00:00 ירמיהו פרק מ"ה. הדבר אשר היה אשר דיבר ירמיהו הנביא אל ברוך בן נריה בכותבו את הדברים האלה על ספר מפי ירמיהו בשנה הרביעית ליהויקים בן יאשיהו מלך יהודה לאמור. מיר האבן געזען אין די פריערדיקע פסוקים ווי די מענטשן בעטן ירמיהו ער זאל דרשענען און בעטן פון השם און זאגן זיי, צי בלייבן דא, צי גיין קיין מצרים, וואס צו טאן. האט זיי ירמיהו געזאגט, דער אייבערשטער האט געזאגט בלייבט דא, בלייבט דא און גייט נישט אראפ קיין מצרים. אויב איר וועט בלייבן דא וועט איר בלייבן בקיום, אויב איר וועט נישט בלייבן דא און אראפגיין קיין מצרים, וועט איר בלויז ליידן. זיי האבן נישט צוגעהערט, אזוי האבן מיר געזען אין פרק מ"ג, זיי האבן נישט צוגעהערט, זיי זענען אראפ קיין מצרים. דערנאך גייט ער אראפ מיט זיי, אין פרק מ"ד געפינט ער זיך מיט זיי אין מצרים, זיי האבן אים אויך גענומען מיט כח, ער האט נישט געוואלט אראפגיין, מען האט אים געצוואונגען אראפצוגיין, אזוי ווי מען האט אים אריינגעשטופט אין חצר המטרה מיט צווינגעניש, האט מען אויך אים געצוואונגען אראפצוגיין קיין מצרים. און אויך דארט אין מצרים האבן זיי געדינט און מקטיר געווען צו עבודה זרה און צו די געטער פון מצרים, און מיר האבן געזען אז דאס איז א גרויסע ביזיון, ווייל מיר זענען דאך ארויסגעגאנגען פון מצרים און ארויס פון דער עבודה זרה פון מצרים. ווי איינער האט אמאל געזאגט, מיר זענען ארויס פון מצרים אבער די גרויסע שוועריקייט איז ארויסצונעמען מצרים פון אים, פון אונדז. די חכמה איז נישט ארויסצוגיין פון מצרים נאר ארויסצונעמען מצרים פון דיר. מיר זענען ארויס פון מצרים אבער אלע פירונגען פון מצרים זענען נאך געבליבן, און זיי זענען מקטיר געווען צו זייערע געטער. און דעמאלט מוסרט ער זיי אן, זאגט ער זיי איר האט פארגעסן די צרות, די פראבלעמען וואס האבן זיך פאר אייך געטראפן, און זיי הערן נישט צו זיין קול. און דעמאלט מוסרט ער אן די פרויען, און די פרויען זאגן אים וואס, האבן מיר דאס געטאן פון זיך אליין? דאס איז דאך אויף א באפעל פון אונדזערע מענער. און חוץ דעם זאגן זיי אים, זינט מיר האבן אויפגעהערט מקטיר צו זיין צו מלכת השמים און גיסן די נסכים, פעלט אונדז אלץ און מיט שווערד און מיט הונגער זענען מיר פארלוירן געווארן. א שרעקלעכע און פורכטבארע זאך. מיר האבן געדינט עבודה זרה איז אונדז געווען גוט, מיר האבן נישט געדינט עבודה זרה איז אונדז געווען שלעכט. וואס דאס איז ממש א פולשטענדיקע כפירה און א פולשטענדיקע בלינדקייט, ווייל דאך אלץ וואס זיי האבן געליטן איז געקומען צוליב דער עבודה זרה. און דעמאלט זאגט ער זיי, דעריבער הערט דאס ווארט פון השם גאנץ יהודה וואס וואוינען אין לאנד, איך שווער ביי מיין גרויסן נאמען זאגט השם, מיין נאמען וועט מער נישט גערופן ווערן אין מויל פון יעדן איד וכולי, איך שטיי איבער זיי צום שלעכטן און נישט צום גוטן, און פארלוירן וועט ווערן יעדער איד פון יהודה. און ער האט זיי געזאגט אז בלויז אנטרונענע וועלן זיך אומקערן. ווער זענען יענע אנטרונענע? דאס האבן מיר געזען, ברוך בן נריה און נאך געציילטע מענטשן זענען די וואס האבן זיך אומגעקערט. און אלס סימן זאגט ער זיי אז די זאך וועט זיך אויספירן, איך גיב פרעה חפרע דעם מלך מצרים אין דער האנט פון זיינע פיינט און אין דער האנט פון די וואס זוכן זיין נפש. און דאס איז א צייכן אז באמת אלץ וואס איך זאג אייך וועגן אייך וועט זיך אויספירן.
אין פרק מ"ה איז געווען א נבואה וואס ירמיהו באקומט טאקע פון השם צו איבערגעבן צו ברוך בן נריה. ניין, חנמאל איז געווען זיין בן דוד, ברוך בן נריה איז געווען פון די תלמידים פון ירמיה הנביא. ער פלעגט אויפשרייבן די נבואות פון זיין מויל און זיך געלערנט אין נבואה. עס שטייט אויף אים אז ער האט זיך באקלאגט, ער האט זייער געוואלט זיין א נביא. איצט, אויב איר געדענקט, מיר האבן געזען פריער אז ווען ירמיה האט זיי געזאגט וויסט אז איר דארפט בלייבן דא, נאך צען טעג וואס זיי האבן אים געבעטן בעט ביי השם און פרעג אים וואס זאלן מיר טאן, האט ער זיי געזאגט דער באפעל פון השם איז בלייבט דא. דאס האט זיי נישט געפעלן. ריכטיק? און דעמאלט וואס האבן זיי געזאגט? דאס איז ברוך בן נריה וואס רייצט אים אונטער צו זאגן אונדז דאס. און פארוואס זאל ברוך בן נריה אים אונטעררייצן צו זאגן דאס? זיי האבן געזאגט ברוך בן נריה איבט זיך אין נבואה, און שוין יארן וויל ער זוכה זיין צו נבואה, און ער ווייס אז נבואה וועט זיין נאר וואו? מען קען אנפאנגס באקומען נבואה נאר אין ארץ הקודש. דעריבער וויל ער נישט אז מיר זאלן אראפגיין, און דעריבער איז ירמיהו, איז ברוך בן נריה רייצט אונטער זיין רבי דעם ירמיהו צו בלייבן דא.
דעריבער קומט דא דער פסוק און זאגט זיי, וויסט אז דאס האט קיין שייכות נישט צו ברוך בן נריה, ווייל איך האב א ספעציעלע נבואה וואס איז איבערגעגעבן געווארן צו ברוך בן נריה אז ער וועט נישט זוכה זיין צו נבואה. פארוואס? וועלן מיר איצט זען. כה אמר השם אלוהי ישראל עליך ברוך. אמרת, אוי נא לי כי יסף השם יגון על מכאובי, יגעתי באנחתי ומנוחה לא מצאתי. ברוך בן נריה האט זיך באקלאגט, ער האט זיך באקלאגט וועגן דער נבואה. ער פלעגט זאגן, וואס בין איך אנדערש פון די איבעריקע תלמידי הנביאים? יהושע האט באדינט משה און איז זוכה געווען צו נבואה, השם האט מיט אים גערעדט. אלישע האט באדינט אליהו, איז זוכה געווען צו נבואה, א רוח הקודש האט אויף אים גערוט. פארוואס בין איך אנדערש? אוי נא לי כי יסף השם יגון על מכאובי, נישט גענוג אלע צרות, נאך וויל איך אזוי שטארק זוכה זיין צו א געטלעכן פארבינד און איך בין נישט זוכה געווען דערצו. יגעתי באנחתי ומנוחה לא מצאתי. ער זאגט אז כביכול ער וויל זאגן איך האב זיך געמיט אין מיין זיפצן און די נבואה רופט זיך מנוחה. די חז"ל זאגן אז נבואה רופט זיך מנוחה. עס זענען דא ראיות פון פסוקים אז אזוי רופט זיך די נבואה. עס איז דא א מקור, איך געפין עס איצט נישט, אז נבואה רופט זיך מנוחה, מען לערנט עס פון א פסוק. און דעמאלט זאגט ער אוי נא לי אז איך בין נישט זוכה געווען צו מנוחה, דהיינו נישט גענוג אלע צרות, נאך בין איך נישט זוכה געווען צו מנוחה, כאטש איך זאל זוכה זיין צו נבואה, וואלט איך זוכה געווען צו א געוויסן געטלעכן פארבינד. עס זענען דא וואס זאגן אז זיין בקשה איז געווען אויף דעם וואס ער זעט אז עס זענען געקומען פיל צרות אויף כלל ישראל, און ער בעט ביי השם ער זאל זיי מוחל זיין, מוחל זיין כלל ישראל אויף זייערע צרות און נישט ברענגען די פורעניות. און ער זאגט, זאגט דער אייבערשטער צו ירמיה זאג ברוך בן נריה ער זאל נישט מתפלל זיין דערויף ווייל דאס איז א גזירה וואס וועט זיך נישט אומקערן. ניין, לויט דעם צווייטן פירוש האט ער באמת געבעטן מחילה אויף כלל ישראל. אזוי אז די פסוקים זענען נישט געזאגט געווארן אויף די נבואה, נאר די פסוקים זענען נאר געזאגט געווארן אויף דעם ענין וואס ער האט געבעטן אז עס זאל זיין א מחילה פאר כלל ישראל, השם זאל זיי אומקערן צו זייער ערד. אויף דעם ווערט ער איבערגעגעבן, זאגט אים השם, אמרת אוי נא לי כי יסף השם יגון על מכאובי, יגעתי באנחתי ומנוחה לא מצאתי, אויף וואס? אויף דעם מצב פון כלל ישראל אין גלות, זאגט אים השם כביכול עס איז שאד דיר מתפלל צו זיין, איך שטעל זיך נישט איצט ביז זיי וועלן נישט טון תשובה זיי אומצוקערן.
