינט שטענדיג א זאך וואס מען דארף נישט גיין נעמען ווייל עס איז נישט צעווארפן, נאר מען דארף עס בלויז אריינברענגען, אזוי ווי דאס פאלק איז נישט צעשפרייט. לאמיר דאס מסביר זיין: אספו עם, זאגט דער מלבי"ם, שטייט נישט קבצו עם, ווייל דאס פאלק, ווי געזאגט, האט זיך שוין מצד עצמם צונויפגעקליבן צוליב דער צרה, דאס פאלק איז שוין צוזאמען, דארף מען זיי נאר ארייננעמען אינעווייניג אין בית המקדש, זיי זענען דאך שוין מעצמם מקובצים, דערפאר שטייט בלויז אספו עם. אבער קבצו זקנים - די זקנים, אויב דו ווילסט אז די חכמים, די זקנים און צדיקים זאלן מתפלל זיין, מוז מען זיי צונויפקלייבן, איינער פון איין שטאָט און צוויי פון א משפחה, מען דארף זיי גיין צונויפנעמען, און הערשט דערנאך וועלן זיי זיך צונויפנעמען צום בית השם. אזוי אויך שטייט אספו עוללים, ווייל די עוללים זענען אויך נישט צעשפרייט, די עוללים זענען דאך מיט די עלטערן, און וויבאלד די עלטערן זענען שוין נישט צעשפרייט נאר שוין דא, פעלט נאר אויס זיי אריינצוברענגען אינעווייניג. ממילא ביי דעם פאלק זאגט מען אספו, ביי די עוללים זאגט מען אספו, אבער די זקנים וואס זענען צעשפרייט אין פארשידענע ערטער, זיי דארף מען מקבץ זיין.
בין האולם ולמזבח יבכו הכהנים משרתי השם ויאמרו חוסה השם על עמך ואל תיתן נחלתך לחרפה למשול בם גויים למה יאמרו בעמים איה אלוהיהם. בין האולם ולמזבח יבכו הכהנים - זאגט דער מלבי"ם: היות מיר האבן פריער געזען אז די כהנים זענען געווען די וואס זאמלען איין דאס פאלק, אבער אין די פסוקים וואס מיר האבן יעצט געלערנט האבן מיר געזען אז דאס פאלק קלייבט זיך אליין צונויף, איז דאך נישט דערמאנט דא וואס איז דער תפקיד פון די כהנים; פריער האבן זיי איינגעזאמלט דאס פאלק, אבער דא וואס טוען די כהנים? דערויף זאגט ער: די כהנים שטייען צווישן דעם אולם און דעם מזבח, וואס דאס ווערט גערעכנט פאר א מקום המקודש, און דארט וויינען זיי און דאווענען. און אין דער תפילה זאגן זיי: חוסה השם על עמך. א', בעטן זיי: רבונו של עולם, האב רחמנות אויף זיי צוליב דעם וואס זיי זענען דיין פאלק; דו ביסט זייער מלך, און ווער עס געפינט זיך אונטער מיין אחריות פיל איך א פליכט זיך צו זארגן פאר אים - טא רבונו של עולם, מיר זענען אונטער דיין אחריות, מיר זענען דיין פאלק, דאס איז חוסה השם על עמך. צווייטנס: ואל תיתן נחלתך לחרפה - דאס לאנד איז דיין נחלה; דער נאמען נחלה ווייזט אויף דער קדושה וואס געפינט זיך אין לאנד, די שכינה פונעם אויבערשטן רוהט אויף דעם פלאץ מצד דער קדושה, גיב עס נישט איבער צו א חרפה. יעצט, אויף דעם ענין וואס זיי זענען עמך, בעט ער ואל תיתן למשול בם גויים - וויבאלד מיר זענען דיין פאלק, לאז נישט אז גוים זאלן געוועלטיגן איבער זיי, ווייל דו געוועלטיגסט דאך איבער אונז, און ווען דו לאזסט גוים געוועלטיגן איבער זיי, איז דאס כביכול ווי דו האסט אונז אריבערגעפירט פון דיין ממשלה צו דער ממשלה פון די גוים. דערפאר בעטן מיר: רבונו של עולם, חוסה על עמך און לאז