חִגְרוּ וְסִפְדוּ הַכֹּהֲנִים הֵילִילוּ מְשָׁרְתֵי מִזְבֵּחַ בֹּאוּ לִינוּ בַשַּׂקִּים מְשָׁרְתֵי אֱלֹהָי כִּי נִמְנַע מִבֵּית אֱלֹהֵיכֶם מִנְחָה וָנָסֶךְ. חגרו וספדו הכהנים - "חגרו" מיינט אָנגאַרטלען זיך מיט אַ שק, און דערנאָך לייגט ער צו און זאָגט, נישט סתם חגרו שק, נאָר "לינו בשקים", דאָס הייסט קומט מיט די שקים און נעכטיגט מיט זיי, און קומט אין בית השם און דאָרטן קלאָגט; דאָס הייסט דער שק זאָל נישט זיין אויף אייך בלויז צייטווייליג, נאָר אויך ביינאַכט זאָלט איר לייגן אויף זיך די שקים, אפשר וועט השם יתברך רחמנות האָבן אויף אייך. און ער זאָגט "משרתי מזבח" און "משרתי אלוהי", ווייל דער וואָס באַדינט דעם אויבערשטן באַדינט ביים מזבח, איז דאָס לכאורה דאָס אייגענע.
דער אבן עזרא ערקלערט: "חגרו שק", פאַרוואָס זאָגט ער דאָס אויף אַזאַ אופן? וויבאַלד קיין עולת התמיד האָט איר נישט, דאָס הייסט זיי האָבן שוין נישט געהאַט קיין בהמות, איז שוין נישט געווען וואָס צו מקריב זיין, וואָס בלייבט זיי דען צו טאָן? זאָגט דער אבן עזרא, נאָר צו קלאָגן, נאָר אָנטאָן אַ שק. דער מלבי"ם זאָגט אַז דאָס אָנטאָן אַ שק איז פאַר תפילה, אָבער ער באַגנוגנט זיך נישט דערמיט, ער זאָגט "חגרו וספדו", ספדו גייט אויף דער צרה, דאָס הייסט אָפּקלאָגן, זיך באַקלאָגן און אַרויסברענגען ווי גרויס און שווער די צרה איז. און יעצט ערקלערט ער אַז אין דער אמת'ן רעדט ער דאָ צו צוויי כיתות כהנים: איין כת זאָגט ער זאָלן אָנטאָן שק און מתפלל זיין, און די צווייטע כת זאָל קלאָגן; און אויף וועמען קלאָגט מען? אויף אַ מת, אַן הספד איז אַ מין ענין נאָך ייאוש, ס'איז שוין פאַרפאַלן, מ'קען שוין גאָרנישט טאָן, מ'קען נאָר מספיד זיין. דערפאַר ווענדט זיך די פאָדערונג פון הספד צו דער צווייטער כת, און ער וועט יעצט ערקלערן דעם חילוק צווישן זיי.
עס איז געווען איין כת פון צדיקים'דיגע כהנים, זיי זענען געווען "משרתי השם", וועלכע האָבן געדינט דעם אויבערשטן מיט אַ שלימות'דיגער און ריינער כוונה. און ס'זענען געווען כהנים - גיט אַכט - וואָס זענען בלויז געווען "משרתי מזבח", נישט קיין משרתי השם לויט דער פאַרלאַנגטער כוונה לשם שמים, אַלץ לכבוד הבורא יתברך, נאָר משרתי מזבח; משרתי מזבח מיינט וואָס מ'רופט ער טוט די עבודה און גייט אַהיים, מ'דאַרף מקריב זיין אַ קרבן אויפן מזבח, ברענגט ער דעם קרבן אויפן מזבח און פארטיג. און דעריבער, זאָגט ער, פאַרשטייט פאַרוואָס עס איז דאָ דאָ אַ כפילות: עס שטייט סיי "משרתי מזבח" און סיי "משרתי אלוהי", ווייל ער ווענדט זיך דאָ צו צוויי גרופּעס: די געהויבענע גרופּע זענען "משרתי אלוהי", און די נידעריגערע גרופּע זענען "משרתי מזבח". צו דער געהויבענער גרופּע זאָגט ער "חגרו הכהנים", און פון זיי פאַרלאַנגט ער אַז איר זאָלט מתפלל זיין צום אויבערשטן, און דאָס "חגרו" - אָנגאַרטלען אַ שק - איז פאַר תפילה. לעומת זה, די וואָס זענען בלויז אין גדר פון "משרתי מזבח", זאָגט ער צו זיי "ספדו והילילו", איר זאָלט קלאָגן און יאָמערן, כביכול איר זענט שוין מיואש, און אַ געוויין איז פאַראַן ביי אַ מיואש, דאָס איז נישט איינער וואָס בעט אַ בקשה; און פאַרוואָס? ווייל זייער תפילה איז נישט לרצון, וויבאַלד די דאָזיגע מענטשן זענען אויף אַ נידעריגער רוחניות'דיגער מדרגה, זיי זענען בלויז משרתי מזבח. אָבער די וואָס זענען "משרתי אלוהי", משרתי השם מיט אַ גאַנצער כוונה, צו זיי זאָגט ער "חגרו", איר זאָלט מתפלל זיין, איר זאָלט זיך נישט באַגנוגענען בלויז מיט אַן הספד און יללה ווי אַ מיואש, נאָר ממש בעטן פונעם אויבערשטן אַז דער קדוש ברוך הוא זאָל אָפּטאָן די גזירה פון אייך.
