מנה מנה תקל ופרסין, און דעמאלט האָט מען פֿאַרשטאַנען אַז השם האָט אויסגעצײלט זײַן מלכות און זי איז געוואויגן געוואָרן און מען האָט זי געפֿונען חסר, און אין דער זעלביקער נאַכט האָט מען געהרגעט בלשצר. אַזוי ענדיקט זיך דאָרט דער פּרק. דאָס הײסט, נאָך אין דער זעלביקער נאַכט זײַנען געקומען די מדיים און זײ האָבן געכאַפּט בבל. אין דער זעלביקער נאַכט וואָס ער האָט אַרויסגענומען די כלי המקדש כדי צו טרינקען אין זײ, ווײַל ער איז זיכער געווען אַז כלל ישראל וועט שוין ניט געגאולת ווערן, מחמת לויט זײַן חשבון זײַנען שוין דורכגעגאַנגען 70 יאָר צום חורבן בבל און קײן גאולה וועט שוין ניט זײַן, אין דער זעלביקער נאַכט איז בבל געכאַפּט געוואָרן.
אַלזאָ דאָס איז וואָס ער זאָגט, בחומם אשית משתיהם. בחומם מײנט דער משתה זײערער, ווען זײ זײַנען געווען אין דער וואַרעמקײט פֿונעם משתה, ווען אַ מענטש טרינקט ווערט ער וואַרעם פֿונעם אַלקאָהאָל, אַלזאָ בחומם אשית משתיהם, איך וועל מאַכן זײער משתה אַז ער זאָל זיך פֿאַרקערן פֿון אַ משתה פֿון שמחה צו אבל. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, והשכרתים למען יעלוזו. די צײַט וועט בײַ זײ זײַן אַ צײַט פֿון אַ גרויסן פּחד, ווי עס שטײט אדין בלשצר שגיא מתבהל וזיווהי שנו עלוהי. דעמאָלט האָט בלשצר זיך זײער דערשראָקן און זײַן פּנים־זיו האָט זיך געביטן ורברבנוהי משתבשין, דאָס מײנט און זײַנע גדולים האָבן ניט געוואוסט אים צו געבן אַן עצה נאָר זײַנען צעטומלט געוואָרן.
והשכרתים למען יעלוזו, דאָס הײסט איך וועל זײ מאַכן ווי שיכורים. און וואָס איז דאָס למען יעלוזו? למען מײנט דאָ צוליב. צוליב יעלוזו. מחמת זײ זײַנען געווען פֿרײלעך און שמח ווען זײ האָבן געטרונקען פֿון די כלי בית המקדש, זאָגט השם איך וועל זײ מאַכן ווי שיכורים און זײ וועלן שלאָפֿן אַ שלאָף פֿון אײביקײט, זײ וועלן זיך ניט אויפֿכאַפּן. דאָס הײסט אַ שיכור וואָס גײט שלאָפֿן, בײַ אַ געוויסן שטאַפּל וועקט ער זיך אויף, אָבער ער זאָגט בײַ זײ וועל איך מאַכן אַז זײ זאָלן האָבן אַזאַ שיכרות, והשכרתים למען יעלוזו, ווײַל זײ האָבן זיך געפֿרײט מיט די כלי בית המקדש, און זײ וועלן שלאָפֿן אַ שלאָף פֿון אײביקײט און ניט אויפֿוואַכן. אַז דאָרט וועט דער שלאָף ניט זײַן ווי אַ שלאָף פֿון אַ שיכור, נאָר עס וועט זײַן אַ שלאָף פֿון אײביקײט פֿון וועלכן זײ וועלן זיך קײנמאָל ניט אויפֿכאַפּן.
נאָך אַן ערקלערונג ברענגט דער רד"ק אין נאָמען פֿון רבנו יונה, וואָס ער ערקלערט וואָס איז דאָס למען יעלוזו. ער ערקלערט יעלוזו, זײ וועלן זיך פֿאַרדרײען און ציטערן. פֿון לשון ערבי ברענגט ער אַז דאָס איז די מײנונג. דער כוונה פֿון די ווערטער איז אַז אַמאָל ווי אַ מענטש וואָס איז קראַנק, אַ רגע פֿאַרן טויט זעט ער אויס ווי לאַכנדיק. ווי עס שטײט רעתכי אז תעלוזי. עס קומט די רעה און דעמאָלט זעט ער אויס ווי לאַכנדיק און שטאַרבט. אַלזאָ דאָ אויך ערקלערט ער אַז דאָ וועט זײ זײַן אַזאַ רעה אַז אײן רגע וועלן זײ אויסזען ווי לאַכנדיק און דערנאָך וועט זײַן זײער מיתה.
דער יונתן ערקלערט, תיתי עליהון עקא ויהון דמיין לרוויא, זײ וועלן זײַן ענלעך צו אַ שיכור, בדיל דלא יהון תקיפין, כדי זײ זאָלן ניט האָבן דעם כוח צו קריגן, וימותון מותא תניינא ולא יחון לעלמא דאתי. זײ וועלן שטאַרבן אַ צווײטע מיתה, ניט נאָר אויף דער וועלט נאָר זײער מיתה וועט אויך זײַן אַז זײ וועלן ניט לעבן צו עולם הבא. דער מצודת דוד ערקלערט אַז דאָ ווערט אײגנטלעך אויסגעדריקט וואָס וועט קומען אויף בלשצר. און ער זאָגט איך וועל אַרומדרײען אַז זײער משתה וועט זײַן אין דער צײַט פֿון וואַרעמקײט. וואָס איז בחומם אשית את משתיהם? לויט וואָס מיר האָבן איצט ערקלערט, מײנט מען אַז דער משתה וועט זײ ברענגען צו ווערן וואַרעם. אָבער ער ערקלערט אַז דער הײליקער באשעפֿער האָט כביכול צוגעגרײט דעם משתה אין דער צײַט פֿון וואַרעמקײט. ווען אַ מענטש איז אים וואַרעם, טרינקט ער אַ סך. און דעמאָלט וועט די זאַך גורם זײַן אַז זײ וועלן אײגנטלעך טרינקען אַ סך און זיך פֿאַרשיכורן מער ווי עס האָט געזאָלט זײַן לויטן טבע. און דורך דעם וועלן זײ שלאָפֿן אַ שלאָף פֿון אײביקײט.
אורידם ככרים לטבוח, כאילים עם עתודים. איך וועל זײ אַראָפּברענגען ווי כרים, כרים זײַנען שאָף. יאָ, לבשו כרים הצאן. אָדער עס איז דאָ תרגום יונתן וואָס זאָגט כתורין, דאָס מײנט בני יונה. כאילים עם עתודים, וואָס ווערן געפֿירט צום טבח. און דאָס באַשרײַבט דעם מצב אַז די פּרסים זײַנען צוריקגעקומען און האָבן געהרגעט די שרים און די גיבורים, ווי דער מלבי"ם ערקלערט.
איך נלכדה ששך ותיתפש תהילת כל הארץ, איך היתה לשמה בבל בגויים. איך נלכדה ששך? ששך דאָס איז בבל באתב"ש. אַלזאָ איך נלכדה ששך, מײנט מען ווי אַזוי איז געכאַפּט געוואָרן בבל? זי וואָס איז געווען די תהילה פֿון דער גאַנצער ערד, ווי אַזוי איז זי געכאַפּט געוואָרן? ווי אַזוי איז געוואָרן בבל אַ שממה צווישן די גויים? אַלזאָ צווײ פֿראַגן. אײן פֿראַגע, ווי אַזוי איז זי געכאַפּט און געכאַפּט געוואָרן? וואָס דאָס איז אַ זאַך איבערן טבע. אַ צווײטע זאַך, ווי אַזוי איז מעגלעך אַז נאָך דעם וואָס זי איז געכאַפּט און געכאַפּט געוואָרן, איז זי געוואָרן אַ שממה? אַלע גויים פֿלעגן צו איר קומען כדי אין איר צו האַנדלען, פֿלעגן זיך אונטער איר אונטערגעבן, און איצט איז זי בטל געוואָרן און געוואָרן אַ שממה.
