ערכו על בבל סביב כל דורכי קשת, ידו אליה אל תחמלו אל חץ כי להשם חטאה. ערכו על בבל סביב, די כוונה איז: ריכטעט אָן אַ מלחמה קעגן בבל פון אַלע זייטן. כל דורכי קשת ידו אליה, אַלע וואָס שפּאַנען אַ בויגן זאָלן וואַרפן אויף איר, ידו איז פון לשון פון וואַרפן, יאָ? ווי לידות את קרנות הגויים, די כוונה איז איר זאָלט וואַרפן די פיילן, די שטיינער. אל תחמלו אל חץ, אל תחמלו אל חץ די כוונה איז אויף אַ פייל. איר זאָלט נישט האָבן רחמנות אויף די פיילן און זאָגן אפֿשר וועלן מיר עס אָפּשיסן און נישט טרעפן קיין מענטש, אפֿשר וועל איך אָפּשיסן דעם פייל און ער וועט נישט טרעפן קיינעם, בל תשחית. איר זאָלט נישט מורא האָבן ווייל ער וועט נישט צוריקקומען ליידיק. ווי ער האָט געזאָגט פאַר דעם, אַז יעדער פייל וואָס איר וועט וואַרפן וועט הרגענען עמעצן ווייל להשם חטאה.
די זאַך איז געווען גאַנץ אַ וואונדער ווען עס איז געשריבן געוואָרן, ווייל אין יענער צייט ווער האָט רחמנות אויף אַ פייל? וואָס איז אַ פייל? אַ פייל איז אַ שטיקל האָלץ געשפּיצט אויפן עק. ווער וועט גיין האָבן רחמנות אויף אַ פייל? אָבער ווען היינט פאַרשטייסטו אַז יעדער פייל וואָס דו שיסט קען קאָסטן אַ האַלב מיליאָן דאָלאַר, איינע פון די ראַקעטן, און מען רעדט פון ראַקעטן פון הונדערטער טויזנטער דאָלאַר און דער ברענוואַרג אַליין איז נאָך אַ זייער זייער חשוב'ער סכום, דעמאָלט פאַרשטייסטו אַז פאַר מען שיקט אַ פייל טראַכט מען עטלעכע מאָל צי מען זאָל ניצן דעם פייל אָדער נישט. פיילן קענסטו זען פריי, אָבער יעדע שיסן פון אַ פייל קאָסט אַ פאַרמעגן. אַלזאָ איז דאָ אַ ספק צי מען דאַרף אפֿשר האָבן רחמנות אויף די פיילן. זאָגט ער אל תחמלו אל חץ, אפֿשר וועט איר מורא האָבן אפֿשר שיס איך דעם פייל אומזיסט, וואַרף עס אומזיסט. כי להשם חטאה, אַלזאָ בוודאי וועט דער פייל דערגרייכן זיי און טרעפן זיי. היינט איז דער פייל אַ קלוגער פייל, און וויבאַלד אַזוי וועט ער דערגרייכן זיין ציל און זיין באַשטימונג, און מען דאַרף נישט האָבן רחמנות אפֿילו אויב מען רעדט פון טייערע פיילן.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז איצט באַשרייבט ער די איכות פונעם כיבוש. אויף דעם זאָגט ער ערכו על בבל סביב, אַלע יענע וואָס שפּאַנען אַ בויגן. דהיינו דער כיבוש וועט זיין דורכדעם וואָס זיי וועלן זיין ווי אַ רינגל אַרום איר. איצט זאָגט ער איר זאָלט וואַרפן די פיילן דורכן בויגן. לויט דעם מלבי"ם איז דאָ אַ נייער פּירוש. כל דורכי קשת ידו אליה, וואָס איז ידו אליה? דערקלערט דער מלבי"ם, ווער עס שיסט אַ פייל מיט אַ בויגן ווערט נישט גערופן ידו. ווער עס וואַרפט אַ שטיין מיט זיין האַנט ווערט גערופן ידו. פאַרוואָס ווערט עס גערופן לידות? לידות ווייל דאָס איז מיט דער האַנט. אַנטקעגן דעם, דאָס שיסן פון אַ פייל, כאָטש מען ניצט די האַנט, אָבער עס איז בפועל דורכן שטריקל פונעם בויגן. אַזוי אַז אויב שטייט דאָ געשריבן כל דורכי קשת ידו אליה, קומט ער צו רעדן מיט אַ הפלגה און זאָגן, אפֿילו אויב דו וועסט כאַפּן דעם פייל מיט דער האַנט און אים וואַרפן אויף איר, אויך דעמאָלט וועסטו טרעפן און הרגענען. דאָס הייסט, וויפל בבל איז איבערגעגעבן געוואָרן אין די הענט פון די שונאים, אַז אפֿילו אויב עס וועט קומען אַ מענטש אָן קיין כלי משחית נאָר בלויז אַ וואַרף פון אַ פייל מיט דער האַנט, אויך דעמאָלט וועט ער טרעפן דעם ציל. און דעמאָלט אפֿשר וועט אַ מענטש מורא האָבן, איך שיס דעם פייל מיט מיין האַנט, אַלזאָ אפֿשר וועלן מיר האָבן רחמנות אויף אים ווייל אפֿשר וועט עס נישט טרעפן. אויף דעם זאָגט ער אל תחמלו אל חץ, אפֿשר וועט איר מורא האָבן אפֿשר שיס איך דעם פייל אומזיסט, וואַרף עס אומזיסט. כי להשם חטאה, אַלזאָ בוודאי וועט דער פייל דערגרייכן זיי און טרעפן זיי.
הריעו עליה סביב, נתנה ידה, נפלו אושיותיה, נהרסו חומותיה, כי נקמת השם היא, הינקמו בה, כאשר עשתה עשו לה. הריעו עליה סביב, נתנה ידה. וואָס איז נתנה ידה? רש"י דערקלערט ווי אַ מענטש וואָס האָט נישט קיין כח און דעמאָלט שטרעקט ער אויס די האַנט, אַז ווער עס קען זיך מרחם זיין און זיך רחמנות זיין אויף אים זאָל זיך מרחם זיין אויף אים. אַזוי אויך דערקלערט רש"י דאָס וואָס עס שטייט מצרים נתנו יד אשור לשבוע לחם. וואָס איז מצרים נתנו יד? די כוונה איז מיר האָבן אויסגעשטרעקט אַ האַנט צו מצרים, מיר האָבן געגעבן אַ האַנט צו מצרים כדי מצרים זאָל אונדז העלפן און אונדז אַרויסנעמען פונעם צאָרעס. דאָס איז די כוונה נתנו יד. אַלזאָ הריעו עליה סביב, נתנה יד, זי איז ווי גיט אויס איר האַנט, ראַטעוועט מיך, נעמט מיך אַרויס, ציט מיך אַרויס.
נפלו אושיותיה. וואָס איז אושיותיה? אושיות איז די יסודות. אַלזאָ אושיותיה די כוונה איז דער חוזק פון אירע יסודות. און אין לשון המשנה שטייט חופרין לאושין, חופרין לאושין די כוונה איז אַז מען גראָבט אין דער ערד צוליב די יסודות. אויך מיר ניצן היינט דעם אויסדרוק להתאושש. וואָס איז זיין מצב? ער קומט צו זיך און ווערט געזונט. פון וואָס פאַר אַ לשון איז דאָס להתאושש? פון לשון אושיות, פון לשון יסודות, ער ווערט שטאַרקער. די אושיות איז דער חוזק פון דער מויער, דאָס איז זיינע אושיות, דאָס זענען זיינע יסודות. אַלזאָ להתאושש די כוונה איז שטאַרקער ווערן. הריעו עליה סביב, דער רד"ק דערקלערט אַז די כוונה איז זיי צו דערשרעקן ווי זיי האָבן געטאָן ביי יריחו. און זי האָט געגעבן אַ האַנט, לויט דעם רד"ק'ס מיינונג איז דאָס נישט אַ האַנט וואָס זי גיט ראַטעוועט מיך, נאָר נתנה יד די כוונה איז אַז זי גיט זיך איבער צו די שונאים, ווייל זי קען נישט שטיין קעגן זיי, אַלזאָ איז זי, ווי מיר וואָלטן היינט דעפֿינירן, אונטערגעגעבן. דאָס איז נתנה יד. היינט זאָגן מיר, מיר וועלן עס רופן הייבט אויף די הענט. דער פּירוש איז אונטערגעגעבן, קען נישט שטיין קעגן די שונאים.