און איר די צדיקים, קומט און נעכטיגט מיט די שקים, "משרתי אלוהי" - וויבאַלד איר אין אייער צדקות זענט מתפלל, טאָ לאָזט נישט אָפּ פון תפילה, גייט אויך שלאָפן מיט די שקים, דאָס הייסט אַז די תפילה זאָל תמיד זיין אויף אייער צונג; ווייל תשובה תפילה וצדקה מעבירין את רוע הגזירה, קען אפשר די תפילה דאָ מבטל זיין די שווערע גזירה פונעם הונגער וואָס דאַרף קומען צוליב דעם היישעריק און עצירת גשמים, זאָל מען מתפלל זיין דערויף. און פאַרוואָס זאָלן נאָר די כהנים מתפלל זיין? איז דען נישטאָ קיין פאָלק? דאַרף דען דאָס פאָלק נישט ליידן? זאָגט ער אויף דעם אין סוף פונעם פסוק: "כי נמנע מבית אלוהיכם מנחה ונסך". וויבאַלד דורך דעם היישעריק איז אָפּגעשניטן געוואָרן פון בית אלוקיכם מנחה ונסך - די ווייץ זענען קאַליע געוואָרן און פאַרװאָרעמט, און די וויין איז פאַרדאָרבן געוואָרן, ס'איז נישטאָ קיין מנחה און קיין נסכים - דערפאַר איז ביי זיי דאָס געפיל און דער ווייטאג זייער גרויס.
קַדְּשׁוּ צוֹם קִרְאוּ עֲצָרָה אִסְפוּ זְקֵנִים כֹּל יֹשְׁבֵי הָאָרֶץ בֵּית ה' אֱלֹהֵיכֶם וְזַעֲקוּ אֶל ה'. קדשו צום קראו עצרה - דאָס הייסט, רופט דאָס פאָלק צו אַ תענית, דאָס איז "קדשו צום". תרגום יונתן זאָגט: "גזרו תעניתא", גזר'ט אַ תענית אויפן פאָלק. "קראו עצרה" - וואָס מיינט קראו עצרה? דערויף זענען פאַראַן צוויי פירושים, און ביידע זענען דאָ אמת.
דער ערשטער פירוש איז פונעם אבן עזרא און רד"ק, וואָס זיי ערקלערן אַז עצרה מיינט אַז דער מענטש זאָל נישט טאָן קיין מלאכה, עצרה ווי "עצרת תהיה לכם", זיך אָפּהאַלטן פון מלאכה; דאָס איז איין פירוש. ס'איז פאַראַן נאָך אַ פירוש וואָס דער אבן עזרא ברענגט בשם יפת, און אַזוי האָבן אויך ערקלערט רש"י און דער מלבי"ם, אַז עצרה איז מלשון אסיפה, ווי "עצרת בוגדים" - אַ צונויפקום פון בוגדים. דער רד"ק ברענגט דאָס נישט דאָ, נאָר ער ברענגט פֿון אַן אַנדער אָרט בשם זיין פאָטער, אַז דאָס וואָרט "צום" איז נישט בלויז ווי מיר זענען געוואוינט צו טראַכטן, מען פאַסט און מען עסט נישט; דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאָטער אַז צום איז אויך אַ צונויפקום, אויך מלשון עצרת און אסיפה. וואו זעען מיר דאָס? ער זאָגט, ווי "צומת הגידים", ווי עס קומען זיך צונויף פיל גידים; אויב אַזוי איז אַ "צומת" אַן אָרט פון קאָנצענטראַציע. ממילא, ווען מען רעדט פון אַ צום, איז די באַדייטונג צונויפנעמען און פאַראייניגן דאָס פאָלק; און וויבאַלד זייער שטייגער איז געווען אַז ווען מען האָט צונויפגענומען דאָס פאָלק פלעגט מען אויך פאַסטן און נישט עסן, איז דאָס וואָרט "צום" פאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ באַגריף פאַר אַ תענית. אָבער במקור, זאָגט דער פאָטער פונעם רד"ק, איז דער באַדייט פונעם וואָרט צום אַ צונויפקום.
מיט פּשוט'ע ווערטער זאָגט ער זיי: מען דאַרף צונויפנעמען דאָס גאַנצע פאָלק צו תפילה, צו בעטן, צו שרייען צום אויבערשטן, טאָמער און אפשר וועט ער אָפּטאָן פון אייך די שרעקליכע מכה פונעם היישעריק און פון עצירת גשמים ווי מיר האָבן געזאָגט. און דאָס אַלץ זאָגט ער זיי נאָך פריער, ווייל אַז די מכה קומט שוין איז פיל שווערער איר אָפּצושטעלן, אָבער ווען די מכה איז נאָך נישט געקומען, דאַן איז נאָך פיל גרינגער איר אָפּצושאַפן.
דער מלבי"ם זאָגט אַז דאָס איז בעצם אַ ציווי צו די כהנים, אַז דער אויבערשטער באַפעלט די כהנים זיי זאָלן מְקַדש זיין אַ פאַסט-טאָג און אויסרופן אַן עצרת פאַרן פאָלק; "קדשו צום" גייט אויף זיי, און בעצם איז דאָס אַ ווענדונג צו די כהנים: איר זאָלט צונויפנעמען דאָס פאָלק מתפלל צו זיין אויף דער זאַך, מען זאָל צונויפנעמען די זקנים און אַלע איינוואוינער פונעם לאַנד און שרייען דערמיט צום אויבערשטן. און פאַרוואָס די זקנים? "אספו זקנים" - ווייל זייער שטייגער איז געווען אַז מען פלעגט אַראָפּשטעלן דעם זקן פאַרן עמוד, און דער זקן פלעגט זאָגן פאַר זיי דברי כיבושין; דערפאַר זאָגט ער זיי אספו זקנים, מען זאָל רופן און ברענגען אויך די זקנים. אֲהָהּ לַיּוֹם כִּי קָרוֹב יוֹם ה' וּכְשֹׁד מִשַּׁדַּי יָבוֹא. אהה איז אַ לשון פון אַ קרעכץ, אַ ווייטאג, אַ ווייגעשריי: אהה ליום, ווייל דער יום השם איז נאָענט, דער טאָג ווען דער אויבערשטער וועט מאַכן אַ משפט און זיך אָפּרעכענען. וכשוד משדי יבוא, ער וועט קומען ווי אַ רויבער (שודד); משדי איז אַ הייליגער נאָמען, דאָס הייסט פונעם אויבערשטן, דער שודד וועט קומען פונעם אויבערשטן.
