מיר קערן זיך צוריק צו פסוק י"ז: 'אהה אֲדֹנָי ה' הִנֵּה אַתָּה עָשִׂיתָ אֶת הַשָּׁמַיִם וְאֶת הָאָרֶץ בְּכֹחֲךָ הַגָּדוֹל וּבִזְרֹעֲךָ הַנְּטוּיָה לֹא יִפָּלֵא מִמְּךָ כָּל דָּבָר'. זאגט דער מלבי"ם, עס זענען דא דריי מיני הנהגות מיט וועלכע דער קדוש ברוך הוא פירט די וועלט. עס איז דא די הנהגה בשעת דער בריאה, ווען דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט. אויף דער הנהגה זאגט ירמיה: 'הנה אתה עשית את השמים ואת הארץ'. דעמאלט האט דער בורא עולם געשטעלט די חוקי הטבע, געזעצן וואס וועלן זיך נישט טוישן. און דאס איז 'בכחך הגדול ובזרועך הנטויה'. דער עצם באשאף פון דער וועלט יש מאין איז א געוואלדיגער כח, א ריזיגער כח פונעם בורא עולם. די וועלט גייט ווייטער אן און עקזיסטירט. ווי אזוי האלט זיך די וועלט אויס? מכח וואס? מכח אינערציע? מכח וואס עקזיסטירט די וועלט ווייטער? מכח דעם וואס דער קדוש ברוך הוא באלעבט אין יעדן איינציגן רגע אלע וועלטן אינגאנצן. און אויב דער בורא עולם וואלט פאר איין סעקונדע אוועקגענומען זיין רצון פון דער וועלט, וואלט זי צוריקגעקערט צו תוהו ובוהו. ריכטיג. און אויף דעם איז דא א רב חיים וואלאזשינער, ווער עס וויל קען מעיין זיין אין 'נפש החיים' אינעם ערשטן שער, דארט פארלענגערט ער צו ערקלערן די דאזיגע נקודה, אז די וועלט אין יעדער איינציגער סעקונדע עקזיסטירט פון זיין רצון יתברך, 'המחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית'. מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם: נישט בלויז יעדן טאג, נאר שטענדיג, יעדע סעקונדע באנייט דער אויבערשטער מעשה בראשית. דאס איז נישט ענליך צו א בנין וואס א בוימייסטער האט געבויט, און נאכדעם וואס ער האט געענדיגט דעם בנין גייט ער אוועק און דער בנין שטייט ווייטער מכח דער ערשטער בויאונג; נאר דאס איז ענליך צו איינעם וואס האלט אונטער דעם דאך און האלט אים פעסט. אויב פאר איין מאמענט וועט ער ווערן מיד און אראפלאזן די הענט, וועט דער דאך פאלן אויף דיר. אזוי האלט כביכול דער אויבערשטער אין יעדן רגע די וועלט און שטעלט איר אויף. אויב איין סעקונדע וואלט דער אויבערשטער אוועקגענומען זיין רצון פון דער וועלט, וואלט די וועלט צוריקגעקערט צו תוהו ובוהו. אמאל איז געווען שווער דאס אנצונעמען, ווייל א מענטש זאגט: אט עקזיסטירט דאס, עס שטייט, ווי קען זיין אז דאס זאל צוריקגיין צו תוהו ובוהו? אבער היינט, אז מיר ווייסן אז עס איז גארנישט פאראן אין דער וועלט וואס איז נישט צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען, יעדער זאך אין דער וועלט באשטייט פון אטאמען. ווי אזוי שפירט מען א מאטעריע? די אטאמען, די עצם מציאות פון מאטעריע איז דאך נישט קיין ממשות'דיגע מציאות. ווי אזוי שפירט מען מאטעריע? וויבאלד די אטאמען, די עלעקטראנען און די נייטראנען דרייען זיך ארום דעם אטאם, ריכטיג? דער אטאם איז די אינערליכע נקודה, און זיי דרייען זיך ארום אים. פונקט ווי א ווענטילאטאר, ווען מען זעט א ווענטילאטאר דרייען זיך, גיט דאס א געפיל אז דא איז דא עפעס א גאנצער זאך. ערשט ווען ער שטעלט זיך אפ, זעט מען פלוצים אז דאס זענען פיר פליגלען; אבער ווען ער דרייט זיך זעט דאס אויס ווי איין גאנצע איינהייט. אזוי אויך, יעדער זאך וואס מיר שפירן באשטייט פון אטאמען, וואס ארום די דאזיגע אטאמען דרייען זיך עלעקטראנען, און דורך דעם גיט דער אטאם, אדער בעצם יעדער גשמיות'דיגער זאך, אונז א מין געפיל פון א הארטער און סטאבילער זאך. בשעת אויב מיר וואלטן דאס געוואלט צונויפדרוקן צו אירע אטאמען, זאגן די וויסנשאפטלער אז דער גאנצער אייפעל טורעם וואלט געקענט אריינגיין אין א שוועבעלעך-קעסטל. דאס הייסט דער נעטא חומר וויפיל עס איז דא אינעם גאנצן אייפעל טורעם איז איין שוועבעלעך-קעסטל, און דאס גאנצע איבעריגע זענען בעצם די זעלבע אטאמען. דער אטאם, וואס איז אן אטאם? א-טאם, דאס זענען צוויי ווערטער, דער טייטש דערפון איז אומצעטיילבאר. דאס איז א גריכיש ווארט: אומצעטיילבאר. דאס איז דער קערנדל, די אינערליכע נקודה וואס מען קען נישט צעטיילן. און אויב מען צעטיילט איר, ווערט באשאפן א געוואלדיגע ענערגיע, און דאס איז בעצם דער יסוד פון אן אטאם-באמבע. אלזא, יענע נקודה איז דער בלויזער חומר. קומט אויס אזוי, אז אויב דער בורא עולם וועט באשליסן פאר איין מאמענט: יעצט זאלן אלע עלעקטראנען און נייטראנען און אלע די זיך אפשטעלן אויף איין רגע, וואס פאסירט מיט דער גאנצער וועלט? זי קראכט צוזאם אין איין רגע. דאס מיינט אז בעצם איז זיין רצון יתברך כביכול ווי א מאשין וואס דער אויבערשטער האט אנגעצינדן אז די מאשין זאל ארבעטן. דאס איז די חיות. דאס איז וואס עס ווערט אנגערופן אין די ספרי קדמונים, אזוי ווערט געברענגט אין די ספרי קדמונים, אז אין יעדער גשמיות'דיגער זאך איז דא א נפש פועלת. ווען מענטשן האבן דאס געליינט מיט צוויי הונדערט אדער דריי הונדערט יאר צוריק, האבן זיי געזאגט: וואס זענען די נארישקייטן? אין יעדער גשמיות'דיגער זאך איז פאראן א נפש פועלת? וואס פאר א נפש פועלת איז דא אין א גלאז? אין א גשמיות'דיגער זאך, אין א דומם - אויף א דומם איז דאס געזאגט געווארן. וואס פאר א נפש פועלת איז דא אין א גשמיות'דיגער זאך? עס איז דאך נישטא דערין קיין שום נפש! דער רמב"ם שרייבט אז אין די כוכבים און אין דעם איז פאראן א נפש פועלת. וואס פאר א נפש פועלת איז דא? נאר וואס איז א נפש פועלת? וואס איז בעצם א נפש? באוועגונג. א נפש איז א זאך וואס ברענגט באוועגונג. א זאך וואס האט אין זיך א נפש, האט אין זיך באוועגונג. דאס איז דער באגריף פון א נפש. דערפאר אין דער נפש פונעם מענטש, וואס איז בעצם די נפש פון א מענטש? די זאך וואס דערמעגליכט די באוועגונג פונעם גוף. דאס פליסן פונעם בלוט, דאס איז 'כי הדם הוא הנפש'. די זאך וואס מאכט מעגליך די באוועגונג, דאס איז די נפש. העכערע רוחניות'דיגע מדרגות זענען שוין השגות, אבער דער עצם פאקט אז די זאך דערמעגליכט באוועגונג, דאס איז נפש. אין יעדער זאך איז פאראן א נפש פועלת, דאס זענען בעצם די אטאמען. אין איין סעקונדע נעמט דער אויבערשטער אוועק זיין רצון, קערט זיך די וועלט צוריק צו תוהו ובוהו. און דאס איז וואס ער דערמאנט דא. און דאס איז וואס ער זאגט: 'אתה עשית את השמים ואת הארץ בכחך הגדול' - ווען? ווען דו האסט באשאפן די וועלט. א געוואלדיגער און מעכטיגער כח צו באשאפן די גאנצע וועלט מיט אלעס דערין. 'ובזרועך הנטויה' - וואס איז אן אויסגעשטרעקטער ארעם? דאס איז אן ארעם וואס איז די גאנצע צייט אויסגעשטרעקט. וואס טוסטו בעצם די גאנצע צייט? דו האלטסט אויף די וועלט מיט דיין אויסגעשטרעקטן ארעם. דער כביכול כסדר'דיגער אויסגעשטרעקטער ארעם צו האלטן די וועלט. דא רעדט ער בעצם וועגן דער מציאות פון דער שטענדיגער התמדה און קיום מצד דעם בורא עולם, וואס דאס איז אין יעדן איינציגן מאמענט פון זיין רצון יתברך, פונקט ווי א מענטש וואס שטרעקט אויס זיין ארעם און כאפט אן עפעס; איין סעקונדע לאזט ער אפ, וועט די זאך אראפפאלן. אזוי אויך איז זיין ארעם אויסגעשטרעקט צו האלטן די וועלט אין יעדן איינציגן רגע.
