ספר ירמיהו פרק כ"ב. כה אמר השם רד בית מלך יהודה ודיברת שם את הדבר הזה. זאָגט דער רד"ק, מיר האָבן שוין פריער געזען אַז די נבואה איז שוין געזאָגט געוואָרן און איבערגעגעבן צום בית דוד, דינו לבוקר משפט. צום בית דוד איז שוין איבערגעגעבן געוואָרן אַז זיי זאָלן משפטן דעם דין צום בוקר און טאָן עס מיט צדק און מיט יושר. זאָגט ער זיי איצט, איך וויל אַז דו זאָלסט זיי איבערגעבן די נבואה נאָך בשעת זיי זענען אין זייערע הייזער, און זאָלסט זיי צוזאָגן גוטס, אפשר אויב עס איז נישט געגאַנגען מיטן שטעקן, וועט עס אפשר גיין מיטן צוקערל. ואמרת שמע דבר השם מלך יהודה היושב על כיסא דוד, אתה ועבדיך ועמך הבאים בשערים האלה. דו זאָלסט זיך ווענדן צו זיי, צו די מלכים, און זאָגן זיי, די כוונה איז צום בית המלכות, שמע דבר השם מלך יהודה היושב על כיסא דוד. איר קומט אַרייַן אין די שערים האלה, די כוונה איז אין די שערי העזרה, און דעמאָלט אָדער די כוונה איז אין די שערי בית המלך, זאָגט דער רד"ק, אַזוי ווי ער האָט פריער דערקלערט. און דעמאָלט זאָלסטו זיי זאָגן די פאָלגנדע ווערטער.
דערקלערט דער מלבי"ם, די זאַך איז געגליכן צו אַ פאָטער וואָס האָט גזרן געווען מיתה אויף זיין זון, און נאָך דעם זוכט ער אַלערליי סיבות און זכותים אפשר אים דאָך צו ראַטעווען, אפשר דאָך צו ענדערן דעם גזר דין. פריער האָבן מיר געזען אַז ער האָט פרובירט צו געפינען זיי אַ תרופה. די תרופה איז געווען ער האָט זיי געזאָגט האַלט שבת. אפשר דורכדעם וואָס איר וועט האַלטן שבת וועט איר האָבן אַ שוץ, און מיר האָבן געזען אַז זיי פלעגן אַרויסגיין און קויפן אויסן שטאָט, יאָ, פלעגט ער זיי זאָגן האַלט שבת. איצט לייגט ער זיי צו נאָך אַן אַנדער תרופה, אפשר וועט דאָס זיי העלפן, אַז זיי זאָלן טאָן משפט און צדקה.
דער רמב"ם אין מורה נבוכים, זאָגט דער מלבי"ם, דערקלערט אַז די תורה איז געקומען צו געבן דעם מענטש שלמות סיי אין דעות און סיי אין הנהגה. אַז ער זאָל נישט האָבן פאַרדרייטע דעות און אויך זיין וועג אין הנהגה זאָל זיין אַ גראַדע הנהגה. די שבת, זאָגט דער מלבי"ם, זאָגט דער רמב"ם, גיט דעם מענטש שלמות אין דעות. וואָס איז דאָס פאַרדרייטע דעות? די וואָס האָבן געגלייבט למשל אַז די וועלט איז קדמון. די וואָס האָבן געגלייבט למשל אַז עס איז דאָ מער ווי איין אלוה. די וואָס האָבן געגלייבט אַז די וועלט איז אָן אַן אלוה. עס זענען דאָ אַלערליי שיטות פון כפירה, אפיקורסות פאַרשיידענע. די פאַרדרייעניש אין דעות דאָס איז אַ פאַרדרייעניש אין אמונה. די שבת גיט דעם מענטש שלמות אין דעות, וואָרעם אַ מענטש וואָס האַלט שבת ער איז בעצם מעיד מיט דעם אַז דער הייליקער באַשעפער האָט באַשאַפן זיין וועלט אין זעקס טעג און גערוט דעם זיבעטן טאָג. ווער עס האַלט שבת האָט אַ שלמות אין דעות. ווער עס האַלט נישט שבת, איז דאָ אַ חשש אַז ער איז אַזוי ווייַט על פי הלכה ווי אַ גוי. און פאַר וואָס? ווייַל אַ סך מאָל שטאַמט דאָס פון כפירה, ער גלייבט נישט אין דעם וואָס האָט געזאָגט און עס איז געוואָרן די וועלט, איז ער האָט אַ הלכה ווי פון אַ גוי, זיין ווייַן איז יין נסך. אָדער אויב ער וועט שחטן אַ בהמה אָדער אַ חיה אָדער אַ עוף מאַכט ער זיי נבלה, זיי זענען אסור אין עסן. פון וואַנעט שטאַמט דאָס? פון פאַרדרייטע דעות. איז די שבת גיט דעם מענטש שלמות אין דעות, צו גלייבן אַז דער הייליקער באַשעפער האָט באַשאַפן די וועלט, ער האָט זי מחדש געווען און ער פירט זי.