דער רד"ק ברענגט פונעם ביאור הנגיד, וועלכער ערקלערט אַז "משדי" מיינט אַז ער איז שטאַרק, ווי דער פסוק זאָגט "כקול מים רבים כקול שדי", דאָס הייסט ס'וועט קומען אַ שטאַרקער שודד, איינער פון וועמען מ'קען נישט אַנטלויפן. למעשה קען זייער זיין אַז דאָס איז ענליך צו דעם וואָס איז אונדז באַקאַנט, אַז ווען מען וויל זאָגן אויף אַ זאַך אַז זי איז גרויס פאַרבינדט מען דערצו דעם נאָמען פונעם אויבערשטן, ווי מיר זאָגן "הררי אל" - ווען מען וויל זאָגן גרויסע בערג זאָגט מען הררי אל, ווען מען וויל זאָגן אַ גרויסע פלאַם זאָגט מען "שלהבת יה", און אַזוי ווייטער אין נאָך עטליכע ביישפּילן; אַזוי אויך דאָ, ווען מען וויל זאָגן אַז דער שודד וועט זיין זייער שטאַרק, זאָגט ער "וכשוד משדי יבוא", און דאָס איז אויך אַ לשון נופל על לשון, ווייל "שוד" זענען די זעלבע אותיות שי"ן דל"ת ווי "שדי", און דערפאַר וויל ער זאָגן אַז דאָס איז ווי הררי אל - מעכטיגע בערג - אַזוי אויך דאָ וועט דאָס זיין אַ שטאַרקער שוד, און דערפאַר האָט ער דאָס צוגעבונדן צום ענין פון שם השם.
דער מלבי"ם זאָגט אַז די סיבה פאַרן שרייען איז צוליב צוויי טעמים: ערשטנס, דער טאָג איז נאָענט; גיט אַכט, ער באַטאָנט זיי אַז עס איז נישטאָ קיין צייט, "כי קרוב יום השם", דער טאָג ווען דער אויבערשטער וועט ברענגען די צרה איז נאָענט, דעריבער זאָלסטו נישט זיין רואיג - דאָס איז איין זאַך. צווייטנס, זאָגט ער, זאָלסט נישט טראַכטן - פיל מאָל כאַפּט זיך נישט אַ מענטש צו האַנדלען, מען זאָגט "אַז מיר וועלן קומען צום בריק וועלן מיר אים אַריבערגיין", מיר וועלן שוין זען ווי זיך אַן עצה צו געבן דערמיט; ווען די צרה איז נאָך נישט אַזוי גרויס טראַכט ער אַז די זאַך איז אונטער קאָנטראָל, מען פאַרלאָזט זיך, זאָרג זיך נישט, עס וועט זיין גוט, מיר וועלן זיך שוין מסדר זיין. זאָגט ער דיר: ניין! ערשטנס, דער טאָג איז נאָענט; צווייטנס, "וכשוד משדי יבוא", דאָס איז נישט עפּעס פון וואָס מען קען זיך ראַטעווען, דאָס וועט קומען פון השי"ת און די צרה וועט זיין שווער; און כאָטש לויטן טבע וואָלט די צרה נישט געדאַרפט קומען, וועט זי קומען מיט אַ באַזונדערער באַשטעלונג "משדי", פונעם אויבערשטן. און פאַרוואָס דווקא "שדי"? פאַרוואָס זאָגט ער נישט פונעם שם הויה אָדער אלוקים? ווייל "שדי" איז דער נאָמען וואָס דריקט אויס "שאמר לעולמו די", דער וואָס באַהערשט און ענדערט די טבע'דיגע סדרים. דער שם שדי דריקט אויס אַז דער קדוש ברוך הוא הערשט איבער דער נאַטור, און דער קדוש ברוך הוא האָט אָנגעזאָגט דעם ים ער זאָל קומען בלויז ביז אַ געוויסן פונקט; די וועלט איז געווען ווי פאַדעם־קנוילן וואָס האָבן זיך געצויגן און געברייטערט, און דער קדוש ברוך הוא האָט צו איר געזאָגט "די!". און היינט רעדן די וויסנשאַפטלער פונעם יוניווערס וואָס ברייטערט זיך אויס; ממילא פאַרשטייען מיר אַז די דאָזיגע גזירה איז אַ גזירת עליון, נישט לויטן טבע, נאָר שדי וואָס שדד'ט די מערכות הטבע, און פאַרן צאָרן פונעם אויבערשטן ווער קען שטיין? דעריבער זאָלט איר נישט טראַכטן מיר וועלן זיך שוין אַן עצה געבן ווען עס וועט קומען, ווייל צום סוף וועט מען זיך בשום אופן נישט קענען אַן עצה געבן ווען דאָס וועט אָנקומען.