נפלו אושיותיה, נהרסו חומותיה. פאַרוואָס? ווייל כי נקמת השם היא, הינקמו בה, כאשר עשתה עשו לה. בבל האָט דאָך צעשטערט די מויערן פון ירושלים. אַלזאָ ווי זי האָט געטאָן, איז דאָס נקמת השם, כאשר עשתה כן עשו לה. דער מלבי"ם דערקלערט וואָס איז דער ענין פון דער תרועה? דער ענין פון דער תרועה איז מודיע צו זיין, הריעו עליה סביב, דאָס איז מודיע צו זיין און אָנצייכענען אַז די מויער איז דערוברן. דער קאַמף איז דאָך תמיד קעגן דער מויער. און אויב מען האָט מצליח געווען צו דערוברן די מויער, דעמאָלט איז בדרך כלל שוין די שטאָט מער איבערגעגעבן אין זייערע הענט. אויף דעם זאָגט ער הריעו עליה סביב, אַז דאָס וועט זיין אַ סימן אַז די מויער איז דערוברן, נתנה ידה. זי האָט שוין געגעבן איר האַנט ווי מיר האָבן דערקלערט לויטן רד"ק, שוין אויפגעהערט צו קריגן זיך. פאַרטיק, די מויער איז געפאַלן. ער לייגט צו און זאָגט נפלו אושיותיה, וואָס דאָס איז אויך די יסודות פון דער מויער. דאָס הייסט נישט נאָר די מויער אַליין נאָר אויך אירע יסודות. און דעמאָלט זאָלט איר וויסן אַז איר נעמט נקמת השם. א', אויף דעם וואָס ער האָט חרוב געמאַכט דעם בית המקדש און מחלל געווען דערמיט דעם שם השם, מיט דעם נעמט איר נקמת השם. אַ צווייטע זאַך, כאשר עשתה כן עשו לה. בבל האָט דאָך חוץ פון דעם וואָס זי האָט אונדז געענגט, געענגט פֿיל אומות. מיר ווייסן דאָך אַז נבוכדנצר איז געגאַנגען און אַריבער פֿיל פֿעלקער און האָט זיי גלות געמאַכט פון אָרט צו אָרט. ער האָט דאָך אַהער געבראַכט מעוים, מעוים, מכותה, מספרווים, מנהר גוזן, מחלח, מחבור, פון אַלע די ערטער האָט ער אַהער געבראַכט קיין ארץ ישראל. און פון ארץ ישראל האָט ער גלות געמאַכט צו יענע ערטער. דאָס הייסט אַז בבל האָט געענגט די כלל אומות. אַלזאָ ווען איצט נעמט השם נקמה פון איר, דעמאָלט נקמת השם הינקמו בה, א', דאָס איז נקמת השם אויף דעם וואָס זי האָט געטאָן צו ירושלים, ב', כאשר עשתה צו די איבעריקע אומות, אַזוי עשו לה. אַזוי אַז דאָ איז דאָ אַ נקמה סיי פאַר אונדז און סיי פאַר די איבעריקע אומות.
כירתו זורע מבבל ותופס מגל בעת קציר מפני חרב היונה איש אל עמו יפנו ואיש לארצו ינוסו. נאָכדעם וואָס עס וועט זיין אַ שממה, וועט מען נישט זייען דאָרט קיין מענטש, האָבן מיר געזאָגט, וועט מען נישט שנייַדן דאָרט קיין מענטש. דעריבער כירתו זורע מבבל ותופס מגל בעת קציר, אַן אָרט וואָס איז וויסט, דאַרף מען נישט קיין זייער און דאַרף נישט קיין שנייַדער. און יונתן ווי דער רד"ק ברענגט אים, ער טייטשט אַז דאָס איז אַ משל. כירתו זורע ותופס מגל, די כוונה איז איר זאָלט אויסראָטן דעם מלך פון בבל און אָנכאַפּן, איר זאָלט אָנכאַפּן אַ שווערד בעת דער הריגה, בעת קטול. אַלזאָ איז דאָס די כוונה תופס מגל, תופס מגל לויט דעם איז דאָס אַן אויסדרוק פון אָנכאַפּן די שווערד, און כירתו זורע איז אַ כינוי פארן מלך.
מפני חרב היונה. דאָס איז אַן אויסדרוק וואָס מיר האָבן שוין געזען אים. חרב היונה זענען דאָ וואָס דערקלערן פון לשון והאכלתי את מונייך, פון לשון לא תונו איש את עמיתו. יונה איז פון לשון די דריקנדע שווערד, די שווערד וואָס טוט וויי, יאָ? דער תרגום יונתן האָט דערקלערט אַז חרב היונה די כוונה איז די שווערד פונעם שונא וואָס זי איז ווי כחמרא מרוויה, וואָס זי איז ווי מען טרינקט וויין. אַלזאָ חרב היונה דרש'נט ער אַז דאָס איז פון לשון וויין. ווי דער שיכור זוכט תמיד וויין צו טרינקען, אַזוי אויך כביכול די שווערד פונעם שונא בעט תמיד בלוט צו פאַרגיסן. אַלזאָ די יונה פון לשון יינה, פון לשון וויין. איש אל עמו יפנו, וויבאַלד זיי זענען געווען גלות אין בבל פון פֿיל פֿעלקער, וועט זיך יעדער איינער אומקערן צו זיין פֿאָלק, וועט יעדער איינער אַרויסגיין פונעם גלות.
דער מלבי"ם דערקלערט כירתו זורע מבבל, איר זאָלט אין איר נישט איבערלאָזן אפֿילו נישט אַ ביסל פֿאָלק. ווען מען האָט דאָך חרוב געמאַכט די יושבי הארץ, האָט מען איבערגעלאָזן אַ ביסל פאַר די כורמים און יוגבים. און דער ענין איז וויבאַלד עס זענען דאָ ווייַנגערטנער, אויב ער וועט אויסראָטן זיי אַלע, ווען ער וועט וועלן אַהער ברענגען אַן אַנדער אומה, וועלן אַלע ווייַנגערטנער און אַלע פֿעלדער אַלץ אויפוואַקסן דערנער, אַלץ וועט חרוב ווערן. וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט דאָ איבערגעלאָזן פון דלת העם, אַז די דלת העם זאָלן זיין כורמים און יוגבים, וואָס מען רופט אויב-האַלטערס. זיי וועלן ווייַטער אויב-האַלטן די פֿעלדער, די ווייַנגערטנער. אַנטקעגן דעם ביי בבל, דאָ זאָגט ער כירתו זורע און איר זאָלט אין איר נישט איבערלאָזן פאַר כורמים און יוגבים. אַז מען זאָל אין איר נישט געפֿינען אפֿילו קיין תופס מגל בעת קציר. דהיינו וואָס מען האָט שוין געזייט, אויך צו דעם וועט מען נישט געפֿינען עמעצן וואָס זאָל קומען און שנייַדן. ביז איצט זענען די בני נכר וואָס זענען געווען גלות אין בבל, זיי זענען די וואָס האָבן געדינט ווי פֿעלד-אַרבעטער, ווי כורמים, ווי יוגבים. אָבער איצט וויבאַלד מיר האָבן געזאָגט אַז איש אל עמו יפנו, נאָך דער מפלה פון בבל וועלן אַלע די וואָס געפֿינען זיך אין איר און זענען שבוים אין איר, וועט יעדער איינער גיין צו זיין פֿאָלק, אַרייַנגערעכנט עם ישראל וואָס נבוכדנצר האָט זיי גלות געמאַכט קיין בבל. יעדער איינער פון זיי וועט גיין צו זיין פֿאָלק, אַלזאָ ממילא זענען שוין נישטאָ קיין כורמים און נישטאָ קיין שנייַדער. זיי פֿלעגן טאָן די שוואַרצע אַרבעטן, איצט וואָס זיי גייען צו זייער פֿאָלק דעמאָלט איז דאָרט נישטאָ נישט קיין שנייַדער און נישט קיין זייער.
שה פזורה ישראל, אריות הדיחו. הראשון אכלו מלך אשור, וזה האחרון עצמו נבוכדראצר מלך בבל. שה פזורה ישראל. דערקלערט דער מלבי"ם אַז דער פסוק זאָגט אַזוי ווי, אריות הדיחו שה פזורה ישראל. די לייבן האָבן צעטריבן, צעשפּרייט דאָס שעפֿעלע און זיי זענען איצט אַ צעשפּרייט שעפֿעלע. עם ישראל געפֿינען זיך איצט אין גלות. דער ערשטער לייב האָט אים אויפגעגעסן, דאָס האָט אויפגעגעסן דאָס פֿלייש, דאָס איז מלך אשור. און דער לעצטער לייב, דאָס איז נבוכדראצר מלך בבל, ער אַליין. עצמו דערקלערט דער מלבי"ם, ער האָט צעבראָכן און צעקנייטשט זיינע ביינער. יאָ? דאָס איז מלך בבל, דאָס איז נבוכדראצר. אַזוי אַז בפועל זעען מיר אַז אונדזער ליידן איז פונעם ערשטן מלך אַריבער דורכן צווייטן מלך, ווען דער ערשטער האָט אויפגעגעסן דאָס פֿלייש און דער צווייטער צעברעכט די ביינער.