עלה על בבל הים, בהמון גליו נכסתה. נאָך אַ מאָל דער ים דאָ איז אַ מעטאַפֿאָר. עלה על בבל הים, מײנט מען אַ גרויס חיל ווי אַ ים איז אַרויף אויף בבל. און דעמאָלט בהמון גליו נכסתה. זאָגט דער מלבי"ם אַז דאָ איז דאָ אַן אויסדרוק אויף דרײַ מאָל וואָס בבל איז געקומען צו חורבן און כבישה. היו עריה לשמה, ארץ ציה וערבה, ארץ לא ישב בהן כל איש ולא יעבור בהן בן אדם. עריה זײַנען געווען שוממים, ארץ ציה מײנט אַן אויסגעטריקנט אָרט, וערבה, ערבה מײנט ווי אַ מדבר, לא ישב בהן כל איש ולא יעבור בהן בן אדם. און דער מלבי"ם האָט אונדז שוין ערקלערט לאל אַז איש מײנט יש. יש מײנט אַלערלײ בעלי חיים. ולא יעבור בה בן אדם, און אַ בן אדם וועט אַפֿילו דורכגײן צופֿעליק ניט דורכגײן דורך דאָרטן.
ופקדתי על בל בבבל, והוצאתי את בלעו מפיו, ולא ינהרו אליו עוד גויים, גם חומת בבל נפלה. ופקדתי על בל בבבל. איך וועל זיך אָנקוקן אויף בל, בל דאָס איז געווען אַן אלוה פֿון בבל. זײ פֿלעגן דינען אין בבל דעם בל. און איך וועל אַכטונג געבן אַז מען זאָל אים צעברעכן, און מען זאָל אַוועקטראָגן זײַן גאָלד, יאָ? זײַן גאָלד וועט מען נעמען כדי דערמיט זיך צו באַניצן פֿאַר זײערע צוועקן. און דאָס איז דער גרעסטער בזיון, אַז דו האָסט געהאַט אַן אלוה און פֿון דעם אלוה האָט מען גענומען זײַן גאָלד כדי דערפֿון צו מאַכן כלים, דערפֿון צו מאַכן צירונג. אַלזאָ דערמיט וועט זײַן אַ גרויסער בזיון, דעריבער זאָגט ער אַז די פּקידה אויף בבל וועט זײַן אַז מען וועט אַוועקטראָגן איר גאָלד, מען וועט עס נעמען און זיך דערמיט באַניצן ווי אַ רוי־מאַטעריאַל, מען וועט אַוועקטראָגן איר גאָלד. בל, מיר זען אַז עס איז געווען נאָך אַ נבואה וואָס אויך אין איר איז דאָ אַן אויסדרוק אויף דעם פֿאַל פֿון בל, כרע בל קרס נבו, אַז אויך דאָרט מײנט מען אַן אליל וואָס בבל האָט געהאַט, און בבל ווערט אָנגערופֿן בבל אויפֿן נאָמען פֿון דעם אליל וואָס איז געווען בל. עס זײַנען דאָ וואָס זאָגן אַז דאָס איז אויך פֿאַרבונדן צו דעם חודש בול. עס זײַנען דאָ וואָס זאָגן אַז דאָס איז אויך פֿאַרבונדן אויפֿן נאָמען פֿון יענעם אליל.
והוצאתי את בלעו מפיו. וועגן וואָס רעדט דאָס? ערקלערט דער רד"ק אַז דאָס איז אַ משל, אַז מען פֿלעגט ברענגען מנחות צום אליל, צום אלוה. ניט אַז ער האָט עס טאַקע געגעסן, אָבער אַלנפֿאַלס פֿלעגט מען אים דערלאַנגען מנחות. דרך אגב זאָלט איר וויסן אַז עס זײַנען געווען אַזעלכע וואָס האָבן געהאַט אלילים פֿון שטײן, און דעמאָלט פֿלעגן זײ צוברענגען דאָס געטראַנק צו זײַן מויל, און מען זעט אין דעם גלעזערנעם קרוג ווי דאָס וואַסער גײט אַראָפּ און ווערט וויניקער און ער טרינקט עס. און דאָס פֿאָלק האָט געהאַט אַ תמימות, ער האָט געמײנט אַז דער אלוה טרינקט. אָבער וואָס איז אײגנטלעך געווען? דער אליל פֿון שטײן זויגט אײַן, דאָס איז געווען אַ צוזויגנדיקער שטײן. איצט ווען דו לײגסט עפּעס פֿליסיקס לעבן אים, זויגט ער גלײַך צו זיך צו דאָס וואַסער, ווי אַ שוואָם, וואָס דו לײגסט עס אויף עפּעס פֿליסיקס זויגט עס גלײַך אײַן. און דעמאָלט האָבן זײ געמײנט אַז ער טרינקט טאַקע כביכול. אַלנפֿאַלס, דער אויסדרוק דאָ איז אַ משל. כביכול אַלע מנחות וואָס מען האָט אים געשפּײַזט, דאָס אַלץ וועט ער איצט אַרויסשפּײַען, דאָס אַלץ וועט ער אויסברעכן. והוצאתי את בלעו מפיו.
ולא ינהרו אליו עוד גויים, מײנט מען אַז די גויים פֿלעגן צו אים לויפֿן. ינהרו דאָס איז פֿון לשון לויפֿן, ווי דער טײַך ווערט אָנגערופֿן נהר ווײַל ער שטראָמט. אַלזאָ אַז אַזוי לנהור מײנט מען צו גײן מיט אַ געלויף. אַלזאָ לא ינהרו אליו עוד גויים. גם חומת בבל נפלה. אויך די וואַנט פֿון בבל וואָס איז געווען שטאַרק, איז געווען ברײט, איז זי אויך געפֿאַלן. אויך זי איז סוף כל סוף אײַנגעפֿאַלן, און דאָס אַלץ קומט אויסצודריקן דעם גאַנצן־סיסטעמישן פֿולשטענדיקן אײַנפֿאַל פֿון בבל. עס פֿאַלט מיר איצט אײַן צו ערקלערן אַז וואָס עס שטײט דאָ והוצאתי את בלעו מפיו, ווערט געבראַכט אַז ווען נבוכדנצר האָט געוואָלט אַז מען זאָל זיך בוקן צו דעם צלם וואָס ער האָט געמאַכט אין בקעת דורא, האָט ער גענומען און אַהין געלײגט דעם ציץ אין דעם מויל פֿונעם פֿסל, און דורך דעם האָט דער פֿסל געזאָגט אנוכי ולא יהיה לך. און דורך דעם זײַנען זײ געווען זיכער אַז אָט דאָס דאָ איז דער אלוה וואָס רעדט פֿון זײַן מויל. עס שטײט אַז דניאל האָט אים געזאָגט אַז ער וויל קושן דעם פֿסל דירעקט, פּה אל פּה. האָט ער אים אָרגאַניזירט קראַנען פֿונעם באָדן ביזן פֿסל אַרויף, ביז זײַן מויל אַזש. און דעמאָלט איז ער צוגעגאַנגען טאַקע מיט זײַן מויל ווי אים צו קושן, האָט ער אים דאָרטן אַרויסגעצויגן דעם ציץ, און דער פֿסל איז אײַנגעפֿאַלן. און דאָס איז וואָס זײ זאָגן, ופקדתי על בל בבבל והוצאתי את בלעו מפיו. הוצאתי את בלעו מפיו קען מען ערקלערן, אַזוי פֿאַלט מיר איצט אײַן, אַז מען מײנט אויף יענעם ענין וואָס ער האָט אַרויסגענומען זײַן בלע, דעם ציץ וואָס ער האָט אײַנגעשלונגען אין מויל, דאָס האָט ער אַרויסגענומען פֿון זײַן מויל, און פֿון דעם כוח כרע בל קרס נבו. אַפֿילו אַז אײגנטלעך לויט וואָס עס נעמט זיך אויס רעדט דאָ וועגן צווײ פֿאַרשידענע תקופות, אָבער אַלנפֿאַלס דער ענין איז זײער מעגלעך און ער איז דאָ אָנגעדײַט אין די כתובים.
