"ובנביאי שומרון ראיתי תפלה, הינבאו בבעל ויתעו את עמי את ישראל". איך וועל לייענען נאך א פסוק: "ובנביאי ירושלים ראיתי שערורה, נאוף והלוך בשקר, וחיזקו ידי מרעים לבלתי שבו איש מרעתו, היו לי כולם כסדום ויושביה כעמורה". ובנביאי שומרון ראיתי תפלה. דער מלבי"ם ערקלערט אז ער שילדערט דא למעשה אז ער האט געזען אז די נביאי ירושלים זענען ערגער פון די נביאי שומרון. דערפאר שטעלט ער זיי צוזאמען. ווייל לכאורה איז נישט פארשטענדליך, שומרון איז דאך שוין לאנג פארטריבן געווארן אין גלות, וואס פארציילט מען מיר יעצט: "בנביאי שומרון ראיתי תפלה, הינבאו בבעל"? דאס איז דאך היסטאריע, זיי זענען שוין לאנג אין גלות, טא וואס איז דער ענין יעצט צו באשרייבן וואס איז אמאל געווען? זאג וואס טוט זיך מיט די נביאי ירושלים! אויב אזוי וואלט דער פסוק געדארפט זיין בלויז: "ובנביאי ירושלים ראיתי שערורה, נאוף והלוך בשקר". זאגט דער מלבי"ם: ניין, ער האט געוואלט מאכן א פארגלייך צווישן זיי, און דיר זאגן אז כאטש ווי שרעקליך און שלעכט די נביאי הבעל זענען געווען, זאלסטו וויסן אז די נביאי ירושלים זענען נאך ערגער פון זיי. דאס איז וואס ער האט למעשה געוואלט זאגן. ווייל ביי די נביאי שומרון ראיתי תפלה, זיי האבן נישט געזינדיגט בכוונה מיט צביעות און שווינדל, נאר זיי זענען פשוט געווען פוסטע חסרי דעת. זיי האבן געגלייבט אינעם בעל, זיי האבן געמיינט אז דער בעל גיט זיי נבואות, זיי האבן געמיינט אז אינעם בעל איז דא עפעס ממשות, די עבודה זרה פונעם בעל האט זיי פארפירט, און צוליב דעם האבן זיי פארפירט כלל ישראל. אבער דא, ביי די נביאי ירושלים, "ראיתי שערורה". שערורה, זאגט דער מלבי"ם, איז פיל ערגער ווי תפלה. "תפל" איז עפעס אן א טעם. "שערורה" איז ווי "שער בנפשו", החיטים השעורות, וואס דארט איז דא אזא אויסדרוק וואס מיינט א זאך וואס איז פארוואנדלט, פארדארבן, עקלדיג און שעדליך. דא איז עס נישט סתם תפלה, נאר א שערורה. און זייער שערורה, וואס איז א גאר מיאוס'ע זאך, איז נישט קיין טעות, נאר זיי גייען בשרירות לבם, דורך דעם וואס "נאוף והלוך בשקר". וויבאלד זיי האבן געוואלט מנאף זיין, זענען זיי געגאנגען בשקר. מיר האבן שוין מסביר געווען דעם מהלך עטליכע מאל בעבר. חז"ל זאגן דאך: לא עבדו ישראל עבודה זרה אלא כדי להתיר להם עריות בפרהסיא. דער טייטש דערפון איז: דער אלוקים פון די אידן האט פיינט זנות, און די תורה שטעלט דעם מענטש גאר שטרענגע גרעניצן אין עניני קדושה. און ווען א מענטש וויל אויפברעכן אלע גדרים, וואס טוט ער למעשה? ער פטר'ט דעם בורא עולם. אויב ס'איז נישטא קיין באשעפער, איז שוין, קיינער וועט מיר גארנישט פאדערן, ס'איז גארנישט דא, שלום עלייך נפשי, איך קען טון וואס מיר שמעקט. און כדי אנצוקומען צו דער מדרגה, "יבחר אלהים חדשים", דארף ער נעמען א געוויסע עבודה זרה און זי ארייננעמען צו זיך, ווייל די עבודה זרה, ווי מיר האבן שוין גערעדט עטליכע מאל, איז געווען גאר ליבעראל. זי פלעגט זיי ערלויבן און מתיר זיין. מער פון דעם, מיר האבן געברענגט פונעם גר"א, אז מיר זעען שטענדיג אז לגבי עבודה זרה שטייט געשריבן "תזנותכם", "זנותכם", "תזנו אחרי אלהים אחרים". זאגט דער גר"א: מיר האבן א מקובל'דיגע זאך אז לעבן יעדן בית עבודה זרה איז געווען א הויז פון זנות. און זיי פלעגן פראווען פארשידענע הוללות'ער און שמחות פון הפקרות אונטער דער אנפירונג פון די כהני עבודה זרה. קומט דאך אויס אז זיי האבן געהאט אזוי צו זאגן א וועג צו ערפילן זייערע תאוות אן דארפן אפגעבן א דין וחשבון, ווייל ס'איז דא אן אנדערער גאט. קומט אויס אז דאס האט זיך נישט אנגעהויבן פון אן אמונה אינעם אפגאט און צוליב דעם טוט ער וואס יענער אפגאט זאגט, נאר ניין, ס'האט זיך אנגעהויבן פון א תאוה וואס ער וויל זינדיגן, און צוליב דעם זוכט ער זיך אן אפגאט וואס זאל אים דאס מתיר זיין. זאגט דער מלבי"ם: דאס איז וואס שטייט דא, "נאוף והלוך בשקר". וויבאלד זיי האבן געוואלט ערפילן זייערע תאוות הלב, און דאס איז ניאוף, דערפאר זענען זיי געגאנגען בשקר; ער ווייסט אז ס'איז א ליגן, און דאך גייט ער מיטן ליגן, ווייל דאס איז דער וועג וואס וועט אים מתיר זיין. און אויך האבן זיי נישט פארפירט דעם עולם מיט נבואת הבעל, נאר זיי האבן געשטארקט די הענט פון די רשעים: "וחיזקו ידי מרעים לבלתי שבו איש מרעתו". אפילו פאר א מענטש וואס וויל פאררעכטן זיינע וועגן און תשובה טון פון זיין שלעכטס, האבן זיי געשטארקט די הענט פון די מרעים. ביז די נביאים און דאס פאלק זענען נישט געווען קיין בלאנדזשערס בטעות, נאר זיי האבן אויסגעטראכט ליגנטס כדי צו שטילן זייערע תאוות. דאס הייסט זיי האבן געמאכט דעם עולם צו זיין פונקט ווי זיי, אזעלכע וואס גייען מיט ליגנט כדי צו שטילן די תאוות. און מיט דעם: "היו לי כולם כסדום ויושביה כעמורה", וואס זיי האבן אויך געהאט שלעכטע געזעצן כדי צו שטילן זייערע תאוות. און ווער ס'וויל, קען נעמען דעם גאנצן פסוק און אים היינט צוטאגס צוקלעבן צו די מעדיע, און ס'שטימט איינס אויף איינס. "ראיתי שערורה, נאוף והלוך בשקר", וויבאלד מען וויל מתיר זיין אלע איסורים, דערפאר גייט מען בשקר, און אויב איינער פרובירט צו קומען און זאגן עפעס, דעמאלט "וחיזקו ידי מרעים לבלתי שבו איש מרעתו", מען פארשווייגט אים, מען פארשטאפט אים דאס מויל, מען לאזט אים נישט רעדן, און "כולם היו לי כסדום ויושביה כעמורה".