וואס מיינט 'לא ייפלא ממך כל דבר'? זאגט דער מלבי"ם: 'לא ייפלא ממך כל דבר' מיינט, דו, השם, רבונו של עולם, אויב דו וועסט וועלן אין איין אויגנבליק איבערקערן די סדרי הטבע אדער צעווארפן די וועלט, איז גארנישט פארהוילן און שווער פאר דיר. לויט ווי מיר האבן יעצט מסביר געווען, איז דאס זייער וואונדערבאר. ווייל עס פעלט נישט אויס אז דער אויבערשטער זאל ברענגען נייע בולדאזערס כדי צו צעווארפן די וועלט אויב ער וויל, נאר וואס דארף מען בסך הכל? אוועקנעמען זיין רצון פון דער וועלט. דאס איז וואס ער זאגט: וויבאלד מיט דיין אויסגעשטרעקטן ארעם עקזיסטירט די וועלט אין יעדער איינציגער מינוט, איז 'לא ייפלא ממך כל דבר', אפילו אויב דו וועסט וועלן אין איין סעקונדע צוריקדרייען די וועלט צו תוהו ובוהו, איז גענוג מיט בלויז אוועקנעמען דעם רצון. ענערגיע ווערט דאך אויך אויסגעשעפט; לאמיר זאגן דער כח שפרינגט ארויס, ווער אינוועסטירט ווייטער פרישע ענערגיע אין דער וועלט? ער, דער קדוש ברוך הוא, אן קיין ספק! יא, ריכטיג. נאר עס זענען דא אזעלכע וואס ווילן זאגן, מען קען דאס מסביר זיין פון א גשמיות'דיגן שטאנדפונקט, אז די ענערגיע קומט דאך פון א זאך וואס עקזיסטירט שוין דא אויף דער וועלט. דאס הייסט, אויב מען האט געפונען נאך קוילן, האט מען נאך כח צו אפערירן א קראפט-סטאנציע; דאס הייסט, מען האט נאך ענערגיע. אבער נאכדעם וואס די ענערגיע איז ארויסגעקומען למעשה, האט מען שוין נישט; אויב מען האט נישט, דארף מען פרישע קוילן. די דאזיגע קוילן האבן שוין ארויסגעגעבן זייער גאנצע ענערגיע, מען דארף פרישע קוילן. אבער די אלע זאכן עקזיסטירן שוין אין דער וועלט. דאס זענען קוילן, מען האט זיי נישט געברענגט יש מאין, זיי זענען פאראן אין דער וועלט. דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן די קוועלער פון ענערגיע שוין פון פאראויס אין דער וועלט וואס ער האט באשאפן.
'עֹשֶׂה חֶסֶד לַאֲלָפִים וּמְשַׁלֵּם עֲוֹן אָבוֹת אֶל חֵיק בְּנֵיהֶם אַחֲרֵיהֶם הָאֵל הַגָּדוֹל הַגִּבּוֹר ה' צְבָאוֹת שְׁמוֹ'. קודם כל, וואס פעלט אונז דא אין דעם פסוק? 'הנורא'. וואו איז 'הנורא'? חז"ל זאגן: ירמיהו האט נישט געזאגט 'הנורא'. פארוואס? ער האט געזאגט: גוים פארשוועכן זיין היכל, וואו זענען זיינע מורא'דיגע מעשים? מיר זעען נישט דעם 'נורא'. וואס באדייט דאס? האט ער דען נישט געוואוסט אז דער אויבערשטער איז נורא? וואס איז דער טייטש אז פרעמדע טאנצן אין זיין היכל, נו און וואס? נאר די כוונה איז: זיכער איז דער אויבערשטער אויך נורא און ער פארמאגט וואונדערליכע און מעכטיגע שרעקענישן, אבער איך קען נישט זאגן א זאך וואס וועט נישט געהערט ווערן אין די אויערן פונעם מענטש וואס קוקט צו, ווייל ער וועט זאגן: 'איך זע נישט זיינע נוראות'. דאס אז דער אויבערשטער איז נורא איז פשוט, פאר ירמיה איז דאס געווען קלאר. אבער ער האט נישט געקענט זאגן א זאך וואס פארן צוקוקער איז עס נישט מציאות'דיג. דערפאר האט ער אין יענער צייט נישט דערמאנט דעם אויסדרוק 'הנורא'. וואס מיינט 'נורא'? וואס איז דער אפטייטש? 'נורא' מיינט אז ער ווארפט אן א שרעק און פחד. יעצט, אויב מען קומט פארשוועכן זיין היכל, אריינצוברענגען א צלם און טאן אלע תועבות אינעם היכל, קען מען דען זאגן אז די וואס זענען דארט געווען האבן געהאט יראת השם? האט דער אויבערשטער אנגעווארפן אויף זיי א שרעק? וואו זענען זיינע נוראות? ווען דער אויבערשטער וואלט געטאן אפילו די קלענסטע זאך, וואלט אויף זיי געפאלן א פחד אלוקים און זיי וואלטן אנטלאפן אדער געשטארבן אין איין רגע. און צוליב דעם וואס דער אויבערשטער האט דאס נישט געטאן, איז די מורא וואס דער אויבערשטער ווארפט אויף זיינע באשעפענישן נישט געקומען לידי ביטוי. דערפאר האט ער נישט געקענט זאגן 'הנורא'. פארזעצט דער מלבי"ם און ערקלערט: דא זעען מיר א צווייטע הנהגה. אינעם פריערדיגן פסוק איז געווען די ערשטע הנהגה, ווי מיר האבן געזאגט, די הנהגה בשעת דער בריאה. דא רעדט ער וועגן דער הנהגה וואס דער קדוש ברוך הוא פירט זיך מיט דער גאנצער וועלט דורך דעם וואס ער גיט זיי בחירה חופשית, און דער קדוש ברוך הוא טוט 'עושה חסד לאלפים'. 'האל הגדול' באדייט אז דער קדוש ברוך הוא שטעלט אויס און פירט די גאנצע וועלט לויט א פלאן פון פאראויס. די גאנצע וועלט פונקציאנירט לויט דעם רצון און פלאן פונעם קדוש ברוך הוא. ער הערשט איבער אלע צבאות מיט זיין אלגעמיינער הנהגה אין יעדן דור און אין יעדער תקופה. און דאס איז העכער פון דעם וואס מיר האבן געזאגט אינעם פריערדיגן פסוק. ווייל אינעם פריערדיגן פסוק האבן מיר דערמאנט אז דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט און ער האלט איר אויך אויף. די מיינונג פון די פילאסאפן, ווי עס ברענגט דער ספר הכוזרי און נאך, איז געווען אז דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן זיין וועלט, אבער דערנאך האט ער אויפגעהערט זיך צו אינטערעסירן אין איר; ווייל דער בורא עולם איז א דערהויבענע, הויכע און מעכטיגע מציאות, וואס די דאזיגע מציאות אינטערעסירט זיך נישט באמת צי דו האסט היינט אינדערפרי געגעסן צי נישט געגעסן, אדער צי דו האסט געמאכט א ברכה צי נישט געמאכט קיין ברכה. דאס איז געווען די פילאסאפישע השקפה. מיר האבן שוין אמאל מסביר געווען באריכות פארוואס די דאזיגע השקפה איז אינגאנצן פארקריפלט, אפילו לויטן גראדן שכל. סיי ווי סיי, אין דעם פסוק, 'עושה חסד לאלפים', קומט ער און זאגט: דאס איז נישט ריכטיג! דו, השם, ווי איך האב געזאגט אינעם פריערדיגן פסוק, האסט באשאפן די וועלט, דו האלטסט איר ווייטער אן. און אין דעם פסוק לייגט ער צו: און דו, השם, פירסט איר אויך ווייטער, דו אינטערעסירסט זיך, קוקסט צו און זעסט וואס דער מענטש טוט אין יעדער איינציגער מעשה זיינער. און דאס איז וואס ער זאגט דא: 'עושה חסד לאלפים ומשלם עוון אבות אל חיק בניהם', ווען די קינדער גייען ווייטער און האלטן אן די מעשים פון זייערע עלטערן אין זייערע הענט, שטראפסטו זיי, רבונו של עולם. 'האל הגדול הגיבור ה' צבאות שמו' - וואס מיינט 'ה' צבאות'? דו הערשט איבער אלע צבאות פון דער וועלט אין דיין הנהגה. דו האסט נישט פארלאזט די וועלט נאכדעם וואס דו האסט איר באשאפן, נאר דו פירסט איר ווייטער אין יעדער צייט און יעדע שעה.
'גְּדֹל הָעֵצָה וְרַב הָעֲלִילִיָּה אֲשֶׁר עֵינֶיךָ פְקֻחוֹת עַל כָּל דַּרְכֵי בְּנֵי אָדָם לָתֵת לְאִישׁ כִּדְרָכָיו וְכִפְרִי מַעֲלָלָיו'. דא גייט ער שוין אריין אין די פרטים. זאגט דער מלבי"ם: דא רעדט ער וועגן דער הנהגה פרטית ווי דער קדוש ברוך הוא פירט די וועלט. ביז יעצט, אינעם פריערדיגן פסוק, האבן מיר גערעדט וועגן דער הנהגה כללית. דאס הייסט, די הנהגה פון די פעלקער, דער עצם הנהגה פונעם קדוש ברוך הוא מיט כלל ישראל, דאס איז אן אלגעמיינע הנהגה. אין דעם פסוק זאגט ער: דו, השם רבונו של עולם, דו ביסט 'גדול העצה'. דיין עצה איז א גרויסע עצה, דאס הייסט צו משגיח זיין אויף אלע גרויסע זאכן וואס פאסירן אין דער וועלט. און פון דער צווייטער זייט, 'ורב העליליה'. 'רב העליליה' מיינט לויט די מעשים פון בני אדם. דאס מיינט, אויף יעדער פרטיות'דיגער און אפילו קליינער מעשה פון יעדן מענטש, ביסטו השם משגיח אויף אים. נישט בלויז אויפן מאקרא, נאר אויך אויפן מיקרא; נישט נאר אויף די גרויסע זאכן, נאר אויף יעדן פרט און אויף יעדער מחשבה, אויף יעדן דיבור און אויף יעדער מעשה פונעם מענטש. 'אשר עיניך פקוחות על כל דרכי בני אדם, לתת לאיש כדרכיו וכפרי מעלליו' - דאס הייסט, דו, השם, גיסט פארן מענטש לויט זיינע וועגן, לויט די פירות פון זיינע מעשים, לויט דער מחשבה און לויט דער מעשה וואס דער מענטש טוט.