דניאל. צאו מתוכה עמי ומלטו איש את נפשו מחרון אף השם. צאו מתוכה עמי, כלל ישראל, איצט זאָגט זײ דער הײליקער באשעפֿער עס איז אָנגעקומען די צײַט פֿון דער גאולה, אַז אָט מיר ווײסן אַז דריווש און כורש האָבן געגעבן די מעגלעכקײט אַז כלל ישראל זאָל אַרויפֿגײן צו זײער ארץ און בויען דעם בית שני. אַלזאָ ער זאָגט צאו מתוכה עמי, מלטו איש נפשו מחרון אף השם. איר זאָלט אַנטרינען זײַן נפֿש פֿונעם חרון אף השם וואָס וועט זײַן אין בבל, און דורך דעם וועט חלילה ניט געשלאָגן ווערן אויך איר. אַלזאָ דעריבער פֿריער איר גײט אַרויס פֿון איר עמי ומלטו איש את נפשו.
ופן ירך לבבכם ותיראו בשמועה הנשמעת בארץ, ובא בשנה השמועה ואחריו בשנה השמועה, וחמס בארץ ומושל על מושל. וואָס איז דאָ די ריבוי פֿון די שמועות? ערקלערט רש"י, ופן ירך לבבכם ותיראו בשמועה הנשמעת בארץ. די שמועה אַז בלשצר איז דערהרגעט געוואָרן, וועט צעשמאָלצן ווערן אײַער האַרץ. ובא בשנה השמועה, אין דעם זעלביקן יאָר וועט קומען אַ נאָך אַ שמועה אַז בבל איז חרוב געוואָרן. חרוב פֿון זיך אַלײן פֿון הימל, ווי עס שטײט והייתה בבל צבי ממלכות תפארת גאון כשדים כמהפכת אלוהים את סדום ואת עמורה. איבערגעדרײט געוואָרן איז בבל. און דערנאָך ואחריו בשנה השמועה. אַלזאָ דאָס איז די דריטע שמועה. עס איז שוין אַ שמועה וואָס איז גוט פֿאַר אײַך. און וואָס איז די שמועה? כה אמר כורש מלך פרס, מי בכם מכל עמו ויעל וכולי. די רשות וואָס איז געגעבן געוואָרן דורך כורש צו גײן און בויען דעם בית המקדש. אַלזאָ ואחריו בשנה השמועה, אַ יאָר דערנאָך וועט קומען די שמועה, און דעמאָלט ומושל על מושל. דריווש המדי האָט געקיניגט אײן יאָר, און אין דעם צווײטן יאָר האָט געקיניגט כורש הפרסי. און דעמאָלט אין דעם ערקלערט דער רד"ק און זאָגט, ער בשׂרט זײ אַז זײ זאָלן זיך ניט שרעקן און זײער האַרץ זאָל ניט צעשמאָלצן ווערן פֿון אַלע די שמועות, מחמת די שמועות זײַנען שווער לגבי בבל, אָבער זײ זײַנען גוט לגבי כלל ישראל. און דעריבער זאָגט ער זײ פן ירך לבבכם ותיראו בשמועה הנשמעת בארץ, האָט ניט קײן חשש, ווײַל אָט הגם עס ווערט געטאָן חמס אין דער ערד, אָבער זאָלט איר וויסן אַ מושל וועט קומען אויפֿן דאָ־זײַנדיקן מושל, און דער מושל וועט אײַך געבן די רשות אַרויפֿצוגײן קײן ארץ און זי צו בויען.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט דעם זעלביקן וועג, ער זאָגט אַז אײַער האַרץ זאָל ניט צעשמאָלצן ווערן אין דער ערשטער שמועה דאָס איז דער ערשטער חורבן. ובא בשנה, די צווײטע שמועה אַז בבל וועט חרוב ווערן צום צווײטן מאָל. ווי מיר האָבן געזען לויטן מלבי"ם אַז זי איז חרוב געוואָרן דרײַ מאָל. ואחריו בשנה וועט קומען די שמועה אַ דריטן מאָל אַז בבל איז חרוב געוואָרן. לויטן מלבי"ם קומט אויס אַז די דריטע שמועה איז ניט די גוטע שמועה פֿאַר אונדז אַז מיר גײען אַרויף קײן ארץ, נאָר עס איז אַ שמועה אַ דריטן מאָל וועגן דעם חורבן פֿון בבל. וחמס בארץ מושל על מושל. און דער חמס וואָס וועט זײַן אין דער ערד וועט געוועלטיקן איבער די מושלים. דאָס פּירוש איז, ווען עס איז דאָ חמס אין דער ערד דעמאָלט האָט דער מושל אַ כוח צו געוועלטיקן איבערן חמס. דאָס פּירוש איז, ער קען מבטל זײַן די חמסנות, די שלעכטע כוחות וואָס געוועלטיקן אין דער מדינה. אָבער אויב דער מושל איז שוואַך, קומט אויס אַז דער חמס געוועלטיקט איבער אים. דאָס הײסט דער שלעכטער כוח וואָס איז דאָ אין דער ערד געוועלטיקט איבערן מושל. דאָס איז וואָס ער זאָגט, וחמס בארץ ומושל על מושל. דער חמס אין דער ערד וועט זײַן שטאַרקער פֿונעם מושל, ער וועט איבער אים געוועלטיקן, דאָס הײסט דער מושל וועט ניט קענען זיך איבערגעוועלטיקן קעגן דעם חמס וואָס וועט זײַן אין דער ערד.
לכן הנה ימים באים ופקדתי על פסילי בבל וכל ארצה תבוש, וכל חלליה יפלו בתוכה. הנה ימים באים ופקדתי על פסילי בבל. דעריבער איך זאָג אײַך עס וועלן קומען טעג און איך וועל אַכטונג געבן, און דאָ־מאָל וועט עס זײַן מיט השגחה, ניט דורך פֿעלקער נאָר עס וועט זײַן מיט השגחה פֿון השם. איך וועל ברענגען די רעה, אַז די רעה וועט זײַן ווי דער מלבי"ם דעפֿינירט מסכים מיטן טבע. אַזש עד כדי כך אַז מען וועט זינגען אויף בבל הימל און ערד. וואָס איז די מײנונג פֿון די ווערטער? ווען אַ זאַך קומט דאָ אין דער ערד, איז דאָס כביכול לויטן טבע. ווען אַ זאַך קומט און ווערט אָנגעשריבן אין הימל, דאָס זאָגט אַז דאָס איז מיט השגחה. און אויב איך זאָג דאָ וריננו על בבל שמיים וארץ, אין דעם קומענדיקן פּסוק, לאָמיר עס לײענען. וריננו על בבל שמיים וארץ וכל אשר בהם, כי מצפון יבואו לה השודדים נאום השם. אַלזאָ דאָ די רעה וועט זײַן מיט השגחה און זי איז מסכם געוואָרן סײַ אין הימל סײַ אין דער ערד. סײַ לויטן טבע סײַ לויט דער אויבערשטער השגחה. און דורך דעם מצפון יבואו לה השודדים נאום השם. עס וועלן קומען די שודדים פֿון צפֿון, פֿון צפֿון וועט קומען דריווש מיט זײַן חיל, וואָס זײ זײַנען די שודדים. און ווי מיר האָבן געזען אַז קעגן אונדז וועט זיך פֿון צפֿון עפֿענען די רעה, אַז בײַ אונדז פֿון צפֿון איז געקומען בבל און האָט אונדז געשלאָגן, האָבן מיר שוין געזען לאל מידה כנגד מידה, פֿון צפֿון וועט קומען די צרה און דער אונטערגאַנג פֿון בבל.