כה תאמר אליו, כה אמר השם, הנה אשר בניתי אני הורס, ואת אשר נטעתי אני נותש, ואת כל הארץ היא. ער זאגט אים וואס איך האב אויפגעבויט צושטער איך. ער זאגט אים דאס איז נישט קיין צייט וואס טויגט פאר נבואה. פארוואס? זאגט ער אים וויס דיר, דו מיינסט אז דו טויגסט נישט צו נבואה פון דיין זייט אליין, און דעריבער ביסטו זייער אין צער. זאגט ער אים דאס הענגט נישט אין דיר, דאס הענגט אין דער צייט. די צייט איצט טויגט נישט צו נבואה. צוליב דער סיבה פון די רשעים פונעם דור, איצט טויגט נישט צו נבואה. און דאך ווי באוואוסט אונדז פון חז"ל אז די גאנצע זכות פונעם גדול צו נבואה איז צוליב דער זכות פונעם דור. ווען עס איז נישטא קיין זכויות פארן דור, איז נישטא קיין זכות צו נבואה. אה, אט האב איך איצט געפונען דעם פסוק. וואס עס שטייט מנוחה לא מצאתי, זאגן חז"ל אין מנוחה אלא נבואה, שנאמר ותנח עליהם הרוח, אויף אלדד ומידד. און עס זאגט ונחה עליו רוח השם, רוח יראה ובינה וכולי. און עס זאגט ונחה רוח אליהו על אלישע. זאגט אים דער אייבערשטער, אלזא דו בעטסט דיר נבואה? אשר בניתי אני הורס. זאגט ער אים דאך זע, ווען עס איז דא א בנין דעמאלט איז דא א ענין צו בויען אויך די נביאים. אבער ווען עס איז דא א חורבן, איך פארטיליק, איך שיק זיי איצט אין גלות, וואס איז דער ענין איצט פון די נביאים? דאך די גאנצע מעלה פון די נביאים איז פאר כלל ישראל. ווי איז געשטאנען ביי משה? ווען כלל ישראל זינדיקן ביים עגל, וואס האט אים השם געזאגט צו משה? לך רד כי שיחת עמך. זאגט אים דער אייבערשטער נידער אראפ פון דיין גדולה, יעדע גדולה וואס איך האב דיר געגעבן איז נאר געווען פאר זיי. די גאנצע נבואה וואס די נביאים זאגן נבואה איז אין זייער זכות, פון כלל ישראל. ריכטיק, אבער נאך אלץ זענען געווען זכויות פאר כלל ישראל. אבער איצט ווען עס איז דא דער פולשטענדיקער גלות, איז נישטא, דערמיט זענען בטל געווארן די זכויות. און טאקע קומט ער אים צו זאגן, וויס דיר, די נבואה קומט נישט צו פארענדיקן די נפש פונעם נביא כדי ער זאל זיין מער דערהויבן, נאר די נבואה איז איבערגעגעבן געווארן פאר דעם כלל. דער אמת איז אז דער רמב"ם זאגט נישט אינגאנצן אזוי. דער רמב"ם זאגט אז עס זענען דא עטלעכע סארטן נבואות. עס שטייט אז וויפל נביאים זענען געווען פאר כלל ישראל? א מיליאן און צוויי הונדערט טויזנט. א מיליאן און צוויי הונדערט טויזנט נביאים זענען געווען פאר כלל ישראל. אבער בלויז 48 נביאים און זיבן נביאות זענען די וואס זייער נבואה איז אנגעשריבן געווארן פאר די דורות. פארוואס? ווייל זיי זענען געווען רעלעוואנט פאר די דורות. עס זענען דא פיל נביאים וואס האבן באקומען נבואה צו פארענדיקן זייער נפש, אזוי זאגט דער רמב"ם. אבער דא מיינט השם צו קומען און זאגן אים, דו ווילסט נבואה, וויס דיר דאס הענגט נישט אין דיר. דאס הענגט נישט אין דיר, דאס הענגט אינעם פאלק. און ווייל דאס פאלק טויגט נישט דערצו, איז ממילא ביסטו נישט זוכה צו נבואה. אזוי ווי די חז"ל זאגן, דער מדרש זאגט, אויב עס איז נישטא קיין וויינגארטן, א צוימונג צו וואס? אויב עס איז נישטא קיין וויינגארטן, צו וואס דארף מען א פלויט? אויב עס איז נישטא קיין שאף, א פאסטעך צו וואס? אלזא ממילא איז די נבואה ביי דיר איצט איבעריק.
די גמרא זאגט אז עס איז ארויסגעגאנגען א בת קול אין בית המדרש און האט געזאגט, עס איז דא א מענטש וואס טויגט צו נבואה אבער דער דור טויגט נישט דערצו. דאס איז געזאגט געווארן אויף הלל הזקן. דאס איז אויך געזאגט געווארן אויף שמואל הקטן. ער טויגט צו נבואה, וואס קען מען טאן, דער דור טויגט נישט. אלזא דאס איז וואס ער זאגט אים אויך דא. דו ווילסט איצט זוכה זיין צו נבואה? און דו וועסט זיך בעטן גדולות? גדולות מיינט נבואה, אזוי ווי עס שטייט דארט דערצייל מיר די גדולות וואס אלישע האט געטאן, מיינט וואס ער האט געטאן דורך דעם כח פון נבואה. בעט זיך נישט. כי הנני מביא רעה על כל בשר נאום השם, ונתתי לך, וואס אויף יעדן פאל וואס וועט זיין פאר מיר? ונתתי לך את נפשך לשלל על כל המקומות אשר תלך שם. זאג א דאנק אז דיין נפש וועט דיר זיין פאר א רויב. דאס, דאס איז שוין גענוג. דו בעטסט דיר נאך גדולות אז דו ווילסט נאך נבואה? זאגט ער אים דאס טויגסטו איצט נישט דערצו, אנטשולדיק, דער דור טויגט איצט נישט דערצו און דעריבער וועסטו איצט נישט זוכה זיין צו נבואה. ברוך האט געזינדיקט און מיר האבן געזינדיקט, אונדזערע עוונות, אונדזערע פשעים, אלע אונדזערע חטאים.