'אֲשֶׁר שַׂמְתָּ אֹתוֹת וּמֹפְתִים בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם עַד הַיּוֹם הַזֶּה וּבְיִשְׂרָאֵל וּבָאָדָם וַתַּעֲשֶׂה לְּךָ שֵׁם כַּיּוֹם הַזֶּה'. ער גייט ווייטער און זאגט: 'אשר שמת', יעצט הייבט ער אן צו ערקלערן די דאזיגע הנהגות. דאס וואס מיר האבן געזאגט אז דער אויבערשטער האט באשאפן הימל און ערד און חוקי הטבע, וואו האבן מיר געזאגט אז מען קען זען אט דעם כח אז דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט און האלט איר אויף אין יעדן מאמענט? אין דעם וואס דער אויבערשטער, ווען ער וויל, פארקערט ער די סדרי הטבע, ריכטיג? מיר האבן געזאגט, אין דעם זעען מיר אז דער אויבערשטער איז דער וואס האט באשאפן דעם טבע. וואו האבן מיר געזען די דאזיגע הנהגה? ווען דער אויבערשטער האט געשטעלט אותות ומופתים אין לאנד מצרים. ער האט איבערגעקערט די סדרי הטבע. דאס איז קעגן פסוק י"ז, וואו מיר האבן געזאגט: 'הנה אתה עשית את השמים ואת הארץ בכחך הגדול ובזרועך הנטויה לא יפלא ממך כל דבר'. מיר האבן ערקלערט: וואס מיינט 'לא יפלא ממך כל דבר'? אויב דו וועסט וועלן, קענסטו אין איין רגע איבערקערן די סדרי הטבע און טוישן די גאנצע הנהגה פון דער וועלט. דאס האט אונז דער אויבערשטער שוין געוויזן, ווען דעמאלט אין ארץ מצרים האבן מיר געזען אז דו האסט געמאכט א גרויסן נאמען: 'שמת אותות ומופתים בארץ מצרים עד היום הזה'. דאס הייסט אז די דאזיגע זאך, די אותות ומופתים, זענען נישט געווען בלויז אן איינמאליגע זאך, נאר מיר האבן געזען ביזן היינטיגן טאג אז דער אויבערשטער מאכט נאך אלץ אותות ומופתים אין יעדן דור און דור; ווי מיר האבן שפעטער געזען: 'שמש בגבעון דום וירח בעמק אילון' אין דער צייט פון יהושע, און ווי מיר האבן געזען אין דער צייט פון חזקיהו אז די זון איז צוריקגעגאנגען פופצן גראד. און די דאזיגע אותות ומופתים זענען געווען 'ובישראל ובאדם' - סיי ביי ישראל און סיי ביי די איבעריגע פעלקער. 'ותעשה לך שם כיום הזה' - דאס הייסט, דורך דעם איז דא א שם פארן קדוש ברוך הוא אז ער האט באשאפן די וועלט, זיין נאמען ווערט נתפרסם און אנטפלעקט אין דער וועלט. ווייל דער וואס האט אין זיין כח איבערצוקערן די סדרי הטבע, איז מוכרח דער וואס האט באשאפן דעם טבע; ער האט דעם שליסל ווי אזוי אויך איבערצוקערן די סדרי הטבע און זיי צו ענדערן. ווי קען דען זיין אז די טייכן זאלן ווערן בלוט? ווי קען זיין אז א גאנצע וואך זאל זיין מכת חושך? און אזוי ווייטער אויף דעם אופן. עס מוז דאך זיין אז דער וואס האט באשאפן דאס ליכט און די פינצטערניש, ער איז דער וואס האט אין זיין כח איבערצוקערן און צו ענדערן די סיסטעמען און ענדערן די הנהגה. 'וַתֹּצֵא אֶת עַמְּךָ אֶת יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם בְּאֹתוֹת וּבְמוֹפְתִים וּבְיָד חֲזָקָה וּבְאֶזְרוֹעַ נְטוּיָה וּבְמוֹרָא גָּדוֹל'. מיר האבן געזאגט אז דער קדוש ברוך הוא, אויסער דעם וואס ער האט באשאפן די וועלט און האלט איר אויף, פארמאגט ער נאך אן הנהגה: די הנהגה כללית ווי דער אויבערשטער פירט זיך מיטן כלל. און דאס, האבן מיר געזאגט, איז אויסער דער הנהגה פרטית וואס מיר וועלן באלד זען. קעגן דער הנהגה כללית האט ער געזאגט 'עושה חסד לאלפים'. ער זאגט: אט זעען מיר אז דו, רבונו של עולם, האסט ארויסגענומען כלל ישראל פון מצרים, דו האסט זיי געגעבן דאס לאנד וואס דו האסט געשוואוירן צו זייערע עלטערן, דו האסט געטאן מיט זיי חסד: 'וַתִּתֵּן לָהֶם אֶת הָאָרֶץ הַזֹּאת אֲשֶׁר נִשְׁבַּעְתָּ לַאֲבוֹתָם לָתֵת לָהֶם אֶרֶץ זָבַת חָלָב וּדְבָשׁ'. אט איז דער פלאץ וואס איז אזוי באזונדער, דו האסט צוגעזאגט און מקיים געווען. דא רעדט ער שוין וועגן דער צווייטער הנהגה, די הנהגה כללית.
'וַיָּבֹאוּ וַיִּרְשׁוּ אֹתָהּ וְלֹא שָׁמְעוּ בְקוֹלֶךָ וּבְתוֹרָתְךָ לֹא הָלָכוּ אֵת כָּל אֲשֶׁר צִוִּיתָה לָהֶם לַעֲשׂוֹת לֹא עָשׂוּ וַתַּקְרֵא אֹתָם אֵת כָּל הָרָעָה הַזֹּאת'. דא אין דעם שלב גייט ער אריבער צו דער דריטער הנהגה, וואס דאס איז די הנהגה פרטית. די דאזיגע הנהגה פרטית איז געקומען לידי ביטוי ווען עם ישראל איז געקומען און האט געירש'ענט דאס לאנד, און זיי האבן נישט אויסגעהערט דיין קול, נישט מקיים געווען די מצוות פונעם אויבערשטן, 'ובתורתך לא הלכו', אלעס וואס דו האסט זיי געהייסן טאן האבן זיי נישט געטאן, און צוליב דעם: 'ותקרא אותם את כל הרעה הזאת' - צוליב דעם האסטו געברענגט אויף זיי די גלות, האסטו צוגערופן אויף זיי די גאנצע דאזיגע רעה. דא רעדט ער שוין וועגן דער הנהגה פרטית, שכר ועונש פאר די איינצלנע מענטשן, ווי מיר האבן געזאגט: 'רב העליליה', אז דער אויבערשטער גייט אראפ צו די קלענסטע פרטים כדי צו משפט'ן און געבן פאר יעדן מענטש לויט זיינע וועגן. 'הִנֵּה הַסֹּלְלוֹת בָּאוּ הָעִיר לְלָכְדָהּ וְהָעִיר נִתְּנָה בְּיַד הַכַּשְׂדִּים הַנִּלְחָמִים עָלֶיהָ מִפְּנֵי הַחֶרֶב וְהָרָעָב וְהַדָּבֶר וַאֲשֶׁר דִּבַּרְתָּ הָיָה וְהִנְּךָ רֹאֶה'. ער זאגט: 'הנה הסוללות'. וואס זענען בעצם 'סוללות'? סוללות, טייל זאגן אז דאס זענען געווען הילצערנע כלי מלחמה דורך וועלכע מען פלעגט ווארפן שטיינער אין דער שטאט אריין; משמעות'דיג בייגזאמע ביימער וואס מען פלעגט אנציען, אנבינדן א שטיין, און מען פלעגט שליידערן דעם שטיין אריין אין דער שטאט, א מין בליסטערע. אן אנדערער ביאור וואס רוב מפרשים ערקלערן: 'סוללות' מיינט אן ערד-וואל, א תל עפר וואס מען פלעגט שיטן און פארשפרייטן נעבן דער מויער און העכער מאכן, כדי מען זאל קענען ארויפגיין העכער דער מויער און קומען קעמפן קעגן דער שטאט. אין יענע צייטן, ווען מען האט געוואלט אייננעמען א שטאט, האט מען אדער געמאכט א בארג פון ערד ביז צו דער מויער און מען איז ארויפגעגאנגען פון אויבן, אדער דער צווייטער וועג איז געווען דורך צעברעכן און צוזאמענשלאגן די מויער. דער וועג צו צעברעכן די מויער איז געווענליך געווען דורך אן אייזערנעם שטויס-באראן. עס איז געווען ווי א גאר שווערער באלקן פון אייזן אדער האלץ, און דער דאזיגער שטאנג איז געווען צוגעבונדן מיט צוויי קייטן צום אויבערשטן טייל פון א וואגן, און מען פלעגט אים רוקן פאראויס, צוריק, פאראויס, צוריק, ביז מען קלאפט אין דער מויער; מען וואקלט אים און גיט קלעפ אין דער מויער, און אזוי פלעגט מען צעברעכן די שטיינער פון דער מויער. דא איז שוין געשטעלט געווארן די סוללה, דאס מיינט דער זעלבער ערד-וואל וואס מען האט שוין אויפגעשטעלט נעבן דער שטאט, 'והעיר ניתנה ביד הכשדים הנלחמים עליה'. פארוואס האב איך נישט קיין ספק אז די שטאט וועט שוין איבערגעגעבן ווערן אין די הענט פון די כשדים? א', די סוללות זענען געקומען צו דער שטאט איר איינצונעמען; אויך אן דעם איז דא דא שווערד, עס איז דא הונגער, עס איז דא א מגיפה; אפילו אן די סוללות ווייסן מיר שוין אז די טעג פון דער שטאט זענען געציילטע. נאך א זאך: מיר האבן נישט קיין ספק, אפילו אויב די שטאט וואלט געווען שטארק, און אפילו אויב עס וואלט נישט געווען קיין הונגער, און אפילו אויב עס וואלטן נישט געווען קיין סוללות: 'ואשר דיברת היה' - רבונו של עולם, דו האסט דאך צוגעזאגט אז די שטאט וועט פאלן אין די הענט פון די כשדים! דעריבער, אפילו אויב די גאנצע שטאט ווייזט נישט קיין שום סימנים פון צוזאמפאל, איז אונז קלאר אז די זאך גייט זיך יעדע רגע פארווירקליכן. 'והינך רואה' - דאס הייסט, רבונו של עולם, דאס אלעס איז דאך אפן פאר דיינע אויגן, איך דארף דיר דאס נישט דערציילן. און אויב אזוי, האב איך א גרויסע פראגע און וואונדער:
'וְאַתָּה אָמַרְתָּ אֵלַי אֲדֹנָי ה' קְנֵה לְךָ הַשָּׂדֶה בַּכֶּסֶף וְהָעֵד עֵדִים וְהָעִיר נִתְּנָה בְּיַד הַכַּשְׂדִּים'. ווי אזוי הייסטו מיר יעצט, רבונו של עולם, אפצוקויפן דאס פעלד און פאררופן עדות? וואס איז דער תועלת אינעם אפקויפן דאס פעלד? וואס וועט די דאזיגע זאך געבן? די שטאט איז דאך שוין איבערגעגעבן געווארן אין די הענט פון די כשדים! און אויב אזוי, שטייט דאס אפקויפן אין סתירה צו די ארגינעלע באפעלן וואס דו האסט מיר באפוילן ביז יעצט, צו גיין ווארענען דאס פאלק און זיי זאגן אז די שטאט שטייט צו פאלן אין די הענט פון די כשדים, און עס האט נישט קיין זין זיך דא צו באזעצן, נאר מען זאל זיך אנהייבן איינארדענען אין בבל! 'וַיְהִי דְּבַר ה' אֶל יִרְמְיָהוּ לֵאמֹר' - דער אויבערשטער ענטפערט אים יעצט אויף דער קשיא, אויפן ריזיגן וואונדער וואס ירמיהו האט געפרעגט: 'הִנֵּה אֲנִי ה' אֱלֹהֵי כָּל בָּשָׂר הֲמִמֶּנִּי יִפָּלֵא כָּל דָּבָר'. זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: באמת איז גארנישט פארהוילן פון מיר; איך ווייס אז די שטאט וועט איבערגעגעבן ווערן אין די הענט פון די כשדים; מיין כעס אויף זיי האט זיך נאך נישט בארואיגט. און דאך זאג איך דיר: גיי און קויף אפ דאס פעלד פון חנמאל'ס האנט. לויט ווי דער מלבי"ם ערקלערט, זאגט דער קדוש ברוך הוא צו ירמיהו: כאטש עם ישראל איז עתיד צו גיין אין גלות - דאס הייסט אויפן קורצן טערמין ביסטו גערעכט, איך השם האב אזוי צוגעזאגט און אזוי וועט זיין, די שטאט וועט חרוב ווערן, ישראל וועט גיין אין גלות, און דאס שטימט ווי מיר האבן פריער געזאגט אז דער קדוש ברוך הוא פירט מיט השגחה פרטית אז יעדער מענטש זאל באקומען לויט זיינע מעשים, און פאר דעם פאלק קומט אין דעם שלב גלות; אבער, זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך האב אן אלטע הבטחה, און די אלטע הבטחה זאגט אז דאס דאזיגע לאנד וועט זיין א ירושה פאר עם ישראל, און איך האב נישט אין פלאן זיך צוריקצוציען פון יענער אלטער הבטחה! ווייל איך דער קדוש ברוך הוא בין 'אלהי כל בשר', און דער טייטש דערפון איז אז איך האב אן הנהגה וואס איז אויך אן הנהגה כללית דורכאויס די דורות. דאס הייסט, עס איז פאראן אן איצטיגע הנהגה און עס איז פאראן אן אלגעמיינע הנהגה. לויט דער אלגעמיינער הנהגה געהערט ארץ ישראל צו אונז; לויט דער אלגעמיינער הנהגה דארף עם ישראל זיך צוריקקערן אהער צום לאנד. לויט דער איצטיגער הנהגה דארפט איר דורכגיין א זיכרונג און א רייניגונג; איר דארפט דורכגיין א פראצעס וואס אין דעם פראצעס איז דא א מין צירוף, א בירור אויף אלעס וואס איר האט געטאן ביז יעצט. דאס איז א מין שטראף, וואס די דאזיגע שטראף קומט נישט אלס נקמה, ווי מיר האבן עטליכע מאל מסביר געווען אין דער פארגאנגענהייט, נאר די שטראפן פונעם אויבערשטן קומען ווי א רייניגונג און טהרה אויף די פריערדיגע מעשים וואס איר האט געטאן. 'לָכֵן כֹּה אָמַר ה' הִנְנִי נֹתֵן אֶת הָעִיר הַזֹּאת בְּיַד הַכַּשְׂדִּים וּבְיַד נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ בָּבֶל וּלְכָדָהּ' - וויבאלד דער באשלוס איז מיין קול און אלעס קומט פון מיר, גיב איך יעצט טאקע איבער די שטאט אין די הענט פון די כשדים. דרך אגב, גיט אכט: דאס הייסט אז דער אויבערשטער זאגט אים דא בעצם: די כשדים מצד זיך אליין קענען גארנישט טאן צו דער שטאט; ווי אזוי וועלן זיי איר צום סוף יא קענען אייננעמען? ווייל איך גיב איבער די שטאט אין די הענט פון די כשדים; נבוכדנאצר האט נישט מצד זיך קיין שום מעגליכקייט אדער כח צו קומען און אייננעמען די שטאט, נאר איך האב איר איבערגעגעבן אין זיין האנט. 'וּבָאוּ הַכַּשְׂדִּים הַנִּלְחָמִים עַל הָעִיר הַזֹּאת וְהִצִּיתוּ אֶת הָעִיר הַזֹּאת בָּאֵשׁ וּשְׂרָפוּהָ וְאֵת הַבָּתִּים אֲשֶׁר קִטְּרוּ עַל גַּגּוֹתֵיהֶם לַבַּעַל וְהִסִּכוּ נְסָכִים לֵאלֹהִים אֲחֵרִים לְמַעַן הַכְעִסֵנִי'. זאגט דער קדוש ברוך הוא: דאס וואס איך גיב יעצט די שטאט אין דער האנט פון נבוכדנאצר, איז דאס אלעס כדי צו פארברענען די הייזער וואס מען האט גערייכערט אויף זייערע דעכער צום בעל און צום צבא השמים. די הייזער זענען פארוואנדלט געווארן אין א בחינה פון עבודה זרה; און וואס איז דער דין פון עבודה זרה? מען דארף איר פארברענען, מען דארף איר פארניכטן! און דערפאר, זאגט דער קדוש ברוך הוא, וועט נישט זיין קיין אנדערע ברירה: דער גאנצער ארט גייט אונטערגיין פאר אלעס וואס מען האט דערין געטאן, ווייל...
'כִּי הָיוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל וּבְנֵי יְהוּדָה אַךְ עֹשִׂים הָרַע בְּעֵינַי מִנְּעֻרֹתֵיהֶם כִּי בְנֵי יִשְׂרָאֵל אַךְ מַכְעִסִים אֹתִי בְּמַעֲשֵׂה יְדֵיהֶם נְאֻם ה''. זאגט דער קדוש ברוך הוא: בני ישראל און בני יהודה האבן בלויז געטאן דאס שלעכטע אין מיינע אויגן. באמערקט, דא פארגלייכט ער זיי: 'בני יהודה' זענען יהודה און בנימין, 'בני ישראל' איז מלכות ישראל. 'מנעורותיהם' - דאס הייסט שוין פון די ערשטע שטאפלען ווען זיי זענען אנגעקומען אהער צום לאנד, האבן זיי געטאן דאס שלעכטע אין מיינע אויגן. און אויסער דעם, 'היו בני ישראל אך מכעיסים אותי' - ווער זענען די 'בני ישראל'? דאס זענען די עשרת השבטים, וואס זייער רעבעלירן און דער כעס וואס זיי האבן דערצערנט דעם אויבערשטן איז געווען נאך גרעסער ווי די שבטים יהודה און בנימין. זיי האבן קיינמאל נישט געהאט קיין ערליכן קעניג; זינט ירבעם בן נבט זענען אלע זייערע קעניגן, איינער נאכן צווייטן, געווען רשעים. ביי זיי איז נישט געווען קיין תקופה וואס זיי האבן געטאן דאס גוטע אין די אויגן פונעם אויבערשטן, און ער זאגט אז זיי פלעגן מיך נאר דערצערענען. דערפאר, זאגט דער קדוש ברוך הוא, איז דער גלות געווען אן אומפארמיידליכער תוצאה.
'כִּי עַל אַפִּי וְעַל חֲמָתִי הָיְתָה לִּי הָעִיר הַזֹּאת לְמִן הַיּוֹם אֲשֶׁר בָּנוּ אוֹתָהּ וְעַד הַיּוֹם הַזֶּה לַהֲסִירָהּ מֵעַל פָּנָי'. דער קדוש ברוך הוא זאגט: די דאזיגע שטאט ירושלים, פונעם ערשטן מאמענט, פון דעם טאג וואס מען האט איר געבויט, האט זי אויפגעוועקט מיין כעס און מיין גרימצארן. ווער האט געבויט ירושלים? ווער האט געבויט דעם בית המקדש? שלמה המלך. וואס הייסט דאס? איז דען דער בית המקדש פון דער מינוט וואס מען האט אים געבויט געווען 'על אפי ועל חמתי'? זאגן חז"ל: וואס מיינט 'כי על אפי ועל חמתי היתה לי העיר הזאת למן היום אשר בנו אותה'? זאגן חז"ל, אין דעם זעלבן טאג וואס שלמה האט געבויט דעם בית המקדש, אין דעם זעלבן טאג וואס עס איז געווען חנוכת הבית, אין דעם זעלבן טאג האט שלמה חתונה געהאט מיט בת פרעה און איר געברענגט קיין ירושלים. זאגן חז"ל, פון יענער צייט אן האבן די פרויען וואס שלמה האט געברענגט אנגעהויבן מקריב צו זיין אויף במות. זיי האבן געמאכט א במה, ווי עס שטייט: 'אז יבנה שלמה במה לכמוש... ולשיקוץ בני עמון'. וואס מיינט 'יבנה'? זאגן חז"ל אז זיינע ווייבער האבן געבויט און ער האט נישט מוחה געווען אין זיי. דאס הייסט אז שוין פון ווען מען האט געגרינדעט די דאזיגע שטאט, איז איר אנהויב נישט געווען אין קדושה; שוין פון דעמאלט האט זי אויפגעוועקט מיין צארן און מיין גרימצאראן. און ביזן היינטיגן טאג האב איך פארלענגערט מיין געדולד מיט זיי: ביז היינט, זאגט דער קדוש ברוך הוא, האב איך איינגעהאלטן, איך האב געווארט, אפשר וועלן זיי תשובה טאן. אבער, זאגט דער קדוש ברוך הוא, די זאך איז שוין מער נישט מעגליך.
וואס איז דער פשט? זאגט דער מלבי"ם: צו וואס איז די זאך ענליך? א משל צו א מענטש וואס האט געפלאנצט א געוויסע פלאנצונג אין גארטן. ער קוקט אויף דער פלאנצונג און ער זעט אז זי וואקסט נישט גוט; ער זעט אז זי וואקסט קרוים און הייבט אן ארויסצוגעבן אלערליי דערנער, און זי וואקסט נישט אויפן פאסיגן וועג ווי אזוי די פלאנצונג דארף וואקסן און בליען און ברענגען גוטע פירות. יעצט זעט ער אז אויב די פלאנצונג וועט אזוי אנגיין, קען זי אליין קאליע מאכן אלע ביימער פונעם גארטן. וואס איז דערפאר די ברירה? אויסצורייסן די דאזיגע פלאנצונג און פלאנצן א נייע פלאנצונג. דאס איז בעצם וואס דער קדוש ברוך הוא זאגט דא. זאגט דער אויבערשטער: די דאזיגע שטאט פון אנפאנג אן, דער דאזיגער ארט מצד זיך אליין ווען מען האט אים געבויט, איז אין דעם ארט פאראן א חיסרון; דער דאזיגער ארט, כביכול די שטאט, איז די סיבה פונעם קלקול פון כלל ישראל. וויבאלד דער ארט איז פון פאראויס א פלאץ וואו דער קלקול און דער זוימען פון דער פורענות איז שוין איינגעפלאנצט זינט מען האט געבויט דעם ארט. דערפאר איז נישטא קיין ברירה נאר חרוב צו מאכן די שטאט און אויסגיסן זיין צארן אויף די האלץ און אויף די שטיינער. דאס איז וואס ער זאגט: 'כי על אפי ועל חמתי היתה לי העיר הזאת' - די שטאט וואס מען האט געבויט איז מיר געווען א שילד פאר מיין צארן און גרימצאראן. דאס הייסט אז ווען כלל ישראל וועט זינדיגן, זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך וועל אויסלאזן מיין צארן און מיין גרימצאראן אויף דער דאזיגער שטאט, און דורך דעם וועל איך כביכול פארניכטן די שטאט און נישט פארניכטן כלל ישראל.