לכן כה אמר השם צבאות אלוהי ישראל, הנני פוקד אל מלך בבל ואל ארצו כאשר פקדתי אל מלך אשור. ווי איך האָב געשטראָפֿט מלך אשור, אַזוי וועל איך אויך שטראָפֿן מלך בבל. ושובבתי את ישראל אל נווהו, ורעה הכרמל והבשן, ובהר אפרים והגלעד תשבע נפשו. ושובבתי, איך וועל אומקערן דאָס שעפֿעלע צו זיין נווה, וואָס דאָס איז עם ישראל, וואָס די כוונה איז אַ פֿיטערפּלאַץ פון שאָף, ווי אויב דו פֿאַרגלייכסט זיי צו אַ שעפֿעלע, דעמאָלט איז נווה אַן אָרט פֿון פֿיטערן שאָף. עם ישראל וועלן זיך אומקערן קיין ארץ ישראל. און דאָרט ורעה הכרמל והבשן. דאָרט וועט ער זיך פֿיטערן אין כרמל און אין בשן, וואָס דאָס זענען ערטער פון ארץ ישראל, דאָרט אַ פֿיטערפּלאַץ. און אויך בהר אפרים תשבע נפשו. ותשבע דער פּירוש איז אַז עס וועט דאָ זיין גענוג ביז זעטיקונג, גענוג און נאָך מער. מצודת דוד דערקלערט אַז דאָס רעדט וועגן ימות המשיח, אַז עס וועט נאָך קומען אַ צייט און איך וועל אים אומקערן צו זיין נווה און ער וועט זיך פֿיטערן אין פֿיטערפּלאַץ פון כרמל און בשן, וואָס דאָס איז אַן אָרט פון אַ פֿעטן פֿיטערפּלאַץ. און בעצם זענען דאָס זאַכן וואָס האָבן זיך שוין מקויים געווען פֿאַר אונדזערע אויגן. עס שטייט דאָך אתם הרי ישראל ענפכם תתנו ופריכם תשאו לעמי כי קרבו לבוא. חז"ל זאָגן דו האָסט נישט קיין מער אַנטפּלעקטן קץ ווי דעם. עס איז דאָך דאָ אַ הבטחה אַז די ארץ וועט זיין וויסט, ושממו עליה אויביכם היושבים בה. און די נבואה האָט זיך מקויים געווען שוין 2000 יאָר, קיינמאָל האָט קיין אומה נישט מצליח געווען זיך צו באַזעצן דאָ אין ארץ ישראל. וויפל זיי האָבן געוואָלט און געשטרעבט און מלחמה געהאַלטן, און ביז היינט האַלטן די פּאַלעסטינער מלחמה אויף איר. וואו זענט איר געווען ביז מיר זענען געקומען? פאַרוואָס ביז מיר זענען געקומען איז דאָ נישט געווען, האָט איר נישט צעבליט די שממה, נישט באַזעצט דעם שרון, נישט געפֿלאַנצט סאָדעווניקעס, נישט אויסגעטריקנט די זומפּן? פאַרוואָס, וואָס איז געשען? די תשובה איז פּשוט. די תשובה איז ווייל עס איז דאָ אַ קדומה'דיקע קללה און די קללה זאָגט אַז ארץ ישראל וועט זיין וויסט, ושממו עליה אויביכם היושבים בה. אָבער נאָכדעם, ווען עם ישראל האָבן זיך גענענט צו קומען, דער קץ גענענט זיך, זאָגט די גמרא דו האָסט נישט קיין מער אַנטפּלעקטן קץ ווי דעם, ווען הרי ישראל ענפכם תתנו ופריכם תשאו. אויב דו זעסט ארץ ישראל הייבט אָן זיך אומקערן צו געבן אירע פירות, ווייסטו אַז דער קץ איז נאָנט. און אָט זעען מיר אַז דאָס איז די נבואה וואָס מקויים זיך שוין פֿאַר אונדזערע אויגן. ושובבתי את ישראל אל נווהו, אַלזאָ כאָטש מיר זענען אין אַ טייל פונעם פּראָצעס, וויבאַלד צום באַדויערן איז נאָך רוב עם ישראל אין גלות, אָבער אויף יעדן פֿאַל זעען מיר דעם פּראָצעס אין זיין ווערן. ורעה הכרמל והבשן ובהר אפרים והגלעד, אַלע די ערטער וועלן זיין פֿיטערפּלעצער, די כוונה זיי וועלן זיין בליענדיקע ערטער און ערטער וואו עס וועט זיך לאָזן באַזעצן מענטשן.
בימים ההם ובעת ההיא נאום השם, יבוקש את עוון ישראל ואיננו, ואת חטאת יהודה ולא תמצאנה, כי אסלח לאשר אשאיר. בימים ההם ובעת ההיא. מיר האָבן שוין דערקלערט אַז עס איז דאָ אַ הבדל צווישן בימים און בעת. בימים רעדט אין אַן אַלגעמיינעם אופֿן וועגן דער תקופה, און בעת רעדט וועגן דער פּינקטלעכער צייט. אויף דעם קומט ער און זאָגט, יבוקש את עוון ישראל ואיננו. ישראל דאָס איז עשרת השבטים. עשרת השבטים האָבן געדינט עבודה זרה. עבודה זרה איז אַן עוון. וואָס איז דער הבדל צווישן עוון און חטא? חוץ פונעם געוויינטלעכן ביאור אַז עוון איז במזיד און חטא איז בשגגה, דערקלערט דער מלבי"ם, ער האָט זיין אייגענעם וועג, אַז עוון איז תמיד אַ פֿאַרקרימונג פונעם שכל. אַנטקעגן דעם דער חטא, חטא קומט פֿון תאווה. דאָס פּאַסט גאַנץ גוט, וויבאַלד די פֿאַרקרימונג פונעם שכל איז במזיד, און חטא איז בשגגה, וויבאַלד די תאווה דעפֿינירן מיר נישט ווי במזיד. דאָס הייסט ער קומט נישט צו דערצערענען זיין בורא, נאָר האָט עס געטאָן פֿון תאווה. דאָס הייסט, ווען אַ מענטש זינדיקט און ער ווייסט אַז ער זינדיקט און עס טוט אים באַנג, ווערט ער גערופֿן אַ חוטא. דאָס איז נאָך וואָס מען רופֿט אַ חטא אויף אַ נידעריקן דרגא. פאַרוואָס טוסטו עס? עס איז מתגבר אויף אים זיין יצר. נו, דאָס איז נישט קיין סיבה, אָבער אויף יעדן פֿאַל זענען דאָס פֿאַרלייכטערנדע נסיבות. ווען ווערט אַ ערגערער מצב? ווען דער מענטש געפֿינט צידוקים פֿאַר וואָס ער טוט. און דעמאָלט ווערט דאָס פֿון אַ חיצוני'שן חטא צו עפּעס אַ פּנימי'שער זאַך, עפּעס וואָס איך אידענטיפֿיציר זיך דערמיט. דאָס הייסט, אין אָנהייב האָט ער גערויכערט אין שבת, זאָגט ער הער צו איך קען נישט, די ציגאַרעטלעך, איך בין נישט מסוגל, איך בין נישט דאָס, איך... נו, ער דערציילט אַלערליי מעשיות און רויכערט אין שבת. נאָכדעם, אַ תקופה נאָכדעם, איז אים שוין שווער פֿונעם געוויסן, זאָגט ער הער צו, וואָס אַמאָל האָט מען געדאַרפֿט אַרויסנעמען פֿייער מיט צוויי שטיינער און דאָס איז געווען שווער און פֿאַרוויקלט, היינט מיט אַ ציפּאָ-צינדער דריקסטו, טאַק האָסטו פֿייער. דאָס איז נישט... משה רבנו אויב ער וואָלט געזען די צינדערס פֿון היינט, זיכער וואָלט ער נישט... וואָלט ער דאָרט געביטן עפּעס, קלאָר. דער דאָזיקער מענטש איז אָנגעקומען צו דער פֿאַרקרימונג פונעם שכל. זיין שכל איז געוואָרן פֿאַרקרימט. כל זמן דו האָסט געזאָגט איך פֿאַל, וואָס זאָל איך טאָן, מיין יצר איז מתגבר אויף מיר, ביסטו נאָך אין חטא. און עס איז דאָ אַ סיכוי אַז דו וועסט מתקן זיין. עפּעס וואָס קומט אָן צו דער פֿאַרקרימונג פונעם שכל איז זייער שווער מתקן צו זיין. ווייל פֿאַרטיק, איך האָב שוין סיבות, איך האָב טעמים, איך האָב לאָגיק. דאָס איז אַגב, אַמאָל האָבן מיר גערעדט בארוכה, דאָס איז דער הבדל צווישן די כופֿרים, מען קען נישט דעפֿינירן כופֿרים, צווישן די ווייַטע מענטשן, מיר וועלן עס דעפֿינירן אַזוי, צווישן די ווייַטע פֿון מצוות פֿון די וואָס זענען געקומען פֿון אייראָפּע, צו די ווייַטע פֿון מצוות פֿון בני עדות המזרח. ביי די וואָס זענען געקומען פֿון אייראָפּע, ככלל, אַלץ וואָס זיי טוען איז מיט אַן אידעאָלאָגיע. עס איז נישט וויכטיק וואָס ער וועט טאָן, נישט וויכטיק וואו ער וועט זיין, תמיד וועלן זיי געפֿינען דערצו אַן אידעאָלאָגיע. איצט פֿון איין זייַט ווען מען רעדט וועגן עפּעס אַ תורה'דיקע זאַך, איז דאָס וואונדערלעך, עס איז דאָ אַן אידעאָלאָגיע און דאָס איז וואָס מען רופֿט מען גייט דערמיט ביזן סוף. אָבער ווען ער בייגט זיך אָפּ פֿונעם וועג און איז אָנגעקומען צו השכלה, דעמאָלט אויך צו דעם האָבן זיי געבויט אַן אידעאָלאָגיע. און דעמאָלט די לינקע פֿון היינט, דו קענסט נישט... עס איז נישטאָ וואָס צו רעדן מיט זיי בכלל. דאָס איז מיט אַן אידעאָלאָגיע, דאָס איז שוין אַ פֿאַרקרימונג פונעם שכל. ער האָט אַ סדר'דיקע משנה צו זיינע חטאים און עוונות. אַנטקעגן דעם ווען מען רעדט ביי בני עדות המזרח, דעמאָלט דאָרט האָבן זיי געטאָן די זאַכן מער פֿון תמימות, מער פֿון קרבת השם. אַלזאָ אויך ווען ער האָט זיך פֿאַרדאָרבן און זיך דערווייַטערט און ער פֿאָרט אפֿשר אין שבת און טוט אַנדערע שווערע זאַכן, איז דאָס נישט מיט אַן אידעאָלאָגיע. דאָס ווערט גערופֿן אַ חטא. וויבאַלד דער חטא ווי מיר האָבן געזאָגט איז נישט, איז נישט מיטן שכל וואָס זאָגט אַזוי דאַרף מען טאָן. נאָר אַהין ווערט ער געצויגן און אַהער ווערט ער געשלעפּט און זיינע תאוות זענען מתגבר אויף אים. דעריבער איז אַ סך גרינגער אים אומצוקערן. ער האָט נאָך נישט געבויט קיין אידעאָלאָגיע אַרום זיין טעות. אַלזאָ דאָס איז וואָס ער זאָגט, בימים ההם ובעת ההיא נאום השם יבוקש את עוון ישראל ואיננו. ווער איז דאָס עוון ישראל? דאָס איז עשרת השבטים. עשרת השבטים האָבן געדינט עבודה זרה, דאָ איז געווען אַן אידעאָלאָגיע, דאָס ווייַזט אויף אַ פֿאַרקרימונג פונעם שכל, דאָס ווייַזט אויף כפֿירה. דאָס זאָגט דיר עס וועט שוין נישט זיין. פאַרוואָס? עס וועט זיך מבטל זיין דער יצר הרע פֿון עבודה זרה. אַלזאָ יבוקש את עוון ישראל ואיננו. ואת חטאת יהודה ולא תמצאנה. יהודה דאָרט דאָס איז דער חלק פֿון יהודה און בנימין, זיי האָבן נישט מכחיש געווען דעם השם. נאָר זיי האָבן געהאַט חטאים פֿון דער זייַט תאווה, פֿון דער זייַט זנות און נאָך חטאים פֿון דעם סוג. און דעמאָלט זאָגט ער, דאָס וועט כאָטש זיין אין דער וועלט אין דער מציאות, אָבער לא תמצאנה, ווייל אסלח לאשר אשיר. דעריבער זאָגט ער, די וואָס האָבן געזינדיקט וועל איך זיי מוחל זיין. לא תמצאנה, כי אסלח לאשר אשיר. איך וועל זיי מוחל זיין זייערע חטאים און דורכדעם וועט מען זיי נישט געפֿינען.