[שטילקייט] איצט האבן מיר פון פרק מ"ו, מיר שפרינגען איבער, ווייל אלע דאס זענען נבואות אויף די גויים. און מיר האבן זיך געמאכט פאר א מנהג דא צו לערנען די זאכן וואס זענען דער עיקר ספורדיקע זאכן. דאס הייסט, וואס האט זיך געטראפן, די השתלשלות פון די געשעענישן וואס איז געווען מיט ירמיה, אז מען האט אים אריינגעווארפן אין חצר המטרה, וואס ער האט גערעדט מיט די מלכים, וועלכע נבואות ער האט זיי איבערגעגעבן. אלע דאס איז א השתלשלות פון די געשעענישן, און דאס איז וואס מיר לערנען דער עיקר. דעריבער האבן מיר איבערגעשפרונגען דעם ערשטן טייל וואס איז דער עיקר נבואות און דאס זענען שווערע לשונות און כל מיני אויסדרוקן וואס זענען אויסדרוקן וואס זענען אונדז נישט באקאנט אין דעם גערעדטן לשון הקודש, און דעריבער האבן מיר נישט געזען קיין צורך אריינצוגיין אין דעם. ווער עס וויל טאן א בגרות, זאל דאס לערנען, א בגרות אין תנ"ך. אבער דערווייל האבן מיר נישט קיין ענין זיך דווקא אנצוכאפן אין דעם, מיר וועלן בעסער ווייטער גיין, ווייל מיר האבן נאך ענינים אין המשך, מיר האבן נאך נביאים, מיר האבן נאך ספר דניאל וואס מיר וועלן וועלן אים לערנען. אלזא דעריבער וועלן מיר איבערגיין צום לעצטן פרק פונעם ספר. דער פרק איז א פרק וואס איז גאנץ פאראלעל צו וואס מיר האבן געלערנט אין סוף ספר מלכים. דער פרק האנדלט וועגן חורבן. און כאטש מיר האבן אים געלערנט, וויל איך אים איבערחזרן ווייל עס זענען דא זאכן וואס זענען דארט געקומען בקיצור און זיי זענען דא מער באריכות, איין זאך. די צווייטע זאך, מיר זענען נאנט צו י"ז בתמוז און דאס איז אויך די זאכן וואס פאסן פאר דער צייט. חצר המטרה דאס איז געווען א תפיסה, יא.
פרק נ"ב. בן עשרים ואחת שנה צדקיהו במולכו, ואחת עשרה שנה מלך בירושלים, ושם אמו חמוטל בת ירמיהו מלבנה. נישט פון ענתות, נאר פון לבנה, דאס האט קיין שייכות נישט צו ירמיהו, צו ירמיהו הנביא. יא. ער איז געווען 21 יאר אלט. וואס ער דערמאנט אונדז דאס דא בן 21, דאס איז כדי צו לערנען אויף אים א זכות, ווייל צדקיהו איז געווען א צדיק און זיין דור רשעים, אזוי זאגט די גמרא. און דער פלא איז ווי אזוי איז דאס אז צדקיהו האט נישט אומגעקערט זיין דור אין תשובה? דעריבער הייבט ער אן און זאגט דיר, צדקיהו איז געווען יונג ביי זיין קעניגן. ער האט נישט געהאט פיל כח. בן 21 יאר. וואס איז דאס א קינד פון 20 יאר וואס הייבט אן צו קעניגן, עס זענען דא מענטשן פון 60 יאר וואס פירן שוין דאס פאלק ביים נאז צו עבודה זרה, צו אלע יענע זאכן, יענע הבלים, עס איז זייער שווער איצט אנצוהייבן ענדערן. יא. פארוואס איז דא דערמאנט ירמיהו און ושם אמו חמוטל? זאג וואס איז דער נאמען פון זיין טאטן? מען דערמאנט תמיד דעם נאמען פון טאטן. אלזא באמת, נישט ביי אלעמען, ביי די תימנים זאגט מען דעם מי שברך מיטן נאמען פונעם טאטן. יא. פאר א מאנספערזאן מיטן נאמען פונעם טאטן, פאר א פרוי מיטן נאמען פון דער מאמע. יא, אבער ביי מזכיר נשמות זאגט מען פאר א מאנספערזאן מיטן נאמען פונעם טאטן, פאר א פרוי מיטן נאמען פון דער מאמע, אזוי אויך, אזוי איז ראוי צו זאגן אויך פאר די ספרדים. פארוואס דערמאנט דער פסוק דעם נאמען פון דער מאמע? ווייל דער זון, די עיקר חינוך וואס ער באקומט אין שטוב איז פון דער מאמע. די מאמע איז מיט אים. דער טאטע איז דער מלך, ער איז פארנומען אין די באדערפענישן פונעם פאלק, ער האט נישט קיין צייט זיך צו פארנעמען מיט אים. ריכטיק? מען זאגט בן חכם ישמח אב, ובן כסיל תוגת אמו. פארוואס? ווען דער זון איז חכם, נעמט דער טאטע מיט זיך אין יעדן ארט דעם זון. ישמח אב, פשש וואס פאר א חכם'ער זון האסטו, וואס פאר א בריליאנטער זון, וואס פאר א... דער טאטע נעמט אים. ווער באקומט אלע לויב? דער טאטע. די מאמע ווייס נישט, זי ווייס נאר אויב דער טאטע וועט קומען און דערציילן און דעמאלט וועט זי וויסן. אבער אזוי אלע לויב באקומט דער טאטע. אבער ווען דער זון איז א כסיל, וואו שטופט דער טאטע אים אריין? ביי דער מאמע. נעם אים, נעם אים, איך דארף אים נישט, ער זאל נישט קומען מיט מיר, ער זאל מיר נישט מאכן קיין בושות, ער זאל נישט קומען מיט מיר. ער זאל בלייבן מיט דיר. ווער ליידט פון אים? די מאמע. בן כסיל תוגת אמו. ווען דער זון איז א כסיל דער טוגה, דער צער איז פון דער מאמע. גוט, וואס קען מען טאן. אלזא ביי וועמען האבן מיר געזען אז זיין מאמע האט אים געשטראפט און דורך דעם האט זי אים פאררעכט? שלמה. ריכטיק? זי איז געקומען און האט אים א זעץ געגעבן מיט איר סאנדאל. ריכטיק? עס שטייט דארט אשר ייסרתו אמו. דאס איז שלמה המלך.
ויעש צדקיהו, יא, מיר קערן זיך אום צו צדקיהו. ויעש הרע בעיני השם ככל אשר עשה יהויקים. וואס איז ויעש הרע? מען דארף וויסן אז דא רעדט מען נישט וועגן א שלעכטס וואס ער האט געטאן זעלבסטשטענדיק, נאר וועגן א שלעכטס וואס איז ארויסגעקומען פון דעם וואס ער האט נישט פראטעסטירט, נישט פראטעסטירט ביים פאלק, איין זאך. די צווייטע זאך, אז צדקיהו האט נישט צוגעהערט צום קול פונעם נביא, ווען דער נביא האט אים געזאגט מרוד נישט אין נבוכדנצר, ווייל ער איז געמאכט געווארן מלך פון השם, און ער האט אים נישט צוגעהערט. כי על אף השם הייתה בירושלים וביהודה, עד השליכו אותם מעל פניו, וימרוד צדקיהו במלך בבל. דאס איז געווען על אף השם. וואס מיינט על אף השם? די כוונה איז ווייל השם האט אויף זיי געכעסט, האט השם כביכול פאראורזאכט אז זיי זאלן מרוד זיין אין נבוכדנצר כדי זיי זאלן געשטראפט ווערן. ער האט זיי געברענגט צו דעם.