אמאל האבן מיר געברענגט דעם ווידוי, אן ארטיקל פון א מענטש מיטן נאמען אלדוס האקסלי, וואס האט פארפאסט אן ארטיקל מיטן נאמען "ווידוי פון א פראפעסיאנעלן כופר". ער איז געווען איינער פון די מענטשן וואס האבן מיט שטאלץ פארשפרייט די לערע פון דארווין. און ער האט ביים סוף פון זיינע טעג געשריבן א ווידוי-ארטיקל, וואו ער שרייבט אז על פי אמת זענען די שאלות און קושיות אויף דארווינ'ס טעאריע, אז דער מענטש שטאמט פון אן מאלפע אדער פון אן אמעבע, גוזמא'דיג שווער. און דאך האבן מיר געהאלטן דערפון און פארשפרייט זיין שיטה, נישט ווייל זי איז געווען אמת אין אונזערע אויגן, נאר ווייל מיר האבן געוואלט לעבן אין א וועלט וואו ס'איז נישטא קיין באדייט, וואו ס'איז נישטא קיין באשעפער וואס באשטימט פאר מיר וואס צו טון און וואס נישט. און לויט זיין תורה, אז אפילו אויב איך בין געקומען פון אן אמעבע, ווער קען מיר זאגן וואס צו טון? איך קען טון וואס ס'גליסט זיך מיר. און ער האט דארט געשריבן, איך וועל זיך אויסדרוקן מיט אן איידעלן לשון, ער האט דארט געשריבן: כדי אונז צו מתיר זיין די תאוות, בעיקר אין עניני צניעות. ער האט מער מפרש געווען, מיר וועלן נישט מאריך זיין. אבער ס'איז פארשטענדליך אז דאס איז דער מהלך, פונקט ווי חז"ל זאגן: לא עבדו עבודה זרה אלא כדי להתיר להם עריות. אזוי אויך דא: "נאוף והלוך בשקר". זיי ווילן מנאף זיין, ווייסט ער אז ס'איז שקר און דאך גייט ער מיטן שקר, ווייל דאס איז דער וועג וואס וועט אים מתיר זיין. און אויך האבן זיי נישט פארפירט דעם עולם מיט דער נבואה פונעם בעל, נאר זיי האבן געשטארקט די הענט פון די מרעים כדי קיינער זאל זיך נישט אומקערן פון זיין שלעכטס. אפילו פאר א מענטש וואס וויל פאררעכטן זיינע וועגן, האבן זיי געשטארקט די הענט פון די מרעים. ביז די נביאים און דאס פאלק זענען נישט געווען קיין טועים, נאר זיי האבן אויסגעטראכט ליגנטס כדי צו שטילן זייערע תאוות. דאס הייסט זיי האבן פארוואנדלט דעם עולם צו זיין אזוי ווי זיי, אזעלכע וואס גייען אין שקר כדי צו קענען ערפילן די תאוות. און מיט דעם זענען זיי אלע געווארן ווי סדום און די איינוואוינער ווי עמורה, וואס אויך זיי האבן געהאט שלעכטע געזעצן כדי צו ערפילן זייערע תאוות. און יעדער וואס וויל קען נעמען דעם גאנצן פסוק און אים היינט צוקלעבן צו די מעדיע, און ס'שטימט איינס אויף איינס: ראיתי שערורה, נאוף והלוך בשקר, וויבאלד מען וויל זיך מתיר זיין אלע איסורים, דערפאר גייט מען אין שקר, און אויב איינער פרובירט צו מבטל זיין זייערע רייד, דעמאלט שטארקט מען די הענט פון די רשעים אז קיינער זאל זיך נישט אומקערן.
גלייך פארשטאפט מען אים דאס מויל, און אדרבה, מען וועט מחזק זיין יעדע משוגע'נע גרופע און יעדן פארדרייטן קלוב פון פארשידענע מטורפים וואס זענען ארויסגעקראכן פון די שפאלטן און אזעלכע וואס זענען נאך נישט ארויס, און זיי וועלן זיי שטארקן אין זייער שיטה און זיי מוטיגן. און פארוואס? כדי צו גיין מיטן ליגן. גיי מיטן ליגן כדי אז אלע עריות און אלעס זאל דיר זיין מותר אפילו בפרהסיא, און זאלסט מאכן א פאראדע און אויסרופן קבל עם ועולם אז דאס איז עס, איך האב מיין אייגענעם וועג און קיינער זאל מיר נישט איינטיילן, די תורה זאל מיר נישט איינטיילן, דער בורא עולם זאל מיר נישט איינטיילן, רחמנא ליצלן.
"לכן כה אמר השם צבאות על הנביאים הנני מאכילם לענה והשקיתים מי ראש כי מאת נביאי ירושלים יצאה חנופה לכל הארץ". דערפאר זאגט דער אויבערשטער: איך וועל זיי אנשפייזן מיט לענה, איך וועל ברענגען אויף זיי א צרה וואס איז ביטער ווי לענה. און "מי ראש" איז סם המות. מצודת ציון ערקלערט: פונעם אויסגעקוועטשטן זאפט פון א ביטער גראז וואס הייסט ראש. און פארוואס? ווייל דורך זיי, ווי מיר האבן געזאגט, איז ארויסגעקומען חנופה פאר דער גאנצער ערד פון די נביאי ירושלים. זיי שוחיפן זיך צו זיי, ווי מיר האבן געזאגט, זיי באשיינען זייערע מעשים, זיי טראגן זיי פנים, זיי מוסר'ן זיי נישט, אדרבה, זיי שטארקן זיי אין זייער שלעכטן וועג, און דורך דעם גייט ארויס חנופה אין דער גאנצער וועלט. מיט דעם וועלן זיי האבן אן עונש וואס זיי וועלן באקומען: וויבאלד איר האט געברענגט חנופה, וואס דאס איז פאלשקייט, זאגט ער, דערפאר וועט איר באקומען אייער שטראף פאר אייערע מעשים.
"כה אמר השם צבאות אל תשמעו על דברי הנביאים הניבאים לכם מהבילים המה אתכם חזון ליבם ידברו לא מפי השם". אזוי האט געזאגט דער אויבערשטער, הערט נישט צו צו די רייד פון די נביאים וואס נביאות'ן צו אייך. "על דברי הנביאים", זאגט דער רד"ק, איז אזוי ווי "אל דברי הנביאים". אזוי ווי "וילך אלקנה הרמתה על ביתו", וואס מיינט אל ביתו. טא הערט נישט אויס די ווערטער פון די נביאים וואס נביאות'ן פאר אייך. די דאזיגע נביאים וואס זאגן אייך הבל'דיגע רייד וואס האבן קיין שום ממשות, הערט זיי נישט אויס. "מהבילים המה אתכם", וואס זיי זאגן אייך זענען פוסטע זאכן, דברים וואס זיי האבן נישט געהערט פונעם אויבערשטן, נאר זיי רעדן די מראות פון זייער אייגן הארץ. וואס זיי זעען אין זייער הארץ איז הבל און האט קיין נוצן. ס'איז סיי שקר און סיי הבל, און זיי רעדן פונעם חזון פון זייער אייגן הארץ, נישט פון מויל פונעם באשעפער.
"אומרים אמור למנאצי דיבר השם שלום יהיה לכם וכל הולך בשרירות ליבו אמרו לא תבוא עליכם רעה". דער מלבי"ם ערקלערט: "אומרים אמור למנאצי", יעצט באשרייבט ער זייער פאלשקייט, וויאזוי זיי פלעגן מסית זיין יעדן איינעם אויף אן אנדערן אופן. דאס הייסט, וויבאלד עס זענען געווען צוויי כיתות ביים פאלק, און די צוויי כיתות, יעדע פון זיי האט געהאט אן אנדערן מהלך וואס איז אפילו געווען סותר איינע די אנדערע, האבן זיי מסית געווען יעדן איינעם לויט זיין אייגענעם מהלך, כאטש וואס מיט דעם וואס דו רעדסט איין דעם איינעם און דערנאך רעדסטו איין דעם צווייטן ביסטו זיך אליין סותר. למעשה, דער ציל איז געווען דער עיקר; עס האט זיי נישט געארט זיך צו פירן מיט אן אינערליכער סתירה, און יעדע כת האבן זיי מסית געווען לויט איר ענין. און דער מלבי"ם איז דאס מסביר בפרטיות.
זאגט דער מלבי"ם: עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן יא געגלייבט אין נבואה. זיי האבן געגלייבט אז ס'איז פאראן אזא זאך ווי נבואה, און נבואה קומט פונעם אויבערשטן, און דער אויבערשטער גיט נבואה פארן מענטש. וואס פלעגן זיי זאגן צו די מענטשן? זיי פלעגן זיי זאגן: איר גלייבט דאך אין נבואה? זאלט איר וויסן אז דער אויבערשטער האט געזאגט ס'וועט זיין שלום; זאלט איר וויסן אז דער באשעפער האט געזאגט אז גארנישט שלעכטס וועט אייך נישט פאסירן, ס'וועט זיין נאר גוט. דאס פלעגט מען זאגן פאר די וואס האבן געגלייבט אין נבואה. פאר די וואס גלייבן אין נבואה, פלעגט מען זאגן גוטע נבואות. אבער פון דער אנדערער זייט זענען געווען אזעלכע וואס זענען געגאנגען בשרירות לבם. און די וואס זענען געגאנגען בשרירות לבם זענען געווען אזעלכע וואס האבן בכלל נישט געגלייבט אז ס'איז דא אזא זאך ווי נבואה, נאר זיי זענען געווען מענטשן וואס גייען אויפן וועג פון מינות און כפירה. אויף זיי, צו די דאזיגע מענטשן, פלעגן זיי זאגן: עס וועט נישט קומען קיין שום שלעכטס אויף אייך. און פארוואס? זאגט דער נעקסטער פסוק: "כי מי עמד בסוד השם וירא וישמע את דברו, מי הקשיב דברו וישמע".
