ספר יואל קאפיטל ב. "תקעו שופר בציון והריעו בהר קדשי ירגזו כל ישבי הארץ כי בא יום ה' כי קרוב". תקעו שופר בציון - דער שופר איז געמאכט כדי אויפצומונטערן דעם עם זיי זאלן תשובה טאן איידער די רעה קומט; מיר האבן דאך געזען א שווערע נבואה איבער ארבה וואס גייט קומען, אויפצומונטערן די הערצער זיי זאלן תשובה טאן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז דא אן חילוק צווישן דעם פריערדיגן קאפיטל און דעם קאפיטל. זאגט דער מלבי"ם, אין פריערדיגן קאפיטל האבן מיר געזען אז דער נביא האט געזען אין א מחזה, אין א נבואה, אז עס גייט קומען ארבה. אויף דעם האט גערעדט דער פריערדיגער קאפיטל און אויך אונזער קאפיטל. דער חילוק איז, אז אין אונזער קאפיטל רעדט ער יעצט פונעם זמן ווען דער ארבה האט שוין אנגעהויבן צו קומען און אנפאלן אויפ'ן לאנד. אין פריערדיגן קאפיטל האט ער גערעדט פון דער התראה: איך זע דאס יעצט אין נבואה, היט זיך! אין אונזער קאפיטל רעדט ער שוין אז דער ארבה קומט שוין אן אין לאנד. און דערפאר זאגט ער זיי: תקעו שופר.
זייער שטייגער איז געווען אנצוזאגן אויף צרות, איז די תקיעת שופר ווי א סארט אלארם: צו ווארענען אז דער ארבה איז אנגעקומען. די תקיעה, זאגט אויך דער מלבי"ם, איר ציל איז געווען צוזאמצוזאמלען דעם עם. און דערפאר זאגט ער תקעו אין ציון, אין דער גאנצער שטאט, כדי אלע שטאטסלייט זאלן הערן. די תרועה ווידעראום איז געווען געמאכט כדי אויפצומונטערן א שרעק, כדי זיי זאלן תשובה טאן. זענען דא דא צוויי צילן: עס איז דא "תקעו שופר בציון" - דאס איז כדי צוזאמצוזאמלען דעם עם; עס איז דא "והריעו בהר קדשי" - דאס איז כדי זיי אויפצומונטערן צו תשובה, די תרועה וועקט אויף שרעק. "הר קדשי" איז בית המקדש. און דורך דעם "ירגזו כל ישבי הארץ" - זיי וועלן האבן מורא פונעם אויבערשטן און וועלן פארשטיין "כי בא יום ה' כי קרוב", דער טאג פונעם אויבערשטן איז נאנט.
דאס הייסט, ערקלערט דער מלבי"ם, ביי א בשר ודם קען איך נישט זאגן אז א זאך איז געקומען סיידן זי איז ממש דא. איך קען נישט זאגן אז א צרה איז געקומען סיידן זי איז שוין דא. ווייל כל זמן זי איז נאך נישט אנגעקומען, זענען פאראן מחיצות און שטרויכלונגען וואס קענען פארהאלטן איר אנקומען; עס קענען זיין פילע סיבות וואס וועלן גורם זיין אז זי זאל נישט קומען. אבער דאגעגן ביים הקדוש ברוך הוא איז נישטא קיין שום מחיצה אדער מונע. מען קען נישט זאגן: "ווער ווייסט וואס וועט זיין אינצווישן?" וואס הייסט ווער ווייסט? דער אויבערשטער ווייסט! דער אויבערשטער באשטימט די מציאות. ביי הקדוש ברוך הוא קענען מיר קומען און זאגן "כי בא", אפילו ווען די זאך איז נישט אויפ'ן פלאץ נאר זי דארף ערשט אנקומען, קען מען עס אנרופן "בא" - עס איז שוין געקומען. אבער ביי אונז, ווי אזוי קענסטו עס אנרופן "בא"? אפשר וועלן זיין סיבות וואס וועלן עס צוריקהאלטן? ווער זאגט אז עס קומט? ניין, עס וועט זיכער קומען! אפשר וועלן זיין סיבות אז עס זאל נישט קומען? דא זאגט ער "כי בא יום ה' כי קרוב" - ביים הקדוש ברוך הוא איז אלעס בגדר "קרוב", גארנישט שטייט נישט אין וועג פון זיין גזירה, ממילא קען מען זאגן "כי בא יום ה'", ווייל די זאך איז באמת נאנט, און ביים אויבערשטן, ווען עפעס איז נאנט, הייסט עס שוין געקומען; עס איז נישטא קיין שום מחיצה און קיין שום מפריע.
"יום חשך ואפלה יום ענן וערפל כשחר פרש על ההרים עם רב ועצום כמהו לא נהיה מן העולם ואחריו לא יוסף עד שני דור ודור". יום חושך ואפלה - די צרה, זאגט דער רד"ק, ווערט צוגעגליכן צו חושך. אזוי ווי ווען מען וויל אויסדרוקן שמחה, דרוקט מען עס אויס מיט ליכטיגקייט: "ליהודים היתה אורה ושמחה", שמחה דרוקט זיך אויס מיט ליכט; פארקערט אויך, ווען מען וויל אויסדרוקן טרויער, פינסטערניש, רעדט מען פון חושך, מען רעדט פון אפלה, מען רעדט פון צרות. אדער נאך אן הסבר, זאגט דער רד"ק, ער האט אונז געוואלט זאגן אז דער חושך דא איז אן אמת'ער, א פאקטישער: עס קומט דער ארבה, און וואס טוט ער? "וכסה את עין הארץ ולא יוכל לראות את הארץ". ווען עס קומט ארבה ווערט חושך. אויב אזוי, "יום חושך ואפלה" - דער ארבה וועט קומען אין אזא מאס אז אלעס וועט ווערן פארפינסטערט, מען וועט נישט זען די זון.