דער משפט מאַכט שלם די הנהגה. דער משפט איז דער וואָס מאַכט שלמות פאַר די הנהגה, וואָרעם ווען אַ מענטש פירט זיינע מעשים מיט יושר און מיט משפט, איז זיין הנהגה פאַרראָכטן. איז דערפאַר איז די עצה איצט, אפשר קען מען נאָך אַראָפּנעמען פון אייַך די צרה, אויב נישט דורכן שבת וואָס איך האָב אייַך פריער געעצהט, איז לכל הפחות דורך דין און משפט.
כה אמר השם עשו משפט וצדקה והצילו גזול מיד עשוק. וגר יתום ואלמנה אל תונו אל תחמוסו ודם נקי אל תשפכו במקום הזה. כה אמר השם עשו משפט וצדקה, דערפאַר זאָגט זיי דער השם דער וועג צו ווערן ניצול פון די צרות איז אַז איר זאָלט טאָן משפט און צדקה, און מיר האָבן שוין געזען לאל ציון במשפט תפדה ושביה בצדקה, איז ממילא דורך דעם וועט איר האָבן די גאולה. און ממילא ווען איר טוט משפט און צדקה, איז אַ גר יתום ואלמנה וועט איר זיכער נישט מצער זיין. און וכל שכן אַז איר וועט נישט חומס זיין. און וכל שכן אַז איר וועט נישט פאַרגיסן דם נקי. און פונעם לאו הערסטו דעם הן, אַז אויב זיי וועלן באמת נישט טאָן משפט און צדקה, איז כולו איתנהו בהו. איז זיי גיסן דם נקי און זיי זענען חומס און זיי גזלען און זיי טוען אַלע צרות. און דערפאַר זאָגט ער זיי עשו משפט וצדקה, און דעמאָלט דורך דעם וועט איר ראַטעווען דעם גזול פון דער האַנט פונעם עשוק. עשוק דערקלערט דער רד"ק אַז דאָס איז אַזוי ווי קרוב, אַזוי ווי גדול, יאָ, די כוונה איז עושק, דאָס איז די כוונה פון די ווערטער. איז אויב איר וועט ראַטעווען דעם גזול פון דער האַנט פונעם עושק, און דעם גר יתום ואלמנה וועט איר נישט מצער זיין און נישט חומס זיין און דם נקי וועט איר נישט פאַרגיסן במקום הזה.