נישט די גוים הערשן איבער זיי אנשטאט דיר, זיי זענען דאך דיין פאלק! דרך אגב, רש"י ערקלערט למשול לשון משל ושנינה; ווי מיר האבן ערקלערט לויטן מלבי"ם וואס גייט אין דעם וועג פונעם רד"ק, מיינט למשול א ממשלה און הערשאפט, אבער לויט רש"י מיינט ואל תיתן נחלתך לחרפה למשול בם גויים צו מאכן אויף זיי משלים, דאס הייסט צו מאכן אויף זיי קאריקאטורן (ווי דער שטירמער), דאס מיינט צו משל ולשנינה. לאמיר ממשיך זיין אינעם מלבי"ם: און מצד דעם וואס מיר האבן געזאגט: רבונו של עולם, האב רחמנות, דאס לאנד איז דאך דיין נחלה, אויף דעם הייליגן ארט רוהט דאך די קדושת השם אין דעם הייליגן לאנד, דערויף בעטן זיי און זאגן: לאז עס נישט צו קיין חרפה, למה יאמרו בעמים איה אלוהיהם - דאס איז א חרפה, וויבאלד דאס פלאץ איז דיין נחלה אדער דיין שכינה רוהט דארט, און זיי זעען נישט די נחלת השם, זיי זעען נישט קודשא בריך הוא, וואס זאגן זיי? וואו איז דער אויבערשטער? וואו איז דער הקדוש ברוך הוא פאראן? למה יאמרו בעמים איה אלוהיהם - וואו איז זייער גאט וואס האט דא געדארפט זיין אין הייליגן לאנד, אין דיין נחלה, און אפצוהיטן דא? און אט זעט מען אז נישט נאר ער האט נישט געהיט, נאר עס קומען אויף זיי צרות און אומגליקן.
ויקנא השם לארצו ויחמול על עמו. ויקנא השם לארצו - דער אויבערשטער האט אויסגעהערט זייער תפילה; און קעגן דעם וואס ער זאגט אל תיתן נחלתך לחרפה, וואס מיינט אז דער אויבערשטער וועט קנאה'ן פאר דעם כבוד פונעם לאנד, די נחלה וואס עיני השם אלוהיך בה, מיינט ויקנא השם לארצו פארן כבוד פון זיין לאנד וואס איז זיין נחלה. און קעגן דעם וואס זיי האבן געבעטן חוסה השם על עמך, זאגט ער דערויף ויחמול על עמו - דער הקדוש ברוך הוא וועט אויך רחמנות האבן אויפן פאלק. חז"ל זאגן אין מדרש רות: איין פסוק זאגט כי לא ייטוש השם את עמו בעבור שמו הגדול - פארוואס פארלאזט אונז נישט דער אויבערשטער? צוליב זיין גרויסן נאמען, שלא יתחלל שמו; ווידער א צווייטער פסוק זאגט כי לא ייטוש השם את עמו - פארוואס פארלאזט ער אונז נישט? בלויז ווייל מיר זענען זיין פאלק, נישט צוליב זיין גרויסן נאמען, עס שטייט דא נישט דער טעם פון שמו הגדול. זאגן חז"ל: אין דער צייט ווען ישראל עושים רצונו של מקום, טוט דער אויבערשטער בעבור עמו ונחלתו, ווייל מיר זענען זכאים, מיר זענען ראוי דערצו; אבער ווען מען טוט נישט דעם רצון פונעם אויבערשטן, טוט ער בעבור שמו הגדול, כדי שלא יתחלל שמו יתברך. וואס דאווענען דא די כהנים? זאגט דער מלבי"ם: גיט אכט, זיי דאווענען אז דער אויבערשטער זאל טון בעבור שמו הגדול! זיי זאגן למעשה: רבונו של עולם, אפילו אויב דו וועסט זאגן אז מיר זענען נישט ראוי, למה יאמרו הגויים איה אלוהיהם - עס איז דאך דא א חילול השם! די גויים וועלן זאגן איה אלוהיהם; כאטש מיר זענען באמת נישט ראוי, אבער פארוואס זאל פארחלל'ט ווערן דיין נאמען? און דערפאר קומען זיי און בעטן: רבונו של עולם, שוין צוליב דיין גרויסן נאמען, דערפאר האבן זיי געזאגט חוסה השם על עמך.