דאס הייסט כביכול, אויב מיר ווילן געבן דעם משל, זאגט כביכול דער קדוש ברוך הוא: אנשטאט איך זאל פארניכטן די פארדארבענע פלאנצונג, וועל איך פארניכטן דעם גארטן; און צוליב דעם וואס דער גארטן איז נישט אין ארדענונג און ברענגט ארויס פארדארבענע פלאנצונגען, וועל איך דורך דעם אויפהיטן די פלאנצונג, כדי די פלאנצונג זאל אפשר ווערן בעסער. דאס איז בעצם דער נמשל דא. זאגט דער קדוש ברוך הוא: וויבאלד די שטאט איז געווען אויף מיין כעס און מיין גרימצאראן, וועל איך צעשטערן די שטאט און דורך דעם איבערלאזן עם ישראל; כביכול די שטאט איז די וואס איז נישט בסדר, און דורך דעם וועט כלל ישראל תשובה טאן און פארריכטן זייערע וועגן. 'עַל כָּל רָעַת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּבְנֵי יְהוּדָה אֲשֶׁר עָשׂוּ לְהַכְעִסֵנִי הֵמָּה מַלְכֵיהֶם שָׂרֵיהֶם כֹּהֲנֵיהֶם וּנְבִיאֵיהֶם וְאִישׁ יְהוּדָה וְיֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלִָם'. אויף דער גאנצער רעה וואס בני ישראל און בני יהודה האבן געטאן מיך צו דערצערענען - דא נעמט ער שוין אריין ביידע טיילן פון עם ישראל, סיי ישראל און סיי יהודה. 'המה' - דאס איז דער עולם, 'מלכיהם שריהם כהניהם ונביאיהם'. וואס מיינט 'נביאיהם'? די נביאי השקר! די נביאים וואס זאגן זיי נבואות און זאגן זיי: 'עס וועט זיין גוט, דער מלך בבל וועט נישט קומען אהער, דער מלך בבל וועט צוריקקערן די כלי המקדש וואס ער האט צוגענומען, ער וועט זיי צוריקברענגען צום בית המקדש'. אויף דער גאנצער רעה וואס זיי האבן געטאן, דאס איז נישט געווען א חטא פון יחידים, דאס איז געווען א זינד פונעם גאנצן כלל.
'וַיִּפְנוּ אֵלַי עֹרֶף וְלֹא פָנִים וְלַמֵּד אֹתָם הַשְׁכֵּם וְלַמֵּד וְאֵינָם שֹׁמְעִים לָקַחַת מוּסָר'. 'ויפנו אלי עורף ולא פנים' - דאס איז א משל: א מענטש מיט וועמען דו רעדסט און ער דרייט דיר אויס דעם רוקן, ווי איינער וואס וויל נישט אננעמען דיינע רייד. זאגט דער קדוש ברוך הוא: און איך האב פונדעסטוועגן געשיקט 'השכם ולמד'. וואס מיינט 'השכם ולמד'? זאגן חז"ל אז די נביאים פלעגן קומען צו זיי פרי אינדערפרי און פארנאכט, יעדע מעגליכע צייט; די נביאים פלעגן קומען, 'ואינם שומעים לקחת מוסר' - זיי האבן נישט געוואלט אננעמען פון זיי זייערע נבואות. 'וַיָּשִׂימוּ שִׁקּוּצֵיהֶם בַּבַּיִת אֲשֶׁר נִקְרָא שְׁמִי עָלָיו לְטַמְּאוֹ'. זיי האבן זיך נישט באגנוגנט מיט דעם, נאר אחז און מנשה זענען געגאנגען און האבן אריינגעלייגט זייערע שיקוצים, זייער עבודה זרה, אין דעם הויז וואס מיין נאמען רוהט דערויף. פארוואס? מיט וואס פאר א ציל? 'לטמאו' - אים צו פאראומרייניגן! דאס הייסט, זיי האבן זיך נישט באגנוגנט מיט דעם וואס זיי זענען געגאנגען דינען עבודה זרה, נאר זיי זענען געגאנגען מלחמה האלטן קעגן דעם בורא עולם, צו דערצערענען דעם בורא עולם. די עבודה זרה און שיקוצים, וואס זענען גארנישט מער ווי נארישע אמונות הבל, זענען זיי געגאנגען אריינשטעלן אין הויז פונעם גאט פון ישראל! און אויך דאס איז זיי נאך נישט געווען גענוג.
'וַיִּבְנוּ אֶת בָּמוֹת הַבַּעַל אֲשֶׁר בְּגֵיא בֶן הִנֹּם לְהַעֲבִיר אֶת בְּנֵיהֶם וְאֶת בְּנוֹתֵיהֶם לַמֹּלֶךְ אֲשֶׁר לֹא צִוִּיתִים וְלֹא עָלְתָה עַל לִבִּי לַעֲשׂוֹת הַתּוֹעֵבָה הַזֹּאת לְמַעַן הַחֲטִי אֶת יְהוּדָה'. זיי האבן זיך נישט באגנוגנט מיט דעם, נאר, ערקלערט דער מלבי"ם: דער קדוש ברוך הוא זאגט כביכול: אט נאך אלעס וואס זיי האבן געטאן, נאכדעם וואס איך האב אויסגעריסן די פלאנצונג און חרוב געמאכט דעם ארט, איז דאס אלעס געווען כדי די שטאט זאל צוריקקומען און פארראכטן ווערן; דאס אלעס איז בעצם געווען מיטן ציל אז צום סוף זאל די שטאט פארראכטן ווערן און דאס דאזיגע פאלק, וואס איז בעצם די פלאנצונג, זאל פארבעסערן זייערע וועגן. און דערפאר זאגט דער קדוש ברוך הוא, האבן זיי געטאן די אלע מעשים כדי צו פארפירן און פארדארבן כלל ישראל. און יעצט, דאס איז וואס ער ערקלערט דא: 'וְעַתָּה לָכֵן כֹּה אָמַר ה' אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל אֶל הָעִיר הַזֹּאת אֲשֶׁר אַתֶּם אֹמְרִים נִתְּנָה בְּיַד מֶלֶךְ בָּבֶל בַּחֶרֶב וּבָרָעָב וּבַדָּבֶר'. דאס הייסט, דער קדוש ברוך הוא זאגט: יעצט אז איר קומט און פרעגט: פארוואס ווערט די דאזיגע שטאט איבערגעגעבן אין דער האנט פונעם מלך בבל? 'הִנְנִי מְקַבְּצָם מִכָּל הָאֲרָצוֹת אֲשֶׁר הִדַּחְתִּים שָׁם בְּאַפִּי וּבַחֲמָתִי וּבְקֶצֶף גָּדוֹל וַהֲשִׁבֹתִים אֶל הַמָּקוֹם הַזֶּה וְהֹשַׁבְתִּים לָבֶטַח'. דאס זאגט דער קדוש ברוך הוא צו ירמיהו: וויבאלד אינעם סך הכל פונעם חשבון איז דער ציל צו היטן אויף דער שטאט, און דער סך הכל פונעם חשבון איז אז ארץ ישראל געהערט צו עם ישראל, און דער סך הכל פונעם חשבון איז אז עם ישראל זאל בלייבן עקזיסטירן אויף אייביג און קיינמאל נישט אונטערגיין, איז דער איינציגער וועג ווי אזוי איך קען אפהיטן עם ישראל דורך דעם וואס איך וועל אויסרייסן די פלאנצונג פון דאנען, דורך דעם וואס איך וועל חרוב מאכן דעם גארטן, אבער די פלאנצונג וועט לכל הפחות בלייבן עקזיסטירן; און דעמאלט וועט די פלאנצונג זיך פארריכטן, וועט פארבעסערן אירע וועגן, און דעמאלט וועל איך איר צוריק איינפלאנצן פונסניי ווען דער גארטן וועט שוין זיין א בעסערער גארטן, און דעמאלט וועט די דאזיגע פלאנצונג צוריקגעבן אירע פירות אויף א גוטן און פאזיטיוון אופן. 'הנני מקבצם מכל הארצות אשר הדחתים שם' - מען קען זאגן בדרך רמז, אז דער גאנצער ציל דא איז בלויז זיי צו רייניגן און צעשמעלצן; אלזא 'אשר הדחתים' איז סיי מלשון פארשטויסן, אבער אויך מלשון וואשן און שווענקען, ווי מען זאגט מדיח כלים. זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך האב זיי אפגעוואשן דורך דעם, ווי דער פסוק זאגט: 'אם רחץ ה' את צואת בנות ציון'. דאס איז די כוונה דא: דורך דעם גרויסן קצף, דעם אף און די חמה, זאגט דער קדוש ברוך הוא: 'והשיבותים אל המקום הזה והושבתים לבטח' - צום סוף וועל איך זיי צוריקברענגען אהער און זיי באזעצן אין זיכערהייט, אן קיין שום מורא און אן קיין שום שאדן. דערפאר זאלסטו זיך נישט וואונדערן אויף דעם וואס איך זאג דיר גיי קויף דא אפ א נחלה; דער גלות איז א צייטווייליגער גלות, ווייל אינעם אלגעמיינעם חשבון איז דער ציל פאר א תיקון, און זיי וועלן זיך צוריקקערן אהער.
'וְהָיוּ לִי לְעָם וַאֲנִי אֶהְיֶה לָהֶם לֵאלֹהִים'. זיי וועלן גלייבן אין מיר, זיי וועלן היטן מיינע מצוות, און איך וועל צוריק זיין פאר זיי צו א גאט ווי פריער. 'וְנָתַתִּי לָהֶם לֵב אֶחָד וְדֶרֶךְ אֶחָד לְיִרְאָה אוֹתִי כָּל הַיָּמִים לְטוֹב לָהֶם וְלִבְנֵיהֶם אַחֲרֵיהֶם'. זאגט דער קדוש ברוך הוא: און דעמאלט וועלן זיי מער נישט זינדיגן. זיי וועלן מער נישט גיין אין גלות נאכאמאל, נאר איך וועל זיי געבן איין הארץ און איין וועג צו האבן מורא פאר מיר. דער טייטש דערפון איז, אז ווען א מענטש זינדיגט, איז זיין הארץ צעטיילט. וואס מיינט זיין הארץ איז צעטיילט? דאס איז דאך די מציאות פון וואס מיר רעדן וועגן דעם יצר הרע און דעם יצר הטוב. וואס איז דער יצר הרע און יצר הטוב? דאס זענען צוויי ציאונגען פונעם הארץ: פון איין זייט ציט דאס הארץ צו טאן גוטס, דאס איז דער כח הטוב אינעם מענטש, דער יצר הטוב; פון דער צווייטער זייט ציט דאס הארץ צו טאן שלעכטס, דאס איז דער כח הרע אינעם מענטש, דאס וואס מיר רופן יצר הרע. זאגט ער, אין יענער צוקונפטיגער מציאות וועט דאס מער נישט עקזיסטירן: 'ונתתי להם לב אחד ודרך אחד ליראה אותי' - דער טייטש איז אז זייער הארץ וועט זיין איין הארץ וואס ווערט נאר געצויגן צו דברי תורה, נאר צו דברי קדושה, נאר צו טאן דאס גוטע אין די אויגן פונעם אויבערשטן, 'ליראה אותי כל הימים'. דאס הייסט עס וועט מער חלילה נישט זיין קיין שום נטיה צו שלעכטס, נאר זיי וועלן געצויגן ווערן בלויז צום גוטן.