און אויף דעם זאגט ער "כמוהו לא נהיה" - אזא ארבה איז נאך קיינמאל נישט געווען. אבער לכאורה האבן מיר דאך געזען אז עס איז געווען דער ארבה פון מצרים? האבן מיר שוין פריער ערקלערט און ארויסגעברענגט דעם חילוק וואס די מפרשים זאגן, אז דער ארבה פון מצרים איז געווען בעיקר איין מין און אזוי ריזיג אין דער כמות ווי קיינמאל בעפאר. אבער דא ביי יואל איז "לא היה כמוהו" געווען אין דער כמות פון די סארטן ארבה; ער איז נישט צוגעקומען צו דער צאל פון מצרים, אבער אין די סארטן איז ער געווען פיל מער: ילק, חסיל, גזם. דער יחוד פון מצרים'ס ארבה איז געווען אין דער כמות, און דער יחוד פונעם ארבה אין יואל'ס צייטן איז געווען אין די מינים, אין די סארטן. דאס איז געווען דער יחוד. און דערפאר שטייט סיי אויף דעם און סיי אויף יענעם "לא היה כמוהו ולא יהיה". ווי אזוי קען מען זאגן אויף מצרים "לא היה ולא יהיה", און דערנאך זאגן אויף יואל'ס "לא היה ולא יהיה"? נאר וואס איז דער פשט? ווי מצרים איז נישט געווען און וועט נישט זיין מצד דער כמות - דאס הייסט די צאל באשעפענישן וואס זענען געקומען, מיליארדן למשל; אבער ווען מען רעדט פונעם ארבה פון יואל, זאגט מען: אפשר איז נישט געווען אזא כמות - עס זענען געווען מיליאנען, אבער אין די סארטן איז נאך קיינמאל נישט געווען אזוינס; קיינמאל זענען נישט געקומען אזוי פיל מינים אין איין מכה.
דער מלבי"ם ערקלערט וואס איז די כפילות: "חושך ואפלה", "ענן וערפל"? זאגט דער מלבי"ם: ווען מען באשרייבט חושך, באשרייבט מען אז דער טאג איז פארטונקלט געווארן, עס איז דא אפלה. וואס מיינט אפלה? העדר אור, עס פעלט ליכטיגקייט; די זון איז אונטערגעגאנגען, איז ממילא דא אפלה. זאגט ער דיר: עס איז נישט נאר דאס, נאר עס וועט זיין "יום ענן וערפל". דאס הייסט, עס איז פאראן א בחינה פון א חושך וואס איז אן העדר, און עס איז פאראן א חושך וואס איז א מציאות ממש. "חושך העדרי" מיינט אז ס'איז נישטא קיין ליכט; אויב ס'איז נישטא קיין ליכט, איז דא חושך. פארמאך יעצט דא די פארהאנגען אדער לאדנס, וועט ווערן חושך. וואס האב איך אריינגעברענגט? גארנישט, נאר אוועקגענומען די זון; אז די זון פעלט, איז דא חושך. דאגעגן איז פאראן א ממשות'דיגער חושך. א ממשות'דיגן חושך דעפינירט דער מלבי"ם דורך פארע און נעפל-וואלקענעס וואס פארטונקלען. אויב מיר וועלן למשל יעצט מאכן דא א שווארצן, געדיכטן נעפל, וועט דא זיין א חושך וואס איז א ממשות - נישט בלויז אן העדר פון ליכט, נאר דער חושך אליין איז א זאך וואס מען קען ממש אנטאפן און שפירן. זאגט ער: אזוי וועט אויך אויסזען דער ארבה וואס שפרייט זיך אויס ווי דער פרימארגן-שיין וואס שפרייט זיך אויס איבער די בערג אינדערפרי. אזוי וועט ער אויסזען אויף די שפיצן פון די בערג, גלאנציג און בליציג פון ווייטן, אז ער איז אן "עם רב" אין כמות און "עצום" אין איכות, וואס אזוינס איז נאך קיינמאל נישט געווען - ווי מיר האבן געזאגט אז עס איז דא געווען א כמות פון פיר מינים ארבה וואס איז קיינמאל בעפאר נישט געווען. איז אויב אזוי איז געווען סיי "חושך ואפלה" מצד דעם העדר האור, און סיי "ענן וערפל" וואס דאס איז א הוספה אז עס זאל אויך זיין א בחינה פון א ממשות'דיגן חושך, און דער ארבה וועט קומען "כשחר פרוס על ההרים עם רב ועצום כמוהו לא נהיה מן העולם ואחריו לא יוסף עד שני דור ודור".
"לפניו אכלה אש ואחריו תלהט להבה כגן עדן הארץ לפניו ואחריו מדבר שממה וגם פליטה לא היתה לו". לפניו אכלה אש - זאגט דער מלבי"ם, דער ארבה האט בעצם גארנישט איבערגעלאזט; אלעס וואס ער עסט פארטיליגט ער, יעדן בוים, יעדן געוואקס, פונקט ווי א פייער וואס עסט און פארברענט אלעס, און גלייך ווי איידער ער קומט אן גייט א פייער פאר אים וואס פארברענט אלעס; דאס הייסט, דער ארבה קומט אן, און עס בלייבט פשוט גארנישט איבער. און ער זאגט ווייטער: נאכדעם וואס דער פייער גייט, ווען דער ארבה גייט אוועק, האט דאס פייער שוין גארנישט וואס צו עסן, ווייל אלעס וואס מ'האט געקענט עסן איז ווי א פייער וואס איז געגאנגען פאר אים און אלעס אויפגעגעסן - דאס איז א מליצה'דיגער משל. אויב אזוי, וואס פאסירט נאך אים? זאגט ער: נאך אים איז געווען א פלאם - "ואחריו תלהט להבה". זאגט דער מלבי"ם: א להבה איז אנדערש פון אן אש; די להבה פארברענט נאכ'ן פייער אויך די ווארצלען וואס ליגן אין דער ערד, און דערפאר שטייט "ואחריו תלהט להבה". דאס פייער עסט דאס וואס איז אויפ'ן אויבערפלאך, אבער די להבה ברענט טיפער אונטן און פארצערט אויך דאס וואס איז אין דער ערד. דאס איז "ואחריו תלהט להבה". און פריער זאגט ער: זאלסט וויסן, פאר זיין אנקומען איז דאס לאנד געווען ווי גן עדן, פול מיט כל טוב; אבער נאכדעם וואס ער גייט אוועק, איז דאס לאנד ווי א מדבר. און דאס איז נאך ערגער ווי פייער, ווייל פון א פייער קען מען צומאל נאך עפעס ראטעווען, עס בלייבן נאך אמאל זאכן פארבליבן, אבער דא זאגט ער: עס וועט נישט בלייבן קיין שום פליטה, גארנישט וועט נישט איבערבלייבן - "וגם פליטה לא היתה לו", גארנישט איז נישט אנטלאפן אדער געראטעוועט געווארן.