און וואס שטייט דערנאך? ויחמול על עמו. הערט א געוואלדיגן פשט: זאגט דער מלבי"ם, וואס איז דער חילוק צווישן לחוס און לחמול? דאס איז אן הסבר וואס דער מלבי"ם ערקלערט אויף עטליכע פלעצער. זאגט דער מלבי"ם: לחוס מיינט, איך שוין עפעס וואס איך האב א באדערפעניש דערין, איך פארניכט עס נישט ווייל איך האב דערפון א נוצן, איך בין חס דערויף - ועיניכם אל תחוס על כליכם. אבער לחמול, מיינט איך האב רחמנות און איך שוין די זאך צוליב איר אייגענער שלימות, נישט ווייל איך האב א באדערפעניש דערין. לאמיר געבן א משל: דיין ווייב האט גענומען א געוויסע זאך פון שטוב, א מעבל אדער עפעס א זאך, און האט עס אוועקגעווארפן. איך קען חוס זיין, און איך קען חמול זיין. איך קען חוס זיין: איך זאג פארוואס האסטו עס אוועקגעווארפן? איך נוץ דאס דאך, איך דארף דאס! דאס הייסט לחוס, וואס מיינט איך האב א באדערפעניש דערין. איך קען אבער חמול זיין: דאס מיינט, איך אליין נוץ דאס נישט, אבער עס סתם אוועקציווארפן איז א שאד, די זאך מצד עצמה האט א מעלה, די זאך מצד עצמה איז גוט, זאל מען עס געבן פאר א צווייטן אדער וואס, אבער זי פאר זיך אליין איז משובח. דאס איז דער חילוק צווישן לחוס און לחמול. זאגט דער מלבי"ם: דער חילוק קומט צום אויסדרוק אויך דא אין די פסוקים. ווער עס איז חס אויף א זאך, האבן מיר דאך געזאגט, איז צוליב דעם וואס ער דארף עס; און דאס איז וואס זיי זאגן: רבונו של עולם, מיר בעטן חוסה השם על עמך - רבונו של עולם, דו זאלסט שוינען דיין פאלק מצד דעם וואס כביכול הקדוש ברוך הוא האט א באדערפעניש דערין. וואס איז דער באדערפעניש פונעם אויבערשטן? ווייל אויב מיר וועלן באקומען דעם עונש, וועט זיין א חילול השם, דערפאר חוסה השם על עמך. לחוס - איך שוין עפעס וואס איך דארף האבן; פארוואס האט דער אויבערשטער דא א באדערפעניש? מיר רעדן אין די נידעריגע בחינות, ווייל ווען מען רעדט פון די הויכע רוחניות'דיגע בחינות האט דער אויבערשטער דאך גארנישט קיין שום באדערפעניש, נאר מיר רעדן אין דער תפיסה ווי זי איז פון אונזער זייט, אזוי ווי מיר האבן מאריך געווען מבאר צו זיין אינעם נפש החיים איבער דעם חילוק צווישן ממלא כל עלמין און סובב כל עלמין; אין די בחינות וואס זענען פון אונזער זייט, איז כביכול דא א חסרון ביים אויבערשטן ווען עס איז דא א חילול השם. טא רבונו של עולם, חוסה על עמך, ווייל פאר דיר איז דאס נישט גוט, דיין נאמען וועט כביכול פארחלל'ט ווערן. אבער נאכדעם וואס עם ישראל טוט תשובה, און דעמאלט טוט הקדוש ברוך הוא בעבור עמו ונחלתו, דאס הייסט צוליב אונז, ווייל מיר זענען שוין ערליך, מיר זענען שוין ראוי, מיר זענען צדיקים - דעמאלט