לאמיר מסביר זיין די זאכן אביסל מער טיפער. רבי חיים וואלאזשינער ברענגט אין 'נפש החיים', ער שרייבט דאס בקיצור און ערקלערט דאס נאך מער: די מציאות פון רע וואס געפינט זיך אינעם מענטש, זאגט דער 'נפש החיים', שטאמט בעצם פון דעם וואס אדם הראשון איז געווען אינגאנצן גוט; עס איז אין אים גארנישט שלעכטס געווען, עס איז בכלל נישט געווען קיין מציאות פון שלעכטס אין אים. וואו איז געווען דאס שלעכטס? דאס גאנצע שלעכטס איז בלויז געווען אינדרויסן פון אדם הראשון. ווען דער יצר הרע האט געוואלט פירן דעם מענטש צו זינד, ווער איז געווען דער יצר הרע? דער נחש. דאס הייסט עס איז נישט געווען אין אים קיין אינערליכער יצר הרע, דער יצר הרע איז געווען אויסערליך צו אים; דער נחש איז געווען א דרויסנדיגער כח וואס איז געקומען צום מענטש און אים פארפירט. נאכדעם וואס דער מענטש איז פארפירט געווארן דורך דער עצה פונעם נחש - קודם חוה און דערנאך אדם הראשון - וואס איז געשען אלס תוצאה דערפון? דער יצר הרע האט זיך אריינגעמישט אינעווייניג אינעם מענטש, ער איז געווארן א טייל פון אים! און דערפאר הייסט נישט דער עץ הדעת אין לשון התורה בלויז 'עץ הדעת', נאר וואס איז זיין נאמען? 'עץ הדעת טוב ורע'. קיינמאל וועט איר נישט ליינען 'עץ הדעת' אליין, נאר שטענדיג שטייט אין דער תורה 'עץ הדעת טוב ורע'. וואס איז 'דעת'? א פארבינדונג, א חיבור. דעת איז א חיבור. א מענטש וואס פארמאגט דעת, ווייסט צו פארגלייכן איין זאך צום צווייטן, לדמות מילתא למילתא, דאס ווערט אנגערופן דעת - צוצוប្រייכן אז דאס איז ענליך צו יענעם, דאס הייסט דעת. קעגנאיבער דעם ווייסט א כסיל נישט קיין חילוקים, אלעס זעט ביי אים אויס דאס זעלבע; איינער וואס איז א בר דעת ווייסט צו מאכן אן אונטערשייד. דעת איז א חיבור: 'וידע אדם את חוה אשתו' - וואס מיינט 'וידע'? ער האט זיך מחבר געווען, ריכטיג? וואס איז דער 'עץ הדעת טוב ורע'? דאס איז דער בוים וואס צוליב דעם עסן פונעם פרוכט איז געווארן 'דעת טוב ורע' - עס האבן זיך פאראייניגט טוב און רע צוזאמען. און ממילא איז געווארן א קלקול אין אלע וועלטן. אין אלע וועלטן איז צוגעקומען און זיך באהאפטן אויך רע, חוץ פון עולם האצילות ווי עס שטייט אין די ספרי קבלה, און אויך אינעם מענטש אליין האט זיך דאס שלעכטע פארבונדן מיטן גוטן. און דאס איז וואס מיר זאגן אז בעצם דער יצר הרע רעדט נאכן חטא פון אדם הראשון פון אונזער אייגענעם האלדז. וואס מיינט דאס? ווען א מענטש גלוסט, דאס איז אן אינטערעסאנטע אונטערשייד וואס הגרא"א דעסלער שטעלט זיך דערויף: ווען א מענטש גלוסט צו טאן אן עבירה, וואס זאגט דער מענטש? 'עס גלוסט זיך מיר!' ווידער ווען ער האט אן אינערליכן געוויסן וואס פרובירט אים צוריקצוהאלטן, זאגט ער דיר: 'איך האב אן אינערליכע שטימע וואס זאגט מיר: טו דאס נישט, דאס איז אן עבירה'. דאס הייסט, האט איר באמערקט וואס פאר א שרעקליכער מצב עס איז געווארן נאכן חטא פון עץ הדעת? מיר אידענטיפיצירן זיך פולקאם מיטן יצר הרע! ביז אזא מאס, אז ווען דער יצר הרע קומט מיך צורעדן צו עפעס, איז דאס נישט 'ער', נאר דאס בין 'איך'! מיר באמערקן אפילו נישט אז דאס איז דער יצר וואס רעדט אונז צו; 'עס גלוסט זיך מיר', דאס געפיל איז אז דאס וויל איך, אז איך בין פאראינטערעסירט דערין. קעגנאיבער דעם, ווען דער יצר הטוב קומט רעדן צו אונז, דארט איז די מציאות גאר אן אנדערע: מיר שפירן אז עס איז פאראן א פרעמדער כח, אן אינערליכע שטימע פון אונז וואס זאגט אונז 'טו דאס נישט'. דאס הייסט מיר אידענטיפיצירן זיך בכלל נישט מיטן יצר הטוב; דער יצר הטוב איז אן אנדערער כח, א דרויסנדיגער כח, קעגן דעם יצר הרע וואס איז פארוואנדלט געווארן אין אן אינערליכן כח, ביז אזא מדרגה! ביז אזא מאס האט זיך דאס שלעכטע פארמישט אינעם גוטן, אז דער רצון צום שלעכטן איז געווארן אן אינערליכער ווילן און אן אינערליכע שטרעבונג צו טאן שלעכטס.
אלס תוצאה דערפון, וואס האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט? יעצט זאגט דער בורא עולם: איך וועל פארטרייבן אדם הראשון, פון וואו? פון גן עדן. פארוואס? וואס איז די סיבה? צוליב וואס פאר א סיבה פארטרייבט דער בורא עולם אדם הראשון? 'פֶּן יִשְׁלַח יָדוֹ וְלָקַח גַּם מֵעֵץ הַחַיִּים וְאָכַל וָחַי לְעֹלָם'. פלאי פלאים! דער קדוש ברוך הוא איז דאך די שלימות פון גוטס, ער וויל דאך נאר טאן גוטס; וואס גייט דיר אן אז דער מענטש זאל עסן פונעם עץ החיים און לעבן אויף אייביג? וואס איז שלעכט אין דעם אז ער זאל לעבן אייביג? געוואלדיג שיין, מען דארף מער נישט שטארבן! ניין, ניין, ניין, חס ושלום! אויב ער בלייבט דא נאך, וועט ער צום סוף לעבן אייביג. זאל ער לעבן אייביג, וואס איז די פראבלעם? זאגט דער 'נפש החיים': פארשטיי, די גאנצע מעגליכקייט פונעם מענטש זיך צו דערנענטערן צום אויבערשטן נאכן חטא אדם הראשון, קען נאר צושטאנד קומען דורך דעם וואס עס וועט זיך אפשיידן דאס שלעכטע פונעם גוטן. ווי אזוי קען זיך אפשיידן דאס שלעכטע פונעם גוטן? דורך דער מיתה פונעם מענטש. און פארוואס? ווייל נאכן עץ הדעת איז דער מענטש געווארן פארגראבט, מאטעריעל, גשמיות'דיג, תאוה'דיג; פריער איז געווען 'ויהיו שניהם ערומים ולא יתבוששו', אבער דערנאך האט ער באקומען א גשמיות'דיגע, מאטעריעלע, תאוות'דיגע מציאות. די דאזיגע מציאות פון אדם הראשון נאכן חטא מאכט אומאויסמיידליך, אז כדי צו דערגרייכן א זיכרונג, וואס מוז מען? דורכגיין א פראצעס פון מיתה! אן דעם פראצעס פון מיתה איז נישטא קיין שום מעגליכקייט אז א מענטש זאל קענען אנקומען צו שיינען מיטן אויבערשטן ליכט. דער אור החיים הקדוש שרייבט אז אדם הראשון האט געקענט ארויפגיין אין גן עדן און דארט אין דער העכערער רוחניות'דיגער מציאות רעדן כביכול מיטן בורא עולם, און ווען ער האט געוואלט, אראפנידערן צום גן עדן התחתון. פארוואס? ווייל אדם הראשון איז געווען זייער רוחניות'דיג, און אין א רוחניות'דיגער מציאות איז דאס נישט קיין פראבלעם. דערנאך אבער איז דער מענטש געווארן א גשמיות'דיגער, מאטעריעלער מענטש; און דעמאלט, כדי אנצוקומען און זיך מדבק זיין אין דער געטליכקייט, מוז דער מענטש וואס? דורכגיין א פראצעס פון זיכרונג, און דאס איז דורך פטירה. און דאס איז וואס דער בורא עולם זאגט: 'פן ישלח ידו ולקח גם מעץ החיים ואכל וחי לעולם' - און וואס וועט פאסירן אויב דער מענטש וועט לעבן אייביג? דאס שלעכטע וועט זיך קיינמאל נישט אפשיידן פון אים! ער וועט קיינמאל נישט קענען קומען צו א תיקון! און דאס איז א זאך וואס דער קדוש ברוך הוא זאגט: דאס קען נישט זיין, דאס איז א זאך וואס איך וויל נישט. אלזא אדרבה, דער עצם פאקט אז דער קדוש ברוך הוא האט געברענגט מיתה אויפן מענטש, איז דאס פאר זיין אייגענער טובת פונעם מענטש; דאס איז א פאזיטיווע זאך פארן מענטש, ווייל אן דער מיתה וואלט דער מענטש חלילה געלעבט אייביג און וואלט קיינמאל נישט געווען ביכולת אנצוקומען צו אן אפטיילונג פונעם רע, ער וואלט קיינמאל נישט געקענט אנקומען צו דביקות בהשם יתברך. דערפאר איז די עצם אפטיילונג נויטיג און פאזיטיוו פארן מענטש. און דאס איז וואס חז"ל זאגן אויף אן אנדער ארט: חז"ל זאגן אויף דעם וואס עס שטייט 'וַיַּרְא אֱלֹהִים אֶת כָּל אֲשֶׁר עָשָׂה וְהִנֵּה טוֹב מְאֹד' - וואס מיינט 'טוב מאד'? דאס איז דער טויט! וואס איז אזוי גוט אינעם טויט? לויט ווי מיר האבן יעצט מסביר געווען איז דאס וואונדערבאר: ווייל אן דעם טויט קען מען נישט צוקומען צו א זיכרונג, אן דעם טויט קען מען נישט צוקומען צו א תיקון; אלזא 'והנה טוב מאד' - דאס איז דער טויט.