ויהי בשנה התשיעית למולכו, בחודש העשירי, בעשור לחודש, בא נבוכדראצר מלך בבל הוא וכל חילו על ירושלים, ויחנו עליה, ויבנו עליה דייק סביב. וואס איז דער צענטער חודש? וואס איז דער צענטער אינעם חודש? עשרה בטבת. אט, א מפורש'ער פסוק, אין עשרה בטבת איז געקומען נבוכדראצר דער מלך בבל, ויחנו עליה ויבנו עליה דייק סביב. דא האט זיך אנגעהויבן דער מצור. עשרה בטבת האט זיך אנגעהויבן דער מצור. ותבוא העיר במצור עד עשתי עשרה שנה למלך צדקיהו. ניין, אינעם ניינטן יאר האט זיך דאס אנגעהויבן. אינעם 11טן יאר, ביזן 11טן יאר. ניינטער, צענטער, 11. דריי און א האלב יאר איז געווען דער מצור. די חז"ל זאגן א שרעקלעכע זאך. זאגן די חז"ל דריי יאר און א האלב יעדן טאג פלעגט נבוזראדן ארומרינגלען ירושלים און האט נישט געקענט זי דערוועלטיקן. ווייל ער האט נישט געקענט זי דערוועלטיקן האט ער געוואלט זיך אומקערן. האט דער אייבערשטער אים אריינגעלייגט אין הארץ און ער האט אנגעהויבן מעסטן די חומה. דער מדרש זאגט א ווונדערלעכע זאך. זאגט דער מדרש, איין טאג האבן זיי אויפגעהאנגען זייערע מענטלען אויף דער חומה. זיי פלעגן אריינשלאגן א טשוואק אין דער חומה און אויפהענגען דעם מאנטל. דאס זענען די ארמייען וואס זענען ארום, בלעגערן, עס איז דא א מצור אויף ירושלים, זיי זענען ארום דער חומה. איין טאג זאגט איינער פון די מענטשן וואונדער, קוק, וואס פאר א מאדנע זאך. איך האב אויפגעהאנגען פאר צוויי וואכן צוריק פלעג איך דא אויפהענגען, איז געווען דער ארט וואו דער מאנטל איז געהאנגען אין דער לופט. איך קוק איצט, איך זע אז דער מאנטל רירט זיך שוין אן די ערד. דער טשוואק האט זיך נישט גערירט. אלזא די חומה זינקט. זאגט דער מדרש, האט דער אייבערשטער אים אריינגעלייגט אין הארץ און ער האט אנגעהויבן מעסטן די חומה, און זי איז געזונקען יעדן טאג צוויי און א האלב טפחים. ביז זי איז אינגאנצן געזונקען. ווען זי איז אינגאנצן געזונקען, זענען אריין די שונאים אין ירושלים. אויף יענער שעה זאגט ער, לא האמינו מלכי ארץ וכל יושבי תבל כי יבוא צר ואויב בשערי ירושלים. דאס קומט אויך אנצוצייכענען אויף די ירידה און דעם מוסר'דיקן פאלן. אזוי ווי די חומה וואס איז געזונקען, אזוי אויך איז כלל ישראל פון א מוסר'דיקן שטאנדפונקט געגאנגען און געזונקען, געגאנגען און געזונקען, געגאנגען און געפאלן. עס שטייט אויך ביים חורבן פונעם צווייטן בית, אז ווען זיי זענען אנגעקומען צום בית המקדש האבן זיך די טירן געעפנט, זיי האבן זיך געעפנט פון זיך אליין. פארוואס האבן זיי זיך געעפנט פון זיך אליין? דאס קומט אויך אנצוצייכענען אויף דעם מוסר'דיקן פאלן וואס איז געווען ביז אזוי ווייט אז שוין די טירן האבן זיך געעפנט פון זיך אליין, כביכול מיר האבן אין אונדזער פאלן געעפנט די טירן אז זיי זאלן קומען און אריינגיין און חרוב מאכן דעם בית המקדש.
בחודש הרביעי בתשעה לחודש ויחזק הרעב בעיר ולא היה לחם לעם הארץ. וואס איז דער פערטער חודש? אב. ניסן, אייר, סיון, תמוז. ניסן, אייר, סיון, תמוז. מיר זענען נאך אין תמוז. יא. ווארט, בתשעה לחודש איז דעמאלט ויחזק הרעב בעיר ולא היה לחם לעם הארץ. ותיבקע העיר. דא שטייט ותיבקע העיר בתשעה לחודש. דער ירושלמי זאגט אז דאס איז נישט געווען אינעם ניינטן, דאס איז געווען אינעם י"ז. און פארוואס שטייט אינעם ניינטן? צוליב די צרות וואס זענען געווען, האבן זיך זיי צעמישט די חשבונות. באמת עס איז דא, עס איז דא אן אריכות דברים אין דעם. מיר האבן געשמועסט דערוועגן דעמאלט, איך וויל דאס נישט איצט איבערחזרן. דא ערשיינט אינעם ניינטן, קעגן דעם זאגן חז"ל אין י"ז בתמוז און דעמאלט האט מען אויך פעסטגעשטעלט דעם צום. דער ירושלמי זאגט א קלקול חשבונות איז דארט געווען. דאס הייסט פון פיל בלבול האט מען נישט פעסטגעשטעלט דעם חשבון ריכטיק, און טאקע ביידע דאטומס זענען ריכטיק, יעדער דאטום איז באדייטונגספול פון אן אנדער זייט. איך וועל נישט אריינגיין צו דערקלערן איצט, ווער עס וויל וועט קענען דערנאך זען אין מעם לועז, ער האט אן אריכות דברים צו דערקלערן.
ולא היה לחם לעם הארץ. ותיבקע העיר, וכל אנשי המלחמה יברחו ויצאו מהעיר לילה, דרך שער בין החומותיים אשר על גן המלך. וכשדים על העיר סביב. וילכו דרך הערבה. וירדפו חיל כשדים אחרי המלך, וישיגו את צדקיהו בערבות יריחו, בערבות יריחו, וכל חילו נפוצו מעליו. בשנה, בחודש הרביעי, בתשעה לחודש הובקעה העיר. אלזא לייגט אכט, וואס האבן מיר טאקע געהאט? אינעם ניינטן יאר, אינעם צענטן חודש אינעם צענטן פונעם חודש, אין עשרה בטבת, האט זיך אנגעהויבן דער מצור. אין י"ז בתמוז האבן זיי דורכגעבראכן די שטאט, נאך דריי און א האלב יאר. אין י"ז בתמוז זענען זיי מצליח געווען צו דורכברעכן די שטאט, אין תשעה באב איז פארברענט געווארן דער בית המקדש. דאס איז געווען די סדר פון די געשעענישן. פונקטלעך. אין דעם זעלבן יאר איז חרוב געווארן דער בית המקדש. און דעמאלט אנטלויפן אלע מלחמה מענטשן און גייען ארויס דורך פון דער שטאט ביינאכט. ווי אזוי גייען זיי ארויס? דורך א מערה וואס צדקיהו האט געהאט פון אינעווייניק אינעם פאלאץ. נישט די פלשתים האבן אויסגעטראכט די טונעלן. ער האט געהאט אן אנטלויף אויסגאנג. וירדפו חיל כשדים אחרי המלך וישיגו את צדקיהו בערבות יריחו וכל חילו נפוצו מעליו. ווי אזוי האט מען אים געכאפט? עס שטייט כל רודפיה השיגוה בין המצרים. עס שטייט אז זיין גאנצע חיל און זיינע שרים האבן אים פארלאזט. עס שטייט דארט מפורש, וירדפו חיל כשדים וישיגו את צדקיהו וכל חילו נפוצו מעליו. ער איז געבליבן אליין. ווי, ווי איז מען מצליח געווען אים צו כאפן? די חז"ל זאגן אז דער אייבערשטער האט אנגעברייט א הירש, און זיי, די מענטשן פון נבוזראדן האבן נאכגעיאגט דעם הירש, און פלוצלינג זעען זיי, אה, ווער איז פאר די אויגן ארויסגעשפרונגען? צדקיהו. און ער און זיין גאנצע חיל. און דעמאלט זענען זיין חיל אנטלאפן, און זיי זענען געגאנגען נאכצויאגן צדקיהו, נבוזראדן און די בבלים זענען געגאנגען נאכצויאגן צדקיהו, ווייל ער איז געווען דער עיקר רויב, דער וויכטיקסטער, ער האט מרד געווען אינעם מלך.
מען האט אים געברענגט קיין רבלתה. וואו איז דאס רבלתה? רבלתה דאס איז אנטיוכיה. אנטיוכיה דאס איז אינעם געגנט פון לבנון, אין די בערג פון לבנון. דארט געפינט זיך אנטיוכיה, דארט איז געזעסן, דארט איז געזעסן נבוכדנצר. נבוכדנצר איז נישט אריין אין לאנד, ער האט מורא געהאט. ער האט אהער געשיקט נבוזראדן רב טבחים. און דעריבער טרעפן מיר נבוזראדן, מיר טרעפן נישט נבוכדנצר. אים נעמט מען, ויתפסו את המלך ויעלו אותו אל מלך בבל רבלתה. דארט איז ער געזעסן, ער איז נישט געזעסן אין לאנד. בארץ חמת, וידבר איתו משפטים. וואס איז וידבר איתו משפטים? ער האט מיט אים גערעדט שווערע זאכן, ווי אזוי ער האט זיך געוואגט צו קעניגן, מרד צו זיין אין אים. דאס איז וידבר איתו משפטים. און עס שטייט אז ער האט אים געטאן א שרעקלעכן און פורכטבארן עונש. וישחט מלך בבל את בני צדקיהו לעיניו. פאר זיינע אויגן. וגם את כל שרי יהודה שחט ברבלתה. ער האט זיך נישט באנוגנט מיט דעם. ואת עיני צדקיהו עיוור, ויאסרהו בנחושתיים, ויביאהו מלך בבל בבלה, ויתנהו בית הפקודות עד יום מותו. ער האט אים געברענגט צו זיין שטוב פונעם מלך בבל קיין בבל, און האט אים געלייגט אין בית הפקודות. וואס איז בית הפקודות? דארט האט מען איינגעשטעלט די מענטשן, דאס איז א תפיסה. עד יום מותו. ביזן טאג פון וועמענס טויט? פון נבוכדנצר. מיר וועלן זען אז אויל מרודך, דער זון פון נבוכדנצר, האט אים ארויסגענומען פון תפיסה, וועלן מיר דאס זען אין א ביסל ארום, ער האט אים ארויסגענומען פון תפיסה און האט אים צוריקגעשטעלט, האט אים געגעבן, האט אים געגעבן עסן, האט זיך געזארגט פאר אים.