וויבאלד דא ווענדט ער זיך צו די כופרים, צו די מענטשן וועמענס וועג איז מינות און כפירה און גלייבן בכלל נישט אז ס'איז פאראן אזא מושג ווי נבואה, וואס פלעגט מען צו זיי זאגן? וואס גלייבסטו צו די נבואות פון די נביאים? ווער איז דען געשטאנען אינעם סוד פונעם באשעפער? וואס גלייבסטו צו די נבואות פון די נביאי אמת וואס האבן געזאגט אז ס'וועט קומען אויף אייך א צרה? איז דען דא אזא זאך ווי נבואה? ווער ווייסט דען וואס דער אויבערשטער באפעלט? ווער איז געשטאנען אינעם סוד השם? רעדט דען דער הקדוש ברוך הוא בכלל מיט מענטשן? קען דען א מענטש שטיין אינעם סוד פונעם אויבערשטן? קומט דאך אויס אז יעדער פון זיי האט באקומען דאס וואס ער האט געוואלט הערן. "למנאצי דיבר השם שלום", פאר די וואס לעסטערן, פאר זיי פלעגט ער זאגן אז דער אויבערשטער האט צוגעזאגט שלום. דאס הייסט די וואס גלייבן יא אין נבואה, אבער פלעגן פארשעמען די רייד פון די נביאים, האט מען זיי געזאגט: זארגט אייך נישט, די נבואה זאגט אז ס'וועט זיין גוט. און פאר יעדן איינעם וואס גייט בשרירות לבו, וואס גלייבן נישט אין נבואה, צו זיי האבן זיי געזאגט: קיין רעה וועט אויף אייך נישט קומען, ווייל ווער איז דען געשטאנען אינעם סוד השם, ס'איז דאך בכלל נישטא קיין נבואה, טא גלייבט נישט.
דעריבער וועט קיין שום רעה נישט קומען אויף אייך, און בכלל איז נבואה גאר אוממעגליך. איינ'ס, ווייל ס'איז נישט מעגליך אז א בשר ודם זאל שטיין און וויסן דעם סוד פונעם אויבערשטן. צווייטנ'ס, "וירא וישמע את דברו", דאס הייסט, וויאזוי קען זיין אז א מענטש זאל זען א מראה אין נבואה אדער הערן דאס ווארט פונעם באשעפער? דאס דבר השם קען מען דאך נישט משיג זיין נישט מיט קיין פליישיגע אויגן און נישט מיט פליישיגע אויערן. די אלע כלים זענען דאך גשמיות'דיגע אברים וואס ס'איז נישט שייך אז א מענטש זאל משיג זיין א רוחניות'דיגע מציאות דורך א גשמיות'דיגן כוח. "מי הקשיב דברו וישמע?" אפילו ווען א מענטש שפיצט די אויערן פון דער ווייטנס, ווי א בת קול אדער א רוחניות'דיגער קול, אז ער זאל הערן און פארשטיין, איז דאס אויך א זאך וואס איז אוממעגליך. טא וויאזוי קען זיין אז א מענטש, א שוכן בתי חומר, א פארגליווערטער גשמיות'דיגער באשעפעניש, זאל מקבל זיין ג-טליכע ענינים און קריגן א נבואה פונעם אויבערשטן? קען דען א באגרעניצטער מענטש מקבל זיין א נבואה פונעם באשעפער וואס איז אומבאגרעניצט? דאס אלעס, זאגט דער מלבי"ם, פלעגן זיי זאגן פאר די לייקענער, פאר די וואס האבן נישט געגלייבט אין נבואה. און פאר די וואס האבן יא געגלייבט אין נבואה, פלעגן זיי זאגן פאלשע נבואות. אזוי אז למעשה האבן זיי פאר יעדן געזאגט דאס וואס ער האט געוואלט הערן. דער עיקר: נאר נישט אננעמען דאס ווארט פונעם באשעפער.
"הנה סערת השם חמה יצאה וסער מתחולל על ראש רשעים יחול". קודם כל זאגט מען: "סערת השם חמה יצאה", יצאה איז בלשון עבר; און מען זאגט: "וסער מתחולל", דאס איז בהווה; "על ראש רשעים יחול", דאס איז לעתיד. וואס גייט דא פאר? קודם כל איז לשון עבר בכלל נישט שייך צו זאגן, ווייל מען רעדט דאך דא פון א נבואה, און א נבואה איז דאך אויף דער צוקונפט, טא פארוואס זאגט מען "חמה יצאה"? זאגט דער רד"ק: מיר געפינען א ביישפיל דערצו אין אסאך ערטער אין נבואה, אז דער נביא, ווען ער זעט א זאך, זעט ער עס כאילו ס'איז שוין דא אין דער ווירקליכקייט. דאס הייסט, ער לעבט עס איבער כאילו ס'איז שוין פאראן. און דערפאר, ווען ער באשרייבט די זאך, זאגט ער דיר: ס'איז שוין ארויסגעגאנגען. ס'איז נישט בלויז עפעס וואס גייט זיין אין דער צוקונפט, נאר איך האב עס שוין געזען. וויבאלד אין נבואה זעט ער די זאכן אויף א ממשות'דיגן אופן, איז ביי אים די זאך שוין ארויסגעגאנגען און מקוים געווארן. דערפאר רעדט ער דא און זאגט "סערת השם חמה יצאה", איך האב שוין געזען דעם צארן ווי ער איז ארויסגעגאנגען.
די דאזיגע נבואה, זאגט דער רד"ק, רעדט איבער די ימות המשיח, ווען די רשעים וועלן פארלעשט ווערן. ער זאגט דיר: וויסן זאלסטו אז דער הקדוש ברוך הוא וועט מאכן א משפט קעגן די נביאי שקר, קעגן די רשעים, אזוי ווי עס שטייט: "הנני מאכילם לענה". און כאטש דער אויבערשטער פירט נישט אויס זיין משפט אויף אלע רשעים אויף איין מאל, אבער אויף די דאזיגע זיכער; דאס הייסט דער אויבערשטער נעמט זיך נישט אן פאר אלעס יעצט נאר אויף דער צוקונפט, אבער זאלסט וויסן אז ס'וועט זיין א גרויסער כעס אויף די דאזיגע נביאי שקר וואס זענען נישט געווען סתם רשעים, נאר זיי זענען געווען מסיתים. און דאס איז פיל ערגער ווי סתם רשעים, ווייל א רשע איז שלעכט פאר זיך אליין, אבער א מסית טוט וויי פארוואס א צווייטער גלייבט אין די ווערטער פונעם נביא, און וואס ער טוט איז גיין פארשפרייטן זיינע ליגנטס כדי אפצוטיילן יעדן פון גלייבן אין די רייד פונעם נביא. דערפאר זאגט ער אויף זיי "חמה יצאה", ס'איז דא א גרויסער צארן, מיט א גרויסער גלוט וועט ארויסגיין יענע שטורעם און וועט רוען אויפן קאפ פון די דאזיגע רשעים ביז זי וועט זיי פארטיליקן.
דער מלבי"ם זאגט אז דא רעדט ער למעשה קעגן די צוויי כיתות וואס מיר האבן פריער ערווענט. מיר האבן דאך געזען אז מען האט זיי געזאגט: זארגט אייך נישט, ס'וועט זיין שלום, ס'וועט נישט זיין קיין שלעכטס, איר דארפט נישט זיין באזארגט פון די רייד פון די נביאים. זאגט ער צו זיי: "הנה סערת השם חמה יצאה", דער צארן פונעם אויבערשטן איז שוין ארויסגעגאנגען, און דאס איז דער שטורעם פונעם אויבערשטן. און וואס איז דער שטורעם? "סער מתחולל". וואס מיינט סער מתחולל? "מתחולל", ערקלערט דער מלבי"ם, קומט פון די אותיות ע"ו פונעם פועל, וואס מיינט מלשון "יחול". מתחולל איז ווי יחול, אזוי ווי עס שטייט "על ראש רשעים יחול". און דער מלבי"ם אליין זאגט אז מער שטימט צו ערקלערן אז מתחולל מיינט מלשון א שטורעם וואס דרייט זיך אין א רידוק (אין א טאנץ - מחול). וואס איז א שטורעם וואס גייט אין א טאנץ? דאס איז א האריקעין, א ווינט-שטורעם וואס דרייט זיך ארום אין א קרייז. האט איר אמאל געזען וויאזוי א האריקעין שטורעם קוקט אויס? דאס איז עפעס וואס דרייט זיך און שלעפט מיט אלעס אויפן וועג. אויב אזוי, ווען מיר רעדן פון א "סער מתחולל", רעדט מען פון א סארט האריקעין וואס דרייט זיך ארום מלשון מחול, דרייט זיך ווי אין א טאנץ און לייגט חרוב אלעס.