והנה ימים באים ופקדתי על פסילי בבל וכל ארצה תבוש. כל ארצה מײנט אַלע מענטשן פֿון איר ערד וועלן האָבן בושה, מחמת זײ האָבן זיך פֿאַרלאָזט אויף זײערע אלילים און אויף זײערע פֿסלים, און איצט גיט השם אַכטונג אויף זײ, אַלזאָ אָט זײערע פֿסלים האָבן זײ ניט געקענט העלפֿן. וכל חלליה יפלו בתוכה. יפלו בתוכה דאָס איז אַ צוגאָב אויפֿן בזיון. ווײַל אויב דו ביסט געפֿאַלן אין שדה הקרב, איז נאָך ניחא. אָבער אויב דו ביסט געפֿאַלן אין איר, דאָס הײסט אַז דו ביסט אַפֿילו ניט אַרויסגעגאַנגען צו קריגן. דאָס הײסט אַז זײ זײַנען ווי שאָף צום טבח געפֿירט געוואָרן. דאָס ווײַזט די גרויסקײט פֿון דעם בזיון פֿון בבל, אַז איר אונטערגאַנג וועט זײַן אַפֿילו אין אַזאַ מצב אַז זײ האָבן ניט געקריגט אויף זײער לעבן נאָר האָבן געוואַרט ביז עס איז געקומען דער שונא און האָט זײ אַלע דערהרגעט.
גם בבל לנפול חללי ישראל, גם לבבל נפלו חללי כל הארץ. לאָמיר לײענען נאָך אַ פּסוק. פלטים מחרב, הלכו אל תעמודו, זכרו מרחוק את השם וירושלים תעלה על לבבכם. גם בבל לנפול. דאָס פּירוש איז, היות ווי בבל איז שוין גרײט אַז אין איר זאָלן פֿאַלן חללים פֿון ישראל און חללים פֿון דער גאַנצער ערד, דעריבער איר, זאָלט ניט אַרײַנפֿאַלן אין דער דאָ־זײַנדיקער פּאַסטקע. בלײַבט ניט דאָרטן. איר זײַט פלטים מחרב, גײט אַוועק שטײט ניט. היות ווי אַ יעדער וואָס וועט בלײַבן דאָרטן איז גרײט צום פֿאַל ווי בבל איז געפֿאַלן, אַלזאָ איך מודיע אײַך, איר כלל ישראל, פלטים מחרב, איר ווילט זײַן אַנטרונען פֿון דער חרב און ניט פֿאַלן ווי זײ, אַלזאָ גײט אַוועק שטײט ניט. גײט אַוועק פֿון דאַנען און בלײַבט ניט.
זכרו מרחוק את השם וירושלים תעלה על לבבכם. זכרו מרחוק את השם, מײנט מען איר זאָלט זיך דערמאָנען פֿון בבל וואָס איר האָט מקלקל געווען, וואָס איר האָט מבטל געווען די עבודה פֿונעם בית המקדש. און דורך דעם ירושלים תעלה על לבבכם, איר זאָלט זיך דערמאָנען ירושלים צוריקצוקערן צו איר. דאָס הײסט דורך דעם וואָס איר וועט זיך דערמאָנען וואָס איר האָט חסר געווען און וואָס איר האָט מפֿגם געווען, וועט איר זיך אומקערן בקרוב קײן ירושלים. איר וועט זיך דערמאָנען אַז זי איז אין אבל אויף איר שממה, און דאָס וועט אײַך ברענגען אַרויסצוגײן פֿון בבל. בושנו כי שמענו חרפה, כיסתה כלימה פנינו, כי באו זרים על מקדשי בית השם. און זײ זאָגן בושנו כי שמענו חרפה. בושנו ערקלערט דער מלבי"ם, בושה דאָס איז וואָס אַ מענטש שעמט זיך פֿון זיך אַלײן. כלימה דאָס איז וואָס ער ווערט פֿאַרשעמט פֿון אַנדערע. און דעריבער שטײט דאָ בושנו כי שמענו חרפה, כיסתה כלימה פנינו, ווײַל אײגנטלעך זײַנען דאָ בײַ זײ צווײ זאַכן. די חרפה זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז צוליב אַ געוויסער סיבה. און דערקעגן כלימה קען זײער זײַן אַז מען וועט אַ מענטש פֿאַרשעמען אומזיסט, אָן קײן שום סיבה. אויף דעם זאָגט ער, ביז איצט בושנו, מיר האָבן זיך זײער געשעמט ווײַל שמענו חרפה. היות ווי דער גלות און דער חורבן זײַנען געווען אויף אונדזערע שלעכטע מעשים. און ווי מיר האָבן געזאָגט, חרפה דאָס איז פֿאַר אַ סיבה. אַלזאָ אונדזערע שלעכטע מעשים האָבן אָנגעדרײט די דאָ־זײַנדיקע בושה. אַלזאָ אין אָנהייב בושנו כי שמענו חרפה, און בושנו דאָס איז אַ מענטש שעמט זיך פֿון זיך אַלײן, מיר שעמען זיך פֿון זיך אַלײן אויף דער חרפה וואָס מען האָט אונדז געשאָלטן צוליב די שלעכטע מעשים וואָס מיר האָבן געטאָן. אין דעם צווײטן שטאַפּל, כיסתה כלימה פנינו. נאָך דעם וואָס אונדזערע עוונות זײַנען פֿאַרגעבן געוואָרן, זײַנען מיר נאָך אַלץ געווען צו אַ כלימה. און פֿאַרוואָס? ווײַל באו זרים על מקדשי השם. דאָס הײסט עס זײַנען אָנגעקומען זרים, האָבן גענומען די מקדשי השם און האָבן געהאַלטן די כלי המקדש און האָבן געטרונקען אין זײ. איצט איז דאָס שוין אַ כלימה. און פֿאַרוואָס ווערט דאָס אָנגערופֿן כלימה? מחמת אונדזער עוון איז שוין פֿאַרגעבן געוואָרן. און כלימה, אויב איר ווילט אָט אַ רמז, כלימה ווי בלי מה. אָן קײן שום סיבה. כלימה האָבן מיר געזאָגט איז אָן אַ סיבה. אַלזאָ איצט די דאָ־זײַנדיקע כלימה איז אָן אַ סיבה ווײַל אונדזערע עוונות זײַנען שוין פֿאַרגעבן געוואָרן.
דער רד"ק ערקלערט אַז דאָס שילטן פֿון די שונאים דאָס איז געווען אונדזער כלימה, מחמת די שונאים האָבן אונדז געשאָלטן ביז איצט אַז דער הײליקער באשעפֿער איז ניט בכוח מציל צו זײַן זײַן פֿאָלק. השם איז כביכול ניט מסוגל אײַך צו ראַטעווען, און דעריבער זעט איר, איר זײַט אין גלות. און היות ווי אַזוי, איצט יענע כלימה און בושה גײט זיך ענדיקן. דעריבער הנה ימים באים נאום השם ופקדתי על פסיליה, ובכל ארצה יאנוק חלל. זאָגט השם דעריבער איך וועל אַכטונג געבן אויף בבל, און די פּקידה וועט זײַן אויפֿן חילול פֿון די כלי בית המקדש, ווי דניאל האָט מבאר געווען דעם ענין, אַז די זאַך איז געווען אויפֿן חילול פֿון די כלי בית המקדש. מנה מנה תקל ופרסין, מיט דער זעלביקער האַנט וואָס איז אַרויסגעגאַנגען און האָט אָנגעשריבן אין דעם היכל פֿון בלשצר. והימים באים נאום השם אפקוד על פסיליה, ובכל ארצה יאנוק חלל. ובכל ארצה וועט שרײַען דער חלל. רש"י זאָגט ווען מען שטעכט דעם מענטש מיט אַ פֿײַל און אַ שפּיז און ער קרעכצט, ווען מען נעמט אַרויס דעם שפּיז דעמאָלט איז דאָ די אנקה. דער רד"ק ערקלערט אַז די אנקה דאָס איז דאָס אַרויסגײן פֿון דער נשמה. דאָס געשרײ פֿון דעם אַרויסגײן פֿון דער נשמה ווערט אָנגערופֿן די אנקה. ובכל ארצה יאנוק חלל. אין דער גאַנצער ערד וועט דער חלל קרעכצן אויף דער צרה וואָס איז אויף אים געקומען.