"כמראה סוסים מראהו וכפרשים כן ירוצון". דער דאזיגער ארבה איז ענליך אין זיין געיעג צום אויסזען פון פערד. ערקלערט דער מלבי"ם: אזוי ווי פערד - יעצט וועט ער אונז באשרייבן, גיט אכטונג, א רייע פסוקים וואס לויט'ן מלבי"ם שטעלט דער נביא אין די אלע פסוקים צו דעם ארבה צו א מיליטער און אן ארמיי וואס לויפט אין מלחמה, און מיר וועלן זען עטליכע פסוקים מיט פארשידענע דימויים צו א מיליטער. ער הייבט קודם אן מיט פערד: ווען עס איז דא א מלחמה, לויפן די פערד כדי איינצונעמען דאס לאנד. קודם כל האט דאס פערד מצד זיך א גבורה, עס לויפט מיט א שטורעם און מיט א גערודער, אויף דעם זאגט ער "כמראה סוסים מראהו" - ער לויפט מיט א געוואלדיגן רעש. אויב א מענטש רייט אויפ'ן פערד, ווי אזוי ווערט דער מענטש אנגערופן? א "פרש" (רייטער). "וכפרשים כן ירוצון" - ווען א פערד לויפט מיט א רייטער אויף זיך, לויפט ער פיל שנעלער, עס איז פאראן איינער וואס שמויסט אים און יאגט אים אונטער. און גיט אלעמאל אכטונג: אין דער שפראך פון מליצה הייבט מען אלעמאל אן מיט עפעס און מען לייגט צו און לייגט צו. ווייל אויב מען לייגט נישט צו, איז דאך לכאורה נישטא קיין תועלת אין דעם וואס מען פארמערט מיט ווערטער. למשל, אויב מען וויל זאגן: מיר וועלן שלאגן דאס לאנד, מיר וועלן פארניכטן די וואסער-קוואלן, מיר וועלן הארגענען אלע קעמפער, מיר וועלן אויך שלאגן פרויען און קינדער... מען זעט אז יעדס מאל לייגט מען צו נאך א זאך. אבער אויב מ'האט שוין געזאגט "איך וועל אלעמען אויס'הרג'ענען", און דערנאך זאגט מען "איך וועל נאכדעם פארברענען די נאפט-קרונען", נו, וואס מאכט עס אויס? ס'איז דאך שוין קיינער נישט דא, וואס פעלט אויס צו דערמאנען די נאפט-קרונען? דאס הייסט, מען דארף פארשטיין אז ווען מען וויל ארויסברענגען א צרה אדער אויסדרוקן די שטארקייט פון א זאך, גייט מען אלעמאל און לייגט צו מער און מער; ווייל אויב לייגט מען נישט צו, וואס האט מען דא מחדש געווען מער ווי פריער? מען האט דאך שוין פון פריער אלעס געזאגט! דאס זעלבע איז דא: צום ערשט האבן מיר געזאגט "כמראה סוסים", די פערד לויפן, דאס איז נאך נישט די העכסטע שנעלקייט; "וכפרשים כן ירוצון" - ווען עס זיצט אויף אים א רייטער, ווערט ער דאך פיל פיל שנעלער, ער יאגט מיט אן אויסערארדענטליכער שנעלקייט. און וואס איז דער מליצה'דיגער געדאנק? "כפרשים", עס איז דא א רייטער - וואס טוט דער רייטער? ער יאגט דאס פערד; דא איז דער ארבה ווי פערד, און ווער איז דער רייטער? דאס איז דער הקדוש ברוך הוא. הקדוש ברוך הוא איז כביכול דער רייטער וואס יאגט די דאזיגע פערד, דעם ארבה, זיי זאלן לויפן פארטיליגן אייער לאנד; דער באפעל פונעם אויבערשטן און זיין גזירה איז כביכול דער וואס רייט אויף אים.