נאָר צו עפֿענען די קרובעס, די ערטער וואָס מען גיט זיי אַ קרובע וואו מען פֿיטערט די אָקסן, וואָלט איר נאָר געקומען צו זאַמלען דעם רויב. מען דאַרף שוין נישט קיין מלחמה האַלטן, דער רויב איז שוין דאָ. סלוה כמו ערימים, די כוונה איז אַז זיי האָבן אָנגעברוקירט און אויפגעהויבן די תבואה אין די קרובעס ווי הויפֿנס. דער פּירוש איז, די תבואה קען מען אַמאָל אַוועקלייגן ווי קליינע גרופּעס און אַמאָל קען מען מאַכן אַ גרויסן הויפֿן און אים אָרדענען אין די מאַגאַזינען אין הויפֿנס און אָרדנטלעך. אַלזאָ זאָגט ער איר עפֿנט פֿון אירע קרובעס, איר וועט אָנקומען צו דער קרובע דאָרט און איר וועט זען אַז סלוה, זיי האָבן אָנגעברוקירט און אָרדנטלעך געלייגט די תבואה ווי הויפֿנס. אין פּשוטע ווערטער קומט ער צו זאָגן, איר וועט זען דעם גאַנצן רויב שטיין אויפֿגעהויפֿנט אָרדנטלעך, ערום פֿון לשון הויפֿן, אָרדנטלעך, איר דאַרפֿט נאָר קומען און זאַמלען. אַלזאָ פֿאַרחרם'ט אַלץ, נעמט אַלץ דאָס, החרימוה, אל תהי לה שארית, איר זאָלט איר נישט איבערלאָזן פֿון וואָס זי האָט דאָרט געהאַט, איר זאָלט נישט איבערלאָזן קיין זאַך, איר זאָלט נישט איבערלאָזן קיין שארית.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז סלוה איז פֿון לשון הרמה, אויפֿהייבן, ווי סלסלה ותרוממך. און פֿון וואָס פֿאַר אַ לשון איז דאָס? סלוה איז פֿון לשון לסלול, ברוקירן, ווי וישפכו סוללה. ווען מען האָט געוואָלט דערוברן אַ מויער האָט מען געשאָטן אַ סוללה, דהיינו מען נעמט און ברוקירט אַ געוויסן וועג פֿון ערד, און מיט דעם ערד-וועג גייט מען אַרויף ביז דער מויער. מען לייגט ערד אין דער ריכטונג פֿון דער מויער ביז עס ווערט אַ געוויסער וועג און דאָס איז די סוללה. די סוללה איז ווי אַ געברוקירטער וועג מיט וואָס מען גייט אַרויף און קלעטערט. אַלזאָ דאָס זאָגט ער, איר, זיי סלוה ווי הויפֿנס, וואָס עס איז געווען אין דער קרובע האָבן זיי אָנגעברוקירט און געלייגט אין הויכע הויפֿנס, און איר קענט איצט קומען און נעמען. און מיר האָבן שוין געזען אַזאַ אויסדרוק ווי בטנך ערימת חיטים, מיר האָבן געזען אַז עס איז דאָ אַ בחינה פֿון אַ הויפֿן ווייץ, אַלזאָ דאָ רעדט מען וועגן דעם הויפֿן פֿון דער תבואה וואָס מען פֿלעגט געבן ווי מען פֿלעגט לייגן אין דער קרובע פֿון די בהמות.
חרבו כל פריה ירדו לטבח, הוי עליהם כי בא יומם עת פקודתם. נאָכדעם זאָגט ער איר זאָלט שלאָגן מיט דער שווערד אַלע די אָקסן, און ער רופֿט אויף זיי הוי, און דער הוי איז אַן אויסדרוק פֿון צער. און ער באַשרייַבט דאָ אַז די רופֿונג איז וויבאַלד עס איז געקומען זייער טאָג, עס איז אָנגעקומען די צייט פֿון דער פֿקודה, עס איז אָנגעקומען די עת אַז אויף זיי איז איצט גזר'ט געוואָרן שחיטה, אַלזאָ חרבו כל פריה ירדו לטבח, איצט שעכט מען זיי, הוי עליהם כי בא יומם עת פקודתם.
קול נסים ופליטים מארץ בבל להגיד בציון את נקמת השם אלוהינו נקמת היכלו. קול נסים, ווער זענען די נסים? די נסים איז די אַנטרונענע וואָס זענען עם ישראל. אפֿילו אַז בעצם פֿרעגט דער רד"ק וואָס דאַרפֿן זיי אַנטלויפֿן? כורש האָט דאָך אַרויסגעלאָזן אַ קול אין זיין מלכות, און דער קול האָט מודיע געווען אַלעמען מי בכם מכל עמו יהי אלוהיו עמו ויעל. אַלזאָ דאַרף מען נישט אַנטלויפֿן, כורש איז אָנגעקומען בהורמנותא דמלכא אויף אונדז דאָך צו בויען דעם בית שני דורך נחמיה, דורך עזרא, זרובבל. פאַרוואָס דעריבער רעדסטו דאָ וועגן אַנטלויפֿן, נסים ופליטים?
דערקלערט דער רד"ק אַז דריווש האָט געקיניגט פֿאַר כורש, ער האָט דערוברן בבל און זי חרוב געמאַכט, און ווען זיין חיל איז געקומען אויף בבל, האָבן עם ישראל נאָך נישט געוואוסט וואָס איז די ריכטונג, זיי האָבן נישט געוואוסט וואוהין דאָס גייט, און דעריבער האָבן זיי אַנטלאָפֿן. זיי זענען אַנטלאָפֿן און געגאַנגען קיין ציון, וויבאַלד זיי האָבן געוואוסט אַז בעצם דער חורבן דאָ איז דער אָנהייב פֿון אונדזער גאולה. אַלזאָ אין ערשטן שלב האָבן מיר נאָך נישט געהערט פֿון כורש די נבואה, עס איז נאָך געווען דאָ אין ערשטן שלב דריווש, אַלזאָ האָבן מיר געטראַכט אַז עס קען זיין אַז מיר וועלן דאָ בלייַבן נאָך אין גלות, און דעריבער האָבן מיר אַנטלאָפֿן כדי צו בויען ארץ ישראל. אין צווייטן שלב ערשט דעמאָלט האָט כורש געקיניגט און אַרויסגעלאָזן יענע מעלדונג פֿאַרן ציבור אַז מי בכם מכל עמו יהי אלוהיו עמו ויעל, ער קען אַרויפֿגיין און בויען ארץ ישראל.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ אַלע די נסים ופליטים מארץ בבל זענען דאָ געווען צוויי זאַכן. להגיד בציון את נקמת השם, מודיע צו זיין אין ציון אַז השם האָט איצט נקמה גענומען פֿאַר זיין מחולל'ן נאָמען, און אַ צווייטע זאַך נקמת היכלו. נקמת היכלו, די בבלים האָבן דאָך אויך פֿאַרברענט דעם בית המקדש, אַלזאָ איז דאָ אויך נקמת היכלו אויף דעם פֿאַרברענען פֿונעם בית און אויף דעם מחלל זיין די כלים פֿונעם בית המקדש וואָס בלשאצר האָט מחלל געווען.