כי תעלה בבל השמיים, וכי תבצר מרום עוזה, מאיתי יבואו שודדים לה נאום השם. כי תעלה בבל השמיים, אַפֿילו אויב זי וועט בויען בצורות ווענט אין הימל, וועט עס איר ניט העלפֿן. וכי תבצר ותחזק מרום עוזה, זי וועט זיך אויפֿהײבן צו דער הײך מיט שטאַרקע און געוואַלדיקע בנינים, מאיתי יבואו שודדים לה נאום השם. זאָגט דער הײליקער באשעפֿער, מאיתי, מען מײנט די וואָס וועלן קומען, הרי ניט השם קומט אַראָפּ און קריגט, דאָס איז ניט מצרים. נאָר וואָס? מאיתי, די וואָס וועלן קומען וואָס דאָס זײַנען דריווש און כורש, זאָגט השם זײ זײַנען פֿון מיר. זײ זײַנען מײַנע שליחים אַראָפּצוברענגען בבל אַפֿילו אויב זי וועט אַרויפֿגײן צום הימל. מיט פּשוטע ווערטער איז דאָ אַ שליחות וואָס וועט מקוים ווערן, ויהי מה. בבל וועט זיך ניט קענען ראַטעווען פֿון דער דאָ־זײַנדיקער שלעכטער גזירה.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז תעלה בבל השמיים רעדט דאָ ניט וועגן עפּעס אַ גשמיותדיקער זאַך. דער אמת איז אַז אין די ווערטער פֿונעם רד"ק נעמט זיך אויס אַז דאָס איז ווי אַ מעטאַפֿאָר. אַפֿילו אויב זײ וועלן אַרויפֿקלעטערן צום הימל וועט זײ גאָרנישט העלפֿן. אָבער ווי דער מלבי"ם ערקלערט, תעלה השמיים מײנט מען די הנהגה קען זײַן אָדער דורך דער אויבערשטער השגחה אָדער דורך דער הוראה פֿון דער מערכה. הוראת המערכה מײנט די שטערן, די מערכות פֿון די שטערן. אַלזאָ ער זאָגט אויך כי תעלה בבל השמיים, אַפֿילו אויב מען וועט זיך פֿאָרשטעלן אַז אין די מערכות פֿונעם הימל און די שטערן וועט בבל אַרויפֿגײן, דאָס הײסט איר מצב, איר מדרגה וועלן זײַן הויך, זאָגט דער הײליקער באשעפֿער דאָס וועט ניט העלפֿן. מחמת די השגחה פֿון השם גובר איבער דער הוראה פֿון די שטערן. און דעריבער זאָגט השם, מאיתי יבואו שודדים, איך וועל בירויבן די מערכה, און דעמאָלט יענע פּעולה און הוראה פֿון די שטערן וועט גאָרנישט ווירקן, אַזוי אַז אויך דאָס וועט זײ ניט זײַן קײן רעטונג.
קול זעקה מבבל, ושבר גדול מארץ כשדים. אַ קול פֿון געשרײ וועט זיך הערן פֿון בבל, דאָס הײסט מען וועט דאָרט הערן געשרײ אויף דעם שרעקלעכן אונטערגאַנג. און אַ גרויסער שבר וועט זײַן פֿון ארץ כשדים. כי שודד השם את בבל, ואיבד ממנה קול גדול, והמו גליהם כמים רבים, ניתן שאון קולם. כי שודד השם את בבל. דער הײליקער באשעפֿער בירויבט, ווי מיר האָבן געזען אַז מען מײנט ער ברענגט אויף איר שודדים, אַז די שודדים וועלן זי צעשטערן און אויסגראָבן, ווי מיר וועלן זען מיט מער ביאור ווײַטער. און בבל וואָס איז געווען אַ הומיה שטאָט, אַ שטאָט מיט אַ גרויסן קול, הומיה מײנט אַ גרויסער קול. הומה, עס איז דאָרט געווען אַ סך פֿאָלק, און אין אַ פּלאַץ וואו עס איז דאָ אַ סך פֿאָלק דעמאָלט איז דער פּלאַץ הומה. שודד השם את בבל און האָט פֿון איר פֿאַרלוירן אַ גרויסן קול. דער דאָ־זײַנדיקער פּלאַץ וואָס איז געווען הומה, ווי אשר יהמו גלי הים, שאון קולם, ניתן שאון קולם, עס איז געווען אַ שאון, עס איז געווען אַ רעש, אַ לעבעדיקע און זידנדיקע שטאָט, השם האָט פֿון איר פֿאַרלוירן אַ גרויסן קול. יענער גרויסער קול וועט פֿון איר פֿאַרלוירן ווערן, אַ פּלאַץ וואָס איז שמם דאָס איז אַ שטילער פּלאַץ. דאָס איז אַ פּלאַץ וואו עס איז דאָ אַ דממה. אַ חרוב פּלאַץ דאָס איז אַ פּלאַץ וואו עס הערט זיך ניט קײן קול. דערקעגן אַ לעבעדיקע און זידנדיקע שטאָט דאָס איז אַ שטאָט וואו עס איז דאָ אַ שאון. אָבער דאָ בירויבט השם בבל, אַלזאָ האָט ער פֿון איר פֿאַרלוירן אַ גרויסן קול. והמו גליהם כמים רבים, אַ שטאָט וואָס ביז איצט המו גליהם כמים רבים, ניתן שאון קולם, זײ האָבן געהאַט אַ גרויסן שאון און קול, פֿון דער דאָ־זײַנדיקער שטאָט וועט פֿאַרלוירן ווערן יענער גרויסער קול.
און דאָס איז די סיבה, כי בא עליה על בבל שודד, ונלכדו גיבוריה, חתתה קשתותם, כי אל גמולות השם שלם ישלם. כי בא על בבל שודד, און דאָס איז מחמת השם איז אַ אל גמולות און השם וועט שלם ישלם. דאָס הײסט אַלץ וואָס בבל באַקומט דאָס איז אַ באַצאָלונג אויף די שלעכטע מעשים וואָס זײ האָבן געטאָן. ערקלערט דער מלבי"ם אַז עס איז דאָ אַ חילוק צווישן גמול צו תשלומים. כי אל גמולות השם, שלם ישלם. וואָס איז דער חילוק צווישן זײ? זאָגט דער מלבי"ם, דער גמול דאָס איז לויט דער התפעלות פֿון דער שנאה. מען מײנט, וואָס מער דעם מענטשס שנאה איז גרעסער, איז די פּעולה פֿון זײַן תגמול גרעסער. דערקעגן תשלומים דאָס איז לויטן מעשה. איצט לויטן מעשה, קען זײַן אַז דו וועסט באַקומען אַ נידעריקן תשלום ווײַל דער מעשה איז נידעריק, דער מעשה איז מועט. אָבער אויב עס זײַנען דאָ התפעלויות פֿון שנאה, דעמאָלט וועט דער גמול זײַן אַ סך אַ סך גרעסער. מחמת דער גמול, ווי מיר האָבן געזאָגט, איז ניט לויטן מעשה נאָר לויט דער שנאה. אַזוי אַז השם זאָגט, דאָ וועלן זײ באַקומען לויט די בײדע דאָ־זײַנדיקע חשבונות. סײַ לויטן חשבון וואָס איז לויטן מעשה, סײַ לויט דער התפעלות פֿון דער שנאה. און די בײדע חשבונות וועלן קומען צום אויסדרוק אין דעם וואָס זײ וועלן באַקומען שווערע און פֿולע עונשים, אַזוי אַז אין דער אמתן וועלן זײ באַקומען און טרינקען די כוס התרעלה ביז דעם סוף. און די דאָ־זײַנדיקע זאַך וועט גורם זײַן ונלכדו גיבוריה, חתתה קשתותם. נלכדו גיבוריה, אירע גיבורים וועלן ניט קענען קריגן און ווירקן קעגן די שונאים. חתתה קשתותם, כביכול צעבראָכן זײַנען זײערע בויגנס. און דורך דעם וואָס זײערע בויגנס זײַנען צעבראָכן, דורך דעם האָבן זײ ניט די מעגלעכקײט, זײ האָבן ניט די כלים צו קריגן. און דאָס אַלץ ווי מיר האָבן געזאָגט, אַ גמול אויף זײערע שלעכטע מעשים.