ווען איז עם ישראל געווען נאנט צו דעם? צום תיקון? דאס איז געווען בשעת כלל ישראל האט ביי מתן תורה מקבל געווען די תורה. די גמרא זאגט: 'פסקה זוהמתם' - זייער זוהמא האט אויפגעהערט. די דאזיגע זוהמא פונעם נחש וואס ער האט אריינגעווארפן, עם ישראל איז אנגעקומען צו אזא מדרגה פון זיכרונג אז זיי האבן שוין געזען מראות אלוקים חיים בשעת זיי זענען נאך געווען אין זייער קערפער! ווי אזוי זענען זיי אנגעקומען צו דעם? 'פסקה זוהמתם' - זיי זענען צוריקגעווארן ווי אדם הראשון פארן חטא. אבער וואס קען מען טאן, דערנאך האבן זיי געמאכט דאס גאלדענע קעלבל. און ווי אזוי איז געווען דער חטא העגל, זאגט מיר? דורך אן אינערליכן יצר הרע צי דורך אן אויסערליכן? פון וואו ווייסט מען דאס? זאגן חז"ל: עס איז געקומען דער שטן און האט צעמישט דאס פאלק, און האט זיי געוויזן די מטה פון משה רבינו פאר זייערע אויגן, און זיי האבן געזאגט: 'כי זה משה האיש לא ידענו מה היה לו'. וואס איז פלוצים געשען אז דער שטן איז געווען אינדרויסן? ווייל דער חטא פון עץ הדעת איז דאך שוין געווען פארראכטן! מיר זענען אנגעקומען צו דער מדרגה פון מלאכים, ווי אדם הראשון פארן חטא. און אויב אזוי, ווען דער שטן האט געדארפט קומען צו אונז, פון וואו איז ער געקומען? פון אינדרויסן! אבער דעמאלט זענען מיר דורכגעפאלן אינעם זעלבן דורכפאל פון אדם הראשון: 'אָכֵן כְּאָדָם תְּמוּתוּן וּכְאַחַד הַשָּׂרִים תִּפֹּלוּ' - מיר זענען אראפגעפאלן פון אונזער מדרגה און מיר זענען צוריקגעפאלן צום קלקול פון אדם הראשון. ווייל וואס איז געווען דער קלקול פון אדם הראשון? אז ער האט נישט געווארט! אז דער מענטש האט נישט אויסגעהאלטן. ווען ער וואלט געווארט ביז כניסת השבת, וואלט ער זוכה געווען צו עסן פונעם עץ הדעת בהיתר, ווייל דער עץ הדעת איז געווען א וויינשטאק, ער וואלט זוכה געווען צו מאכן קידוש אויפן וויין, מקבל זיין שבת און די וועלט וואלט פארראכטן געווארן במלכות ש-די. אבער אדם הראשון האט נישט אפגעווארט, ער האט נישט געדולדיג געווארט. וואס האט ער גורם געווען אלס תוצאה דערפון? א קלקול פאר אלע וועלטן אינגאנצן! מיר זענען שוין אנגעקומען צום שטאפל פונעם תיקון, און מיר זענען ביים שטאפל פונעם תיקון נאכאמאל - וואס איז געווען אונזער חטא? מיר האבן נישט געווארט! 'בושש משה לבוא' און מיר האבן נישט געווארט. מיר זענען נישט געווען ביכולת צו ווארטן נאך עטליכע שעה און זען צי משה וועט אנקומען ביז צום סוף פונעם טאג; גלייך 'קום עשה לנו אלהים' - דער זעלבער חטא! דרך אגב, אדם הראשון איז ווידער נתגלגל געווארן. אין וועמען איז ער נתגלגל געווארן? אין דוד המלך; אד"ם איז ראשי תיבות: א'דם, ד'וד, מ'שיח. דאס זענען די ראשי תיבות פון אד"ם. און ער איז נתגלגל געווארן אין דוד'ן. וואס איז געווען דער חטא פון דוד? בת שבע, ריכטיג? בת שבע איז געווען ראוי פאר אים מששת ימי בראשית, נאר ער האט איר געגעסן א פגה. וואס איז א פגה? בוסר, אומצייטיג. דאס הייסט: זי קומט זיך דיר, ווען דו וואלסט געווארט וואלסטו איר באקומען בהיתר. נאכאמאל זעען מיר ווי דער זעלבער אור-אלטער חטא יאגט זיי נאך דורכאויס דעם גאנצן וועג. 'עמא פזיזא' איז געזאגט געווארן אלס גנאי אויף אן אנדערער זאך, וואס איז בעצם געווען א גוטע זאך, ווען זיי האבן געזאגט 'נעשה ונשמע'; דארט איז דאס נאך פאזיטיוו.
און דאס איז בעצם וואס עס שטייט דא: 'וְנָתַתִּי לָהֶם לֵב אֶחָד וְדֶרֶךְ אֶחָד לְיִרְאָה אוֹתִי כָּל הַיָּמִים לְטוֹב לָהֶם וְלִבְנֵיהֶם אַחֲרֵיהֶם'. דאס הייסט, זאגט דער קדוש ברוך הוא: דעמאלט, ווען איך וועל צום סוף אויסלייזן עם ישראל, וועלן זיי האבן איין הארץ און איין וועג; עס וועט מער נישט זיין אזא מצב אז דאס שלעכטע איז אויסגעמישט אינעם גוטן; עס וועט נישט זיין אזא מצב אז מיר זאלן שפירן אזא אידענטיפיקאציע מיטן שלעכטן און שפירן כאילו דער ווילן פונעם שלעכטן איז אונזער אינערליכער ווילן. נאר מיר וועלן צוריקקערן צום מצב פון אדם הראשון פארן חטא, ווען דאס שלעכטע איז געווען דרויסנדיג צום מענטש, און עס וועט נישט זיין קיין חלק און שותף אין אים; און ממילא וועלן זיי נאר האבן איין וועג צו האבן מורא פאר מיר אלע טעג. און דעמאלט אין דער צוקונפט וועט עס אפילו אינדרויסן פון אים נישט עקזיסטירן, ווייל דעמאלט זאגט דער קדוש ברוך הוא אז ער וועט שחיט'ן דעם שטן, ריכטיג? דעם מלאך המות; און ממילא וועט ער אפילו דרויסנדיג צו אונז נישט זיין, און דעמאלט וועט דאס גאנצע הארץ פונעם מענטש זיין נאר גוט צום אויבערשטן. 'וְכָרַתִּי לָהֶם בְּרִית עוֹלָם אֲשֶׁר לֹא אָשׁוּב מֵאַחֲרֵיהֶם לְהֵיטִיבִי אוֹתָם וְאֶת יִרְאָתִי אֶתֵּן בִּלְבָבָם לְבִלְתִּי סוּר מֵעָלָי'. איך וועל שליסן מיט זיי אן אייביגן בונד וואס וועט עקזיסטירן אויף אייביג, אז פונקט ווי זיי וועלן אננעמען צו האבן מורא פונעם קדוש ברוך הוא אויף א שטענדיגן אופן, אזוי אויך דער בונד וואס איך וועל שליסן מיט זיי וועט נישט זיין אויף א תנאי, נאר דאס איז א בונד 'אשר לא אשוב מאחריהם להיטיבי אותם' - דאס הייסט א בונד וואס פארמאגט אין זיך א צוזאג אז איך וועל זיך נישט צוריקציען פון זיי; דאס מיינט אז עס וועט נישט זיין קיין מצב אז איך זאל זיי פארטריבן אין גלות אדער זיי שטראפן, נאר אן ענדגילטיגער בונד אז זיי וועלן בלויז האבן גוטס. און פארוואס? וויבאלד זיי וועלן שוין נישט האבן אין זיך קיין כח צום שלעכטן, זיי וועלן מער נישט פארמאגן דעם כח הרע, ממילא קען מען זיי צוגעזאגן א פולקאמע גוטע הבטחה, ווייל זיי וועלן מער קיינמאל נישט אנקומען צו א נעגאטיווער מציאות. און דורך דעם: 'ואת יראתי אתן בלבבם לבלתי סור מעלי' - דאס הייסט, ווען זיי וועלן אנגרייטן זייער הארץ שטענדיג מורא צו האבן פאר מיר, דורך דעם וועט מיין בונד זיין אן אייביגער בונד אן קיין שום תנאי. פארוואס? ווייל איך בין פארזיכערט זיי צו היטן, ווייל איך קען דאך נישט ברעכן מיין בונד, מוז איך דאך זיי היטן אז זיי זאלן נישט פארלעצן זייער ברית, וואס? מיך צו פארלאזן אלע טעג; און דורך דעם וועל איך אויך קענען שטענדיג מקיים זיין מיין בונד, זיי צו שענקען בלויז גוטס. און דורך דעם, וואס וועל איך פארדינען? 'וְשַׂשְׂתִּי עֲלֵיהֶם לְהֵיטִיב אוֹתָם וּנְטַעְתִּים בָּאָרֶץ הַזֹּאת בֶּאֱמֶת בְּכָל לִבִּי וּבְכָל נַפְשִׁי'. 'וששתי עליהם להיטיב אותם' - דאס הייסט, נאכדעם וואס דער בונד איז, ווי מיר האבן געזאגט, אן ענדגילטיגער בונד, א בונד אן קיין צוריקקער, וועל איך דאך מוזן זיי שטענדיג באגליקן מיט גוטס; און אויב זיי וואלטן געזינדיגט, וואלט דער אויבערשטער געווען געצוואונגען אונז צו טאן גוטס, וואלט ער זיך דען געפרייט דערמיט? ווען מיר זינדיגן און ער טוט אונז גוטס, פרייט ער זיך נישט דערמיט. פארוואס? איז דען דעם אויבערשטנס אויג חלילה שמאל צו טאן אונז גוטס? ניין! נאר וואס דען? דאס דאזיגע גוטס איז נישט גוט פאר דיר, וועט דער בורא עולם זאגן. א משל צו וואס איז דאס ענליך? צו א ווילד קינד וואס פירט זיך אויף שלעכט און מען גיט אים נאך און נאך מתנות פאר דעם וואס ער טוט. פון איין זייט זאגסטו: איך פריי זיך אז מיין קינד זאל האבן גוט, דאס איז דאך מיין קינד; אבער פון דער צווייטער זייט בין איך זייער טרויעריג, ווייל דאס פארדארבט אים און מאכט אים קאליע וואס איך גיב אים די גאנצע צייט פרעמיעס אויף א שלעכטער אויפפירונג. דעריבער זאגט דער קדוש ברוך הוא: אין דער צוקונפט ווען ער וועט אונז טאן גוטס, וועט ער זיך פרייען מיט דעם גוטס, ער וועט זיך דערמיט משמח זיין, ווייל מיר וועלן זיין גוט און מיר וועלן זיין ראוי צו דעם גוטס. אבער אויב דאס גוטס איז געווען ווען מיר זענען נישט געווען ראוי, האט זיך דער אויבערשטער נישט געפרייט מיט דעם גוטס, ווייל צום סוף איז דאס צו אונזער אייגענער שלעכטס, צום סוף פארדארבט אונז נאר די דאזיגע טובה. און דעמאלט: 'ונטעתים בארץ באמת בכל לבי' - דאס הייסט יעצט וועט דאס שוין זיין 'באמת'. וואס מיינט 'באמת'? אויף אן ענדגילטיגן אופן, אן קיין צוריקקער. 