כי אם עשו תעשו את הדבר הזה, ובאו בשערי הבית הזה מלכים יושבים לדוד על כיסאו, רוכבים ברכב ובסוסים הוא ועבדיו ועמו. אויב עשו תעשו את הדבר הזה, אויב אַזוי וועט איר זיך פירן, איז איך זאָג אייַך צו ובאו בשערי הבית הזה מלכים. אין די שערים פון דעם הויז וועלן קומען פון זרע דוד מלכים וואָס זענען ראוי צו קיניגן, מלכים יושבים לדוד על כיסאו. מלכים וואָס זענען ראוי צו קיניגן, נישט אַ מלך ווי הורדוס, נאָר אַ מלך וואָס איז באמת פון זרע דוד. יושבים לדוד על כיסא, רוכבים ברכב. רכב איז די כוונה אַ מרכבה וואָס איז ראוי פאַר אַ מלך, ובסוסים וואָס ציען די רכב. אַז די זאַכן ווייַזן און רמז'ן אויף גדולה און עוצמה.
אַגב האָב איך געזען נאָך, מיר דאַכט אויף דעם גר"ש רוזובסקי, אַז ער האָט תמיד ליבער געהאַט צו גיין צו פוס. האָט מען אים געפרעגט פאַר וואָס? האָט ער געזאָגט אַז איינע פון די תאוות וואָס רבנו תם רעכנט אין ספר הישר, עס איז נישט קלאָר אַז רבנו תם האָט מחבר געווען דעם ספר הישר אָבער אַזוי איז מקובל, איינע פון די תאוות וואָס ער רעכנט דאָרט, ער רעכנט דאָרט צען מיני תאווה, און איינע פון זיי איז די תאוות המרכב. הערסטו? אַ מענטש האָט ליב צו רייַטן אויף אַ פערד, אויף אַ אייזל, צו פאָרן אויף אַ רכב, צו האַלטן אַ סטירע, אַ וואָגן, וואָס נאָר נישט, די תאוות המרכב. וואָס טוט מען אין בין הזמנים אין זומער? יאללה מען נעמט די קינדער, אויטאָס, נישט אַזוי? דזשיפּן, טראַקטאָרן, וואָס נישט. אַ קינד, אַ יונג, אַ יונגער בחור, וואָס איז די ערשטע זאַך וואָס ער האָט אין קאָפּ? אַ לייסענס, נישט אַזוי? אבי אבי רכב. דאָס איז די ערשטע זאַך. אבי אבי רכב, ישראל ופרשיו. ער בעט דעם טאַטן אַ רכב, אַן אויטאָ, גיב די שליסלען. איז עס איז דאָ אַ תאווה, דאָס איז אינטערעסאַנט ווייַל צו זען דאָס ביי רבנו תם שוין פאַר 800 יאָר, צו זען אַז שוין דעמאָלט רעדט ער וועגן דעם ענין פון תאוות המרכב, וויפל אַ מענטש האָט הנאה צו זיצן אין אַן אויטאָ, און הייַנט אין גאַנצן יעדער איינער זוכט אַ קלימאַטיזירטע און אויסגעפוצטע בלעך, עפּעס פון דעם לעצטן וואָרט, יאָ, אָן דעם איז עס נישט פאַר אים, עס פילט נישט אויס זיין תאווה אַזוי ווי עס פאַסט. אויף יעדן פאַל, נאָר אַז מיר זאָלן פאַרשטיין אַז דאָס לערנט אויף אַ מדרגה און גדולה. דערפאַר שטרעבט אַ מענטש צו דעם ענין. איז ער זאָגט עס וועלן זיין מלכים יושבים לדוד על כיסאו רוכבים ברכב ובסוסים, אַזוי ווי עס פאַסט למנהג המלכים. און דעמאָלט הוא ועבדיו ועמו וועלן אַלע קומען מיט אים, אַז אַלע זאָלן זיין בגדר די ממשלה און שלטון, איר זאָלט זוכה זיין צו קומען אין דעם הויז. ווי אַזוי? אויב איר וועט טאָן משפט, אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט אַז דורך דעם וועט איר האָבן אַ תקנה אַז איר זאָלט נישט קומען צו אַ קלקול.