שטייט ויקנא השם לארצו, הקדוש ברוך הוא קנאה'ט פאר זיין לאנד, דאס הייסט בעבור ארצו ווייל מיר זענען ערליך, און דערפאר שטייט ויחמול על עמו. חמל אויף א זאך, ווי געזאגט, איז מצד דער שלימות פון דער זאך אליין, נישט ווייל איך דארף עס; א שאד צו פארניכטן עם ישראל, ווייל עם ישראל זענען הייליג און ריין, עם ישראל זענען בעלי מעלה - דאס איז דער ויחמול! פריער איז דאס נאר געווען ווייל כביכול פארן אויבערשטן לוינט זיך נישט, עס וועט פארחלל'ט ווערן זיין נאמען, דאס איז וואס זיי האבן געבעטן: לכל הפחות חוסה על עמך כאטש מיר זענען נישט ראוי; אבער יעצט, נאכדעם וואס זיי וועלן תשובה טון, איז דער אויבערשטער מקנא לארצו און חומל על נחלתו, דאס הייסט דער אויבערשטער וועט רחמנות האבן אויף זיי היות יעצט זענען זיי צדיקים, און ממילא זענען זיי ראוי צו דער חמלה פונעם אויבערשטן.
און דער מלבי"ם גייט פון דעם פונקט ווייטער מבאר צו זיין זיבן חילוקים, וואס זיי שטעלן באמת פאר דעם חילוק צווישן דעם ווען דער אויבערשטער האט רחמנות אויף אונז צוליב זיין גרויסן נאמען, ביז ווען ער האט רחמנות אויף אונז מצד דעם וואס מיר זענען ראוי דערצו - מצד דעם וואס מיר האבן געטוישט אונזערע מעשים און מיר זענען מצד עצמנו ראוי צו רחמים. דער מלבי"ם וועט אויסרעכענען זיבן חילוקים וואס קומען צום אויסדרוק אין די קומענדיגע פסוקים. דער ערשטער ענין, הייבט דא אן דער מלבי"ם: אויב דער אויבערשטער וואלט עס בלויז געטון צוליב זיין גרויסן נאמען, וואלט הקדוש ברוך הוא געענטפערט פאר די כהנים וואס האבן מתפלל געווען ער זאל טון למען כבוד שמו; אבער מכל מקום, נאכדעם וואס די ישועה איז געקומען און זיי זענען שוין אויסגעלייזט געווארן, שטייט ויען השם ויאמר לעמו הנני שולח לכם את הדגן והתירוש והיצהר ושבעתם אותו ולא אתן אתכם עוד חרפה בגויים - איז דאך דער ענטפער געווען צום פאלק אליין! דאס הייסט, אויב מיר רעדן פון א מצב וואס הקדוש ברוך הוא וואלט געענטפערט די כהנים - וואס האבן דאך די כהנים געבעטן? רבונו של עולם, למען שמך; אויב די בקשה פון די כהנים איז למען שמו פונעם אויבערשטן יתברך, וואלט דער אויבערשטער געדארפט ענטפערן פאר די כהנים. אבער קוקט צו וועמען דער אויבערשטער ענטפערט: די כהנים זענען דאך די וואס האבן געדאווענט, יבכו הכהנים משרתי השם ויאמרו חוסה, וואלט דאך דא געדארפט שטיין ויען השם ויאמר לכהנים, אבער מען זעט אז דער אויבערשטער ענטפערט נישט פאר די כהנים; פאר וועמען ענטפערט ער? פארן פאלק! דאס מיינט אז דאס איז צוליב דעם וואס איר זענט ראוי, צוליב אייער תשובה, צוליב אייערע זכויות, און דערפאר ענטפערט דער אויבערשטער יעצט צו זיי.