יעצט, אויב מען שפאנט איין עטליכע פערד אין א וואגן, איז דער רעש נאך פיל גרעסער; ווען עטליכע פערד שלעפן א וואגן, הערט זיך א קול רעש פון רעדער. דאס איז דער קומענדיגער פסוק: "כקול מרכבות על ראשי ההרים ירקדון כקול להב אש אכלה קש כעם עצום ערוך מלחמה". כקול מרכבות על ראשי ההרים ירקדון - זאגט דער מלבי"ם, זיי פאראייניגן זיך צוזאמען און לאזן הערן א קול ווי דער קול פון קריגס-וועגנער; דא איז אויך פאראן דאס גערודער פון די רעדער, און דאס איז א מרכבה פון עטליכע פערד. און כאטש עס איז נישט דער שטייגער פון פערד און זייערע וועגנער ארויפצוגיין אויף שפיץ בערג, זאגט ער דיר דא אז זיי וועלן טאנצן אויף די שפיצן פון די בערג. "כקול מרכבות כקול להב אש" - נאכדעם וואס ער באשרייבט דעם קול וואס הערט זיך אין דער צייט פון דער פעולה ווען ער פארניכט אלעס, זאגט ער אונז אז ער וועט מאכן א קול ווי א פלאם פייער וואס עסט שטרוי. מיר האבן שוין פריער געזען אז ער פארגלייכט דעם ארבה צו פייער, אבער יעצט וויל ער אויך רעדן פונעם קול: ווען פייער ברענט, איז עס אמאל שטיל; אבער ווען עס ברענט שטרוי, הערט מען כסדר קנאקענישן און קראכערייען. זאגט ער: אזוי וועט אויך זיין דער רעש פונעם פייער - נישט סתם א פייער, נאר א פייער וואס מאכט א געוואלדיגן רעש. מען דארף פארשטיין אז דער ענין פונעם קול איז זייער וויכטיג, ווייל די מלחמות אין יענע צייטן זענען געווען שטארק געבויט אויף פסיכאלאגישע קריג. היינט ווייסט מען שוין ווי אזוי צו פירן די גאנצע פסיכאלאגיע, אבער אין יענע צייטן איז עס געווען באזירט דערויף: וויבאלד דער מענטש איז בפועל ארויסגעגאנגען אויפ'ן קאמפף-פעלד, האט יעדער צד געזוכט צו מאכן שרעקעדיגע קולות כדי אריינצוברענגען א מורא אין הארצן פונעם פיינט; צומאל פלעגט מען שרייען אדער בלאזן אין שופרות, און וואס מאכט דאס? עס שאפט א בילד פון א שרעקליכער בריאה, א גרויסע מאכט, אן "עם רב" - עס קען זיין אז זיי זענען אלע צוזאמען בלויז הונדערט מענטשן, אבער זיי מאכן א רעש ווי דריי טויזנט! און דורך דעם ווערט א שרעק און א בהלה אין מחנה פונעם פיינט, און דורך דעם צעגייען זיי און לויפן אוועק. אזוי אויך דא, וויבאלד ער וויל פארגלייכן דעם ארבה צו א מיליטער, זאגט ער אז עס וועט זיין א געוואלדיגער רעש; ווען עס איז פאראן א רעש, ברענגט עס א פחד אין הארץ, עס ברעכט דעם גייסט. דערפאר זאגט ער אז זיין פארברענען וועט זיין ווי א פייער וואס עסט שטרוי. יעצט באשרייבט ער ווי דער ארבה גרייט זיך אראפצוגיין פון די בערג צו די שטעט, און שילדערט אים ווי איינער וואס גרייט זיך צו א מלחמה. אויף דעם זאגט ער: "כעם עצום ערוך מלחמה" - ווי א מעכטיג פאלק גרייט צו מלחמה; און ווי געזאגט, באשרייבט ער דא אלעמאל דעם ארבה לויט'ן מלבי"ם מיט די אויסדרוקן פון אן ארמיי וואס גייט ארויס צום קאמף, זאגט ער דיר: זיי זענען אויסגערעכנט און ארגאניזירט, זיי קומען פון די בערג ווי א מעכטיג פאלק וואס איז גרייט צום קריג.
"מפניו יחילו עמים כל פנים קבצו פארור". מפניו יחילו עמים - די פעלקער ציטערן און האבן מורא פאר אים. דאס הייסט, עס איז פאראן א פיינט וואס מען גייט ארויס קעגן אים, און עס איז פאראן א פיינט וואס מען האט מורא פון אים און מען לויפט אוועק. "כל פנים קבצו פארור" - וואס מיינט "קבצו פארור"? פון יעדן פנים זאמלט זיך איין זיין שיינקייט און פראכט, דער גלאנץ ווערט פארשוואונדן פון גרויס שרעק און צער. "פארור" מיינט פאר (שיינקייט), דער פאר האט זיך איינגעזאמלט, אין באדייט פון נאסף, ער פעלט. למעשה וואונדערט זיך דער פאטער פונעם רד"ק אויף דעם פירוש: ער זאגט אז עס פאסט נישט דאס ווארט "התקבץ", נאר עס וואלט געפאסט צו זאגן "יאסף", אזוי ווי "ויאסוף רגליו אל המטה" - דאס ווארט איז אסף, נישט קיבץ; מען וואלט געדארפט זאגן "כל פנים יאספו פארור", אז דער גלאנץ איז איינגענומען געווארן און פארשוואונדן פונעם פנים, און נישט "קבצו". עס איז דא נאך א ביאור, וואס איז אגב אויך דער פירוש אז פארור איז מלשון פאר, ווי מנחם און דער אבן עזרא ערקלערן. עס איז דא נאך א פירוש וואס דער מלבי"ם ברענגט אין ביאור המילות, אז "פארור" איז דער היפך פון פאר! ווי אזוי קען דאס זיין? זאגט דער מלבי"ם: פונקט ווי מען זעט אז עס איז דא "משרש" אדער "מסקל" - עס איז דא א ווארט איינצוווארצלען, און עס איז דא א בחינה פון אויסווארצלען, און ביידע קומען פון די זעלבע אותיות פון שורש: איינס איז איינווארצלען און דאס צווייטע איז משרש (אויסווארצלען); עס איז דא "לסקול" מיט שטיינער, צו ווארפן שטיינער, און עס איז דא "לסקל" שטיינער, וואס מיינט אוועקנעמען די שטיינער; עס איז דא "קלס" וואס מיינט שפאט, און עס איז דא "לקלס" וואס מיינט לויבן און רימען, ווי מיר וועלן באלד זען ווייטער. אזוי אויך דא וויל ער זאגן אז דאס איז די באדייטונג: "קבצו פארור", פארור איז דער פארקערטער פון פאר - פונקט ווי איינווארצלען און אויסווארצלען, איז דא פאר און פארור מיינט אוועקנעמען די שיינקייט. אזוי וויל דער מלבי"ם ערקלערן צוליב דער כפילות פון דער למ"ד הפועל, דאס הייסט דער אות ר'. נאך אן הסבר איז, אז "פארור" איז מלשון "צעברעקלען" (פירורים): ווען דאס פנים איז גלאט, זעט עס אויס ווי איין גאנצע זאך; אבער ווען דאס פנים איז קארטשעוואטע און איינגעקרומט פון שרעק, זעט עס אויס ווי שטיקלעך שטיקלעך, ווי ברעקלעך, דורך די קנייטשן פונעם פנים זעט עס אויס צעברעקלט. רש"י ערקלערט אז "קבצו פארור" מיינט אז זייערע פנימ'ער זענען געווארן שווארץ ווי די שווארצקייט פון א טאפ (קדירה), ווי עס שטייט "ובשלו בפרור", און דער אל"ף איז אן איבריגער אות וואס מען לייענט נישט, איז עס פשוט ווי "פרור" (אן אן אל"ף נאכ'ן פ"א).