ובחודש החמישי, בעשור לחודש, היא שנת תשע עשרה שנה למלך נבוכדראצר מלך בבל, בא נבוזראדן רב טבחים, עמד לפני מלך בבל בירושלים. אינעם פינפטן חודש אינעם צענטן פונעם חודש. וואס איז דער פינפטער חודש? אב. אלזא קומט אן נבוזראדן און שטייט אין ירושלים. וישרוף את בית השם ואת בית המלך ואת כל בתי ירושלים ואת כל בית הגדול שרף באש. דאס איז דער מקור דא וואס האט זיך געטראפן אין תשעה באב. די חז"ל זאגן אז דאס איז נישט געווען אינעם ניינטן, עס שטייט בעשור לחודש, אינעם צענטן. אלזא ווי אזוי זאגט מען אין ניינטן? די חז"ל זאגן דער אנהייב פון דער שריפה איז געווען אינעם ניינטן, דער עיקר שריפה פון בית אלוקינו איז געווען אינעם צענטן. אבער די חז"ל האבן געזאגט אתחלתא דפורענותא דאס איז די שווערסטע זאך, און דעריבער גייט מען לויט דעם אנהייב און מען מאכט דעם צום אינעם ניינטן. מיט אלע דעם, אינעם צענטן זענען מיר נוהג נישט צו עסן פלייש ביז האלבן טאג. פארוואס? ווייל דער עיקר שריפה פון בית אלוקינו איז געווען אינעם צענטן.
את כל בית הגדול שרף באש, דאך עס שטייט שוין אז ער האט פארברענט דעם בית השם. וואס איז ואת כל בית הגדול? זאגן די חז"ל די כוונה איז צו די צענטערן פון תורה, די צענטערן פון תפילה, די בתי מדרשות, די בתי כנסיות, אן ארט וואו מען מגדל זיין דארט תורה און תפילה, אלץ האט ער פארברענט מיט פייער. ואת כל חומות ירושלים סביב נתצו כל חיל כשדים אשר את רב טבחים. כדי זיי זאלן נישט האבן קיין שום האפענונג, זענען זיי געגאנגען און האבן צעהאקט די חומות וואס זענען נאך געבליבן, חוץ פון וואס איז אריינגעזונקען אין דער ערד, אלץ וואס איז געבליבן האבן זיי דאס צעהאקט זיי זאלן נישט טראכטן אפשר וועלן מיר מצליח זיין זיך צו דערוועלטיקן, אפשר אין דער צוקונפט, גארנישט. ומדלות העם ואת יתר העם הנשארים בעיר, ואת הנופלים אשר נפלו אל מלך בבל, די כוונה יענע וואס זענען געגאנגען צופאלן צום מלך בבל צו זאגן אים מיר גיבן זיך אונטער צו דיר. ואת יתר האמון, הגלה נבוזראדן רב טבחים. ומדלות הארץ השאיר נבוזראדן רב טבחים לכורמים וליוגבים. ער זאגט אפילו, אפילו יענע וואס זענען געקומען זיך אונטערצוגעבן צו אים, זיי אלע, את יתר האמון, די כוונה איז דער איבעריקער פאלק, יענע מענטשן וואס זיי זענען געווען בלויז דלות הארץ, אזעלכע וואס עס איז נישט געווען קיין שום חשש אז זיי וועלן מרוד זיין אין אים, זיי האט ער איבערגעלאזט. פאר וויינגערטנער און פעלד ארבעטער אז זיי זאלן ווייטער באארבעטן דאס לאנד, אז דאס לאנד זאל נישט וויסט ווערן. אז עס זאל נישט זיין א שממה. אבער אלע איבעריקע האט ער פארשיקט אין גלות. איצט וועט ער אונדז באשרייבן וואס ער האט פון דארט גענומען.
ואת עמודי הנחושת אשר לבית השם, עס זענען געווען צוויי קופערנע זיילן יכין ובועז. ואת המכונות, די מכונות זענען געווען כיורות ווי מיר האבן געלערנט. ואת ים הנחושת, א ריזיקער ים, א ריזיקע קופערנע וואנע, דארט האבן זיי געוואשן זייערע הענט און פיס. אשר בבית השם, שיברו כשדים, וישאו את כל נחושתם בבלה. עס איז נישט מעגלעך געווען צו נעמען אים גאנץ, ווייל ער איז געווען ריזיק. אלזא דעריבער האבן זיי אים צעבראכן און האבן גענומען זיינע ברעכשטיקער אלס קופער, קופער איז א טייערע מאטעריע, האבן זיי דאס גענומען קיין בבל. אויף די זיילן שטייט אז ירמיה האט געקלאגט, ידו פרש צר על כל מחמדיה, כי ראתה גויים באו מקדשה.
ואת הסירות ואת היעים ואת המזמרות ואת המזרקות ואת הכפות ואת כל כלי הנחושת אשר ישרתו בהם לקחו. ואת הסיפים ואת המחתות ואת המזרקות ואת הסירות ואת המנורות ואת הכפות ואת המנקיות אשר זהב זהב ואשר כסף כסף לקח רב טבחים. סיפים עס זענען דא וואס זאגן דאס זענען מוזיק כלים, עס זענען דא וואס זאגן אז דאס זענען כלים אין וועלכע מען האט אויפגעכאפט דאס בלוט. עס זענען דא וואס זאגן אז סיפים איז א לשון פון א קרוג, קריגן. אלץ נעמען זיי. את המחתות, וואס מען שארט און הייבט מיט אים אויף קוילן פון אויפן מזבח. את המנורות, עס שטייט אז שלמה האט געמאכט נאך פינף מנורות, אלע די מנורות נעמען זיי. את המנקיות, דאס זענען אזוי ווי גאלדענע שטעקנס אויף וועלכע מען האט געלייגט דעם לחם הפנים כדי עס זאל זיך אויסלופטערן און נישט שימלען ווייל די גאנצע צייט איז ער געווען, ער איז געווען אנגעווארעמט. עס איז געווען ווארעם, נישט אנגעווארעמט, ער אליין איז געווען ווארעם די גאנצע צייט. סיי פון גאלד סיי פון זילבער, אשר זהב זהב ואשר כסף כסף, אלץ האט ער גענומען, ער האט גארנישט איבערגעלאזט. העמודים שניים, הים אחד, והבקר שנים עשר נחושת. וואס זענען געווען די רינדער? אויף וואס איז געשטאנען דער ים? אויף צוועלף, אויף צוועלף רינדער וואס זענען געווען פון קופער. ריכטיק? אויף זיי איז געשטאנען דער ים. יא. אשר תחת המכונות אשר עשה המלך שלמה לבית השם, לא היה משקל לנחושתם. אלע די כלים איז נישט מעגלעך געווען צו וועגן, דאס איז געווען א געוואלדיקע מנגה. והעמודים שמונה עשרה אמה קומת העמוד האחד, וחוט שתים עשרה אמה יסובנו. ועוביו ארבע אצבעות נבוב. וכותרת עליו נחושת, וקומת הכותרת, דאס איז דער אויבערשטער טייל וואס איז די כותרת, וקומת הכותרת האחת חמש אמות, ושבכה ורימונים על הכותרת סביב, אלץ קופער, וכאלה לעמוד השני ורימונים. דהיינו עס דערציילט דיר ווי שיין דאס איז געווען, ווי פראכטפול דאס איז געווען, אלץ דאס האבן זיי גענומען, צעלייגט, אלץ גענומען. ויהיו הרימונים תשעים ושישה רוחה, כל הרימונים מאה על השבכה סביב. אלע גראנאטן זעכציק און זעקס אויף א זייט, די כוונה צו יעדער זייט זעכציק און זעקס. אלע גראנאטן הונדערט אויף דער נעץ ארום. א געוואלדיקע מנגה.