הֲלוֹא נֶגֶד עֵינֵינוּ אֹכֶל נִכְרָת מִבֵּית אֱלֹהֵינוּ שִׂמְחָה וָגִיל. מיר קענען דאָך זען פאַר אונדזערע אויגן ווי די צייטיגע תבואה און עסן ווערט פאַרשניטן; דער היישעריק וועט קומען, אויפעסן און אָפּשניידן דאָס. און וויבאַלד דאָס עסן ווערט פאַרשניטן, ווערט ממילא פאַרשניטן פון בית אלוקינו שמחה און פרייד, ווייל מען פלעגט ברענגען קרבנות און פייערן חג הקציר און מען פלעגט זיך פרייען, און גרויס איז געווען די שמחת הקציר ווי דער פסוק זאָגט "כשמחת בקציר"; ממילא ווען ס'איז נישטאָ קיין תבואה, איז נישטאָ קיין שמחה און קיין גיל אין בית אלוקינו.
וואָס מיינט דאָס "נגד עינינו"? ס'האַנדלט זיך דאָך דאָ אין אַ נבואה, און דער היישעריק איז דאָך נאָך נישט אָנגעקומען! אָבער ווי מיר האָבן שוין מערערע מאָל ערקלערט, און אַזוי ערקלערט אויך דאָ דער מלבי"ם, דער נביא ווערט אָנגערופן אַ "חוזה"; וואָס איז אַ חוזה? מיט זיין גייסטיגן אויג זעט ער די ווירקליכקייט. צוליב דעם זאָגט ער: דאָס איז "נגד עינינו", דאָס איז עפּעס וואָס איך זע, נישט עפּעס וואָס איך זאָג אייך אַז איך האָב באַקומען אַ מעלדונג אַז ס'גייט זיין; ניין, ער זעט דאָס פאַר זיינע אויגן אין אַ מחזה. און וויבאַלד אַזוי, זאָגט ער זיי אַז זיי זאָלן נישט מיינען אַז דאָס איז עפּעס וואָס אפשר יאָ און אפשר נישט, אַ נישט־באַגרינדעטע ידיעה, נאָר ער זאָגט אייך דאָס איז "נגד עינינו", איך זע די זאַך פאַר אונדזערע אויגן. נאָר לכאורה איז דאָ דאָ אַ שוועריקייט: פאַרוואָס זאָגט ער "נגד עינינו" (פאַר אונדזערע אויגן)? ער וואָלט דאָך געדאַרפט זאָגן נגד עיניי (פאַר מיינע אויגן)!
למעשה קען מען דאָס פאַרענטפערן לויט דעם וואָס שטייט אין די ספרים: מען ברענגט אַז ווען אַ נביא באַקומט אַ נבואה, איז דאָס אַ שפע וואָס קומט אַראָפּ פון הימל, און אַלע אַנדערע נביאים פלעגן דאָס אויך מקבל זיין; נאָר יענער נביא אויף וועמען ס'איז געזאָגט געוואָרן דער באַפעל דאָס איבערצוגעבן, זיין תפקיד איז געווען דאָס איבערצוגעבן פאַרן פאָלק, און עס איז אים געווען פאַרבאָטן צו פאַרהאַלטן זיין נבואה, פּונקט ווי עס איז געווען פאַרבאָטן פאַר אַן אַנדער נביא איבערצוגעבן אַ נבואה אויף וואָס ער איז נישט באַאויפטראָגט געוואָרן. דאָס הייסט, אַלע נביאים פלעגן מקבל זיין די נבואה, נאָר זיי האָבן זי נישט געמעגט איבערגעבן ווייל מען האָט זיי נישט געהייסן דאָס זאָגן; און דערפאַר שטייט אומעטום "וידבר השם אל משה לאמור" - אויב דו האָסט באַקומען אַן אָנזאָג "לאמור", זאָלסטו זאָגן, און אויב דו האָסט נישט באַקומען קיין הוראה לאמור, טאָרסטו נישט זאָגן; "וידבר השם אל משה לאמור" מיינט אַז ערשט ווען ס'איז פאַראַן אַ באַפעל צו רעדן, זאָל מען זאָגן. לויט דעם קען מען זאָגן אַז דאָס וואָס ער זאָגט דאָ "הלוא נגד עינינו אוכל נכרת", מיינט ער מיט "נגד עינינו" נישט בלויז זיך אַליין, ער איז דאָך נישט דער איינציגער נביא; חז"ל זאָגן דאָך אַז ביי כלל ישראל זענען געווען כפליים כיוצאי מצרים, איין מיליאָן און צוויי הונדערט טויזנט נביאים! און אויב מען טיילט דאָס איין לויט די דורות, זענען זיכער אויך אין זיין דור געווען צענדליגער אויב נישט הונדערטער נביאים; מיר זעען דאָך אַז אליהו הנביא האָט באַהאַלטן הונדערט נביאים אין אַ הייל, און דאָס נאָכדעם וואָס איזבל האָט אויסגעהרגעט די נביאים, און נאָר הונדערט זענען געבליבן אין דער הייל, פאַרשטייען מיר אַז ס'זענען געווען פיל נביאים. דעריבער קען ער זאָגן "נגד עינינו" - די כוונה איז נישט בלויז פאַר מיינע אויגן, נאָר אַלע נביאים האָבן געזען דאָס וואָס דער דאָזיגער נביא נבוא'ט, און ממילא שטימט דער אויסדרוק באמת "נגד עינינו".