"כגבורים ירצון כאנשי מלחמה יעלו חומה ואיש בדרכיו ילכון ולא יעבטון ארחותם". כגיבורים ירוצון - זיי לויפן ווי גיבורים, ווי מיר האבן ערקלערט אז די גאנצע שפראך דא קומט פארצושטעלן דעם ארבה ווי קריגס-גיבורים. יעצט באשרייבט ער ווי אזוי זיי נעמען איין די מויער פונעם שטאט: זיי זענען דאך אראפגעקומען פון די בערג, און מיר האבן געזאגט אז זיי קומען יעצט אין דער ריכטונג פון דער שטאט; יעצט שילדערט ער ווי זיי באזיגן די שטאט-מויער. צום ערשט לויפן זיי צו דער מויער ווי גיבורים. דאס הייסט, ווען מען איז אן ארמיי וואס וויל מלחמה האלטן קעגן א שטאט, קען מען נישט צוגיין צו דער מויער במנוחה, ווייל אויפ'ן מויער שטייט דאס פיינטליכע מיליטער וואס וועט דיך פארטרייבן; וואס מען דארף טאן איז צו קומען שנעל, און דורך דעם שנעלן אנקומען, נאך איידער יענע האבן צייט זיך אנצוברייטן און זען און טאן וואס מען דארף, וועט מען שוין זיין נאנט צום מויער, מען ברעכט אויף דעם טויער און מען גייט אריין. דערפאר שילדערט ער יעצט: "כגיבורים ירוצון" - ווען זיי לויפן צום מויער, לויפן זיי מיט גבורה ביז זיי קומען אן צום מויער, כדי צו פארטרייבן די קעמפער. נאכדעם דארף מען קריגס-טאקטיקן ווי אזוי ארויפצוקריכן אויפ'ן מויער, דערפאר זאגט ער ווייטער "כאנשי מלחמה יעלו חומה" - ווי מלחמה-לייט קריכן זיי ארויף אויפ'ן מויער כדי אריינצוגיין אינעווייניג. און דערנאך שטעלן זיי אויס די חילות, יעדער גדוד האט זיך זיין אייגענעם וועג; און מער פון דעם, זיי שטעלן זיך אויך אן א זייטיגן וועג, כדי אויב ס'איז דא א פראבלעם זאל מען זיך קענען ווענדן צום זייטיגן וועג, אדער ארומרינגלען דעם פיינט פון דער זייט. מען לאזט אלעמאל איבער אן אנטלויף-וועג אדער נאך א ריכטונג, אז אויב אויפ'ן הויפט-וועג שטויסט מען זיך אן אין א שטארקן ווידערשטאנד, אדער אויב דער פיינט קומט אנפאלן, זאל מען אים קענען באפאלן פון הינטן און אים בייקומען מיט א צוואנג-באוועגונג. א זייטיגער וועג איז אלעמאל א זאך וואס דארף העלפן א חיל אין פארשידענע אומשטענדן. און אויף דעם זאגט ער צום ערשט: "איש בדרכיו ילכון" - עס זענען דא גדודים און יעדער גדוד האט זיין וועג; "ולא יעבטון אורחותם" - זיי וועלן אויך נישט פארדרייען דעם וועג וואס איז דער זייטיגער וועג. און לאמיר ערקלערן: דער מלבי"ם זאגט אז עס איז פאראן א "דרך", עס איז פאראן "אורחות", און עס איז פאראן א "מסילה". א "דרך" איז דער גרויסער וועג, א הויפט-שאסיי; פון אים גייען ארויס "אורחות" - דאס זענען זייטיגע וועגן וואס פירן צו דערפער, שטעטלעך וכדומה; און א "מסילה" איז א געפלאסטערטער, געבאנטער וועג. דאס איז דער חילוק צווישן זיי. ער זאגט: "לא יעבטון אורחותם" - לויט ווי דער רד"ק ערקלערט, מיינט עס אז גארנישט וועט נישט צוריקהאלטן זייערע וועגן, זיי האבן קיין שום מניעה אין וועג; ער ברענגט נאך אן הסבר מלשון "העבט תעביטנו", עס איז נישט אינגאנצן קלאר ווי אזוי דאס שטימט דא; אבער דער פירוש וואס זעט אויס די מערסטע ריכטיג איז ווי דער אבן עזרא און רש"י ערקלערן, און אזוי איז אויך משמע פונעם תרגום, אז די כוונה איז "יעוותון" - כאטש עס שטייט דא מיט א בי"ת און טי"ת, איז אבער די כוונה ווי מיט א עי"ן און וא"ו, און אזוי איז אין דער אראבישער שפראך, און ס'איז נישטא קיין ענליכס אין תנ"ך. "יעוותון" מיינט פארדרייען אדער קרימען - זיי גייען נישט אויף קרום; זיי וועלן נישט קרימען זייערע וועגן. עס שטייט דא "כגיבורים ירוצון כאנשי מלחמה יעלו חומה" - פרעגט דער מלבי"ם: וואס איז די כפילות? א "גיבור" איז איינער וואס איז א גיבור אין דער נאטור, ער האט 60 קילא מוסקלען צווישן די פלייצעס; אבער אן "איש מלחמה" דארף נישט זיין א גיבור אין דער נאטור, נאר ער איז אויסגעלערנט אין קריגס-טאקטיקן, סטראטעגיעס וכדומה - ער איז א למדן אין מלחמה. דאס הייסט אן איש מלחמה, און דערפאר די כפילות.