ויקח רב טבחים את שריה כהן הראש ואת צפניה כהן המשנה ואת שלושת שומרי הסף. אלע די, דעם כהן גדול, און דעם סגן פון די כהנים וואס איז געווען פארארדנט אונטער אים, פאר דעם פאל אז דעם כהן גדול זאל זיך טרעפן א קרי און ער וועט נישט קענען דינען, שטעלט מען אריין דעם סגן אונטער אים, אזוי ווי מיר לייענען אין דער תפילה פון יום הכיפורים. זיי אלע, זיי אלע האט ער גענומען. ומן העיר לקח סריס אחד אשר היה פקיד על אנשי המלחמה, ושבעה אנשים מרואי פני המלך אשר נמצאו בעיר. די כוונה איז וויכטיקע מענטשן, מרואי פני המלך. ואת סופר שר הצבא המצביא את עם הארץ, דעם סופר וואס ער פלעגט אנשרייבן דעם גאנצן ענין פונעם שר הצבא. ושישים איש מעם הארץ הנמצאים בתוך העיר, אלע די האט ער גענומען מיט זיך. ויקח אותם נבוזראדן רב טבחים ויולך אותם אל מלך בבל רבלתה. ויכה אותם מלך בבל וימיתם ברבלה בארץ חמת, ויגל יהודה מעל אדמתו.
ויגל יהודה. דא שטייט ויגל יהודה. ירמיהו ווי אזוי זאגט ער? גלתה יהודה מעוני. פארוואס דא א מענלעכע לשון און דארט א ווייבלעכע? זאגן די חז"ל ווייל ווען זיי זענען פארשיקט געווארן איז אפגעשוואכט געווארן זייער כח ווי א נקבה. דעריבער שטייט דארט א לשון פון גלות, א ווייבלעכע לשון. עס ווערט דערציילט אז אפלטון, דער גריכישער פילאזאף, איז געקומען קיין ירושלים מיט נבוכדנצר נאכן חורבן. און ער איז אריין אין בית המקדש, צום ארט פונעם חורבן, ער זעט די שריפות, די פארוישטע ביימער, ער זעט די, ער זעט ירמיהו הנביא וויינען און אויפהייבן א קול פון געוויין און קלאג אויפן חורבן. האט ער אים געפרעגט צוויי שאלות. צוויי שאלות האט אפלטון געפרעגט ירמיהו. א', דו דער חכם פון ישראל, וואס וויינסטו אויף ביימער און שטיינער? אלזא איז אוועק א הויז, א הויז ווייניקער, וועסטו בויען א נייע הויז. וואס איז די מעשה? אלץ א הויז. די צווייטע זאך, ער זאגט אים דאך די הויז איז שוין חרוב. איז דאס ראוי פאר א מענטשן צו וויינען אויף דעם פארגאנגענעם? וואס עס איז געווען איז געווען. פארטיק. האט אים ירמיה געענטפערט, האט ער אים געזאגט זיכער האסטו פיל ספקות וואס דו ביסט מסופק אין זיי וואס עס איז נישטא, דו האסט נישט, זיי זענען דיר נישט אויפגעלייזט געווארן. האט ער אים געזאגט זיכער אזוי איז די זאך, ער זאגט און איך מיין אז קיינער אין דער וועלט קען נישט אויפלייזן מיינע ספקות. זעט ווי א ענוותן דער אפלטון איז געווען. האט אים ירמיהו געזאגט, זאג מיר יענע ספקות. האט ער אים געזאגט אלע זיינע ספקות און ירמיהו האט זיי אים אויפגעלייזט אזוי גרינג. וואס עס רופט זיך היינט בשליפה, פון דער האנט. איז דערשטוינט געווארן אפלטון און האט זיך געוואונדערט, איז דאס א געבוירענער פון א פרוי? צי דאס איז א מלאך? וואס פאר א געוואלדיקע געטלעכע חכמה. האט אים ירמיהו געזאגט, מיין גאנצע חכמה האב איך אויסגעזויגן פון די שטיינער דא. פון דער הויז דא. פון דער שכינה וואס האט דא גערוט. פון דא האב איך אויסגעזויגן די גאנצע חכמה. איצט פארשטייסטו אז איך וויין נישט אויף שטיינער און ביימער? איצט פארשטייסטו אז איך וויין אויפן פארלוסט, אויפן געוואלדיקן רוחניות'דיקן פעלן וואס מיר האבן באקומען צוליבן חורבן הבית? פארשטייסטו אז דאס איז נישט סתם א געוויין אויף א געוויסן גשמיות'דיקן חסרון, נאר דאס געוויין איז אויפן רוחניות'דיקן חסרון וואס אונדז האט געפעלט? דאס דארף מען געדענקען אין תשעה באב. אויף דעם דער צער, אויפן רוחניות'דיקן חסרון. אויף דעם וואס זינטן חורבן איז אויסגעשפרייט געווארן א מחיצה פון אייזן צווישן אונדז און אונדזער טאטן אין הימל, אויף דעם דער צער.
זה העם אשר הגלה נבוכדראצר בשנת שבע, יהודים שלושת אלפים ועשרים ושלושה. בשנת שמונה עשרה לנבוכדראצר מירושלים, נפש שמונה מאות שלושים ושניים. בשנת שלוש ועשרים לנבוכדראצר, זעט די דריטע מאל אז ער קומט אן, איז אנגעקומען, הגלה נבוזראדן רב טבחים יהודים נפש שבע מאות ארבעים וחמישה, כל נפש ארבעת אלפים ושש מאות. דא הייבט ער אן צו דערציילן דיר פונעם גלות פון יכוניה ביזן לעצטן גלות וויפל אין יעדן דור און דור זענען פארשיקט געווארן.
ויהי בשלושים ושבע שנה לגלות יהויכין מלך יהודה, בשנים עשר חודש בעשרים וחמישה לחודש, נשא אויל מרודך מלך בבל בשנת מלכותו את ראש יהויכין מלך יהודה ויוצא אותו מבית הכלא. אין יאר 37 צום גלות פון יהויכין, הייבט אן צו קעניגן אויל מרודך, דער זון פון נבוכדנצר. וואס טוט ער ווען ער הייבט אן צו קעניגן? די ערשטע זאך נעמט ער די ביינער פון זיין טאטן און שלעפט זיי. ער באפעלט זיי ארויסצונעמען פון קבר. פארוואס? זיך צו פארזיכערן אז ער איז באמת געשטארבן, און נישט אויף א געלעכטער. פארוואס? די פריערדיקע מאל האב איך אייך דאך דערציילט, דאך אויף נבוכדנצר איז געווען א גזירה אז ער זאל זיין ווי א פויגל פון הימל און זיין ווי א חיה פונעם פעלד, אין גלות אריין אינעם וואלד. איז אויפגעשטאנען אויל מרודך צו קעניגן, איז זיך אומגעקערט זיין טאטע, האט אים אריינגעלייגט אין תפיסה. וואס ביסטו אויפגעשטאנען צו קעניגן? איך בין דא דער באלעבאס. די צווייטע מאל האט ער מורא געהאט. דעריבער איז ער געקומען, ער האט געזאגט איך וויל אים ארויסנעמען פון גרוב, איך וויל זען זיכער איז ער אינגאנצן געשטארבן, ער וועט מער נישט אויפשטיין. וידבר איתו טובות. אלזא ער מאכט איצט א חנינה. ארויסנעמט אויל מרודך צדקיהו פון תפיסה. וידבר איתו טובות, דהיינו חוץ דעם וואס ער האט אים באפרייט, האט ער מיט אים גערעדט גוטע זאכן. עס זענען דא וואס זאגן ער האט מיט אים גערעדט דברי חכמה, און האט געזען אז זיין חכמה איז גרויס. ויתן את כיסאו ממעל לכיסא המלכים אשר איתו בבבל. ער האט אים געשטעלט? ווי, ווי א משנה למלך. איבער אלע כסאות פון די מלכים. ושינה את בגדי כלאו, ואכל לחם לפניו תמיד כל ימי חייו. ער האט געענדערט זיינע תפיסה בגדים, דהיינו, עס זענען דא וואס זאגן ער האט אים געגעבן אנדערע בגדים, דאס איז דער פשוטו של מקרא. עס זענען דא וואס זאגן אז ער האט איבערגעלאזט די געפאסטע בגדים, די פאסן בגדים פון די ארעסטירטע, יא, עס זענען דא וואס זאגן אז ער האט איבערגעלאזט די בגדים און אויף זיי געלייגט די מלכות בגדים. פארוואס? כדי תמיד צו געדענקען דעם חורבן פון ירושלים. ואכל לחם לפניו תמיד כל ימי חייו. עס שטייט אכל לחם לפניו תמיד, זאגן די חז"ל אכל לחם לפניו אבער נישט מיט אים. פארוואס? ער האט זיך נישט פארשמוצט מיטן פת בג המלך, צו עסן ברויט וואס איז אסור. נאר מען פלעגט קאכן אין שטוב פון יכוניה און ברענגען צו דער שטוב פונעם מלך. וארוחתו ארוחת תמיד ניתנה לו מאת מלך בבל דבר יום ביומו עד יום מותו כל ימי חייו. ער האט זיך נישט באנוגנט מיט א מאלצייט א טאג, נאר אינדערפרי און אינאוונט האט מען אים געברענגט א שטענדיקע מאלצייט. פון אים, פון יהויכין, האבן זיך אויסגעשלעכצט די ראשי הגולה און די נשיאות, די גאונים פון סורא און פומבדיתא, זיי אלע זענען געווען פונעם שורש פון צדקיהו.