זאָגט דער מלבי"ם: און ווען ס'איז נכרת געוואָרן פון בית אלוקינו, איז אויך פאַרשניטן געוואָרן די שמחה און גיל. און פאַרוואָס? זאָגט דער מלבי"ם, ווייל אין דער צייט ווען מען פלעגט גיסן די נסכים פלעגט מען זאָגן שירה אין בית המקדש, און יעצט ווען מיר האָבן געזען אַז דער וויינגאָרטן איז פאַרשניטן און פאַרוויאַנעט געוואָרן, איז ממילא נישטאָ קיין נסכים; נישטאָ קיין נסכים - איז נישטאָ קיין שירה אין בית המקדש. עָבְשׁוּ פְרֻדוֹת תַּחַת מֶגְרְפֹתֵיהֶם נָשַׁמּוּ אֹצָרוֹת נֶהֶרְסוּ מַמְּגֻרוֹת כִּי הֹבִישׁ דָּגָן. וואָס זענען די דאָזיגע "פרודות"? אפשר פריער: וואָס מיינט "עבשו"?
"עבשו" איז ווי "עפשו" מיט אַ פ"א, מלשון פאַרפוילט און פאַרשימלט; וויבאַלד די אותיות בומ"ף טוישן זיך אום, ווערט דאָ דער פ"א פאַרטוישט מיט אַ בי"ת - דאָס איז נישט נאָר ביי די אַראַבער, אויך ביי אונדז מאַכט זיך דאָס אַמאָל - און דאָ שטייט עבשו און די כוונה איז עפשו. און וואונדער זיך נישט, מיר האָבן שוין געזען אַזאַ זאַך ווי "הבקר לעניים", וואָס די כוונה איז "הפקר", זעסטו אַז ב' און פ' טוישן זיך. "עבשו פרודות" - וואָס איז דאָ פאַרפוילט געוואָרן? די פרודות. וואָס זענען די פרודות? דאָס זענען די זריעה־קערנדלעך וואָס ליגן אונטער דער ערד; דאָס הייסט, דער זוימען וואָס ליגט אונטער דער ערד, אַנשטאָט צו שפּראָצן און וואַקסן, וועט ער פאַרפוילט ווערן, פאַרדאָרבן ווערן און נישט וואַקסן, און וואָס עס וועט יאָ וואַקסן וועט דער היישעריק אויפעסן, אַזוי אַז עס איז דאָ דאָ אַ דאָפּלטע קללה. אָדער נאָך אַ מעגליכקייט זאָגט דער רד"ק: די זריעה־קערנדלעך זענען פאַרפוילט געוואָרן וויבאַלד ס'האָבן נישט געגאָסן קיין רעגנס, און אויב ס'איז נישטאָ קיין רעגן וואָס פּאַסירט? ער באַקומט אַ ביסל פייכטקייט אָבער עס איז נישטאָ וואָס זאָל אים מאַכן וואַקסן, דאַן פוילט ער אָפּ, און ממילא "עפשו פרודות תחת מגרפותיהם". וואָס מיינט "מגרפותיהם"? מגרפות איז מיט אַ סגול אונטערן מ"ם. עס זענען דאָ דערויף צוויי ביאורים: טייל זאָגן אַז מגרפותיהם מיינט שטיקער ערד (ערד־קלויבן). הערט אַ חידוש'דיגן פירוש: "איש כי יכה את רעהו באבן או באגרוף" - ביים וואָרט "באגרוף" איז דער אל"ף ווי איבעריג, זאָגט דער אבן עזרא אַז דאָס איז ווי "בגרוף"; וואָס איז גרוף? אַן ערד־קלויב, אַ גרויסער שטיין אָדער גרויס שטיק ערד, ווייל דאָ ערקלערן מיר אַז מגרפותיהם זענען שטיקער ערד, איז דער וואָס האָט אים געשלאָגן בגרוף מיינט ער האָט אים געשלאָגן מיט אַ שטיק ערד, אַ גרויסן קלויב ערד וואָס איז גענוג שווער צו שלאָגן דערמיט; לויט דעם איז דאָס נישט דער באַקאַנטער פויסט פון צונויפגעבויגענע פינגער, נאָר ענליך צו אַ שטיין, מיט אַ שטיין אָדער אַ קלויב ערד. ס'איז פאַראַן נאָך אַ ביאור, אַז מגרפותיהם לויטן תרגום יונתן מיינט די דעקלעך (מגופות), און לויט זיין שיטה גייט פרודות אויך נישט אויף די ווייץ־קערנדלעך אונטער דער ערד, נאָר ער ערקלערט גאָר אַז די וויין־קריג זענען פאַרפוילט געוואָרן, דאָס זענען די פרודות - די קריג וויין - און זיי זענען פאַרפוילט געוואָרן תחת מגרפותיהם, דאָס הייסט אונטער זייערע דעקלעך (מגופות), די מגופה איז דער דעקל, און זיי האָבן זיך פאַרדאָרבן אונטער זייער צודעק.
"נשמו אוצרות" - נשמו איז מלשון שומם, וויסט זענען געוואָרן יענע אוצרות פֿון תבואה. פון וועלכן שטאַנדפּונקט? זאָגט דער רד"ק אַז מען קען דאָס ערקלערן אויף צוויי אופנים: איין אופן, וויבאַלד מען ניצט עס נישט, ס'איז נישטאָ קיין תבואה אַריינצולייגן, איז דער אוצר וויסט און ליידיג, דערפאַר שטייט "נשמו אוצרות נהרסו ממגורות". אַ צווייטע מעגליכקייט ערקלערט דער רד"ק, אַז ווען מען באַניצט זיך מיט עפּעס זאָרגט מען דאָס אויסצוהאַלטן און פאַרריכטן, אָבער ווען מען באַניצט זיך נישט דערמיט, ווערט עס ביסלעכווייז פאַראַלטערט און צובראָכן; און דאָ, וויבאַלד מען וועט נישט אַריינברענגען קיין תבואה אין די שפּייכלערס און אוצרות, וועלן זיי למעשה חרוב ווערן, פאַרפאַלן גיין, באַקומען שפּאַלטענע ווענט און קאַליע ווערן, ווייל קיינער וועט זיי נישט פאַרריכטן, ס'איז דאָך נישטאָ קיין שום טעם דערצו, מיר האָבן דאָך ממילא נישט קיין תבואה.