"ואיש אחיו לא ידחקון גבר במסלתו ילכון ובעד השלח יפלו לא יבצעו". ואיש אחיו לא ידחקון - זיי שטופן נישט איינער דעם צווייטן, זיי גייען נישט אין א צומישעניש. ווען חיילים גייען אין מיליטער, קענען זיי זיך נישט שטופן איינער דעם אנדערן; מען גייט דאך קעמפן קעגן דעם פיינט, נישט קעגן דעם וואס שטייט אויף רעכטס אדער לינקס; מען טאר יענעם נישט שטופן, בפרט אז מען גייט מיט געווער ווי שווערדן, שפיזן וכדומה, אז מען זאל יענעם חלילה נישט שטעכן. איז "איש אחיו לא ידחקון", נאר "גבר במסילתו ילכון" - יעדער גייט כביכול אויף זיין געבאנטן וועג וואס ליגט פאר אים, נישט ווייט פון זיין חבר און אויך שטופט ער נישט זיין חבר. דערנאך, נאכדעם וואס זיי קריכן ארויף אויפ'ן מויער, זאגט דער מלבי"ם, שפרינגען זיי פון אויבן אראפ, אדער לאזן זיך אראפ מיט שווערדן; אבער אונטן זיצט מען דאך נישט מיט פארלייגטע הענט - מען ווארט אויף זיי אויך מיט שווערדן! און די שווערדן וואס ווארטן אויף זיי אונטן זענען דא כדי זיי צו שטעכן, אז זיי זאלן פאלן דערויף. "שלח" איז א שווערד; דאס איז וואס ער זאגט דא: "ובעד השלח יפולו" - זיי לויפן קעגן די שווערדן, און אין א געווענליכן פאל, ווען מען פאלט אויף א שווערד, "יבצעו" - מפרשים ערקלערן דאס ווי "יפצעו", מען ווערט פארוואונדעט; אבער דא "לא יבצעו" - זיי וועלן נישט פארוואונדעט ווערן, זיי וועט גארנישט פאסירן. נאך אן הסבר ערקלערט מען אז "יבצעו" איז מלשון בוצע זיין, אזוי ווי מען צעשניידט א שטיק ברויט, "בוצע את הפת", שניידן; אזוי אויך דא, זיי לויפן כביכול אנטקעגן דער שווערד און ווערן נישט צעשניטן, דאס הייסט זיי ווערן נישט געשעדיגט דערפון. דער מלבי"ם זאגט: עס שטייט "איש אחיו לא ידחקון גבר במסילתו ילכון", דאס ווארט "גבר" קומט ארויסצוברענגען דעם ענין פון גבורה; כאטש געווענליך איז דער אויסדרוק גבר אויף א מענטש און נישט אויף ארבה, אבער ער וויל זאגן אז דער ארבה וועט קומען מיט גבורה, דערפאר דערמאנט ער אים אלס א "גבר". "בעד השלח", זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן א "שלח" און א "חרב", פארוואס זאגט ער נישט "ובעד החרב יפולו"? ערקלערט דער מלבי"ם: א חרב איז שארף פון ביידע זייטן, און מען נוצט איר צו שניידן, א מענטש שניידט מיט א חרב; אבער א שלח איז זיין עיקר תפקיד צו שטעכן - דאס איז דער חילוק צווישן זיי. ווען די וואס קומען באלאגערן ווילן זיך אראפלאזן פונעם מויער, האלטן די אונטן א שלח - א סארט שפיז אדער א שארפע שווערד ביים שפיץ, כדי אז ווען יענער פאלט אראפ זאל ער פארוואונדעט ווערן פונעם שלח. אבער דא זאגט ער: עס וועט נישט אזוי זיין, נאר "ובעד השלח יפולו לא יבצעו", גארנישט וועט זיי נישט פאסירן! נאך א פירוש ברענגט רש"י, אז "שלח" מיינט א פענצטער; דאס הייסט "ובעד השלח יפולו" - זיי וועלן אריינקומען דורכ'ן פענצטער און אריבערגיין אלע וואפן, זיי וועלן פאלן און רוען; "לא יבצעו", ערקלערט ער, איז מלשון בוצע בצע - זיי קומען נישט צוליב געלט, נאר זיי קומען מיט א שליחות לשם שמים, נישט פאר קיין בצע כסף. נאך אן הסבר ברענגט ער בשם יונתן, אז יונתן ערקלערט אז דאס איז מלשון שליחות, דאס הייסט "ובעד השלח יפולו" - זיי קומען ווייל דער אויבערשטער האט זיי געשיקט, דורך דער שליחות וואס דער אויבערשטער האט זיי געשיקט קומען זיי, און בצע כסף וועלן זיי נישט נעמען; ער קומט לשם שמים, קומט ער דאך נישט פאר קיין געהאלט! און מענטשן וואס קומען מיט א הייליגע שליחות זענען אלעמאל די געפערליכסטע - מען קען זען ביי די פאלעסטינער זעלבסטמערדער, אדער בכלל זעלבסטמערדער, נישט נאר אראבער, ווער באקומט געלט דערפאר? ער גייט זיך דאך הרג'ענען! אבער מען זעט אז מענטשן וואס זענען דורכגעדרונגען מיט מוטיוואציע, אזוי ווי די "קאמיקאזע" קעמפער אין דער צווייטער וועלט-מלחמה, זענען פיל געפערליכער ווי איינער וואס קומט פאר געלט - ווייל פאר געלט וועט זיך א מענטש נישט הרג'ענען. דערפאר זאגט ער דיר: זיי וויסן, "ובעד השלח יפולו" - זיי קומען פון א געפיל פון א שליחות, "לא יבצעו" - נישט צוליב בצע כסף; נעם אין באטראכט אז זיי זענען פול מיט ברען און שליחות, איז דאס דאך גאר גאר געפערליך. נאך אן הסבר זאגט דער רד"ק: דא קומט ער זאגן, עס איז דא א פיינט וואס דו קענסט אים אפשטעלן מיט א שווערד, ער קומט אקעגן דיר און דו קעמפסט מיט א שווערד און דו שטעלסט אים אפ; אבער דא איז א פיינט וואס קיין שווערדן קענען אים גארנישט טאן. פארוואס? ווייל "ובעד השלח יפולו לא יבצעו", ער גייט אדורך זיי; ער פאלט אדורך דער שווערד, און ער ווערט נישט געשעדיגט, ער ווערט נישט פארוואונדעט, צוליב זייער גרויסער לייכטקייט רירט עס זיי בכלל נישט אן.