עס איז געווען א מעשה מיט רבי אברהם הלוי וואס האט געזען אין זיין חלום ירמיה הנביא, האלטן אין זיין האנט א קריגל וואסער, און ער בעט ביי אים ער זאל אים גיסן וואסער אויף די הענט. אזוי האט ער געבעטן אין חלום. איז רבי אברהם הלוי דערשראקן געווארן, דערווייל איז פארשוואונדן געווארן די געשטאלט פון ירמיה אין זיין חלום. איז ער געקומען צו דערציילן די מעשה צום אר"י הקדוש, אים צו פרעגן וואס איז דער פשט פונעם חלום. האט אים דער אר"י הקדוש געזאגט, שאד אויף דער טייערער געלעגנהייט. ירמיה איז א כהן. ער האט ביי דיר געבעטן צו וואשן זיינע הענט ווייל רבי אברהם איז געווען א לוי. רבי אברהם הלוי. דער לוי גיסט די הענט צום כהן. זאגט ער אים אויב וואלסטו אזוי געטאן וואלט די גאולה תיכף געקומען. הערט וואס דאס איז וואס פאר א פארפאסונג.
יא. דא טאקע, דא טאקע האט זיך געענדיקט ספר ירמיה. מיט אייער רשות, מיר האבן נאך עטלעכע מינוט, וואלט איך געוואלט אייך פארלייענען א מדרש וואס איז א השלמה צו וואס מיר האבן איצט געלערנט. דער מדרש געפינט זיך אין פסיקתא רבתי, פסקא כ"ו. ויחזק הרעב בעיר, וואס מיר האבן געלייענט אין פסוק ו'. און די טעכטער פון ציון האבן זיך פארבונדן אין די מערק און האבן געזען איינע די אנדערע. די כוונה זיי האבן זיך פארבונדן, געזען, ארומגעדרייט. זאגט צו איר חברטע, פארוואס ביסטו ארויסגעגאנגען אין מארק? דו ביסט נישט ארויסגעגאנגען אין מארק דיין לעבן? דו גייסט ארויס אין מארק? דו האסט שליחים, קנעכט, וואס פלוצלינג ביסטו ארויסגעגאנגען? און זי זאגט איר, איך פארשטעק פון דיר. דהיינו, וואס האב איך צו באהאלטן? איך פארשטעק פון דיר, שווער איז די מכה פונעם הונגער, איך קען נישט אויסהאלטן. און זיי האלטן זיך איינע אין דער אנדערער און קערן זיך אום און בעטן אין דער שטאט און האבן נישט געפונען. און זיי האבן ארומגענומען די זיילן און זענען אויף זיי געשטארבן אויף יעדן ווינקל. און זייערע קינדער האבן געזויגן זייער מילך און האבן געגאנגען אויף זייערע הענט און אויף זייערע פיס. יעדער איינער האט דערקענט זיין מאמע און פלעגט ארויפגיין און נעמען איר ברוסט און אריינלייגן אין זיין מויל אפשר וועט ער אים ארויסציען מילך. און ער ציט נישט ארויס, און זיין נפש ווערט צעטומלט, און ער שטארבט אין דעם שויס פון זיין מאמע. מקיים צו זיין וואס עס שטייט בהשתפך נפשם אל חיק אימותם. אין יענער שעה האט דער אייבערשטער געזאגט צו ירמיהו, שטיי אויף גיי דיר קיין ענתות און נעם דאס פעלד פון חנמאל דיין דוד. געדענקט? אין יענער שעה האט ירמיהו געטראכט אין זיין הארץ, אפשר גיט מען צוריק דעם ארט און מען האנדלט אין איר? וואס דער ארט זאגט מיר גיי קויף דיר דאס פעלד? אפשר וועט דער אייבערשטער רחמנות האבן אויף אונדז, אפשר טאקע זאגט ער מיר הער, גיי מאך קנינים אין לאנד, אט אט קומט די גאולה. ווען ירמיהו איז ארויסגעגאנגען פון ירושלים, איז אראפגעקומען דער מלאך פון הימל און האט אוועקגעשטעלט זיינע פיס אויף דער חומה פון ירושלים און זי דורכגעבראכן. ער האט גערופן און געזאגט, זאלן קומען די שונאים און אריינגיין אין א הויז וואס איר האר איז נישט אינעווייניק, און זי באראבירן און זי חרוב מאכן. און אריינגיין אין וויינגארטן און אפהאקן זיינע וויינשטאקן, וואס דער היטער האט אים איבערגעלאזט און איז אוועקגעגאנגען. פארוואס, פארוואס איז דער מלאך געקומען און זיי גערופן כביכול זיי אנגעברייט? כדי איר בבלים זאלט זיך נישט לויבן און זאגן איר האט זי דערוועלטיקט. א שוין דערוועלטיקטע שטאט האט איר דערוועלטיקט, א שוין הרוג'ער פאלק האט איר הרג'עט. זענען געקומען די שונאים און האבן פעסטגעשטעלט זייער בימה אין הר הבית. זיי האבן דארט געמאכט זייער ראט, האבן זי געמאכט אין הר הבית. זיי זענען אוועקגעגאנגען און ארויפגעגאנגען אויף א מיטלסטער בימה, אן ארט וואו דער מלך שלמה פלעגט זיצן און נעמען עצה פון די זקנים. אן הייליקער ארט וואו דער מלך פלעגט זיצן. פון וואו מען האט פארבעסערט דעם בית המקדש, דארט זענען געזעסן די שונאים און האבן גענומען עצה ווי אזוי צו פארברענען דעם בית המקדש. פון וואו לוינט זיך אנצוהייבן אים פארברענען? ווי אזוי דאס צו טאן? ביז זיי האבן זיך צונויפגערעדט צווישן זיך, האבן זיי אויפגעהויבן זייערע אויגן און זעען פיר מלאכים קומען אראפ און אין זייער האנט פיר לאמפן פון פייער, און האבן זיי געלייגט אין די פיר ווינקלען פונעם היכל און אים פארברענט. כדי צו ווייזן זיי נישט איר האט דאס געטאן, דאס זענען די חטאים פון ישראל, זייט זיך נישט מתגאה. ווען דער כהן גדול האט געזען אז דער בית המקדש איז פארברענט געווארן, האט ער גענומען די שליסלען און זיי געווארפן צום הימל. ער האט געעפנט זיין מויל און געזאגט, אט די שליסלען פון דיין הויז, אן אפוטרופוס פון שקר בין איך געווען אין דעם. דהיינו כביכול איך האב נישט געטאן מיין ארבעט געטריי, אן אפוטרופוס דארף זיין פאראנטווארטלעך, און איך בין נישט געווען פאראנטווארטלעך מיין ארבעט געטריי, איך בין נישט געווען פאראנטווארטלעך, און אט דעריבער איז ער פארברענט געווארן. ער איז ארויסגעגאנגען צו גיין, האבן אים די שונאים געכאפט און אים געשאכטן ביים מזבח, אן ארט וואו ער פלעגט מקריב זיין דעם תמיד. איז ארויס זיין טאכטער אנטלויפנדיק און שרייענדיק אוי צו מיר טאטע חמדת עיני, האבן זיי זי געכאפט און זי געשאכטן און פארמישט איר בלוט מיטן בלוט פון איר טאטן. ווען די כהנים און לויים האבן געזען אז דער בית המקדש איז פארברענט געווארן, האבן זיי גענומען די כינורים און די חצוצרות און זענען געפאלן אין פייער און פארברענט געווארן. ווען די בתולות וואס האבן געוועבט אין פרוכת האבן געזען, דאס איז געווען זייער ארבעט. זיי האבן געזען אז דער בית המקדש איז פארברענט געווארן, זענען זיי געפאלן אין פייער און פארברענט געווארן כדי די אויבים זאלן זיי נישט פייניקן. ווען צדקיהו האט אזוי געזען, איז ער ארויס צו אנטלויפן אין א מערה וואס איז געגאנגען קיין יריחו. אן ארט וואו א אמת המים איז