'בכל לבי' - אז מיין הארץ וועט זיין צוגעקלעבט צו זיי, נישט אזא מצב אז איך זאל באהאלטן מיין פנים פון זיי און זיך דערווייטערן פון זיי. 'כִּי כֹה אָמַר ה' כַּאֲשֶׁר הֵבֵאתִי אֶל הָעָם הַזֶּה אֵת כָּל הָרָעָה הַגְּדוֹלָה הַזֹּאת כֵּן אָנֹכִי מֵבִיא עֲלֵיהֶם אֶת כָּל הַטּוֹבָה אֲשֶׁר אָנֹכִי דֹּבֵר עֲלֵיהֶם'. פונקט ווי איך האב געברענגט אויף זיי די גאנצע גרויסע רעה, ווי איך האב צוגעזאגט אין דער נבואה, זאגט דער אויבערשטער, אזוי אויך זאג איך יעצט צו אין דער נבואה אז איך וועל ברענגען אויף זיי די גוטס. און דאס איז געווען די זאך וואס האט אויפגעמונטערט רבי עקיבא'ן: ווען רבי עקיבא איז געגאנגען מיט די חכמים און זיי האבן געוויינט און ער האט געשמייכלט, איז דאס געווען געבויט אויף דעם דאזיגן יסוד, אז דער קדוש ברוך הוא האט צוגעזאגט די רעה און זי געברענגט, אזוי זאגט דער אויבערשטער: פונקט ווי איך האב געברענגט די גאנצע רעה, אזוי ברענג איך אויף זיי די גאנצע טובה וואס איך זאג צו אויף זיי; אלזא ווען איך זע ווי די רעה ווערט פארווירקליכט, איז מיר קלאר אז די טובה וועט אויך קומען און פארווירקליכט ווערן, ווייל דער אויבערשטער האט דאס אנגעהאנגען איינס אינעם צווייטן. 'כִּי כֹה אָמַר ה' כַּאֲשֶׁר הֵבֵאתִי אֶל הָעָם הַזֶּה אֵת כָּל הָרָעָה הַגְּדוֹלָה הַזֹּאת כֵּן אָנֹכִי מֵבִיא עֲלֵיהֶם אֶת כָּל הַטּוֹבָה אֲשֶׁר אָנֹכִי דֹּבֵר עֲלֵיהֶם. וְנִקְנָה הַשָּׂדֶה בָּאָרֶץ הַזֹּאת אֲשֶׁר אַתֶּם אֹמְרִים שְׁמָמָה הִיא מֵאֵין אָדָם וּבְהֵמָה נִתְּנָה בְּיַד הַכַּשְׂדִּים'. זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: 'שָׂדוֹת בַּכֶּסֶף יִקְנוּ וְכָתוֹב בַּסֵּפֶר וְחָתוֹם וְהָעֵד עֵדִים בְּאֶרֶץ בִּנְיָמִן וּבִסְבִיבֵי יְרוּשָׁלִַם וּבְעָרֵי יְהוּדָה וּבְעָרֵי הָהָר וּבְעָרֵי הַשְּׁפֵלָה וּבְעָרֵי הַנֶּגֶב כִּי אָשִׁיב אֶת שְׁבוּתָם נְאֻם ה''. זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: דאס וואס איך האב דיר באפוילן אפצוקויפן דאס פעלד פון חנמאל, פארוואס? ווייל איר קומט און זאגט אז דאס לאנד וועט זיין א שממה; זאג איך דיר: ניין, זאלט איר וויסן, מען וועט נאך קויפן פעלדער פאר געלט! אן ארט וואס איז וויסט, פארקויפט מען דארט פעלדער פאר געלט? מען קען עס נעמען בחינם! אינעם מדבר סהארא גיי נעם דיר פעלדער בחנם! א וויסטער ארט קאסט נישט קיין געלט; און ווי מער אן ארט איז פאסיג, ציענד און פרוכטבאר, אלץ העכער און טייערער זענען דארט די פרייזן. זאגט ער: דער דאזיגער ארט וועט נאך זיין אזוי אנגעלייגט און געזוכט אז פעלדער וועט מען קויפן פאר געלט! איר זאגט 'שממה היא מאין אדם ובהמה ניתנה ביד הכשדים', זאגט ער דיר: ביז אזא מאס אז 'וכתוב בספר וחתום והעד עדים' - דאס הייסט אויב א מענטש וועט פארקויפן א פעלד, וועט ער עס פארקויפן נאר מיט א שטר און עדות. פארוואס? כדי צו זיין זיכער אז דאס פעלד געהערט פולקאם צו מיר; בשעת היינט אויב א מענטש פארקויפט א פעלד, פארקויפט ער עס נישט מיט א שטר און עדות נאר באהאלטענערהייט כדי די כשדים זאלן נישט הערן. זאגט ער זיי: אבער אין דער צוקונפט וועט מען אלעס פארקויפן, פעלדער וועט מען קויפן פאר געלט, מענטשן וועלן זיין גרייט צו אינוועסטירן, און דער מצב וועט זיך צוריקקערן צום גוטן. 'בארץ בנימין ובסביבי ירושלים ובערי יהודה ובערי ההר ובערי השפלה ובערי הנגב כי אשיב את שבותם נאום השם' - זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך וועל צוריקקערן אלע די וואס גייען קיין בבל, איך וועל זיי צוריקברענגען צו זייער לאנד; זיי וועלן זיך צוריקקערן פון בבל קיין ארץ ישראל. נאר וואס דא איז נישט פארשטענדליך: לכאורה רעדט דאך דא דער דאזיגער באפעל, די דאזיגע תשובה, וועגן די זיבעציג יאר פון גלות בבל; בשעת דער קדוש ברוך הוא, ווען ער האט גערעדט מיט אים וועגן 'וכרתי להם ברית עולם אשר לא אשוב מאחריהם', רעדט דאס דאך וועגן דעם צוקונפטיגן בונד וואס מיר זענען היינט נאך אלץ נישט אנגעקומען דערצו! ווי אזוי פארבינדט ער די צוויי זאכן צוזאמען? ער גייט פלוצים אריבער מיט אים צום עתיד וואס וועט זיין צום קץ כל הימין, און יעצט קומט ער פלוצים און רעדט מיט אים: קויף אפ דאס פעלד ווייל זיי וועלן זיך צוריקקערן אהער! אבער יעצט האסטו דאך גערעדט מיט מיר וועגן דער צוקונפט און וועגן די הבטחות וואס וועלן זיין צום סוף פון אלע טעג? דער ביאור איז: דער מלבי"ם אין ספר דניאל ערקלערט אז די גאולה פון בית שני וואס איז געווען אין דער צייט פון עזרא און נחמיה, ערקלערט דער מלבי"ם, איז געווען א בחינה פון אן 'אתחלתא דגאולה', און זי איז געווען ווי א מין פראבע-תקופה. דאס איז נישט געווען די פלאנירטע צוקונפטיגע גאולה, נאר די גאולה אין יענער צייט איז געווען א צייטווייליגע גאולה; דער אויבערשטער האט זיי געגעבן דעם בית המקדש כביכול פאר נאך א תקופה פון א פראבע. און אויב כלל ישראל וואלט געגאנגען אין דעם וועג פונעם אויבערשטן און זוכה געווען באמת צו דינען דעם אויבערשטן אינעם בית המקדש, און דורך דעם וואס זיי האבן זיך צוריקגעקערט צו זייער לאנד, וואלט ביים ענדע פון די פיר הונדערט און צוואנציג יאר פון בית שני געקומען משיח און עס וואלט געווען די פולקאמע גאולה! און אזוי ערקלערט ער די פסוקים פון דער גאולה וואס שטייען אין ספר דניאל, אז די דאזיגע פסוקים רעדן וועגן נאכן בית שני: אז צום סוף פון בנין בית שני האט געדארפט אראפקומען א בית המקדש געבויט און אויסגעפארטיגט מיט פייער פון הימל, און דעמאלט וואלטן מקוים געווארן אלע נבואות פון 'וקבצתי מכל הארצות אשר הפיצותי אותם שמה', און דעמאלט וואלט דער בית השלישי עקזיסטירט אויף אייביג. אבער וויבאלד מיר האבן נישט דורכגעמאכט די דאזיגע תקופה מיט ערפאלג, איז געשען אז דער אויבערשטער האט צום סוף געמוזט חרוב מאכן אויך דעם בית שני דורך טיטוס'ן וואס האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש, און מיר זענען נאכאמאל פארטריבן געווארן צווישן די פעלקער. און יעצט ווארטן מיר אויפן בית המקדש, אן קיין בית המקדש. אין בית שני האבן זיי געווארט אויף דער צוקונפטיגער גאולה, עס איז פאר יעדן געווען קלאר אז דאס איז א צייטווייליגע גאולה; בלויז א קליינער חלק איז אנגעקומען אהער צום לאנד - מיר האבן געזאגט צוויי און פערציג טויזנט ווי עס שטייט אין ספר עזרא ונחמיה, א קליינער חלק איז אנגעקומען; אבער מיט דעם אלעם האבן זיי געהאט א האפענונג אז אט אט קומט די פולקאמע גאולה, עס וועט קומען משיח און עס וועט זיין די אלגעמיינע גאולה פון עם ישראל, די עשרת השבטים וועלן זיך צוריקקערן, אלעס וועט צוריקקערן צו דער פריערדיגער הערליכקייט. אבער וויבאלד זיי זענען נישט געווען ראוי, איז צום סוף די צוקונפטיגע גאולה אפגעשויבן געווארן, אזוי אז מיר געפינען זיך נאך אלץ אין גלות און מיר האפן און ווארטן אז דער אויבערשטער זאל אונז אויסלייזן במהרה בימינו אמן.