"לא ישוב אף השם עד עשותו ועד הקימו מזימות ליבו באחרית הימים תתבוננו בה בינה". דער צארן פונעם אויבערשטן וועט זיך נישט צוריקציען ביז ער וועט טון און אויפשטעלן די מחשבות פון זיין הארץ. ווי דער רד"ק האט ערקלערט, רעדט דאס אויף אחרית הימים, אין די צייטן פון משיח. דעמאלט "תתבוננו בה בינה", דעמאלט וועט איר פארשטיין און זיך מתבונן זיין אין דער דאזיגער נבואה וואס איך זאג אייך. ווייל ביז עס וועט זיין אחרית הימים, זעט איר נאך נישט, איר פארשטייט נאך נישט; איר זעט נאך אז די רשעים עקזיסטירן, איר זעט נאך נישט ווי "על ראש רשעים יחול", אז די רשעים זאלן פארטיליקט ווערן. אבער אין אחרית הימים וועט איר זיך פארטיפן מיט פארשטאנד. "בינה" מיינט זיך פארטיפן, א טיפע התבוננות. דער רד"ק זאגט, אזוי ווי "קצף השם על אבותיכם קצף", "ויצם דוד צום", "למען טבוח טבח"; שטענדיג ווען דער לשון קומט דאפלט, איז עס צו צולייגן הסבר און צו פארשטארקן די פעולה. דאס איז וואס ער זאגט אויך דא, ערקלערט דער רד"ק: "תתבוננו", מיינט איר אליין. ער זאגט נישט "יתבוננו" בלשון נסתר, און דא זאגט דער רד"ק איז א רמז אויף תחיית המתים אין די ימות המשיח. ווייל אויב דו רעדסט מיט מיר, און דו רעדסט מיט מיר וועגן עפעס וואס וועט ערשט זיין אין די צייטן פון משיח, וואס זאגסטו מיר אז איך וועל עס זען? זאג מיר אז דיין אור-אייניקל וועט דאס זען! אבער דו זאגסט מיר אז איך וועל עס זען? אויב דו זאגסט "תתבוננו", מיינט עס אז איר אליין וועט עס זען. וויאזוי וועט איר עס זען? איר וועט אויפשטיין ביי תחיית המתים. און עס וועלן דאך אויך אויפשטיין די רשעים, "ואלה לחרפות ולדראון עולם ואלה לחיי עולם". די וואס וועלן אויפשטיין צו חיי עולם וועלן קענען צוקוקן דעם דין וואס ווערט געמאכט מיט די רשעים וואס זענען פאר שפאט און דראון עולם. קומט דאך אויס אז ס'איז ריכטיג צו זאגן "תתבוננו בה בינה", איר אליין וועט זיך מתבונן זיין. דערפאר זאגט דער נביא נישט "יתבוננו", נאר "תתבוננו" איר אליין, ווייל איר וועט דארט זיין ווען מען וועט אויפשטיין ביי תחיית המתים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז וואס ער לייגט דא צו אינעם פסוק, קומט ער למעשה זיי זאגן: נישט נאר ווי איך האב אייך געזאגט אז דער אויבערשטער וועט מאכן א משפט אין די רשעים, נאר זאלט איר וויסן אז דער צארן פונעם אויבערשטן וועט זיך נישט צוריקציען ביז ער וועט אויספירן די מחשבות פון זיין הארץ. דאס הייסט ס'וועט נישט פארגעסן ווערן דער כעס פונעם דין ביז ער וועט טון די פלענער פון זיין הארץ זיך צו נוקם זיין אין די רשעים. און דעמאלט אין אחרית הימים וועלן זיי איינזען אז דער אויבערשטער האט זיי באשטראפט פאר זייערע זינד. פון לשון פונעם מלבי"ם זעט אויס אז "באחרית הימים" וואס שטייט דא מיינט נישט דווקא ימות המשיח, נאר אין דער ענדע פון די צייטן, שפעטער אין דער צוקונפט. דערויף רעדט מען למעשה, און ס'איז נישט קיין מוכרח צו פארשטיין אז מען רעדט פון דער תקופה פון ביאת המשיח גאר אין די ענדע פון די טעג.
דער מלבי"ם זאגט: מען האט דא גערעדט פון "חמה", און מען האט גערעדט פון "אף": "חמה יצאה", "לא ישוב אף השם". וואס איז דער חילוק צווישן חמה און אף? זאגט דער מלבי"ם, און דאס איז א ביאור וואס ער ערקלערט אין עטליכע פלעצער: חמה איז אינעם הארץ, און אף איז בפועל אויף למעשה. מען זעט דאס אין פיל פסוקים, אזוי ווי מיר זאגן "וחמתו בערה בו", דאס איז אינעווייניג. חמה איז אן אינערליכע ברענעניש; מען זעט עס נישט אויף אים פון אינדרויסן, אבער ער קאכט זיך אזוי אינעווייניג, דאס הייסט חמה. אבער ווען מען רעדט פון אף, מיינט דאס א זאך וואס דערקענט זיך קענטיג פון אינדרויסן: "כי אש קדחה באפי". ווען א מענטש ווערט בכעס, ווערט זיין נאז רויט, ער שוויצט, מען זעט ווי היץ בלאזט ארויס פון דער נאז, "אש קדחה באפי". שטענדיג איז אף אן אויסדרוק פאר אן אויסערליכן כעס, אין פארגלייך צו חמה וואס איז אן אינערליכער כעס אינעם הארץ. טא זאגט ער: "חמה יצאה", קוק נאר, ווען די חמה קומט ארויס, דעמאלט "לא ישוב אף השם". יענע חמה וואס ביז יעצט איז געווען אינעווייניג, און באמערקט שטענדיג: ווען דער כעס איז אינעווייניג, פירט עס געווענליך נישט צו קיין שום מעשה. ווען טוט א מענטש עפעס אויף למעשה? ווען רייסט ער זיך, ווען נעמט ער נקמה, ווען שלאגט ער, ווען טוט ער שריט אויסצופירן זיין כעס? ווען ס'איז אין דער מדרגה פון אף. ווען ס'איז אן אינערליכע חמה, קאכט ער זיך נאך אינעווייניג, אבער אין דער מינוט וואס עס ווערט אן אף, דאס הייסט עס ברעכט שוין אויס אויף אינדרויסן, דעמאלט קומט עס צו א מעשה. און דאס איז וואס ער זאגט: ווען די חמה וועט ארויסגיין לפועל, וועט זי הייסן אף. און דעמאלט וועט עס זיך נישט אומקערן: "לא ישוב אף השם עד עשותו ועד הקימו מזימות ליבו". וויבאלד ס'איז שוין דא אן אף, איז דא שוין א מעשה בפועל. יענער כעס און אף וועט זיך נישט בארואיגן ביז ער וועט אויספירן דעם דין אין יענע רשעים, "עד עשותו ועד הקימו". וואס מיינט "הקימו"? דו האסט דאך שוין געזאגט "עשותו"? ערקלערט דער מלבי"ם: אז די זאך זאל בלייבן שטיין און נישט בטל ווערן, דאס הייסט הקימו. "עשותו" קען זיין א קליינער קלאפ, וואס דערנאך קערט זיך דער מצב צוריק צום אלטן; אבער ווען איך זאג אז מען רעדט דא פון א גרויסן קלאפ וואס נאכדעם קערט עס זיך שוין מער נישט צוריק צום אלטן, דאס הייסט הקימו. דער אף השם וועט זיין אזוי גרויס, ביז צום סוף וועלן די רשעים געבן דעם דין און וועלן מער נישט צוריקקומען צו זינדיגן, און דאס הייסט הקימו: די דאזיגע פעולה וועט בלייבן אן אייביגע זאך.