השמיעו אל בבל רבים כל דורכי קשת חנו עליה סביב אל יהי לה פלטה. שלמו לה כפעולה ככל אשר עשתה עשו לה כי אל השם זדה אל קדוש ישראל. דערקלערט דער מלבי"ם אַז ער באַשרייַבט איצט אַז נאָכדעם וואָס עם ישראל אַנטלויפֿן פֿון ארץ בבל, באַפֿעלט ער איצט אַז עס זאָלן קומען די פֿעלקער און זיך אָנזאַמלען אַלע דורכי קשת און זיך לאַגערן אַרום כדי צו כאַפּן די אַנטרונענע. דהיינו ווען מיר האָבן אָנגעהויבן אַנטלויפֿן דעמאָלט הייבן אויך אָן די בבלים אַנטלויפֿן, זיי פֿאַרשטייען אַז זיי זענען אין אַ פֿאַנג. איצט באַפֿעלט ער אַז עס זאָלן קומען אומות און די אומות זאָלן הרגענען אַלע ווער עס פּרוּווט אַנטלויפֿן. און אויף דעם זאָגט ער שלמו לה כפעולה. וואָס איז פעולה? דערקלערט דער מלבי"ם דער פֿועל איז דער עסק און דער מעשה איז דער סיום, דאָס איז דער גמר פֿון דער זאַך. אַלזאָ זאָגט ער באַצאָלט איר תשלומים לויטן עסק וואָס זי האָט זיך פֿאַרנומען, און טוט איר מידה כנגד מידה ככל אשר עשתה, וואָס דאָס הייסט לויט דעם סיום וואָס זי האָט געענדיקט איר פֿעולה. אין פּשוטע ווערטער וויל ער דערמיט אויסדריקן אַז זיי וועלן באַקומען אויף אַלץ, אויף דער פֿעולה און אויפֿן רעזולטאַט און אויף אַלץ וואָס איז אַרויס פֿונעם שלעכטן מעשה וואָס זיי האָבן אונדז געטאָן, אויף אַלץ וועט השם איר באַצאָלן.
און אויף דעם דערקלערט ער וואָס איך האָב געזאָגט שלמו לה כפעולה כי אל השם זדה. איר עסק איז געווען פֿון דער זייַט וואָס זי האָט כביכול געלייקנט אין דער יכולת פֿון השם. ווייל זדה אל קדוש ישראל, דהיינו זי האָט געזאָגט אַז דער קדוש ברוך הוא האָט כביכול נישט קיין כח צו ראַטעווען, אַז דער קדוש ברוך הוא איז שוין אַלט געוואָרן און האָט נישט קיין יכולת צו ראַטעווען זיין פֿאָלק. און תמיד ווען עס שטייט קדוש ישראל, דער מלבי"ם ווי איר געדענקט האָבן מיר עס שוין געלערנט עטלעכע און עטלעכע מאָל, תמיד ווען מען רעדט וועגן השם אין אַן אַלגעמיינעם אופֿן רעדט מען וועגן דעם קדוש ברוך הוא וואָס האָט באַשאַפֿן די וועלט. און ווען עס שטייט השם קדוש ישראל רעדט מען פֿון דער זייַט פֿונעם קשר וואָס ער האָט צו עם ישראל, די השגחה פּרטית וואָס ער האָט צו אונדז און אויף אונדז. דאָס איז תמיד ווען דאָס איז פֿאַרבונדן מיט ישראל. אַלזאָ דאָ זאָגט ער זדה אל קדוש ישראל, זיי האָבן פֿאַרברענט דעם בית המקדש, די עיר הקודש, דאָס איז אַ מעשה קעגן קדוש ישראל. השם איז פֿאַרבונדן מיט אונדז דורכן בית המקדש און זיי האָבן פֿאַרברענט דעם בית המקדש, און דאָס ווייַזט אויף דער גרויסקייט פֿון זייער זדון און אויף דעם שלעכטס פֿון זייער האַרץ.
לכן יפלו בחוריה ברחובותיה וכל אנשי מלחמתה ידמו ביום ההוא נאום השם. דעריבער איז זייער עונש דאָס לכן, דאָס איז אַ לשון פֿון שבועה, יפלו בחוריה ברחובותיה. די בחורים וועלן פֿאַלן אין די גאַסן דורכדעם וואָס מען וועט זיך לאַגערן אויף זיי אַ חיל אַרום ווי מיר האָבן געזען, דורכדעם וועלן זיי נישט קענען אַנטלויפֿן, און דורכדעם ידמו ביום ההוא נאום השם. כל אנשי מלחמתה ידמו, די כוונה זיי וועלן פֿאַרשניטן ווערן נאום השם.
הנני אליך זדון נאום השם אלוקים צבאות כי בא יומך עת פקדתיך. איצט הייבט ער אָן צו רעדן וועגן דער מפלה פֿונעם מלך זאָגט דער מלבי"ם. אָט איז איצט אָנגעקומען דיין טאָג. בא יומך תמיד דערקלערט דער מלבי"ם אַז די כוונה איז פֿון דער זייַט פֿון דער מערכה. עס איז אָנגעקומען דער טאָג וואָס לויט די מערכות פֿון די שטערן איז דאָס וואָס קומט אים. ערבה שמש הצלחתך, פֿאַרגאַנגען איז דיין זון. און אַ צווייטע זאַך עת פקדתיך. פקדתיך איז תמיד פֿון דער השגחה עליונה. די כוונה אַז לויט דער השגחה עליונה איז אָנגעקומען די צייט פֿון זיין פֿקודה, דער טאָג וואָס מען האָט אויף אים אַרויפֿגעלייגט פֿונעם הימל אַז ער זאָל באַקומען דעם עונש.
און דעמאָלט וואָס וועט זיין? וכשל זדון ונפל ואין לו מקים והצתי אש בעריו ואכלה כל סביבותיו. און דורכדעם וכשל זדון ונפל ואין לו מקים. ווער איז דער זדון וואָס איז געפֿאַלן? דאָס איז בלשאצר ווי מיר האָבן דערקלערט, אַז בלשאצר בה בליליא קטיל בלשאצר. ואין לו מקים, עס איז נישטאָ ווער עס זאָל קיניגן נאָך אים פֿון זיין זרע אין בבל.
והצתי אש בעריו ואכלה כל סביבותיו. זאָגט דער מלבי"ם בדרך כלל הייבט זיך דאָס פֿייער אָן פֿון די אַרומיקע ערטער און קומט אַריַין אינעווייניק אין די שטעט. אָבער דאָ וועט דאָס זיין בהשגחה און דאָס וועט זיין פֿאַרקערט פֿונעם געוויינטלעכן סדר. דאָ הצתי אש בעריו און דאָס פֿייער האָט זיך פֿון די שטעט פֿאַרשפּרייט צו די אַרומיקע ערטער. די דאָזיקע זאַך באַווייַזט אַז די זאַך איז געווען בהשגחה פֿון השם.
כה אמר השם צבאות עשוקים בני ישראל ובני יהודה יחדיו וכל שוביהם החזיקו בם מאנו שלחם. כביכול זאָגט השם יתברך לויט טבע קען מען נישט גואל זיין עם ישראל. און די סיבה איז ווייל אַ טייל פֿון זיי וואָס זענען כלומרשט נישט אין גלות וואָלטן געקענט אויסלייזן די וואָס זענען אין גלות. דאָס איז אין אַ געוויינטלעכן מצב, אָבער אין אונדזער מצב איצט עשוקים בני ישראל ובני יהודה יחדיו. אַלזאָ סיי די סיי די זענען אין גלות, אַלזאָ איז דאָ נישטאָ אַ טייל פֿון דער אומה וואָס זענען פֿרייַ וואָס זאָלן אויסלייזן די שארית פֿון דער אומה. וואָס וועסטו זאָגן? אפֿשר האָבן נישט אַלע די וואָס האָבן זיי געכאַפּט זיי געהאַלטן פֿאַר קנעכט. אויף דעם זאָגט ער וכל שוביהם החזיקו בם. אַלזאָ דאָס איז נאָך אַ סיבה וואָס עס איז זייער שווער זיי אַרויסצונעמען און זיי גואל צו זיין. און אַ דריטע זאַך זיי מאנו שלחם. דהיינו אפֿילו אויב עס וואָלט געווען עפּעס אַ חיצוני'שע סיבה וואָס וואָלט זיי געקענט משכנע זיין, וועלן זיי זיך אָפּזאָגן. דאָס אַלץ איז ריכטיק און אמת ווען מען רעדט וועגן אַ גואל פֿון בשר ודם. אָבער ווען מען רעדט וועגן השם יתברך איז קיין זאַך נישט שווער.
און דאָס איז דער קומענדיקער פסוק. גואלם חזק השם צבאות שמו ריב יריב את ריבם למען הרגיע את הארץ והרגיז ליושבי בבל. גואלם חזק השם צבאות שמו. דער פּירוש איז דער קדוש ברוך הוא ווערט גערופֿן השם צבאות. צבאות דער פּירוש איז אַ געוועלטיקער איבער אַלע צבאות, אַז אַלע צבאות זענען זיינע. און וויבאַלד אַזוי וועט ער זיך קריגן זייער קריג. און דעמאָלט דורכדעם וועט זיין אַ תועלת א' למען הרגיע את הארץ. קודם כל וועט זיין דערמיט אַ באַרואיקונג פֿאַר דער ארץ וויבאַלד מיר האָבן געזאָגט אַז נבוכדנצר איז געגאַנגען און חרוב געמאַכט אַלע מלכותים. און אַ צווייטע זאַך והרגיז ליושבי בבל. דורכדעם וועט זיין אַן עונש פֿאַר בבל, דורך דעם קריג וואָס השם וועט אַרויסגיין זיך צו קריגן אונדזער קריג, וועלן זיך די לענדער באַרואיקן און בבל וועט איצט האָבן אַ קריג מיט השם יתברך און זיי וועלן געשטראָפֿט ווערן אויף וואָס זיי האָבן אונדז און דער כלל וועלט געטאָן.
חרב על כשדים נאום השם ואל יושבי בבל ואל שריה ואל חכמיה. חרב על כשדים, כשדים דאָס איז די מדינה. יושבי בבל תמיד דערקלערט דער מלבי"ם אַז דאָס איז דער הבדל צווישן כשדים און בבל, אַז כשדים איז די מדינה און יושבי בבל איז די רעזידענץ-שטאָט, וואָס מיר רופֿן היינט די הויפּטשטאָט. ואל שריה ואל חכמיה, שריה און חכמיה וואָס זיי זיצן אויך אין בבל.