ואם לא תשמעו את הדברים האלה, בי נשבעתי נאום השם כי לחורבה יהיה הבית הזה. אויב איר וועט נישט צוהערן די ווערטער איך שווער ביים נאָמען פון השם אַז לחורבה וועט זיין דאָס הויז. אויף וועלכן הויז רעדט מען? אויב מיר האָבן פריער גערעדט אויף די שערי העזרה איז ער רעדט אויך דאָ אויף בית המקדש, אָבער אויב מיר האָבן פריער גערעדט אויף שער בית המלך, איז לחורבה יהיה הבית הזה די כוונה איז דאָס הויז פונעם מלך.
כי כה אמר השם על בית מלך יהודה גלעד אתה לי ראש הלבנון, אם לא אשיתך מדבר ערים לא נושבו. גלעד, אויף וועמען רעדט ער דאָ? איז רש"י ברענגט שוין דעם תרגום יונתן, גלעד אתה לי ראש הלבנון, את חביב קדמיי כבית מקדשא דרם בריש טורייא. דו ביסט חביב פאַר מיר אַזוי ווי דער בית המקדש וואָס געפינט זיך אין ראש ההרים. אם לא אעשהך מדבר. גלעד אתה, דאָס רעדט, דערקלערט רש"י, אַז די כוונה איז אויפן מקדש. און פאַר וואָס רופט מען דעם מקדש גלעד? ווייַל פון אים איז צרי און רפואה פאַר דער גאַנצער וועלט. וואָס מיינט דאָס? דער בית המקדש איז אַ רפואה פאַר דער גאַנצער וועלט. ווי איז דאָס פאַרבונדן צו גלעד? הצרי אין בגלעד. דאָס הייסט דעם צרי, די רפואה, פלעגט מען ברענגען פון גלעד. איז ווען מען האָט געוואָלט זאָגן אויף אַ געוויסן אָרט אַז עס איז אַ מקום רפואה, פלעגט מען אים רופן גלעד. איז פון אים איז דאָ אַ רפואה פאַר דער גאַנצער וועלט, דאָס איז דער בית המקדש.
דער רד"ק דערקלערט גלעד אתה לבנון, דאָס גייט צוריק אויף בית מלך יהודה, וואָס איז ראש ממלכת ישראל. דו ביסט מיר געווען אַזוי ווי גלעד. וואָס מיינט אַזוי ווי גלעד? מיר ווייסן דאָך אַז די בערג וואָס זענען איבערן מזרח פונעם ירדן, זענען גערופן געוואָרן הרי הגלעד. און פאַר וואָס זענען זיי גערופן געוואָרן הרי הגלעד? ווייַל עס איז דאָרט געווען אַ צענטראַלע שטאָט און די צענטראַלע שטאָט האָט מען גערופן גלעד, און אויף איר נאָמען האָט מען כל עבר הירדן המזרחי גערופן גלעד, זיי זענען גערופן געוואָרן הרי הגלעד. אַ שטאָט וואָס איז געווען בעבר הירדן. איז אַזוי אויך ביסטו מיר ראש ממלכת ישראל. אַזוי ווי גלעד איז ראש פונעם קיניגרייַך פון די בערג פון עבר הירדן המזרחי, אַזוי אויך ביסטו, בית יהודה, ראש פונעם קיניגרייַך פון כלל ישראל. ציון און ירושלים איז ראש פאַר גאַנץ ארץ ישראל. און אַזוי אויך ביסטו געווען ראש הלבנון. ארץ ישראל ווערט אויך גערופן מיטן נאָמען לבנון. אעברה נא ואראה את ההר הטוב הזה והלבנון. און ער זאָגט אים דו וואָס ביסט געווען ראש הלבנון און ווי גלעד אַ צענטראַלע שטאָט, אתה אשיתך מדבר. איך וועל מאַכן די בערג אַרום דיר ווי זיי וואָלטן קיינמאָל נישט באַזעצט געוואָרן. און דאָס איז וואָס עס שטייט אם לא אשיתך מדבר, אם לא איז תמיד אַ לשון שבועה. אַזוי ווי אם לא שיוויתי ודוממתי און נאָך ערטער וווּ עס שטייט אם לא וואָס דער ענין איז אַ שבועה.