"לא שלחתי את הנביאים והם רצו לא דיברתי אליהם והם ניבאו". מיר האבן געזען אז די נביאי שקר פלעגן זיי זאגן: ס'וועט זיין שלום פאר אייך. זאגט דער אויבערשטער אויף דעם: וואס זיי האבן געזאגט פאר די וואס פארשעמען די תורה אז דער באשעפער האט געזאגט ס'וועט זיין שלום, און אז זיי האבן דערויף א נבואה פונעם אויבערשטן, דאס האבן זיי געזאגט פאר די מענטשן וואס גלייבן אין נבואה. זאגט דער אויבערשטער אויף דעם: "לא שלחתי את הנביאים", און נישט נאר וואס איך האב זיי נישט געשיקט מיט א שליחות צום פאלק, נאר איך האב אפילו בכלל נישט גערעדט צו זיי. דאס הייסט, ס'קען זיין אז דער אויבערשטער האט גערעדט צו זיי פריוואט, נאר נישט געשיקט; זאגט ער דיר: ביי זיי, נישט נאר וואס איך האב זיי נישט געשיקט, נאר איך האב אויך פריוואט נישט גערעדט מיט זיי. וויבאלד זיי זענען רשעים, וויאזוי זאל דען קומען צו זיי דאס ג-טליכע ווארט? טא זאגט ער: אפילו צו רעדן מיט זיי האב איך נישט גערעדט, טא אוודאי האב איך זיי נישט געשיקט. "והם רצו", רצו מיינט מלשון לויפן (מרוצה), זיי זענען געלאפן זאגן זייער נבואה. אגב, דא שטייט "וְהֵם רָצוּ". איך קען דאס לייענען מלרע, און דעמאלט לייענט מען "רָצוּ" (זיי האבן געוואלט), אבער מען לייענט דאס "וְהֵם רָצוּ" מלעיל, וואס מיינט מלשון לויפן. וויאזוי ווייסן מיר צי מען דארף לייענען "רָצוּ" אז זיי האבן געוואלט נביאות'ן, אדער מען לייענט "רָצוּ" אז זיי זענען געלאפן? דער כלל איז זייער פשוט: מען דארף נעמען א תנ"ך וואס האט טעמים. מען דארף נעמען א ספר מיט טעמי המקרא. אויב דו וועסט עס לייענען נקודות'דיג אן קיין טעמים, וועסטו נישט וויסן צי ס'איז רָצוּ אדער רָצוּ. אבער אז ס'איז דא טעמים, קוקט מען גלייך וואו דער טעם ליגט. און וויבאלד דא איז דער טעם אונטער דעם רי"ש, מיינט עס "רָצוּ" (זיי זענען געלאפן). און ווען דער טעם וואלט געווען אונטערן צדי"ק, וואלט מען געזאגט "רָצוּ", וואס דאס מיינט מלשון רצון. און דאס איז א שטענדיגער כלל, מיר האבן עס שוין ערווענט עטליכע מאל. עס זענען דא אסאך וואס ווערן פארמישט דערין און פארפלאנטערט און ווייסן נישט וויאזוי צו לייענען, און אויך ביי בעלי קריאה הערט מען אמאל אז מען מאכט גרייזן אין דעם ענין - אודאי ביי מתחילים, נישט ביי די בקיאים. און אמאל איז מיר אויסגעקומען אז מיין טאכטער האט געזאגט פאר איר לערערין אז דעם נאמען "בועז" לייענט מען נישט "בֹּעַז" מלרע ווי אסאך מיינען, ווי דָּוִד, שְׁלֹמֹה, אַהֲרֹן; ניין, מען לייענט אים נישט מלרע נאר מלעיל, מען רופט אים "בֹּעַז". האט די לערערין געזאגט: זאג פאר דיין טאטן ער זאל מיר ברענגען ראיות. ווי מאדנע איז דאס, מען דארף ראיות דערצו? האסטו נישט קיין חומש? קענסטו נישט עפענען א תנ"ך אין מגילת רות און זען וואו דער טעם געפינט זיך? עפן אויף און קוק: דער טעם געפינט זיך אונטער דעם בי"ת; דער טעם געפינט זיך קיינמאל נישט אונטער דעם עי"ן. ווען ער וואלט געווען אונטערן עי"ן, וואלט מען געזאגט בֹּעַז, אבער וויבאלד ער איז אונטערן בי"ת זאגט מען בֹּעַז. אזוי אז ער איז אנדערש ווי רוב נעמען וואס ווערן ארויסגעזאגט מלרע, ער ווערט ארויסגעזאגט מלעיל. מען דארף נישט קיין גרויסע חכמה דאס צו פארשטיין: עפן א חומש, עפן א תנ"ך, קוק וואו דער טעם שטייט, און וועסט וויסן וויאזוי ארויסצוזאגן דאס ווארט ריכטיג.
נאך א דוגמא וואו ס'איז דא א גרויסער חילוק וויאזוי מען לייענט, איז דער חילוק צווישן "אֹכֵל" און "אֹכֶל". אסאך מאל שטייט געשריבן "אוכל", און מען ווייסט נישט צי מען רעדט פונעם שפייז, דער עצם "אֹכֶל", צי מען רעדט פונעם מענטש וואס עסט, דער "אֹכֵל": "חֵךְ אֹכֵל יִטְעַם לוֹ". צי דער חיך פון דעם וואס עסט וועט שפירן דעם טעם, און אזוי ווייטער אויף דעם אופן. און אויך דארט, אין אלע אזעלכע פלעצער, כדי ארויסצוגיין פונעם טעות, קוק וואו דער טעם געפינט זיך. אויב ער ליגט אויפן אל"ף, איז עס "אֹכֶל"; אויב ער ליגט אויפן כ"ף, איז עס "אֹכֵל". און דורך דעם ווייסט מען. אגב, דער טעם קען זיין פון אונטן אדער פון אויבן, דאס מאכט נישט אויס; דער עיקר איז אויף וועלכן אות דער טעם ליגט. אויפן פלאץ וואו דער טעם ליגט, לויט דעם ווייסט מען די ריכטיגע קריאה פונעם ווארט.
"ואם עמדו בסודי וישמיעו דברי את עמי וישיבום מדרכם הרעה ומרוע מעלליהם". זאגט דער אויבערשטער: קום און איך וועל דיר אויפווייזן אז איך האב בכלל נישט גערעדט מיט זיי. וואס איז דער באווייז אז איך האב נישט גערעדט מיט זיי? ער זאגט: אויב זיי וואלטן געשטאנען אין מיין סוד, אזוי ווי זיי טענה'ן אז איך האב זיי מגלה געווען מיין סוד, וואלט דאך געדארפט זיין אז זיי זאלן מציאות'דיג לאזן הערן מיינע ווערטער פארן פאלק; נישט אנמאכן א מצב אז דו שטארקסט די הענט פון די עוברי עבירה. מענטשן זינדיגן און דו שטארקסט זייערע הענט? אויב זיי וואלטן געשטאנען אין מיין סוד, אויב זיי וואלטן באמת געהערט וואס איך זאג, וואלטן זיי אדרבה לאזן הערן מיינע רייד און צוריקגעברענגט דאס פאלק פון זייער שלעכטן וועג און פון זייערע שלעכטע מעשים. זיי וואלטן געדארפט אומקערן דאס פאלק פון זייער שלעכטן וועג! ווייל דער הקדוש ברוך הוא שיקט דאך נישט קיין נביא כדי צו זאגן פארן פאלק: איר זענט צדיקים, איר זענט וואויל, איר זענט פיינע אידן, גייטס ווייטער אזוי. אויף דעם פעלט דאך נישט אויס. וואו האבן מיר געהערט אז ס'איז דא א נבואה וואס קומט צום פאלק כדי וואס? מחזק צו זיין זייערע הענט? אויף דעם פעלט נישט אויס קיין נבואה. אויב ס'איז דא א נבואה, מיינט דאס אז דער באשעפער זעט שוין א נויט צו מאכן א פארבינדונג מיטן פאלק, וואס דאס איז א זאך וואס אויף א נאטירליכן אופן וואלט נישט געדארפט זיין. ווייל על פי טבע זענען מיר אין א דור פון הסתר, מיר זענען אין א מציאות וואו אדרבה, א נבואה איז א באווייז אויף דער מציאות השם און זי רירט אן אין דער בחירה חופשית; דעריבער אויפן געווענליכן אופן קומט נישט קיין נבואה צו מענטשן. און מיר האבן שוין אמאל געזאגט אז דער ענין פון נבואה בסתם איז נאר געווען כדי צו דערהויבן די נביאים אליין. נביאים זענען דאך געווען א מיליאן און צוויי הונדערט טויזנט, און רוב פון זיי זענען בכלל נישט געשיקט געווארן צום פאלק, ווייל נבואה איז נישט באשאפן געווארן צו זיין א שליחות פארן פאלק; א שליחות צום פאלק איז נאר א ביי-פראדוקט. וויבאלד איך פארבינד זיך מיט דיר, זאגט דער אויבערשטער, גיב איך אויך איבער מעסעדזשעס דורך דיר; אבער ער שאפט נישט א פארבינדונג מיט אים בלויז כדי איבערצוגעבן מעסעדזשעס. ביי רוב נביאים איז זייער גאנצער ענין געווען אייגענע דערהויבונג דורכן דביקות אינעם אויבערשטן. ווי מיר זעען אין דער ברייתא פון רבי פנחס בן יאיר: נקיות, זהירות, זריזות וכדומה, ביז רוח הקודש, מען איז זוכה צו נבואה צו רעדן מיטן באשעפער, וואס? אז דער אויבערשטער ווייזט אים זיין וועג, א ג-טליכע דערנענטערונג צו עבודת השם. טא אויב דער אויבערשטער מאכט שוין יא א פארבינדונג דורכן נביא צום פאלק, איז עס כדי צו מוסר'ן דאס פאלק, נישט כדי צו זאגן פארן פאלק: זייער שיין, א יישר כח, איר זענט בסדר. טא אויב אזוי, וויאזוי קען זיין אז איר טענה'ט אז איר האט באקומען א נבואה פון מיר, און וואס? צו זאגן פארן פאלק אז זיי זענען ערליך? "ואם עמדו בסודי וישמיעו דברי את עמי וישיבום מדרכם הרעה", ווייל פאר דעם צוועק קומט דאך די נבואה, נישט כדי צו זאגן אז ס'וועט זיין שלום פאר זיי; פאר דעם פעלט נישט אויס קיין נבואה.