"בעיר ישקו בחומה ירצון בבתים יעלו בעד החלונים יבאו כגנב". בעיר ישוקו - וואס מיינט "ישוקו"? איין פירוש ערקלערט רש"י אז דאס איז מלשון לאזן הערן א קול, ווי "כמשיק גבים", "דוב שוקק", "ממשק חרול", וואס דאס באדייט מאכן א רעש; זיי זענען ווי דער גערודער פון פליגלען, "משק כנפיו". איז "בעיר ישוקו" - מען וועט הערן זייער רעש וואס שורמט אין שטאט. נאך אן הסבר איז, אז דאס איז מלשון "נשק" (געווער) - "בעיר ישוקו" מיינט אז זיי וועלן קומען מיט זייער געווער אין שטאט. נאך אן הסבר זאגט דער רד"ק, אז דאס איז פונעם ווארט "שוק" (די פיס, פולקע), און דאס גייט פונקט אויפ'ן ארבה ווייל דער ארבה האט לאנגע שוקיים; דערפאר זאגט ער "בעיר ישוקו", דאס הייסט זיי וועלן אוועקשטעלן זייערע פיס אין שטאט, ווי צו זאגן זיי וועלן טרעטן אין שטאט; זיינע שוקיים שטעלן פאר זיינע פיס. נאך א זאך: ער גייט כסדר אן אפשטעל, ער רוהט גארנישט; ווי עס שטייט "כמשיק גבים שוקק בו", וואס ער ערקלערט אז דאס איז נישט בלויז מצד רעש, נאר א זאך וואס באוועגט זיך אן אויפהער, ווי מען זאגט "דאס פלאץ איז שוקק חיים" (קאכט מיט לעבן). קומט אויס אז ער וויל זאגן אז דער ארבה וועט נישט האבן קיין מנוחה, די גאנצע צייט וועט ער זיך קאכן און באוועגן. עס קען אויך זיין מלשון "משתוקק" - ער וועט כסדר גלוסטן און גארן ווי אזוי צו עסן נאך און נאך, אזוי אז למעשה וועט דאס זיין א גאר געפערליכער ארבה. "בבתים יעלו בעד החלונים" - זיי וועלן ארויפגיין אין די הייזער דורך די פענצטער; מען זאל נישט מיינען אז עפעס וועט זיי צוריקהאלטן, אפילו דער פענצטער וועט אים נישט שטערן, דורכ'ן פענצטער וועט ער אריינקומען אין די הייזער. דער מלבי"ם גיט נאך א פירוש אויפ'ן ווארט "ישוקו": ער זאגט אז דאס איז מלשון שוואקן און גאסן (שווקים ורחובות) - "בעיר ישוקו" מיינט אז זיי וועלן גיין און מאכן א קול און אריינגיין אין די שוואקן און מארק-פלעצער; און דער שוק, זאגט ער, איז אויך אן אויסדרוק פון רעש, ווייל א מארק איז א פלאץ פול מיט מענטשן; און ער ברענגט א לשון פונעם פסוק אין ספר נחום (קאפיטל ב, פסוק ה): "ברחובות ישתקשקון" (מיר וועלן דארט אנקומען שפעטער) - דארט זעט מען אן אויסדרוק פון שקשוק, א זאך וואס מאכט א גערודער, ווייל דער שוק איז א פלאץ פון גערודער און טומל.
"לפניו רגזה ארץ רעשו שמים שמש וירח קדרו וכוכבים אספו נגהם". לפניו רגזה ארץ - ווען ער קומט אן, ציטערט די ערד פאר אים; און דאס איז בעצם א משל וואס קומט זאגן אז די מציאות וועט זיין פול מיט שרעק און ציטער. רש"י ערקלערט "רעשו שמים", אז דער הימל כפשוטו וועט דערציטערט ווערן; און וואס מיינט דער הימל? אזוי ווי "ואתה תשמע השמים", כביכול דער צבא השמים וועט זיין דערציטערט און אויפגעשטורעמט, ווייל ווען עס איז דא א צרה פאר כלל ישראל איז פאראן א ציטער אין הימל, אין הימל איז דא א פחד; צוליב דער פורענות וואס קומט אויף כלל ישראל וועט דער הימל ציטערן און שטורעמען. "שמש וירח קדרו וכוכבים אספו נגהם" - דאס הייסט די זון און די לבנה וועלן פארטונקלט ווערן, וואס דאס איז א בחינה פון חושך, ווי מיר האבן פריער געזען אז די זון וועט פארפינסטערט ווערן; און די שטערנס "אספו נגהם", דאס הייסט זיי האבן איינגעצויגן זייער שיין אין זיך אז עס זאל נישט דערקענט ווערן אינדרויסן, אזוי ווי "אוסף ידיך", "ויאסוף רגליו", וואס מיינט ער האט זיי איינגעצויגן צו זיך. דער מלבי"ם ערקלערט אז "לפניו רגזה ארץ רעשו שמים" מיינט אז די סדרים פון דער נאטור וועלן בטל ווערן. די זאך איז מיט אן השגחה מאת ה', ווייל הקדוש ברוך הוא זאגט: "ארגיז שמים ותרעש הארץ ממקומה", דאס הייסט הקדוש ברוך הוא טוט כביכול זיינע פעולות נישט דורך דער נאטורליכער מערכה; די כוח המערכת איז גשמיות'דיגע השפעות, דורך דער זון, דער לבנה, די י"ב מזלות און די שטערנס - דאס ווערט אנגערופן גשמיות'דיגע פעולות, זיי קומען אראפ אין גשמיות'דיגע כלים; אבער עס זענען דא רוחניות'דיגע פעולות וואס הקדוש ברוך הוא פירט מלחמה פון הימל אן זיך צו באנוצן מיט דער נאטור, אן אנצוקומען צו די גשמיות'דיגע מערכות. דאס איז וואס ער זאגט: בבל וועט דער אויבערשטער חרוב מאכן דורך דער מערכה, ווי די נבואה אין ישעיה "ארגיז ותרעש הארץ ממקומה"; אבער דא זאגט ער אז עס וועט נישט זיין דורך דער מערכה - דארט אין בבל וועט דער חורבן זיין השגחי דורך דער מערכה, אבער דא איז עס נישט דורך גשמיות'דיגע כלים, נאר דורך דעם אויבערשטן אליין! און דערפאר זאגט ער צום ערשט: "לפניו רגזה ארץ", און ממילא "רעשו שמים". פארוואס? ווייל די ערד און דער הימל ווערן אינגאנצן בטל פאר דער הנהגה פונעם אויבערשטן; זיי ציטערן און שטורעמען ווייל זייער כוח איז ווי בטל געווארן, יעצט איז הקדוש ברוך הוא דער וואס באווייזט זיינע השפעות. עס איז דא אן הנהגה השגחית, און ווען עס איז דא אן הנהגה השגחית, זענען ממילא אויך די מאורות, "שמש וירח קדרו" - זיי זענען פארטונקלט און גיבן נישט זייער השפעה, ווייל ווי געזאגט באנוצט זיך דער אויבערשטער יעצט נישט מיט די גשמיות'דיגע כוחות אויסצופירן זיין גזירה, נאר הקדוש ברוך הוא אליין; איז ממילא די זון און לבנה וואס פונקציאנירן כסדר, זענען יעצט פארטונקלט געווארן; די שטערנס, דער אויבערשטער באנוצט זיך נישט מיט זיי, דערפאר "אספו נגהם" - זיי האבן איינגעצויגן זייער ליכט, און ממילא פירט הקדוש ברוך הוא אלעס בכוח עצמו, אן קיין שום אריינמישונג פון די נאטור-מערכות.