והשכרתי שריה וחכמיה, פחותיה וסגניה וגיבוריה, וישנו שנת עולם ולא יקיצו, נאום המלך השם צבאות שמו. דעם דאָ־זײַנדיקן ביאור האָבן מיר שוין געזען לאל, אַז זײ זײַנען געזעסן אין דער זעלביקער נאַכט וואָס בלשצר האָט אַרויסגענומען די כלי בית המקדש און האָט אין זײ געטרונקען, זײ האָבן געטרונקען און זיך פֿאַרשיכורט, די שרים, די חכמים, די פֿחות, די סגנים און די גיבורים. און נאָך דעם וואָס דער מענטש פֿאַרשיכורט זיך, האָבן מיר דעמאָלט גערעדט, גײט ער שלאָפֿן. ער שלאָפֿט. זאָגט יאָ, דאָ אַזוי אויך דאָ האָבן זײ געשלאָפֿן. אָבער דער שלאָף דאָ איז געווען אַ שלאָף פֿון אײביקײטן, ווײַל בבליליא קטיל בלשצר. נאָך אין דער זעלביקער נאַכט איז דערהרגעט געוואָרן בלשצר. אַלזאָ זאָגט השם, די דאָ־זײַנדיקע שיכרות וואָס זײ האָבן געטרונקען אין די כלי בית המקדש וועט זײַן אַ שיכרות אַז נאָך איר וועט זײַן אַ שלאָף, אָבער ניט אַ שלאָף פֿון אַ שיכור, נאָר אַ שלאָף פֿון אײביקײטן.
כה אמר השם צבאות, חומות בבל הרחבה ערער תתערער, ושעריה הגבוהים באש יצתו. ויגעו עמים בדי ריק, ולאומים בדי אש, ויעפו. כה אמר השם צבאות, חומות בבל הרחבה, ערער תתערער. חומות בבל הרחבה, לכאורה האָט ער געזאָלט זאָגן הרחבות. פֿאַרוואָס זאָגט ער הרחבה? ערקלערט דער רד"ק אַז מען רעדט דאָ וועגן יעדע וואַנט און וואַנט פֿון די ווענט פֿון בבל. יעדע וואַנט און וואַנט פֿון די ווענט פֿון בבל הרחבה, וואָס זי איז ברײט און לכאורה די ברײטקײט פֿון דער וואַנט פֿאַרזיכערט אַז זי וועט קײנמאָל ניט אײַנפֿאַלן. אַ וואַנט וואָס אירע יסודות זײַנען קורצע, איז דאָ אַ שאַנס אַז זי וועט לײַכט פֿאַלן. אָבער אירע ברײטע ווענט, די דאָ־זײַנדיקע זאַך איז ניט טבעדיק. זאָגט ער דיר אַף על פּי כן זאָלסטו וויסן, חומות בבל הרחבה ערער תתערער. מען מײנט מען וועט צעשטערן אירע ווענט. רש"י ערקלערט אַז דאָס איז פֿון לשון גראָבן, ווי ערו ערו עד היסוד בה. אירע ווענט וועלן אויסגעגראָבן ווערן, צעבראָכן ווערן. ושעריה הגבוהים באש יצתו. זי האָט געהאַט געוואַלדיקע טויערן דורך וועלכע מען פֿלעגט אַרײַנגײן אין דער שטאָט, זײ וועלן ברענען אין פֿײַער.
ויגעו עמים בדי ריק ולאומים בדי אש. וואָס איז דאָס בדי ריק, וואָס איז דאָס בדי אש? דער רד"ק ערקלערט, בדי ריק מײנט ווי בריק. בדי אש מײנט ווי באש. און ווען עס שטײט בדי, מײנט מען אַז די זאַך געדויערט. די התמדה פֿון דער זאַך קומט צום אויסדרוק אין דעם וואָרט בדי ריק. מען מײנט אין דער התמדה פֿונעם ריק און אין דער התמדה פֿונעם אש. דאָס הײסט, די פֿעלקער וואָס אין בבל, אַפֿילו אויב זײ וועלן זיך זײער אָנשטרענגען זיך אַלײן צו ראַטעווען, איז זײער יגיעה אַ ריק. און זײער רעטונג וועט זײַן אַן אש. דאָס הײסט, האָסט געמײנט אַז דו האָסט זיך געראַטעוועט, אָבער דער אש וועט דיך אָנכאַפּן. סוף כל סוף וועט זײער יגיעה זײַן אַ ריק און זײער רעטונג אַן אש, אַזוי אַז אין דער אמתן איז זײער מאמץ זיך צו ראַטעווען אָן קײן תועלת. דאָס איז אײגנטלעך דער רעיון וואָס שטײט דאָ. אַ נאָך אַ ביאור זאָגט דער רד"ק, אַז זײ וועלן דערקענען אַז זײער גאַנצע יגיעה אין דעם בנין פֿון בבל איז געווען אַ ריק און זײער יגיעה אַן אש. דאָס הײסט, מען רעדט דאָ ניט וועגן דער רעטונג, מען רעדט דאָ וועגן דעם עצם בנין פֿון בבל. ווײַל אויב איך שילדער איצט אַז בבל וועט חרוב ווערן און אַרויפֿגײן אין פֿײַער, וועט זיך אַרויסבאַווײַזן אַז די גאַנצע יגיעה איז געווען אַ ריק. ווי אויב מיר וועלן וועלן געבן אַ דוגמה, אויב מען וואָלט מודיע געווען דעם וואָס האָט געבויט די צווילינג־טורעמס, וואָס פֿאַר אַ שטיק מעטאַל איז אַרויסגעקומען פֿון דעם גאַנצן געשעעניש, וואָלט ער אָן קײן ספֿק פֿון פֿאַרנט פֿרוש געווען פֿונעם גאַנצן מהלך. אַלזאָ אַזוי אויך דאָ, הרי אײַער גאַנצע יגיעה און אײַער גאַנצער מאמץ זײַנען אַרויפֿ אין ריק און אין אש, אַזוי אַז אין דער אמתן איז אײַער יגיעה געווען אומזיסט. און דער רד"ק זאָגט אַז דער דאָ־זײַנדיקער ביאור נעמט זיך אים אויס בעסער, מחמת דער דאָ־זײַנדיקער פּסוק ווערט אויך געבראַכט אין חבקוק, און אַזוי איז מער מדויק לויט דעם דאָ־זײַנדיקן ביאור אין דעם וואָס עס שטײט דאָרט.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז וואָס עס שטײט דאָ די יגיעה בדי ריק ולאומים בדי אש, מײנט מען זײ האָבן געהאַט אַ יגיעה אויפֿצושטעלן די וואַנט. מחמת מען איז געקומען אַראָפּצוּוואַרפֿן די וואַנט, האָבן זײ זיך זײער אָנגעשטרענגט צו פֿאַרשטאַרקן די וואַנט. ווי באַוואוסט, שטענדיק ווען מען פֿלעגט קומען צו קריגן קעגן דער וואַנט, פֿלעגט מען פֿון דער אַנדערער זײַט לײגן וואַלן, ערד, כדי צו שטיצן די וואַנט. מען פֿלעגט לײגן ברעטער פֿון דער אַנדערער זײַט כדי צו האַלטן די וואַנט. דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ, יגעו עמים בדי ריק ולאומים בדי אש. וואָס זײ האָבן זיך געמיט כדי אויפֿצושטעלן די וואַנט, וועט זײַן אַ ריק. און וואָס זײ האָבן זיך געמיט כדי צו לעשן דעם אש, ולאומים בדי אש, זײער יגיעה וועט אַרויפֿגײן אין פֿײַער, סוף כל סוף וועלן זײ ניט קענען מושיע זײַן.