"האלוהי מקרוב אני נאום השם ולא אלוהי מרחוק?" זאגט דער הקדוש ברוך הוא: בין איך דען א גאט פון נאנט און נישט א גאט פון ווייטנס? וואס מיינט "מרחוק"? אויף דעם זענען פאראן צוויי פרושים. איין פירש זאגט דער רד"ק: עס זענען דא אפגעטער אויף וועלכע ס'שטייט געשריבן "יבחר אלהים חדשים", "חדשים מקרוב באו לא שערום אבותיכם". דאס הייסט א נייער אפגאט, וואס מיר האבן נישט געוואוסט און נישט געהערט זיין נאמען, און מען זאגט דיר: הער אויס, דאס איז יעצט א נייע מאדע, עפעס פריש וואס איז פריער נישט געווען. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: בין איך דען אזא גאט וואס איז פריש פון נאנט געקומען? בין איך דען נישט אן אלוקי מרחוק? מענטשן האבן דאך דערקענט און געוואוסט פונעם בורא עולם נאך פון דער בריאת העולם אן! איך בין דאך נישט ווי די נייע געטער וואס יעדער טראכט זיך אויס פון הארצן און דינט זיי. וועסטו דען זאגן אז דער הקדוש ברוך הוא איז כביכול עפעס א נייע אויסטרעף וואס מענטשן האבן אויסגעטראכט? נאך א ביאור, וואס מיינט "מקרוב ולא מרחוק"? צי בין איך א גאט פון דער נאנט, וואס מיינט אז איך בין נאר בכוח צו זען וואס מענטשן טוען פון דער נאנט, אבער איך קען נישט זען וואס זיי טוען פון דער ווייטנס? דאס איז די כוונה: האלוהי מקרוב אני ולא אלוהי מרחוק? און וואס ליגט אין די ווערטער? ווען מיר רעדן לויט דער השגה פון א מענטש, ביי א מענטש איז דא א חילוק צווישן ווייט און נאנט: עפעס וואס איז נאנט האב איך געזען און געהערט; עפעס וואס איז ווייט זע איך נישט און הער איך נישט. טא זאגט דער אויבערשטער: האלוהי מקרוב אני נאום השם ולא אלוהי מרחוק? צי נאר פון דער נאנט בין איך ביכולת צו זען און הערן און איך בין נישט ביכולת צו זען און הערן פון דער ווייטנס? תרגום יונתן ערקלערט: אנא אלהא ברית עלמא מבראשית אמר השם, דאס איז אלוקי מקרוב - איך האב באשאפן די וועלט פון בראשית; און איך בין אויך אלוקי מרחוק. וואס מיינט מרחוק? וואס גייט זיין אין דער ווייטער צוקונפט. וואס גייט זיין אין דער צוקונפט? אנא אלהא עתידנא לחדתא עלמא לצדיקיא, איך בין דער באשעפער וואס גייט באנייען די וועלט פאר די צדיקים. קומט אויס: מקרוב מיינט מעשה בראשית, און מרחוק מיינט דאס באנייען די וועלט פאר די צדיקים.
דער מלבי"ם זאגט אז דא ביי דעם פונקט ענטפערט ער פאר די וואס פלעגן גיין בשרירות לבם, און צו זיי פלעגן די נביאי שקר זאגן אז נבואה איז נישט מעגליך, ס'איז נישטא קיין נבואה פונעם אויבערשטן. פארוואס? ווייל זיי האבן געטענה'ט: דער הקדוש ברוך הוא איז דאך גאר געהויבן, דער באשעפער איז דאך פיל העכער. ווען די פילאסאפן און די כופרים האבן געוואלט פטור ווערן פונעם רבונו של עולם, האבן זיי אים ארויפגעשיקט צום הימל, און דאס איז עס, יעצט בין איך פטור. וואס הייסט? ער זאגט דיר: וואס רעדסטו? דער בורא עולם קוקט דען וואס דו טוסט? גייט דען דעם באשעפער אן וויאזוי דו האסט געלייגט תפילין? צי האסטו מקדים געווען של יד פאר של ראש? צי האסטו א קוצו של יו"ד? וואס רעדסטו דארט? דער בורא עולם איז רם ונישא! זיי פלעגן אים אזוי ארויפווארפן אין הימל, און דעמאלט אינטערעסירט אים בכלל נישט וואס עס טוט זיך דא אונטן. און פארקערט: מיט דעם וואס דו זאגסט אז דער אויבערשטער אינטערעסירט זיך און ווייסט וואס ס'טוט זיך מיט דיר, דערמיט האסטו דערנידערט דעם רבונו של עולם! זאג מיר נאר: ווען דו האסט א פראבלעם מיט, איך ווייס וואס, מען האט נישט אפגעפירט דעם מיסט, קלינגסטו צום בירגערמייסטער? קלינגסטו צום מיניסטער פון תברואה? מען שיקט דיר גלייך צום אפטיילונג, דריי נישט קיין קאפ, ס'איז דא פקידים! ריכטיג? טא זאגט ער אויך דא: וואס פאלט דיר ביי? דו האסט א געוויסע פרנסה-פראבלעם, דו האסט עפעס א צרה, זאגסטו: רבונו של עולם ראטעווע מיר. וואס ווענדסטו זיך צום... צום בירגערמייסטער ווענדסטו זיך נישט, און צום רבונו של עולם ווענדסטו זיך יא? טא וואס? ווענד זיך צו די פקידים! וואס זענען די פקידים? זון, לבנה, שטערנס, מזלות. הקדוש ברוך הוא אלהי האלהים, אזוי פלעגן זיי זאגן, ווי נבוכדנצר האט געזאגט. דאס הייסט: דער אויבערשטער איז אלוקים, ער איז דערהויבן העכער אלע כוחות פון אונטן, און דעם קשר זאלסטו מאכן מיט די כוחות פון אונטן, נישט מיטן רבונו של עולם אליין. און למעשה האבן מיר שוין געלערנט דעם ענין באריכות אין נפש החיים, די פארדרייטקייט פון דער דאזיגער השקפה, און ווי שטארק דאס איז פארקערט פון דעם וואס שטייט "אלהי כסף ואלהי זהב לא תעשון אתי". זאגן חז"ל: "אתי" - אפילו מיך צו דינען, דאס הייסט אלס א פארמיטלער; און תפלה דאווענט מען בלויז צום אויבערשטן, "וזובח לאלהים יחרם בלתי לה' לבדו", ווייל אלע בקשות מעגן נאר זיין צום אויבערשטן, נאר צו זיין עצמות יתברך, און נישט צו קיין שום פקיד און נישט צו קיין אנדערן כוח אין דער בריאה. אזוי אז למעשה איז די השקפה אינגאנצן פארדרייט. און מיר האבן אויך אמאל מסביר געווען באריכות אינעם כוזרי, איך וועל נישט מאריך זיין, מיר האבן מסביר געווען אז די תפיסה איז אויך לאגיש פארדרייט. כאטש אויפן אויבנאויפיגן שכל זעט עס אויס: הער אויס, ס'איז ריכטיג, דו ווענדסט זיך נישט צום בירגערמייסטער, דו ווענדסט זיך נישט צום פרעמיער מיניסטער, ער האט דאך פקידים, טא פארוואס דרייסטו נאר דעם רבונו של עולם א קאפ אויף יעדער קליינער פראבלעם וואס דו האסט? דער ענטפער איז, אז זיי שפירן אז דערמיט דערהויבן זיי דעם כבוד פונעם בורא, בשעת ווען פונקט פארקערט איז דער אמת: זיי זענען סך הכל די וואס מאכן קלענער און פארמינערן דעם בורא! און פארוואס? מיר האבן מסביר געווען און געגעבן א משל: אויב א מענטש וויל מעסטן וויפיל איז פון דא, פון דעם פונקט ביז צום אינפיניטי (אן א שיעור), וואס איז דער מרחק? אומענדליך. און אויב איך גיי פאראויס איין קילאמעטער, וויפיל וועט זיין פון דארט ביז צום אומענדליכן? אומענדליך ווייניגער א קילאמעטער, ריכטיג? ס'איז נישטא אזא זאך! מען קען נישט זאגן אינפיניטי ווייניגער א קילאמעטער. אינפיניטי בלייבט שטענדיג אינפיניטי. און אויב איך גיי פאראויס הונדערט טויזנט קילאמעטער, א ביליאן קילאמעטער, א טריליאן קילאמעטער, וועט גארנישט אויסמאכן וויפיל דו גייסט פאראויס, פון דארט ביז צום סוף-לאזן בלייבט אומענדליך. מיט פשוט'ע ווערטער: ווען איך רעד פון א מציאות וואס האט נישט קיין מאס, האט נישט קיין גרעניץ, זי איז אן א שיעור, קענסטו נישט זאגן: הער אויס, לעבן אים איז דאס גרויס און דאס איז קליין. ווייל אויב ער איז אינפיניטי, איז אלעס לעבן אים א גארנישט! דו קענסט נישט זאגן דאס איז לעבן אים גרויס און דאס איז קליין... ס'איז נישטא לעבן אים גרויס און קליין. גרויס און