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז וואָס עס שטייט דאָ על בית מלך יהודה גלעד אתה לי ראש הלבנון, אַפילו אויב דו וועסט מיר זיין אַזוי ווי גלעד, וואָס גלעד ווערט גערעכנט פאַר אַ באַזעצטע לאַנד, אַ ארץ חמדה, אַ געלויבטע לאַנד, מיר ווייסן דאָך אַז גלעד איז געווען אַ מקום מרעה, דאָס הייסט אַז מען רעדט וועגן אַ לאַנד וואָס איז געלויבט מצד איר ערד. און אַפילו אויב דו וועסט מיר זיין ווי ראש הלבנון, וואָס דער לבנון איז פול מיט ארזי אל, הויכע ארזים, און אַזוי וועסטו זיין פול מיט מענטשן, אויף יעדן פאַל זאָגט ער אים אשיתך מדבר. ער ווענדט זיך צום מלך יהודה און זאָגט אים איך וועל דיך מאַכן פאַר אַ מדבר, וואָס דאָס איז דער היפּוך פון גלעד, וואָס גלעד איז אַ מקום מיושב און פרוכטבאַר. און אויך וועלן זיין ערים לא נושבו. ערים לא נושבו דאָס איז דער היפּוך פון לבנון, וואָס דער לבנון איז באַזעצט. אַזוי אַז למעשה איז דאָ דאָ אַ נבואה קעגן בית מלך יהודה אַז אויב זיי וועלן נישט ענדערן זייער וועג איז די רעה איז מתרגש און קומט אויף זיי.
וקידשתי עליך משחיתים איש וכליו, וכרתו מבחר ארזיך והפילו על האש. וקידשתי עליך משחיתים איש וכליו. וואָס איז דאָס קידשתי? מיר האָבן עטלעכע מאָל דערקלערט אַז קדוש אָדער לקדש עפּעס איז אַ לשון פון הקדש, די כוונה איז צוגרייטן. ווען אַ מענטש זאָגט צו אַ פרוי הרי את מקודשת לי, מיינט דאָס הרי את מזומנת לי, פאַר מיר און נישט פאַר אַן אַנדערן. ווען עס איז דאָ אַ פרוי וואָס איז עוסק אין פריצות, ווערט זי גערופן קדשה, ווייַל זי איז מזומן צום מעשה פריצות. אַזוי אַז לקדש מיינט צוגרייטן. וקידשתי עליך משחיתים, איך וועל צוגרייטן משחיתים וואָס וועלן קומען דיך משחית זיין. וכרתו מבחר ארזיך. וואָס איז דער שייַכות וכרתו מבחר ארזיך, אויף וועלכע ארזים רעדט ער? ארזים איז דאָך אין לבנון. אמת, אָבער ווייַל איך האָב דיך פאַרגליכן צו לבנון, איז איך זאָג אַז זיי וועלן אָפּהאַקן דיינע ארזים אַזוי ווי מען האַקט פונעם לבנון. וכרתו מבחר ארזיך והפילו על האש. וקידשתי עליך משחיתים איש וכליו. וואָס איז דאָס איש וכליו? איש וכליו די כוונה איש וכלי משחיתו. זיין כלי מפצו. די כוונה די שווערע כלים מיט וועלכע זיי זענען געקומען צעברעכן דאָס הויז, וקידשתי עליך. און דעמאָלט וועלן זיי משחית זיין דיינע מבחר ארזיך. דער רד"ק דערקלערט פאַר וואָס האָט ער דאָ גערעדט וועגן ארזים, ווייַל מען פלעגט בויען די הייזער פון די מלכים, אַזוי ווי דעם בית המקדש, ספון בארז. און ווייַל עס איז ספון בארז, די כוונה אַ באַדעקונג, אַ באַשלאָג פונעם וואַנט פון אינעווייניק, איז געווען נישט פון מהגוני האָלץ, נאָר פון ארז האָלץ, פלעגט מען באַשלאָגן די ווענט. דאָס ווערט גערופן ספון בארז. איז אַזוי אַז קידשתי עליך משחיתים אַז זיי וועלן קומען כדי צו צעברעכן בית יהודה, בית המלך, איז זיי האַקן אָפּ דיינע מבחר ארזיך. די אויסגעקליבענע ארזים מיט וועלכע די ווענט פונעם הויז זענען באַשלאָגן, זיי וועלן זיי אָפּהאַקן. והפילו על האש, אָט די מבחר ארזיך, וואָס זיי וועלן אַרויסנעמען און צעפאַלן פון דיין הויז, וועלן זיי אַרייַנוואַרפן אין פייַער, אַזוי ווי עס שטייט וישרוף את בית השם ואת בית המלך. אַזוי אַז למעשה האָבן מיר געזען אַז די נבואה איז צום באַדויערן מקויים געוואָרן אין איר גאַנצקייַט.