הדבר אשר ציווה ירמיהו הנביא את שריה בן נריה בן מחסיה, בלכתו את צדקיהו מלך יהודה בבל, בשנת הרביעית למולכו, ושריה שר מנוחה. הדבר אשר ציווה ירמיהו הנביא את שריה בן נריה בן מחסיה. שריה בן נריה בן מחסיה איז געשיקט געוואָרן קײן בבל. עס איז דאָ מחלוקת הדעות צי ער איז געשיקט געוואָרן קײן בבל בלכתו את צדקיהו מלך יהודה בבל, מען מײנט אַז ער איז מיט אים געגאַנגען קײן בבל, און דעמאָלט איז ער אײגנטלעך געשיקט געוואָרן מיט אים. אַזוי ערקלערט דער רד"ק, לויט וואָס עס ווערט געבראַכט אין סדר עולם, אַז אין דעם פֿערטן יאָר צו צדקיהו איז ער אַראָפּגעגאַנגען צו באַגריסן דאָס פּנים פֿונעם מלך בבל, און שריה שר צבא מנוחה מיט אים, און דערנאָך האָט ער זיך אומגעקערט און איז אָנגעקומען קײן ירושלים. דערקעגן יונתן איז ניט מתרגם אַזוי. יונתן נעמט אָן אַז ער איז ניט געגאַנגען מיט צדקיהו, נאָר צדקיהו האָט אַהין געשיקט שריה. אײגנטלעך דורך ירמיהו, און צדקיהו, שריה איז אַהין געשיקט געוואָרן אין זײַן שליחות. אָבער צדקיהו אַלײן איז ניט געגאַנגען. און אַזוי איז ער מתרגם, כד אזל בשליחות צדקיהו. ניט געגאַנגען מיט צדקיהו נאָר אין דער שליחות פֿון צדקיהו.
וואָס איז דאָס ושריה שר מנוחה? וואָס איז דאָס שר מנוחה? עס זײַנען דאָ צווײ ביאורים. און בײדע ביאורים זײַנען אינטערעסאַנט. אײן ערקלערונג זאָגט דער רד"ק, דער שר וואָס איז געווען דער רע פֿונעם מלך, און איז געווען מיטן מלך אין דער צײַט פֿון זײַן מנוחה, זיך אָנצורײדן און זיך צו פֿאַרגעניגן מיט אים. דער מלך דאַרף אויך ער זיך אַ ביסל אָפּרוען, יאָ? אַלזאָ אין זײער צײַט האָט ער ניט געהאַט איך ווײס וואָס אַ טאַבלעט אָדער אַלערלײ גאַדזשעטס, אַלזאָ ווער האָט אים אָפּגערוט? עס איז געווען אַ שר מנוחה. דאָס איז געווען אַ שר וואָס זײַן אויפֿגאַבע איז געווען צו זײַן מיטן מלך אין דער צײַט פֿון זײַן מנוחה, אים צו פֿאַרווײַלן, אינטערעסאַנטע זאַכן, בקיצור דאָס איז געווען דער שר וואָס האָט אים פֿאַרזיסט זײַן צײַט ווען דער מלך איז געווען אין מנוחה, האָט זיך אָנגערעדט און זיך פֿאַרגעניגט מיט אים. דאָס איז אײן ערקלערונג. עס איז דאָ אַ צווײטע ערקלערונג וואָס איז מער די ערקלערונג פֿונעם תרגום יונתן, אַז דאָס איז געווען אַ שר תקרובתא. שר מנוחה ווי שר מנחה. דעם מלך פֿלעגט מען אים ברענגען אַ מנחה. דאָס איז ניט ווי הײַנט, מען האָט געקענט אים ברענגען קאָנווערטן, אים ברענגען מתנות, אײדעלע פּענעס און דאָס, אַלץ. דער מלך פֿלעגט אויך דיר שרײַבן פֿון פֿאַרנט וואָס ער וויל, אַלץ ווי מקובל אין אונדזערע מחוזות. ער פֿלעגט באַשטעלן און מענטשן פֿלעגן אים ברענגען מנחות און תקרובות. און דאָס איז געווען וואָס מען רופֿט אויף אַן אָפֿיציעלן אופֿן. ניט קײן יועץ משפטי און ניט קײן פּאָליציי און ניט קײן להב און ניט קײן שום זאַך. עס איז געווען מקובל, מען קומט צו זען דאָס פּנים פֿונעם מלך, מען ברענגט אים אַרויף אַ מנחה. פֿאַר דעם דאַרף מען אַ שר וואָס זאָל אָרגאַניזירן די גאַנצע ענינים פֿון דער מנחה. דאָס איז געווען אַ שר מיט אַ זײער שווערן פּאָרטפֿעל. און דעריבער איז דאָס אָנגערופֿן געוואָרן שר מנוחה. שר מנוחה, דער שר פֿון דער מנחה. דער וואָס מען ברענגט אים די תקרובת צו דערלאַנגען צום מלך.
ויכתוב ירמיהו את כל הרעה אשר תבוא אל בבל אל ספר אחד, את כל הדברים האלה הכתובים אל בבל. ויכתוב ירמיהו את כל הרעה אשר תבוא אל בבל. אין אָנהייב האָט ער אונדז געזאָגט אַז ער שרײַבט אַ ספֿר, און נאָך דעם לערנט ער אונדז וואָס צו טאָן מיט דעם ספֿר. דאָס וועט מען זען ווײַטער. אָבער איצט זאָגט ער אַז ער האָט געשריבן די גאַנצע רעה וואָס וועט קומען אויף בבל אין אײן ספֿר, את כל הדברים האלה הכתובים אל בבל. וואָס איז די כפֿילות? ער האָט געוואָלט זאָגן, את כל הדברים האלה, וואָס דו האָסט איצט געלײענט, פֿון דעם אַלץ האָט ער געמאַכט אַ ספֿר. מען מײנט, ער האָט דערפֿון צוגעגרײט אײן אײנהײט אין וועלכער עס איז דאָ די גאַנצע מעשה פֿון בבל און איר ביטערן סוף. ויאמר ירמיהו אל שריה, כבואך בבל וראית וקראת את כל הדברים האלה. ווען דו וועסט אָנקומען קײן בבל, דאָרט הרי האָבן מיר איצט געזען אַז ירמיהו מצווה שריה בן נריה בן מחסיה בלכתו את צדקיהו מלך יהודה בבל. הרי שריה בן נריה בן מחסיה גײט איצט קײן בבל. זאָגט אים דער נביא ירמיה, איך האָב אַ שליחות צו דיר. וואָס וועסטו טאָן דאָרט אין בבל? ער האָט ניט געבעטן ער זאָל אים קויפֿן קײן דיוטי־פֿרי, ער האָט אַנדערע בקשות. וואָס בעט ער? ער זאָגט אים אַז דו זאָלסט אָנקומען אַהין, זאָלסטו לײענען אַלע די זאַכן וואָס באַווײַזן זיך אין דעם ספֿר. איך האָב דאָ געגעבן אַ ספֿר מיט אַלע די אסונות וואָס דאַרפֿן קומען אויף בבל, זאָלסטו אָנקומען אַהין, זאָלסטו אין אים לײענען. ואמרת, השם, אתה דיברת אל המקום הזה להכריתו, לבלתי היות בו יושב, למאדם ועד בהמה, כי שממות עולם תהיה. הרי פֿון דײַן מויל ירמיהו האָסטו געזאָגט די נבואות וואָס זײַנען דאָ אָנגעשריבן, און דו השם הרי איז ניט קײן מעצור אין דײַן האַנט פֿון פֿועל צו זײַן ווי אַלץ וואָס דו ווילסט, צו פֿאַרשנײַדן בבל פֿון זײַן פֿון מענטש ביז בהמה. והיה ככלותך לקרוא את הספר, זאָגט אים ירמיהו צו שריה, אויף דעם דאָ־זײַנדיקן ספֿר זאָלסטו צובינדן אַ שטײן און אַרײַנוואַרפֿן אין תוך פרת. ווען דו וועסט ענדיקן לײענען די זאַכן וואָס זײַנען דאָ אָנגעשריבן אין דעם ספֿר, אויפֿן שטײן, אויף דעם דאָ־זײַנדיקן ספֿר זאָלסטו צובינדן אַ שטײן. אַ ספֿר דאָס איז אײגנטלעך אַ מגילה, און אויב איך וועל זי אַרײַנוואַרפֿן אין וואַסער, איז דאָ אַ סך שאַנסן אַז זי וועט אַרויפֿשווימען. און היות ווי איך וויל אַז די מגילה זאָל זינקען, זאָלסטו איר צובינדן אַ שטײן וואָס דאָס איז אײגנטלעך אַ געוויכט, און אַרײַנוואַרפֿן אין תוך נהר פרת. זאָגט דער רד"ק, נהר פרת הרי האָבן מיר אים געפֿונען אין דעם גבול פֿון ארץ ישראל, אַז דאָס איז אײנער פֿון די גבולות פֿון ארץ ישראל. אַלזאָ ווי אַזוי זען מיר אים איצט אין שײַכות צו בבל? זאָגט דער רד"ק, אַז דער דאָ־זײַנדיקער נהר איז פֿון די גבולות פֿון ארץ ישראל און האָט זיך געצויגן און איז אָנגעקומען ביז בבל. ואמרת, אַזוי וועט זינקען בבל און ניט אויפֿשטײן, מפני הרעה אשר אנוכי מביא עליה ויעפו. עד הנה דברי ירמיהו. ואמרת, אַזוי זאָלסטו זאָגן אין דײַנע ווערטער בעת דו פֿאַרזענקסט דעם ספֿר, אַזוי וועט זינקען בבל און ניט אויפֿשטײן. דאָס פּירוש איז, זי וועט ניט האָבן קײן תקומה. מפני הרעה אשר אנוכי מביא עליה ויעפו. דאָס פּירוש איז, די מענטשן וועט אויף זײ קומען אַ רעה אַזוי גרויסע, אַזש ביז זײ וועלן מיד ווערן. יעפו דאָס פּירוש איז, זײ וועלן זײַן ווי מיד אָן קײן כוח צו קריגן. דאָס איז דאָס ויעפו. עד הנה דברי ירמיהו.