חרב אל הבדים ונואלו חרב אל גיבוריה וחתו. חרב אל הבדים ונואלו, קומט זעט וויפֿל די דרשנים, עס זענען דאָ עטלעכע און עטלעכע פּסוקים אַז אויב דו וועסט פֿרעגן אַ מענטש וואָס איז דער פּירוש פֿונעם פסוק, וועט ער דיר דערקלערן דעם דרש און ווייניקע זענען די וואָס קענען דעם פּשט. פֿרעג אַ מענטש וואָס איז חרב אל הבדים ונואלו? וועט ער דיר זאָגן חרב אל תלמידי חכמים וואָס לערנען בד בבד, די כוונה וואָס לערנען באַזונדער, און נישט גענוג אַז חס ושלום זאָל זיין חרב פֿאַר זיי נאָר נאָך ונואלו, זיי ווערן נאַריש, ווערן טיפּש'ים. פֿון דאַנען לערנען חז"ל אַז מען לערנט נישט בייַ זיך אַליין נאָר מען דאַרף לערנען בחברותא. שיין, דאָס איז אַ שיינער דרש און אמת לאמיתו אַזוי דרש'נען חז"ל. אָבער אויף יעדן פֿאַל איז דאָס נישט דער פּשט פֿונעם כתוב. חרב אל הבדים ונואלו, בדים איז נישט פֿון לשון בד בבד, די כוונה בודדים, נאָר בדים איז פֿון לשון סיפורי בדים. בדים איז פֿון לשון בדיות. בדיה די כוונה אַ בדותה, די כוונה אַ ליגן. ווי בדיך מתים יחרישו. די כוונה איז צו די פֿאַלשע מענטשן. ווער זענען זיי? דאָס זענען די כשפֿים-מאַכער, דאָס זענען די שטערן-קוקער לויט ווי דער מלבי"ם דערקלערט. אַלזאָ חרב אל הבדים, צו יענע כשפֿים-מאַכער וואָס קוקן אין די שטערן, ונואלו. ווי עס שטייט נואלו שרי צוען אשר נואלנו ואשר חטאנו. דער פּירוש איז זיי וועלן פֿאַרפּלאָנטערט ווערן. דהיינו מען דערוואַרט פֿונעם כשפֿים-מאַכער פֿונעם שטערן-קוקער אַז ער זאָל געבן עפּעס אַ פֿאָרויסזאָג, אָבער ונואלו. זיי וועלן זיין נאַרן, דהיינו זיי וועלן נישט קלוג ווערן מיט זייער אצטגנינות, זיי וועלן נישט געפֿינען דערקלערונגען פֿאַרוואָס עס געשעט און וואָס וועט געשען. אל גיבוריה וחתו. נישט נאָר די כשפֿים-מאַכער וועלן נישט וויסן וואָס צו טאָן און וועלן זיין פֿאַרלוירן און פֿאַרמישט, נאָר אויך זייערע גיבורים חתו. חתו די כוונה איז זיי זענען צעבראָכן.
חרב אל סוסיו ואל רכבו ואל כל הערב אשר בתוכה והיו לנשים. חרב אל אוצרותיה ובוזזו. לאָמיר דערקלערן. חרב אל סוסיו ואל רכבו, סוסיו די כוונה זענען די פֿערד וואָס זענען גרייט צו דער מלחמה. ואל כל הערב אשר בתוכה, דער ערב איז אין צוויי פּירושים. אָדער איין פּירוש די כוונה פֿרעמדע מענטשן וואָס זענען געווען אין בבל און דעמאָלט ווערן זיי גערופֿן ערב, די כוונה אַ געמיש פֿון פֿעלקער וואָס געפֿינט זיך אין איר. אָדער ווי דער רד"ק דערקלערט אין צווייטן פּירוש און אויך דער מלבי"ם, אַז די כוונה איז צו די סוחרים, עורבי מערבך, עורבי מערבך די כוונה איז די סוחר-מענטשן וואָס זענען אין איר. והיו לנשים, לנשים איז אַן אויסדרוק וואָס קומט אויסצודריקן אַ שוואַכקייט, דהיינו זיי וועלן נישט אויפֿשטיין צו קריגן זיך קעגן די שונאים. חרב אל אוצרותיה ובוזזו. חרב אל אוצרותיה, דערקלערט דער רד"ק אַז די כוונה איז ווי חרבך הנפת עליה, אַז די כוונה איז פֿון לשון חורבן. חרב אל אוצרותיה דער פּירוש איז אַלע אירע אוצרות וועלן חרוב ווערן. דער תרגום יונתן זאָגט דקטלין בחרבא יתון על בית גנזהא ויתבזזון. דאָס הייסט דער קושי איז דאָ, חרב אל הסוסים פֿאַרשטיי איך זיי האָבן זיי געהרגעט, חרב אל הסוחרים פֿאַרשטיי איך אויך זיי האָבן זיי געהרגעט, אָבער וואָס זאָגסטו חרב אל האוצרות? וואָס איז שייך אוצרות מיט אַ שווערד? מען האָט זיי געהרגעט מיט אַ שווערד? און דעריבער דערקלערט דער רד"ק איין דערקלערונג אַז די כוונה איז ווי אַ לשון פֿון חורבן, נישט חרב אין מיין פֿון אַ שטעכנדער שווערד נאָר אין מיין פֿון חורבן. און אַ נאָך אַ דערקלערונג זאָגט דער רד"ק לויטן תרגום יונתן, אַז דאָס וואָס עס שטייט חרב אל אוצרותיה די כוונה איז אַז די הרג'ער מיט אַ שווערד וועלן קומען אויף איר שאַצקאַמער און זיי וועלן צערויבט ווערן. די כוונה איז נישט אַז עס זאָל קומען די שווערד און טרעפֿן די אוצרות, ווייל מאי נפקא מינה, דאָס איז נישט אַ מענטש, נאָר די כוונה פֿון די ווערטער איז אַז די מענטשן וואָס הרג'ענען מיט אַ שווערד וועלן קומען און צערויבן די אוצרות. דאָס איז די כוונה חרב אל אוצרותיה ובוזזו.
חורב אל מימיה ויבשו כי ארץ פסילים היא ובאימים יתהוללו. חורב אל מימיה ויבשו, חורב דאָ איז אין מיין פֿון עס האָבן זיך אויסגעטריקנט די וואַסערן, דאָס איז אַ מיין פֿון טריקנקייט. חורב אל מימיה ויבשו. וויבאַלד בבל זאָגט דער רד"ק זי איז ווייַכן פֿון וואַסער, עס זענען דאָרט טייַכן, נהר פרת, נהר חידקל, אַלזאָ וויל ער זאָגן צו געבן אַ משל אַז איר עשירות, איר גאַנצע גדולה, וועלן זיך מבטל זיין, אַלזאָ אויף דעם גיט ער אַ בייַשפּיל פֿון חורב. דער פּירוש איז עס וועלן זיך אויסטריקענען אירע וואַסערן. דערקלערט מצודת דוד וויבאַלד נהר פרת פֿלעגט דורכגיין אין בבל און ער פֿלעגט באַוואַסערן זייערע פֿעלדער ווי דער נילוס אין מצרים, דעריבער דער גרעסטער עונש פֿאַר זיי איז חורב אל מימיה ויבשו. כי ארץ פסילים היא, וויבאַלד זיי פֿאַרזיכערן זיך אויף זייערע געצן, אויף זייערע אלילים. ובאימים יתהוללו. ווער זענען די אימים אין וועלכע זיי וועלן משתגע זיין? די עצבים ווערן גערופֿן אימים, די כוונה איז צו די געצן צו זייערע אלילים ווערן זיי גערופֿן אימים. און פֿאַרוואָס? זאָגט אויף דעם דער רד"ק ווייל זייערע דינער האָבן מורא פֿאַר זיי און ער זאָגט אַז זיי פֿלעגן משתגע ווערן אויף זיי און אויף זייער עבודה. דאָס איז ובאימים יתהוללו. יתהוללו ווי הוללות וסכלות, יאָ ווי ויתהולל בידם, ווי עס שטייט דאָרט וועגן דוד ווען זיי האָבן אים געכאַפּט האָט ער זיך משתגע געמאַכט אין זייערע הענט. אַלזאָ באימים וועט זיין אין זייערע אלילים אַז די אלילים לייגן אויף זיי אַ מורא און פּחד. ווי דער מלבי"ם זאָגט ווי עס שטייט, דאָס איז אמת דער רד"ק ברענגט, ווי עס שטייט אַז מען האָט עס גערופֿן מפלצת, שעשתה מפלצת לאשרה. פֿאַרוואָס ווערט עס גערופֿן מפלצת? אַז דער וואָס זעט עס יתפלץ. די כוונה עס גייט אַרייַן אין אים אַ פּחד און מורא. ווען זיי פֿלעגן מאַכן אלילים, מען קען זען אין אַלערליי מוזייען אַלערליי געשטאַלטן פֿון זייערע אלילים און אַלערליי זאַכן אין וואָס זיי האָבן געגלייבט, פֿלעגן זיי מאַכן כדי אַרויפֿצולייגן אַ מורא אויף די דינער, אַלזאָ פֿלעגן זיי מאַכן דעם אליל אין אַ שרעקלעכער און ציטערנדער פֿורעם כדי עס זאָל אַרויפֿפֿאַלן אַ מורא אויף זיינע דינער. אַלזאָ זאָגט ער עס וועט זיין חורב אל מימיה ויבשו כי ארץ פסילים היא ובאימים יתהוללו, זיי פֿלעגן משתגע ווערן נאָך דער עבודה פֿון די אימים, אַז די אימים זענען די וואָס לייגן אַרויף אַ מורא, דאָס זענען די אלילים. ער ברענגט אַ נאָך אַ דערקלערונג וואָס דער תרגום יונתן דערקלערט און ער זאָגט ובתעוותהא משתבחין. און דעמאָלט וואונדערט זיך אויף דעם דער רד"ק ווייל עס קען זייער זיין אַז לויטן שיטה פֿונעם תרגום יונתן שטייט נישט יתהוללו נאָר יתהללו. ווייל משתבחין איז אַ תרגום פֿון יתהללו. די כוונה איז אויף זייערע אלילים באַרימען זיי זיך, זיי לויבן זיך אין זיי אַז זייערע אלילים קענען זיי כביכול ראַטעווען. אַלזאָ לויט דעם איז דאָס נישט יתהוללו און ער איז זיך תמה וויבאַלד יתהוללו איז נישט אין דער משמעות פֿון זיך באַרימען נאָר אין דער משמעות פֿון הוללות וסכלות. אָבער מסתמא איז ביים תרגום יונתן געווען דאָס וואָרט נקוד אויף אַן אַנדער אופֿן.