וואָס זענען די "ממגורות"? ממגורות ווי באַקאַנט מיינט אַן אָרט וואו מען האָט געהאַלטן תבואה (שפּייכלערס), ווי עס שטייט "העוד הזרע במגורה". זאָגט דער מלבי"ם אַז דאָס איז אַנדערש פונעם אוצר: אַן אוצר איז גרויס, און די מגורה איז קליין; מען קען זאָגן מגורה איז מלשון מגורים, אַ וואוינאָרט וואו מען לייגט אַריין אַ זאַך, אָדער אפשר מער מסתבר אַז מגורה איז מלשון מאגר, אַן אָרט וואו מען זאַמלט אָן תבואה, און דאָס איז קלענער ווי דער אוצר, וואָס די אוצרות זענען געווען גרעסער. אָבער ס'איז פאַראַן אַן אינטערעסאַנטער פירוש וואָס דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאָטער, אַז דער מ"ם דאָ איז ווי אַ מ"ם השימוש. דאָס הייסט, כאָטש עס שטייט "מַמְּגֻרוֹת" - אגב, ס'איז ממּגורות מיט אַ דגש אינעם צווייטן מ"ם, וואָס מאַכט דעם שווא פאַר אַ שווא נע - זאָגט ער אַז דער מ"ם איז ווי אַ מ"ם השימוש (מִמְּגורות, ווי מיט אַ חיריק), און זי איז נישט קיין חלק פונעם וואָרט, נאָר מיינט "פון די שפּייכלערס", פונקט ווי מען זאָגט מהבית (פונעם הויז); און דעריבער "נשמו אוצרות נהרסו ממגורות" מיינט: זיי זענען וויסט געוואָרן און חרוב געוואָרן אַ טייל פון די מגורות, נישט אַלע זענען צעשטערט געוואָרן, נאָר "מִמגורות נהרסו" - פון די מגורות זענען חרוב געוואָרן, פונקט ווי מען וואָלט געזאָגט עס זענען חרוב געוואָרן פון די הייזער, דאָס הייסט אַ טייל דערפון; אַזוי ערקלערט דער פאָטער פונעם רד"ק.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז די הויפנס תבואה זענען פאַרדאָרבן און פאַרפוילט געוואָרן, דאָס מיינט וואָס עס שטייט "פרודות" - נישט די זריעה־קערנדלעך, נאָר תבואה וואָס מען פלעגט אָנזאַמלען אין הויפנס וואָס זענען געווען באַהאַלטן אינעם פעלד אין דער ערד, און זיי זענען געווען צעטיילט אין באַזונדערע הויפנס; אַזוי ערקלערט ער פרודות, וואָס מיינט פרודות? אַז מען פלעגט זיי אָנהויפֿענען אין באַזונדערע איינסן. אָבער ווי עס זאָל נישט זיין, רעדט מען דאָ פון הויפנס תבואה, און זיי זענען פאַרפוילט געוואָרן אונטער דער ערד, כאָטש דער היישעריק איז אַהין נישט צוגעקומען, האָבן זיי זיך פאַרדאָרבן דאָרטן אין דער ערד וואו מען פלעגט אויפבאַהאַלטן די תבואה. און אויך זענען וויסט געוואָרן די אוצרות, די ערטער וואו מען פלעגט צונויפנעמען די תבואה. דער מלבי"ם ערקלערט, כאָטש מיר האָבן פריער ערקלערט אַז מגרפותיהם מיינט אָדער שטיקער ערד אָדער מלשון מגופה (דעקל), זאָגט ער אַז דאָס איז נענטער צו דעם וואָס מיר קענען, אַז מגרפותיהם איז מלשון מגרפה (אַ שופל אָדער רעכע), ווי חז"ל האָבן גענוצט דעם אויסדרוק מגרפה, און ווי עס שטייט אין פסוק "נחל קישון גרפם", זעסטו אַז עס איז פאַראַן אַ לשון פון גראַפֿן, און דאָס איז די מגרפה מיט וועלכער מען פלעגט אָפּקערן און אָפּשאַרן די מיאוס'קייט און אָפּפאַל. און דאָס וואָס שטייט "עבשו" מיינט "באשו" (פאַרשטינקען), דורך היפוך אותיות; מיר האָבן פריער געטוישט דעם ב' אויף אַ פ' און געמאַכט דערפון "עפשו", ווי דער רד"ק און אבן עזרא בשם רבי מרינוס האָבן געזאָגט, מלשון פאַרשימלט, אָבער דער מלבי"ם זאָגט אַז נישט דעם ב' דאַרף מען בייטן נאָר דעם עי"ן - דאָס איז נישט עבשו נאָר אבשו, און דאָס איז באשו, פונקט ווי כבש און כשב, שמלה און שלמה; דאַרף מען בייטן דעם אָרט פונעם אל"ף, און דאַן קומט אויס אַז דאָס איז מלשון בָּאַשׁ, וואָס מיינט פאַרדאָרבן מיט אַ שלעכטן גערוך. ווען מען פלעגט אָפּשאַרן מיט די מגרפות די שטיקער פאַרדאָרבענע עסן, האָט עס געשטונקען, און דאָס איז געשען דורך דעם היישעריק וואָס האָט עס פאַרדאָרבן; דערפאַר זאָגט ער "עבשו" ווי באשו די פרודות אונטער זייערע מגרפות צוליב דעם היישעריק און דעם קלאַפּ וואָס ער האָט אָנגעמאַכט אינעם עסן.