קליין קענסטו זאגן לעבן עפעס וואס האט א סוף. דו זאגסט זיין הויך איז א קילאמעטער, שטעל לעבן אים עפעס פון א מעטער הויך, וועל איך זאגן דאס איז קליין; שטעל לעבן אים עפעס פון הונדערט מעטער, איז דאס גרויס. פארוואס? דו זאגסט ער איז דאך זייער גרויס, א קילאמעטער? ריכטיג, אבער לגבי אים איז פאראן גרויס און קליין. אבער אויב דער גרויסער איז אזוי אז ער האט קיין שום גרעניצן נישט, ער איז ווי געזאגט אומענדליך, וואס דו זאלסט נאר שטעלן לעבן אים - קליין, גרויס, ריזיג, מעכטיג - וועט עס שטענדיג זיין א גארנישט, ווייל עס שטייט לעבן אינפיניטי! אויב אזוי, ווען איר זאגט אז דער הקדוש ברוך הוא אינטערעסירט זיך נישט אינעם לעבן פונעם מענטש, וואס זאגן די פילאסאפן? אין וואס יא? דער הקדוש ברוך הוא אינטערעסירט זיך אינעם קאסמאס, אינעם קיום פונעם כדור הארץ, אין דער גלאבאלער אנווארימונג, איך ווייס וואס, מלחמות צווישן לענדער, אין גרעסערע ענינים אינטערעסירט זיך דער אויבערשטער; נישט אין דעם וואס עס קראצט דיר יעצט דער רוקן, אין דעם אינטערעסירט זיך דער באשעפער נישט. פארוואס? ווייל דו זאגסט: ביים באשעפער זענען פאראן גרויסע זאכן און ס'זענען פאראן קליינע זאכן. האסטו דאך געמאכט דעם באשעפער באגרעניצט! ווייל נאר ביי א באגרעניצטן קען איך זאגן דאס איז ביי אים א גרויסע זאך און דאס איז א קליינע זאך; ביי אן אומבאגרעניצטן, ביי אן אינפיניטי, איז נישטא ביי אים קיין גרויס און קליין, אלעס ביי אים איז ממש נול. אזוי אז למעשה, אדרבה, מיר זענען די וואס דערהויבן דעם בורא עולם, און זיי וואס זאגן אז ס'איז דא לעבן אים גרויסע זאכן און קליינע זאכן, זיי זענען די וואס פארמינערן דעם בורא עולם, ווייל זיי שטעלן אים אריין אין א תבנית און אין א מאס, און זאגן בעצם אז דער הקדוש ברוך הוא האט א באגרענעצונג צו זיין גרויסקייט.
און אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, פלעגן זיי זאגן פאר די לייקענער: וויסן זאלט איר אז דער הקדוש ברוך הוא איז פיל העכער פון דער נידעריגער וועלט, און וויבאלד ס'איז אזוי, אינטערעסירט זיך דער באשעפער נישט אין וואס עס טוט זיך דא. אויף דעם קומט דער ענטפער: "האלוהי מקרוב אני ולא אלוהי מרחוק?" בין איך דען נאר אן אלוקים פאר דער אויבערשטער וועלט וואס איז כביכול נאנט, און נישט פאר דער אונטערשטער וועלט, די וועלט פון די נידעריגע באשעפענישן, די מענטשן, וואס איז כביכול ווייט? דאס הייסט: וואס האבן זיי למעשה געטון, ווי איך האב געזאגט? זיי האבן ארויפגעשיקט דעם בורא עולם צום הימל. טא בין איך דען דער גאט פונעם הימל אליין און נישט דער גאט פון דער ערד? איז דען פאראן ביי מיר א ווייט און א נאנט? דאס איז ענליך צו וואס רש"י ערקלערט: צי זע איך נאר וואס איז נאנט צו מיר, און איך האב נישט קיין כוח צו משפט'ן די אונטערשטע וואס זענען ווייט פון מיר און איך ווייס נישט פון זייערע מעשים? מיין שכינה איז דאך אין יעדן פלאץ! טא וויאזוי קענט איר טענה'ן אזא טענה?
גייט דער פסוק ווייטער און זאגט: און אויב איר וועט זאגן אז דער הקדוש ברוך הוא זעט נישט און גיט נישט קיין השגחה אויף די מעשים פון בני אדם, "אם יסתר איש במסתרים ואני לא אראנו נאום השם? הלוא את השמים ואת הארץ אני מלא נאום השם". קען זיך דען א מענטש באהאלטן אין באהעלטענישן און איך זאל אים נישט זען? ס'איז דאך נישטא קיין זאך וואס שטעלט א מחיצה צווישן דער ראיה פונעם קודשא בריך הוא און דער מציאות, איך פיל דאך אן דעם הימל און די ערד! און אויב פאר אונז פלעגט אמאל אזא זאך אויסזען ווי אוממעגליך, אדער ווי אדם הראשון פלעגט זען פון איין עק וועלט ביזן צווייטן - א מענטש וועט פרעגן: וויאזוי קען מען זען פון איין עק וועלט ביזן צווייטן? קודם כל קענסטו היינט ארויסנעמען א געוויסן טריפענעם מכשיר פון קעשענע און זען וואס טוט זיך ביי דיר אין דער פאבריק אין אויסטראליע; דו ווייסט פונקטליך וואס יעדער ארבעטער טוט אין יעדער געגעבענער רגע. נישט נאר דאס, דו ווייסט אפילו וועלכן שפיל ער שפילט יעצט אויפן קאמפיוטער, ווייל דו גייסט אים אריין אינעם קאמפיוטער און זעסט אז ער שפילט קארטן דארט מיט א ווירטועלן שותף אנשטאט צו טון זיין ארבעט. דו ווייסט אלעס, דו האסט קאמערעס איבעראל, און אלעס דורך דעם כלי וואס ליגט ביי דיר יעצט אין דער האנט, אין קעשענע אדער אין ביורא. טא קודם כל זעען מיר אז ס'איז נישטא קיין באגרעניצונג פון פלאץ. גוט, אבער וועסטו זאגן: א וואנט איז דאך נאך יא א באגרעניצונג. היינט ווייסן מיר אז אפילו דאס איז שוין נישט קיין מחיצה, ווייל מען קען היינט וויסן דורך רענטגען, צום ביישפיל, אפילו וואס ס'געפינט זיך הינטער דער וואנט. קומט דאך אויס אז היינט פארשטייען מיר - און דער חפץ חיים האט דאך אין די אלע זאכן געזען די ירידת הדורות, אז מען דארף אונז פון הימל ברענגען ביישפילן כדי מיר זאלן פארשטיין אז ס'איז דא אזא מציאות, ווייל אן דעם וואלטן מיר נישט געכאפט; מען וויל אונז זאגן: פארשטיי אז דיינע מעשים ווערן פארשריבן אין א ספר, צייגט מען אונז וויאזוי אלעס ווערט פארצייכנט און פאטאגראפירט און רעקארדירט און... דאס ווייסן מיר שוין היינט. ס'איז נישטא היינט קיין מענטש וואס באגייט א פארברעכן אן דעם וואס מען זעט נאכדעם ווי דער מענטש גייט אריין, נעמט, הייבט אויף, לייגט צוריק. ערשט יעצט האב איך געליינט: מ'האט געגנב'עט דריי ספרי תורה אין אמעריקע, און איין טאג גייט דער גבאי ארויס אויף דער גאס און זעט דריי גרויסע זעק ליגן דארט ביים שוועל פון בית המדרש. ער קוקט נאך, און וואס אנטפלעקט ער? די דריי ספרי תורה זענען צוריקגעקערט געווארן בשלימות! וואס האט זיך ארויסגעשטעלט? ס'זענען דארט געווען קאמערעס אין שול, מען האט פארעפנטליכט די בילדער פונעם גנב, און יענער האט מורא געהאט אז תיכף וועט אים איינער דערקענען און לויפן צו דער פאליציי אים איבערצוגעבן, איז ער געלאפן צוריקברענגען די ספרי תורה כדי ער זאל נישט פארכאפט ווערן אין זיין חרפה מיט א קרימינאלער קלאגע וכדומה. וואס זעט מען דא? גארנישט רירט זיך נישט אן דעם וואס ס'איז רעקארדירט. דאס איז געמאכט געווארן כדי אפילו מיר, מענטשן מיט שוואכן שכל, זאלן פארשטיין: ר' איד, אלע דיינע מעשים ווערן פארשריבן אין א ספר! טא זאגט דער אויבערשטער: "אם יסתר איש במסתרים ואני לא אראנו נאום השם? הלוא את השמים ואת הארץ אני מלא". און ס'איז נישטא קיין שום מחיצה המבדלת, זאגט דער מלבי"ם. דאס הייסט אפילו א וואנט פארשטעלט נישט, ווייל היינט ווייסט מען שוין אז מען קען פאטאגראפירן אפילו דורך א מחיצה. אויב אזוי, זאלסטו פארשטיין אז ס'איז נישטא קיין פלאץ ליידיג פון מיין כבוד און מיין השגחה, און גארנישט איז נישט באהאלטן אדער פארהוילן פון מיר.