"וה' נתן קולו לפני חילו כי רב מאד מחנהו כי עצום עשה דברו כי גדול יום ה' ונורא מאד ומי יכילנו". וה' נתן קולו לפני חילו - זאגט דער מלבי"ם: דא גיט ער אונז דעם טעם פארוואס דער אויבערשטער מבטל די סדרי המערכת, פארוואס איז נישטא קיין הנהגה דורך דער נאטור? ווייל "ה' נתן קולו" - דער אויבערשטער האט כביכול בהשגחתו באפוילן אויף דער זאך; דער אויבערשטער האט אויסגערופן און געגעבן זיין קול פאר זיין מיליטער - נאך איידער זיין חיל (דאס הייסט דער ארבה) איז געקומען, האט הקדוש ברוך הוא אויסגערופן און מודיע געווען, אז כאטש דער מחנה פונעם ארבה איז זייער גרויס, איז פונדעסטוועגן "עצום עושה דברו". גיט אכטונג:
"רב מאד מחנהו, עצום עשה דברו". מען וואלט געקענט מיינען: ווער זענען די "עושה דברו"? דאס איז זיין מחנה, דער מחנה וואס דער אויבערשטער האט אהערגעשיקט, דאס הייסט דער ארבה, ער איז גרויס און מעכטיג אלס דער וואס פירט אויס זיין ווארט. אבער דער מלבי"ם ערקלערט נישט אזוי. דער מלבי"ם זאגט: "עצום עושה דברו" - דער וואס וועט טאן זיין ווארט וואס ער האט געהייסן; און וואס האט ער געהייסן? מען זאל תשובה טאן! דאס האט דער אויבערשטער געפאדערט. זאגט ער דיר: דער אויבערשטער האט געגעבן זיין קול פאר זיין מיליטער, ווייל זיין מחנה איז טאקע זייער גרויס, אבער דער וואס איז "עושה דברו" איז נאך שטארקער און מעכטיגער פונעם מחנה! אויב דו ביסט עושה דברו און טוסט תשובה, ביסטו שטארקער פון זיין גרויסן מיליטער, ביסט מעכטיגער פונעם ארבה, און דו וועסט קענען בייקומען דעם ארבה. און דער מלבי"ם ערקלערט אזוי, ווייל עס איז ביי אונז נישטא קיין כפל הענין במילים שונות; ביים מלבי"ם האבן מיר שוין געלערנט אז עס מאכט זיך נישט אז דער פסוק זאל חזר'ן צוויי מאל די זעלבע זאך בלויז פאר שיינקייט פון דער מליצה; אויב ער זאגט עס צוויי מאל, איז עס ווייל ער קומט ארויסברענגען א נייעם געדאנק וואס מיר האבן פריער נישט דערמאנט.
איז "חילו כי רב מאד מחנהו" גייט אויפ'ן ארבה, און "עצום עשה דברו" רעדט פון די מענטשן: עושה דברו - וואס איז דאס ווארט פונעם אויבערשטן? אז מען זאל תשובה טאן; ער איז מעכטיגער פונעם ארבה! ווי אזוי ווערט ער מעכטיגער קעגן אים? טו תשובה, וועסטו זען ווי דער ארבה ציט זיך צוריק; טו תשובה, וועסטו זען אז דו קענסט אים בייקומען. ווייטער זאגט ער: ער האט געגעבן זיין קול צו זאגן: "כי גדול יום ה' ונורא מאד ומי יכילנו" - די כוונה איז, דער טאג וואס דער אויבערשטער האט באשטימט צו שטראפן די זינדיגע איז גרויס און שרעקליך, "ומי יכילנו" - ווער איז דער מאן וואס וועט זיך אנגארטלען מיט מוט צו טאן תשובה, און פון דעם כוח וועט ער עס קענען אויסהאלטן ("יכילנו"), ער וועט קענען ביישטיין אין יענעם טאג, פארנעמען יענע מציאות, דאס הייסט אז די פורענות זאל אים נישט שעדיגן? ווער? דער וואס וועט באמת זיין גרייט צו טאן תשובה, דער וועט עס קענען אויסהאלטן! און פארוואס? זאגט דער אויבערשטער: ער האט געגעבן א קול פאר זיין חיל - נאך פילע טעג איידער ער האט געשיקט דאס מיליטער, האט ער געגעבן א קול פאר זיין חיל; דאס הייסט, ער האט מודיע געווען דורך זיין נביא וועגן דער צרה וואס גייט קומען. איז דער וואס האט זיך באמת אנגעגרייט און תשובה געטאן, האט געראטעוועט זיין נפש.