מַה נֶּאֶנְחָה בְהֵמָה נָבֹכוּ עֶדְרֵי בָקָר כִּי אֵין מִרְעֶה לָהֶם גַּם עֶדְרֵי הַצֹּאן נֶאְשָׁמוּ. מה נאנחה בהמה, נבוכו עדרי בקר - קודם זאָגט ער בכללות "בהמה", וואָס נעמט אַרום אַלץ צוזאַמען, דערנאָך הייבט ער אָן צו פאַרטייטשן בפרטיות: עדרי בקר, עדרי צאן. ער שילדערט ווי ביטער די צרה וועט זיין, אַז סיי דאָס רינדפיך און סיי די שאָף וועלן אויך ליידן. ער זאָגט "מה נאנחה בהמה נבוכו עדרי בקר", נבוכו מיינט צומישט און פאַרוואָגלט, ווי אַ מענטש וואָס איז נבוך און צומישט, ווי "נבוכים הם בארץ סגר עליהם המדבר". "גם עדרי צאן" - וואָס זאָגט ער דיר? אפילו די שאָף־טשאַדעס! פאַרוואָס "אפילו"? זאָגט דער רד"ק, ווייל די שאָף געפינען פיל מאָל עסן און טרינקען וואָס די רינדער געפינען נישט, צוליב אַ פשוט'ן טעם: די רינדער קענען נאָר זיין אויף פלאַכע ערטער, אָבער די שאָף זענען ביכולת אויך אַרויפצוקלעטערן אויף די בערג, זיי קענען זיך פיל מער באַוועגן; און דאָך זאָגט ער: מיט דעם אַלעמען, אויך זיי, "גם עדרי הצאן נאשמו", אויך זיי זענען פאַרוויסט געוואָרן. ער וויל דיר ווייזן ווי שווער די צרה וועט זיין, אַז אפילו די שאָף וועלן נישט געפינען קיין עסן און טרינקען. דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָס וואָרט "מה" איז נישט קיין אויסרוף: וויפיל קרעכצט די בהמה! נאָר ער ערקלערט אַז דאָס איז אַ שאלה; ער האָט דערויף אַן אינטערעסאַנטן פירוש: דער נביא וואונדערט זיך כביכול און פרעגט: רבונו של עולם, אַז דער מענטש האָט געזינדיגט, וואָס האָט די בהמה געזינדיגט?! אויב אַזוי איז די שאלה "מה נאנחה בהמה" ווי "למה" - פאַרוואָס קרעכצט די בהמה? וואָס האָט זי געזינדיגט? פאַרוואָס זענען די טשאַדעס רינדער פאַרוואָגלט אָן קיין פּאַשע? און צי זענען דען "גם עדרי הצאן נאשמו" - ליגט דען אויף זיי אויך אַ שולד? האָבן זיי דען אויך געזינדיגט, אַז השם יתברך זאָל זיי באַשטראָפן?
אֵלֶיךָ ה' אֶקְרָא כִּי אֵשׁ אָכְלָה נְאוֹת מִדְבָּר וְלֶהָבָה לִהֲטָה כָּל עֲצֵי הַשָּׂדֶה. אליך השם אקרא - און ער זאָגט, לאָמיר ממשיך זיין מיטן ביאור פונעם מלבי"ם, אויב דו וועסט מיר ענטפערן אַז דער עיקר עונש איז געקומען אויפן מענטש, אָבער וואָס קען מען טאָן, היות די בהמות זענען דאָך בהמות פונעם ישוב, און היות דער הונגער הערשט אינעם ישוב, איז וואָס זאָל מען טאָן, אַלע זענען דאָך הונגעריג, האָבן די בהמות אויך נישט וואָס צו עסן; וויבאַלד זיי זענען דאָך דעם מענטשנ'ס אייגנטום, זענען זיי אויך אומגעקומען צוזאַמען מיט אים, בפרט נאָך אַז דאָס איז אַ גזירה אויף אים, דאָס הייסט, וויבאַלד דו האָסט זיך נישט אויפגעפירט ווי געהעריג איז נגזר געוואָרן אַז דיינע בהמות זאָלן אויסגעגעסן ווערן, איז דאָס די סיבה, דער עונש וואָס די בהמה ליידט איז בעצם דער עונש פאַרן מענטש.