וואס מיינט דער טייטש "את השמים ואת הארץ אני מלא נאום השם"? דאס איז לכאורה אויך א סתירה, ווייל דו זאגסט "ואני לא אראנו נאום השם". אויב דו פילסט דאך אן דעם הימל און די ערד, פעלט דאך נישט אויס קיין זען! זען מיינט: איך בין דא, און איך האב געזען וואס דו האסט דארט געטון; אבער אויב איך בין איבעראל פול, בין איך דאך אומעטום, פעלט נישט אויס צו קומען זען וואס דו טוסט, איך בין דארט! אבער באמת האבן מיר געזען אז ס'זענען פאראן צוויי אופנים אין דער השגחה פונעם מקום: ס'איז פאראן א בחינה פון "ממלא כל עלמין", און ס'איז פאראן א בחינה פון "סובב כל עלמין". דער בעל התניא איז שטארק מאריך אין דעם, מיר האבן אויך געזען אן אריכות אין נפש החיים אינעם ביאור פון סוד הצמצום, און מיר האבן אויך געזען א הסבר אין דעם ענין אינעם מכתב מאליהו פון הרב דעסלער וואס שטעלט זיך אפ אויף דער זאך און ערקלערט עס. איך וועל דאס ערקלערן בקיצור: ווען מיר רעדן פון קודשא בריך הוא, רעדן מיר אז ס'איז פאראן א בחינה אז דער אויבערשטער איז מקומו של עולם, ווי דער נפש החיים זאגט. מען רעדט פונעם "המקום ברוך הוא". וואס מיינט דער המקום ברוך הוא? עס איז דא דער פלאץ און מיר געפינען זיך אינעם פלאץ; אבער דער פלאץ אליין, זאגט מען דיר, איז דער קודשא בריך הוא. דאס הייסט: מיר קענען מיינען אז פונקט ווי ס'איז דא א וועלט, און איך בין אין דער וועלט, אזוי אויך איז דער באשעפער אין דער וועלט. זאגט ער דיר: דאס איז א טעות, ס'גייט פונקט פארקערט: ס'איז דא דער קודשא בריך הוא, און די וועלט און אלעס וואס דו זעסט געפינט זיך אינעם קודשא בריך הוא, אלעס געפינט זיך אינעם אויבערשטן. טא דער אויבערשטער איז מקומו של עולם, דאס איז די בחינה פון מקומו של עולם, דערפאר הייסט ער "המקום ברוך הוא". יעצט, ווען מיר רעדן פונעם הקדוש ברוך הוא, איז פאראן א בחינה פון "ממלא כל עלמין". ממלא כל עלמין מיינט אז דער הקדוש ברוך הוא געפינט זיך אין יעדן פלאץ בהשואה גמורה. און ס'איז פאראן א בחינה פון "סובב כל עלמין", וואס דאס מיינט אז ער געפינט זיך נישט אינעווייניג נאר ער רינגלט ארום פון אינדרויסן, דאס איז די בחינה פון סובב כל עלמין. און מיר האבן דעמאלט מסביר געווען אז בעצם איז דער אמת אז דער אויבערשטער איז ממלא כל עלמין, אבער דאס קען ברענגען צו א טעות; ווייל אויב א מענטש וועט שפירן אז דער אויבערשטער איז ממלא כל עלמין, איז לויט דעם דער הקדוש ברוך הוא פאראן בהשואה גמורה אין קדשי קדשים פונקט ווי, להבדיל אלף אלפי הבדלות, אין בית הכסא, וויבאלד לית אתר פנוי מיניה. און דעמאלט קען א מענטש צוליב דעם אנקומען צו א טעות, האבן מיר געזאגט, ער קען אפילו עסן א חזיר, ווייל ער וועט זאגן: וואס דען, אין א חזיר איז דא ווייניגער אלוקות ווי אין א כשר'ער בהמה וואס איז געשאכטן געווארן כדת וכדין? כדי מיר זאלן נישט צוקומען צו דעם טעות, האט מען אונז געזאגט אז דער הקדוש ברוך הוא איז סובב כל עלמין. סובב כל עלמין מיינט: ער איז פון ארום און שיינט מיט דעם ליכטיגקייט פון זיין השגחה; און ס'זענען פאראן פלעצער וואו ס'איז דא מער השגחה, און דעמאלט זענען דאס מער הייליגע פלעצער ווי קדשי קדשים, און ס'זענען פאראן פלעצער פון וואו דער הקדוש ברוך הוא טוט כביכול אוועקנעמען זיין ליכטיגקייט, און דאס איז א בית הכסא, א מקום הטינופת וכדומה. און דעמאלט קומט אויס אז דער מענטש וועט פארשטיין אז נישט אין יעדן פלאץ קען מען דאווענען, לערנען, מקיים זיין מצוות אדער עסן יעדע זאך. אבער כדי דער מענטש זאל נישט קומען פון דעם צו א שיבוש און זאגן: אה, דער הקדוש ברוך הוא איז נישט בהשואה גמורה, ס'איז דא א געדיכטערער פלאץ פון קודשא בריך הוא און א פלאץ מיט ווייניגער קודשא בריך הוא - דאס איז אויך א שיבוש. דערפאר זאגט מען אונז: זאלסט וויסן אז מצד דער אמת, פון דער נקודת המבט פונעם קודשא בריך הוא, איז ער ממלא כל עלמין בהשואה גמורה; נאר דו, אויב דו וועסט אזוי קוקן, קענסטו צוקומען צו א שיבוש. דערפאר האט דער אויבערשטער מצמצם געווען אונזער ליכט און אונזער בליק, ווי זי האט פארשטעלט איר פנים, אזוי ערקלערט ער. און דורך דעם קוקן מיר אויף די זאכן אויפן אופן ווי מיר האבן יעצט מבאר געווען, דאס הייסט מיר זאלן וויסן אז דער אויבערשטער איז מיט השגחה, אבער ברצוא ושוב זאלן מיר געדענקען און וויסן אז דער אויבערשטער איז ממלא כל עלמין; אבער מען טאר זיך נישט טיף פארטראכטן דערין, ווייל ווער ס'פארטיפט זיך דערין קען אנקומען צו א שיבוש.