לכן ישבו ציים את איים וישבו בה בנות יענה ולא תשב עוד לנצח ולא תשכון עד דור ודור. לכן ישבו ציים את איים. ווען מען וויל אויסדריקן אַז אַ געוויסער אָרט איז חרוב, זאָגט מען אַז אין דעם אָרט קומען אַריַין בעלי חיים וואָס זייער וועג איז געווען צו זיין אין חרוב'ע ערטער. ווען ער וויל זאָגן אַז בבל וועט זיין חרוב, זאָגט ער אַז אין דעם אָרט וועלן זיין ציים את איים, די וואָס וועלן דאָרט זיצן. וואָס איז ציים את איים? דער רד"ק דערקלערט ציים דאָס זענען חיות וואָס וווינען אין אַ ציה. די כוונה אין אַן אָרט פֿון ציה, אין אַ מדבר-אָרט, אין אַ ווויסט אָרט, דאָס ווערט גערופֿן ציה. און ציה איז פֿון לשון ווי צחה צמא, די כוונה טריקענע ערטער ווי דער מדבר. און דער תרגום יונתן האָט מתרגם געווען ציים בכן יערען תמוון. תמוון, עס זענען דאָ מפֿרשים אַז די כוונה איז אילטעסלעך, וואָס חז"ל דערמאָנען שלא תקפוץ הנמיה. ואת איים, את איים די כוונה עם איים. תמוון בחתולין. בחתולין די כוונה איז מיט קעץ. דאָס זענען חיות וואָס וועלן דאָרט וווינען אין דעם ווויסטן אָרט, און די דאָזיקע זאַך קומט אויסצודריקן וויפֿל די ערטער וועלן זיין חרוב אַז מען וועט דאָרט נישט געפֿינען קיין מענטש. אין יעדן אָרט וואו עס זענען דאָ מענטשן אַנטלויפֿן די מדבר-חיות, אָבער אין אַן אָרט וואו עס איז נישטאָ קיין מענטש דאָרט וועלן זיי וווינען. וישבו בה בנות יענה, ווי אויך בנות יענה, אויך שטרויסן ווי די גמרא רופֿט זיי, אַזוי אויך איז מתרגם יונתן. ולא תשב עוד לנצח ולא תשכון עד דור ודור. דער מלבי"ם דערקלערט אַז עס וועלן דאָרט זיין שרעקלעכע חיות ווי די געשטאַלט פֿון די חיות פֿון די אימים וואָס זיי האָבן געהאַט פֿאַר די פסילים. דער פּירוש איז עס איז דאָ אַ מידה כנגד מידה. וויבאַלד מיר האָבן געזען צו זיי ובאימים יתהוללו, אַז די אימים דער פּירוש איז חיות וואָס וועקן אויף אַ מורא און פּחד, אַנטקעגן דעם זאָגט השם לכן ישבו ציים את איים, דעריבער וועלן דאָרט זיצן חיות וואָס וועלן זיין שרעקלעכע חיות אַנטקעגן יענע חיות וואָס איר האָט אייַך געמאַכט פֿאַר פסילים און געצן, און זיי וועלן זיצן אין דער ארץ אַז די דאָזיקע ארץ וועט שוין נישט באַזעצט ווערן לנצח ולא תשכון עד דור ודור.
כמהפכת אלוהים את סדום ואת עמורה ואת שכניה נאום השם לא ישב שם איש ולא יגור בה בן אדם. ווי אַ מהפכה וואָס השם האָט איבערגעקערט סדום ועמורה און אירע שכנים, שכניה די כוונה אדמה, צבויים, די שטעט וואָס געפֿינען זיך אין דער שכנות. לא ישב שם איש ולא יגור בה בן אדם. דער מלבי"ם האָט שוין לעיל דערקלערט די אויסדרוקן וואָס איז לא ישב שם איש און וואָס איז לא יגור בה בן אדם. מיר וועלן דערקלערן בקצרה. איש, דער מלבי"ם'ס וועג איז תמיד צו דערקלערן איש ווי יש. אַז ווען עס שטייט איש איז דאָס אין מיין פֿון יש. אַלזאָ מיינט מען נישט דווקא אַ איש אַ מענטש, נאָר יעדער איינער, יעדע ישות, לאָמיר עס אַזוי דעפֿינירן. אַלזאָ ווען עס שטייט לא ישב שם איש, די כוונה איז עס וועט דאָרט נישט זיצן בקביעות קיין איש, דער פּירוש איז אַלע בעלי חיים וועלן דאָרט נישט זיצן בקביעות. אָבער אויף אַן עראי'שן אופֿן יאָ וועלן דאָרט זיין בעלי חיים. און אַנטקעגן דעם לא יגור בה בן אדם, אַ בן אדם וועט דאָרט נישט וווינען בקביעות. לגור די כוונה איז בקביעות, און דאָס אַ מענטש וועט נישט זיין מסוגל צו וווינען אין דעם אָרט און דעריבער לא יגור בה בן אדם.
הנה עם בא מצפון וגוי גדול ומלכים רבים יעורו מירכתי ארץ. הנה עם בא מצפון, ווי מיר האָבן געזען אַז דער דאָזיקער פסוק זאָגט אַ נבואה אויף דעם קומען פֿון די כשדים קיין ארץ ישראל, און אָט קומט איצט דער שלב אַז די כשדים דאַרפֿן באַקומען זייער עונש, און אויף זיי זאָגט איצט אַ נבואה דער נביא אין דעם זעלבן אויסדרוק. הנה עם בא מצפון, אויך אויף די כשדים אַליין וועט קומען אַ פֿאָלק פֿון צפֿון. און דורכן קומען פֿונעם פֿאָלק וואָס פֿון צפֿון, דורך זיי וועלן זיך אויפֿוועקן גוי גדול ומלכים רבים מירכתי ארץ. די כוונה עס וועלן קומען נאָך פֿֿיל פֿעלקער וואָס וועלן קומען העלפֿן מדי ופרס. און ווער איז דאָס מלכים רבים? דער רד"ק דערקלערט רבים איז אין מיין פֿון רבה העם. רבה די כוונה אַ גרויסער, אַ חשוב'ער, ווי על כל רב ביתו. און אויף וועמען רעדט מען דאָ? אויף דריווש און אויף כורש. אָדער ער דערקלערט רבים די כוונה פֿֿיל אין מספר, וויבאַלד עס זענען געקומען אַנדערע אומות פֿון די מלכותים אררט, מני, אשכנז, יאָ? דאָס הייסט אַז עס זענען אָנגעקומען נאָך פֿֿיל פֿעלקער כדי צו העלפֿן מדי ופרס.
קשת וכידון יחזיקו אכזרי המה ולא ירחמו קולם כים יהמה ועל סוסים ירכבו ערוך כאיש מלחמה עליך בת בבל. קשת וכידון יחזיקו. קשת וכידון, דער תרגום יונתן דערקלערט אַז דער כידון איז נישט וואָס מיר זענען געוווינט צו טראַכטן אַ כידון, נאָר דער כידון איז תריסין. תריסין די כוונה איז אַ שילד. אָבער דער רד"ק אַליין זאָגט אַז עס קען זיין אַז דער כידון איז געווען אַ מין שפּיז, ווי עס איז משתמע פֿונעם פסוק וישחק לרעש כידון, להב חנית וכידון, וואָס דאָרט איז משתמע אַז דאָס איז ווי אַ שפּיז. היינט ניצן מיר דעם אויסדרוק כידון ווי אַן אויסדרוק פֿאַר אַ שפּיז און נישט ווי אַן אויסדרוק פֿאַר אַ שילד. אַלזאָ קשת וכידון יחזיקו, אכזרי המה ולא ירחמו, די וואָס וועלן קומען קעגן בבל. קולם כים יהמה, זייער וועג איז געווען ווען זיי פֿלעגן קומען צו דער שלאַכט, פֿלעגן זיי לאָזן הערן געשרייען און פֿלעגן לאָזן הערן קולות, און דער ענין איז געווען אַרויפֿצולייגן אַ מורא אין האַרץ פֿון די סאָלדאַטן וואָס קעגן. פּסיכאָלאָגישע לוחמה. אויף דעם זאָגט ער קולם כים יהמה. ועל סוסים ירכבו. די פֿערד ירכבו די כוונה איז אַז זיי וועלן זיין גרייט צו דער מלחמה ווי מענטשן און וועלן קומען מיט גיכקייט. ערוך כאיש מלחמה, גרייט ווי די מענטשן, עליך בת בבל.