אָבער דאָך, זאָגט דער נביא, שריי איך ווייטער צו דיר השם און פרעג: "כי אש אכלה נאות מדבר" - אָט זע, דאָס פייער עסט אויך אויף די שיינע פּאַשע־פלעצער אין מדבר, און אין די נאות המדבר וואוינען דאָך נישט קיין מענטשן! "ולהבה ליהטה כל עצי השדה", אפילו די ביימער פונעם פעלד וואָס זענען ווייט פון אַ ישוב פון מענטשן! קומט דאָך צוריק די קשיא פיל שטאַרקער: פאַרוואָס זענען זיי באַשטראָפט געוואָרן? זאָגסט דאָך אַז ס'איז זיין אייגנטום און ביי אים אין ישוב; אָבער די דאָזיגע זענען דאָך נישט זיין אייגנטום און נישט ביי אים! טאָ פאַרוואָס האָט אַ פייער אויפגעגעסן די פּאַשע־ערטער פונעם מדבר, און אַ פלאַם פאַרברענט אַלע ביימער פונעם פעלד? דאָס האָבן מיר ערקלערט לויטן מלבי"ם. לאָמיר ערקלערן לויטן רד"ק און די איבעריגע פשטנים, וואָס ערקלערן אַז דאָס איז בעצם אַ באַשרייבונג פונעם שווערן מצב וואָס וועט זיין: "אליך השם אקרא כי אש אכלה נאות מדבר", דאָס הייסט איך ווענד זיך צום אויבערשטן און שריי: רבונו של עולם, זע די גרויסע צרה, אַ פייער עסט אויף די מדבר־פּאַשעס, מיר האָבן קיינעם נישט וואָס זאָל אונדז העלפן אַחוץ השי"ת, אַ פלאַם גייט דורך אין זיי. וואָס איז דאָס פאַר אַ פייער און פלאַם פון וואָס מען רעדט דאָ? מיר האָבן דאָך פריער גערעדט פונעם היישעריק? זאָגט דער רד"ק אַז דאָס איז ווי אַ פייער און אַ פלאַם; דאָס הייסט, לויטן רד"ק איז דאָס אַ מעטאַפאָרישער אויסדרוק אויפן היישעריק וואָס עסט אויף און דעקט איבער אַלץ, ווי מען זאָגט דער היישעריק איז געקומען און האָט אַלץ פאַרברענט - וואָס הייסט פאַרברענט, מיט פייער? ניין, נאָר ווי מיר האָבן געזאָגט, דאָס איז אַ משל. דעם אבן עזרא איז שווער דאָס אָנצונעמען, ער ברענגט דאָס בשם "יש אומרים", אָבער ער זאָגט אַז דאָס איז נישט ריכטיג, נאָר ס'זענען געווען צוויי זאַכן: איין זאַך איז געווען דער היישעריק, און די צווייטע זאַך איז געווען אַ טריקעניש (בצורת). מיט דעם ווערט פאַרענטפערט די קשיא פונעם אבן עזרא: ווי קענסטו פאַרבינדן די פלאַם צום היישעריק, מען זעט דאָך ווייטער אַז עס איז געווען אַן עצירת גשמים! זאָגט ער אַז ביידע זאַכן זענען געווען; קען זייער גוט זיין אַז "אש אכלה נאות מדבר" רעדט מען פונעם היישעריק וואָס האָט זיך פאַרשפּרייט ווי אַ פייער, און דערנאָך דאָס וואָס שטייט "יבשו אפיקי מים" ווייל עס איז אויך געווען אַ בצורת. אָבער ביידע זאַכן זענען מעגליך, ווייל עס קען מיינען סיי אויפן היישעריק און סיי ממש פייער, ווייל ווען עס איז פאַראַן אַ בצורת ברענט דאָס פייער זייער גרינג, עס איז דאָ אַ גרויסע טריקעניש, און יעדער קליינער פונק מאַכט גרויסע שריפות. ער זאָגט, "כי יבשו אפיקי מים" - עס וועט זיין אַן עצירת גשמים, און כאָטש די חיות פונעם פעלד געפינען נאָך אַלץ פּאַשע אין ערטער וואו עס איז פאַראַן אַ ביסל פייכטקייט, זאָגט ער דיר אָבער דאָ אַז עס וועט זיין אַזאַ עצירת גשמים אַז סיי די טייכן און סיי די וואַסער־שטראָמען וועלן זיך אינגאַנצן אויסדאַרירן; און כאָטש עסן דאַרפן זיי, דאַרפן זיי אָבער טרינקען נאָך מער; ממילא אפילו אויב עס וועט זיי בלייבן אַ ביסל עסן ווייל זיי זוכן אין די בערג, אָבער פון וואו וועלן זיי האָבן צו טרינקען? דעריבער "גַּם בַּהֲמוֹת שָׂדֶה תַּעֲרֹג אֵלֶיךָ כִּי יָבְשׁוּ אֲפִיקֵי מָיִם", און ממילא האָבן זיי נישט וואָס צו טרינקען, "וְאֵשׁ אָכְלָה נְאוֹת הַמִּדְבָּר".
די גראָז־פּלעצער וואָס זענען געווען אינעם מדבר זענען אויסגעטריקנט געוואָרן, און דאַן "אש אכלה" - אַ פייער האָט זיי אויפגעגעסן; זאָגט דער רד"ק, גלייך ווי אַ פייער וואָלט זיי אויפגעגעסן, ווייל צוליב דער טריקעניש זענען זיי ווי פאַרברענט געוואָרן פון דער זון. דער מלבי"ם זאָגט: "גם בהמות שדה תערוג אליך" - דאָס הייסט, דער מלבי"ם גייט ווייטער אויף זיין וועג אַז דער נביא פרעגט מיט וואונדער: רבונו של עולם, וואָס האָבן די בהמות און די חיות געטאָן, פאַרוואָס קומט עס זיי? דעריבער זאָגט ער "גם בהמות שדה תערוג אליך", אויך די מדבר'דיגע בהמה וואָס איז נישט אונטער דער רשות פונעם מענטש וועט שרייען, זי וועט שרייען און בעטן, זי וועט שרייען און זאָגן: פאַרוואָס זענען אויסגעטריקנט געוואָרן די וואַסער־שטראָמען? פאַרוואָס האָב איך נישט קיין וואַסער צו טרינקען? פאַרוואָס האָט דאָס פייער אויפגעגעסן די פּאַשע־ערטער פונעם מדבר? ס'איז נישטאָ קיין גראָז! אויף דעם זאָגט ער: "אליך השם אקרא" - וואָס האָבן די מדבר'דיגע בהמות געזינדיגט, און פאַרוואָס דאַרפן זיי באַשטראָפט ווערן צוליב דעם זינד פונעם מענטש? ווייל אויב דער מענטש האָט געזינדיגט, וואָס האָבן דען די בהמות און חיות געזינדיגט?