געקומען, און ער איז געווען מיד, און זיינע זין זענען געגאנגען פאראויס. פלוצלינג האט אים דערזען נבוזראדן. ער האט אים און זיינע צען זין געכאפט, און נבוזראדן האט זיי געשיקט צו נבוכדנצר. און ער האט אים געזאגט, זאג צדקיהו, וואס האסטו געזען מרוד צו זיין אויף מיר? מיט וועלכן דין פון דיין האר? אויב מיטן דין פון דיין גאט, ביסטו חייב הריגה ווייל דו האסט געשוואוירן אויף שקר. מיר האבן געזען אז ער האט אים געשוואוירן אז ער וועט נישט מרוד זיין אין אים. אויב מיטן דין פון מלכות, ביסטו חייב הריגה ווייל יעדער וואס עובר איז אויף א שבועה פון א מלך איז חייב הריגה. אלזא האט אים צדקיהו געענטפערט, הרג מיך צוערשט, הרג מיך ראשון אז איך זאל נישט זען אין בלוט פון מיינע זין. און זיינע זין בעטן, הרג אונדז צוערשט אז מיר זאלן נישט זען אין בלוט פון אונדזער טאטן אויסגעגאסן אויף דער ערד. און אזוי האט ער זיי געטאן. ער האט זיי געשאכטן פאר אים, און דערנאך האט ער אויסגעגראבן זיינע אויגן, ער האט ארויסגענומען זיינע אויגן השם ירחם, און זיי געלייגט אין א טונער. און האט אים אוועקגעפירט קיין בבל. און צדקיהו האט געשריגן און געזאגט, קומט און זעט אלע מענטשן, אז ירמיהו האט אויף מיר נבואה געזאגט און מיר געזאגט קיין בבל וועסטו גיין, און אין בבל וועסטו שטארבן, און בבל וועלן דיינע אויגן נישט זען. און איך האב אים נישט צוגעהערט. ווי אזוי איז מעגלעך? איך וועל שטארבן אין בבל, מען וועט מיך נעמען קיין בבל און איך וועל נישט זען בבל? דאס איז א פאראדאקס. איצט זע איך עס האט זיך מיר פונקטלעך אויסגעפירט. און דאך איך בין אין בבל, איך בין איצט אין בבל און מיינע אויגן זעען זי נישט. ווארט אין ווארט אזוי ווי דער נביא האט געזאגט, איינס צו איינס האט זיך אויסגעפירט. ירמיהו הנביא איז געגאנגען צו טאן די קויפונג פונעם פעלד, איצט קערט ער זיך אום. ירמיה הנביא איז ארויסגעגאנגען פון ענתות צו קומען קיין ירושלים, האט ער אויפגעהויבן זיינע אויגן און האט געזען רויך פונעם בית המקדש ארויפגיין. זעט וואס דאס איז, ווי, ווי ער איז נאך געווען נאאיוו. ער האט געטראכט אין זיין הארץ, אפשר האבן זיך ישראל אומגעקערט אין תשובה מקריב צו זיין קרבנות? דאך דער רויך פון די קטורת גייט ארויף. אט האבן זיי זיך אומגעקערט אין תשובה, קרבנות, ברוך השם, ער זעט רויך פונעם ארט פונעם בית המקדש. ער איז געקומען און האט זיך געשטעלט אויף דער חומה און האט געזען דעם בית המקדש געמאכט הויפנס הויפנס פון שטיינער. די כוונה בערגלעך בערגלעך פון שטיינער און די חומה פון ירושלים פארשלאסן. האט ער אנגעהויבן שרייען און זאגן, פיתיתני השם ואפת, חזקתני ותוכל. דו האסט מיך פארפירט, דהיינו עס שטייט דער מדרש זאגט אז כביכול דער אייבערשטער האט געוואלט טאן א געוויסע זאך און האט נישט געוואלט אז ירמיהו זאל זען די זאך און אפשר וועט ער פרובירן זי צו בטל מאכן, האט ער אים פארפירט זאל ער ארויסגיין, האט געטאן וואס ער האט געטאן, איצט ירמיהו קענסטו אנקומען. פארשטייט איר? אזוי איז דאס כביכול געווען די מעשה. פיתיתני ואפת, דו האסט מיך פארפירט ארויסצוגיין און אזוי בין איך ארויסגעגאנגען. ער איז אוועקגעגאנגען אויף זיין וועג, האט אנגעהויבן שרייען און זאגן, אין וועלכן וועג זענען אוועקגעגאנגען די חטאים? אין וועלכן וועג זענען אוועקגעגאנגען די פארלוירענע? וועל איך גיין און פארלוירן ווערן מיט זיי. ער איז געגאנגען און האט געזען דעם שטעג פול מיט בלוט, און די ערד באגאסן מיטן בלוט פון אירע הרוגים פון דא און פון דארט, פון אלע יענע וואס נבוזראדן האט פארשיקט. ער האט געשטעלט זיין פנים צו דער ערד און האט געזען די פוסטריט פון זויגלינגן און קליינע קינדער וואס זענען געגאנגען אין שבי. און ער האט זיך אנגעבויגן צו דער ערד און זיי געקושט, זיי זענען שוין געווען טויט. ווען ער איז אנגעקומען צום גלות, ווען ער איז אנגעקומען צום גלות האט ער זיי ארומגענומען און געקושט. ער האט געוויינט קעגן זיי און זיי קעגן אים. ער האט געענטפערט און זיי געזאגט, מיינע ברידער און מיין פאלק, אזוי פיל האט זיך אייך געטראפן דערויף וואס איר האט נישט צוגעהערט די ווערטער פון מיין נבואה. דהיינו פארוואס האט איר דעמאלט נישט צוגעהערט? ווען ער איז אנגעקומען צום טייך פרת, האט נבוזראדן געענטפערט און אים געזאגט, אויב עס איז גוט אין דיינע אויגן צו קומען מיט מיר קיין בבל, וועסטו קומען. אויב נישט, וועסטו בלייבן דא, דו, געדענקט איר? ער האט באקומען א וויזע פון נבוכדנצר. האט ירמיהו געטראכט אין זיין הארץ און געזאגט, אויב איך גיי מיט זיי קיין בבל, איז נישטא ווער עס וועט מנחם זיין דעם גלות וואס איז געבליבן פון זיי. יענע וואס זענען געבליבן אין לאנד, ווער וועט זיי מנחם זיין? ער איז ארויס פון זיי, האבן די גלויות אויפגעהויבן זייערע אויגן און האבן געזען ירמיהו וואס האט זיך אפגעשיידט פון זיי. איצט קערט ער זיך אום מיט אונדז, פלוצלינג זעען זיי אז ער פארלאזט. האבן זיי אלע אויסגעברומט אין א געוויין מיט א גרויסן קול און האבן געשריגן און געזאגט, אונדזער טאטע ירמיה, דאך דו לאזט אונדז? ער זאגט, דארט האבן זיי געוויינט, ווארום עס שטייט על נהרות בבל שם ישבנו גם בכינו. ווען ירמיה האט זיי פארלאזט. און ירמיה האט געענטפערט און זיי געזאגט, איך רוף עדות הימל און ערד, אויב איר וואלט געוויינט איין געוויין ווען איר זענט נאך אין ציון, וואלט איר נישט פארשיקט געווארן. ירמיהו איז געגאנגען און געוויינט און אזוי געזאגט, שאד אויף דיר טייערע פון די מדינות. אזוי איז ער געגאנגען און געוויינט אויף זייער מצב, אויפן פאלן פון כלל ישראל. איין געוויין האט געקענט ענדערן אלץ. דער אייבערשטער זאל אונדז אלעמען העלפן אז בעזרת השם אין די טעג וואס מיר וועלן צו זיי אנקומען זאל אונדז נאך פאר דעם דער אייבערשטער אויפבויען דעם בית המקדש און אויב מיר וועלן נישט זוכה זיין דעמאלט אפשר זאלן מיר א ביסל וויינען אין די טעג און דורך דעם וועלן מיר זוכה זיין אז די הויז זאל אויפגעבויט ווערן במהרה אמן ואמן.