שמע מלך בבל את שמעם ורפו ידיו צרה החזיקתהו חיל כיולדה. שמע מלך בבל די כוונה בלשאצר את שמעם, די כוונה זייער גבורה, ורפו ידיו. זיינע הענט זענען שוואַך געוואָרן פֿון זיך צו קריגן קעגן זיי. צרה החזיקתהו, די כוונה איז אַז יענער צאָרעס וואָס האָט אים אָנגעכאַפּט איז געווען חיל כיולדה. עס האָט אים באַשאַפֿן אַ ציטערניש ווי די פֿרוי וואָס געוווינט אַז אַלע אירע אבֿרים ווערן צעפֿאַלן.
הנה כאריה יעלה מגאון הירדן אל נווה איתן כי ארגיעה אריצם מעליה ומי בחור אליה אפקוד כי מי כמוני ומי יעידני ומי זה רועה אשר יעמוד לפני. הנה כאריה יעלה מגאון הירדן. דער פּירוש איז דער משחית וועט אַרויפֿקומען אויף בבל ווי אַ לייב. אַ לייב וואָס קומט אַרויף מגאון הירדן, קומט אַרויף אָן פּחד. און ווי דאָס וואַסער מגאון הירדן קומען און ווערן שטאַרקער, אַזוי וועט אַרויפֿקומען דער שונא ווי אַ לייב אין זיין גאון ווי עס פֿילט אָן אַלע זיינע ברעגן. און פֿאַרוואָס דערמאָנט ער דווקא דעם ירדן? וויבאַלד דער ירדן איז אין ארץ ישראל, און דאָס שלעכטס וואָס וועט זיי קומען איז מגאון הירדן. דער פּירוש איז איר האָט געענגט צו ארץ ישראל, איר האָט חרוב געמאַכט דעם בית המקדש, אַלזאָ מגאון הירדן, די כוונה איז כביכול צוליב גאון הירדן, צוליב עם ישראל וועט אייַך קומען דער דאָזיקער צאָרעס. דאָס איז נישט אַ צופֿעליקער צאָרעס און זי קומט נישט צוליב די איבעריקע אומות, נאָר דווקא צוליב וואָס איר האָט דערוברן ארץ ישראל. און זי וועט קומען אל נווה איתן, אַן אָרט וואָס איז שטאַרק, דאָס איז בבל. כי ארגיעה אריצם מעליה. כי ארגיעה אריצם מעליה, דער רד"ק דערקלערט ווען איך וועל באַרואיקן און מאַכן שטיל פֿאַר עם ישראל, דעמאָלט וועל איך זיי אַרויסטרייַבן פֿון אויף בבל. דער פּירוש איז איך וועל זיי גלות מאַכן. איצט זענען זיי נאָך אין בבל, אָבער עם ישראל וועט האָבן אַ באַרואיקונג, און דורכדעם וועל איך זיי פֿקד'ן ווען זיי וועלן קענען אַרויפֿגיין צוריק צו בויען דעם בית המקדש. לויט די ווערטער פֿונעם מלבי"ם ארגיעה אריצם מעליה, דער פּירוש איז אַז דער מלך פֿון פרס איז אין אָנהייב געווען אויף בבל, האָט זיך באַרואיקט, די כוונה זיך אָפּגעלאָזן אַ ביסל, און נאָכדעם האָט ער זיך אומגעקערט צו איר נאָך אַ מאָל מיט אַ סך כח און זי דערוברן. אַלזאָ דאָס איז ארגיעה אריצם מעליה. און אויף דעם זאָגט השם ומי בחור אליה אפקוד, די כוונה די בחורים די אויסדערוויילטע סאָלדאַטן וועל איך אויף איר פֿקד'ן. כי מי כמוני ומי יעידני. כי מי כמוני די כוונה ווער קען מוחה זיין דעם השם. ומי יעידני, ווער וועט קובע זיין אַ צייט און אַ מועד כדי צו קריגן זיך קעגן מיר. דער פּירוש איז מען פֿלעגט אַמאָל קובע זיין אַ צייט צו דער מלחמה, אַלזאָ זאָגט השם כביכול ווער קען קובע זיין אַ צייט מיט מיר כדי זיך צו קריגן מיט מיר. ומי זה רועה אשר יעמוד לפני. און ווער איז דער פּאַסטוך, ווער איז דער פּאַסטוך וואָס וועט שטיין קעגן מיר צו קומען און זיך קריגן קעגן מיר ווען איך וועל קומען צו ראַטעווען מיינע שאָף פֿון זיין האַנט. כביכול דער מלך איז ווי אַ פּאַסטוך פֿונעם פֿאָלק, דאָס פֿאָלק זענען זיינע שאָף, און דעמאָלט ווען עס קומט עמעצער צו נעמען פֿון די שאָף, שטעלט זיך תיכף דער פּאַסטוך קעגן אים. אַלזאָ זאָגט השם ווער איז דער פּאַסטוך וואָס וועט שטיין קעגן מיר צו קומען און זיך קריגן קעגן מיר ווען איך וועל קומען צו ראַטעווען מיין פֿאָלק עם ישראל און זיך נוקם זיין פֿון בבל.
לכן שמעו עצת השם אשר יעץ אל בבל ומחשבותיו אשר חשב אל ארץ כשדים אם לא יסחבום צעירי הצאן אם לא ישים עליהם נווה. לכן שמעו עצת השם אשר יעץ אל בבל ומחשבותיו אשר חשב אל כשדים. איר זאָלט הערן די עצה פֿון השם וואָס ער האָט געעצה'ט צו בבל און אויך די מחשבות וואָס ער האָט געטראַכט צו טאָן צו די כשדים, און דער מלבי"ם האָט אונדז שוין לעיל דערקלערט וואָס איז דער הבדל צווישן בבל און כשדים, וואָס איז דער הבדל צווישן יעץ, וואָס איז דער הבדל צווישן דעם און חשב. אם לא יסחבום צעירי הצאן. צעירי הצאן די כוונה איז עם ישראל. זיי וועלן זיי שלעפּן, דער רד"ק וואונדערט זיך וויבאַלד מיר האָבן נישט געפֿונען אַז עם ישראל זענען די וואָס האָבן זיך געקריגט קעגן בבל און ארץ כשדים. ער דערקלערט אַז כאָטש נישט זיי פֿיזיש, אָבער וואָס איז געווען די סיבה וואָס עס איז געווען אַ מלחמה קעגן זיי? דאָס איז עם ישראל. אויב אַזוי קומט אַרויס אַז די זאַך ווערט זיי מיוחס. די סיבה וואָס איצט איז בבל געשלאָגן דאָס איז צוליב ישראל. אַלזאָ אַזוי ווי איך וויל דן זיין ווער האָט דאָס געטאָן צו בבל? זאָג איך ישראל. וויבאַלד ישראל זענען די גורמים און דורך זיי איצט נעמט השם נקמה פֿון אשור און בבל וויבאַלד זיי האָבן געטאָן די צרות, נעמט דער קדוש ברוך הוא נקמה פֿון זיי. דאָס איז וואָס עס שטייט אין חז"ל אַז דער קדוש ברוך הוא וועט אין דער צוקונפֿט חרוב מאַכן דעם בית המקדש, ובא אלי כפורי ידי בההוא גברא. דער פּירוש איז השם וועט חרוב מאַכן דעם בית המקדש, אָבער כביכול וועט ער אָפּווישן זיינע הענט אין דעם וואָס ער האָט חרוב געמאַכט דעם בית המקדש, דהיינו דער וואָס האָט חרוב געמאַכט דעם בית המקדש וועט אויף דעם באַצאָלן אַ טייַערן פּרייַז. די סיבה איז ווייל ער האָט עס געטאָן פֿון שלעכטס פֿון זיין האַרץ, ווייל איך האָב געצערנט אַ ביסל און זיי האָבן געהאָלפֿן צום שלעכטן, עס זענען דאָ עטלעכע סיבות פֿאַר וואָס אויף יעדן פֿאַל אויך די גויים וואָס האָבן כביכול מקיים געווען דעם רצון השם פֿאַר וואָס אויך זיי וועלן ליידן. און אויף דעם זאָגט ער אם לא יסחבום צעירי הצאן אם לא ישים עליהם נווה. ישים די כוונה ער וועט מאַכן אויף זיי זייער נווה פֿאַר אַ שממה.
מקול נתפשה בבל נרעשה הארץ וזעקה בגויים נשמע. פֿונעם קול וואָס איז אַרויס און פֿאַרעפֿנטלעכט געוואָרן אַז בבל איז געכאַפּט און געפֿאַלן, האָט דאָס באַשאַפֿן אַ גרויסן ערד-ציטער, נרעשה הארץ. וזעקה בגויים נשמע. וזעקה בגויים נשמע די כוונה איז און אַ קול פֿון געשריי איז געהערט געוואָרן צווישן די גויים. פֿאַרוואָס דערקלערן מיר אַ קול פֿון געשריי? זאָגט דער רד"ק דו מוזסט דערקלערן אַזוי, אַז דער קול וואָס שטייט פֿריער מקול נתפשה בבל נרעשה הארץ, וקול זעקה בגויים נשמע, אַז דער קול וואָס שטייט פֿריער גייט ער אויך אויפֿן סוף פֿונעם פסוק. און וואָס איז דער הכרח? ווייל אויב דו וועסט נישט דערקלערן אַזוי וואָלטסטו געדאַרפֿט זאָגן וזעקה בגויים תשמע, וויבאַלד זעקה איז אַ נקבה. פֿאַרוואָס זאָגסטו וזעקה בגויים נשמע? על כרחך אַז מען רעדט וועגן אַ קול פֿון געשריי, און קול איז דאָך אַ זכר. קול איז אַ לשון זכר.