לכאורה איז ניט מובן, הרי עס איז דאָ נאָך אַ פּרק, און דאָס איז פּרק נ"ב. פֿאַרוואָס דען זאָגט ער עד הנה דברי ירמיהו? ערקלערט דער רד"ק, היות ווי ער האָט אויסגעברײטערט אין דער מעשה פֿון דער רעה וואָס איז געקומען אויף בבל, האָט ער געזאָגט עד הנה דברי ירמיהו. וואָס ירמיהו האָט גערעדט וועגן בבל, ביז אַהער. דאָס איז דער כוונה פֿון די ווערטער. אַלזאָ עד הנה דברי ירמיהו מײנט מען זײַן נבואה בנוגע בבל. ווי עס שטײט אויבן, עד הנה משפט מואב. מען מײנט די נבואה זײַנע וואָס איז נוגע צו מואב. נאָך אַן ערקלערונג, היות ווי פֿון דאַנען ווײַטער, זאָגט דער רד"ק, דאָס איז אַ סיפור דברים און ניט די נבואה פֿון ירמיהו, נאָר דער וואָס האָט געשריבן דערנאָך איז דער וואָס האָט צוגעלײגט דעם קומענדיקן פּרק, היות ווי אַזוי, האָט ער געזאָגט עד הנה דברי ירמיהו. אַז דו זאָלסט זיך ניט טועה זײַן צו טראַכטן אַז ירמיהו האָט אויך געשריבן דעם המשך, נאָר דער המשך וואָס איז אַ שילדערונג פֿונעם חורבן, איז פֿון דעם וואָס האָט געשריבן דעם ספֿר און ניט פֿון ירמיהו אַלײן. נאָך אַן ערקלערונג זאָגט דער רד"ק, לויט וואָס דער רמב"ם האָט געשריבן, אַז עס איז ניט מעגלעך אַז די נבואה זאָל זיך ניט אָפּשטעלן פֿונעם נביא איידער זײַן טויט. צי אַ גרויסע צײַט אָדער אַ ווייניק, וועט זי זיך פֿון אים אָפּשטעלן. דער רמב"ם זאָגט, דער נביא איז קײנמאָל ניט מתנבא ביז דעם לעצטן רגע. שטענדיק שטעלט זיך אָפּ די נבואה פֿריער. אָדער אַ סך צײַט אָדער אַ ווייניק צײַט, אָבער די נבואה שטעלט זיך אָפּ פֿריער. אַלזאָ ער זאָגט, לויט דער דאָ־זײַנדיקער דעה פֿונעם רמב"ם, איז זײער מעגלעך אַז דאָס איז וואָס עס שטײט דאָ, עד הנה דברי ירמיהו. מען מײנט, ווען ער האָט משלים געווען זײַן נבואה, דאָ האָט זיך אָפּגעשטעלט זײַן נבואה און ער האָט מער ניט גערעדט. פֿון דאַנען ווײַטער איז ער מער ניט מתנבא געווען, ווי די ווערטער פֿונעם רמב"ם אַז דער נביא איז מתנבא ניט ביז זײַן טויט נאָר ביז אַ צײַט פֿאַר זײַן טויט. נאָר אפֿשר אַן ערקלערונג וואָס מיר וועלן פּרואוון פֿאַרשטײן פֿאַרוואָס האָט מען געדאַרפֿט נעמען און טאָן די דאָ־זײַנדיקע פּעולה מיטן ספֿר און דאָס אַרײַנוואַרפֿן אין דעם נהר. מיר האָבן ערקלערט עטלעכע מאָל, דער מלבי"ם דערמאָנט דאָס ניט דאָ, אָבער מיר האָבן דערמאָנט עטלעכע מאָל אין נאָמען פֿונעם מלבי"ם, און אײגנטלעך די ווערטער אויב איך טועה זיך ניט ווערן אויך דערמאָנט אין רמב"ן, אַז ווען דער נביא טוט אַן עפּעס גשמיותדיקע פּעולה, ברענגט די דאָ־זײַנדיקע פּעולה אײגנטלעך אַראָפּ און פֿאַרקערט די זאַך פֿון עפּעס וואָס האָט זיך געשילדערט נאָר אין נבואה ווי עפּעס רוחניותדיקס ערטילאיש, צו עפּעס גשמיותדיקס ערדישס. וואָס די זאַך פֿאַרזיכערט אַז די נבואה וועט זיך אײביק מקוים זײַן. אַפֿילו אויב זי איז לרעה, אַז אַ נבואה לרעה מקוים זיך ניט בהכרח, ווען דער נביא טוט אַן עפּעס גשמיותדיקן פּועל, איז די דאָ־זײַנדיקע זאַך מכריח אַז די זאַך זאָל זיך מקוים זײַן. און עס איז זײער מעגלעך אַז וואָס ירמיה האָט דאָ געטאָן איז געווען מיט דער דאָ־זײַנדיקער מגמה, מחמת ירמיה האָט געוואָלט אַז די נבואה זאָל זיך מקוים זײַן אין בבל ויהי מה, און עס זאָל ניט זײַן קײן מצב אַז השם זאָל חוס און מרחם זײַן אויף זײ, און דעמאָלט דורך דעם געזאָגט אַז אַז אַ נבואה לרעה איז ניט קײן הכרח אַז זי זאָל זיך מקוים זײַן. דורך דעם וואָס דו נעמסט און פֿאַרזענקסט דעם דאָ־זײַנדיקן ספֿר אין תוך די וואַסער, און דו זאָגסט אַזוי וועט זינקען בבל, איז די דאָ־זײַנדיקע זאַך אַ יצירה פֿון אַ פּועל אין דער גשמיותדיקער וועלט, דאָס אַראָפּברענגען די זאַך צו דער מציאות פֿונעם מעשה, און די דאָ־זײַנדיקע זאַך וועט פֿאַרזיכערן דעם קיום פֿון די זאַכן ביז דעם לעצטן פּרט.