ועברו גויים רבים על העיר הזאת, ואמרו איש אל רעהו על מה עשה השם ככה לעיר הגדולה הזאת. ועברו גויים רבים על העיר הזאת, על העיר די כוונה נעבן דער שטאָט. און דעמאָלט וועלן זיי פאַרבייַגיין און זיך וווּנדערן און זיך שטוינען על מה עשה השם ככה לעיר הזאת. דאָס הייסט עס זענען דאָך זיכער געווען ביי זיי זייער גרויסע חטאים אויב האָט זיי דער השם געטאָן אַזוי. און דאָס איז וואָס זיי וועלן זאָגן, ואמרו על אשר עזבו את ברית השם אלוהיהם וישתחוו לאלוהים אחרים ויעבדום. די שטראָף איז אויף דעם וואָס זיי האָבן פאַרלאָזט די ברית השם אלוהיהם, זיי האָבן זיך געבוקט צו עבודה זרה, און דאָס איז די סיבה וואָס זיי ווערן געשלאָגן אַזוי שווער.
אל תבכו למת, אל תבכו למת ואל תנודו לו. בכו בכו להולך כי לא ישוב עוד וראה את ארץ מולדתו. אויף וועמען זאָגט ער דאָ נישט צו וויינען למת? דערקלערן די מפרשים נישט צו וויינען למת די כוונה איז אויף יהויקים. אויף יהויקים שטייט אַז ער איז געשטאָרבן פאַרן שער. ווען מען האָט אים געשלעפּט כדי צו פאַרטרייַבן, איז ער געשטאָרבן פאַרן שער. איז אל תבכו למת, ווער עס וועט שטאַרבן פון בית דוד, דאָס איז יהויקים וואָס איז דאָרט געשטאָרבן אונטערוועגנס, זאָלט איר נישט וויינען. און פאַר וואָס? ווייַל זיין מצב איז אַ סך בעסער פון די וואָס זענען געבליבן ביים לעבן. איז אל תבכו לו, דאָס הייסט ווער עס איז געשטאָרבן האָט נאָך געקראָגן, ווי מען זאָגט, אַ צופיר. ער האָט זיך פּטור געמאַכט פון דער צרה מיט גרינגקייַט. איז אל תבכו למת. אויף דעם וואָס איז שוין געשטאָרבן איז נישטאָ וואָס צו וויינען ואל תנודו לו. תנוד, לנוד לו מיינט אַז ווען מען פלעגט זיך מצער זיין אויפן מת אָדער קומען מנחם זיין, פלעגט מען וואַקלען מיטן קאָפּ, אַזוי ווי אַ מענטש וואַקלט פון רעכטס צו לינקס. מיר האָבן געזען דעם אויסדרוק אויך אויבן, אַז מען פלעגט וואַקלען מיטן קאָפּ לאות אבל וצער. איז ווער עס איז געשטאָרבן זאָלט איר נישט וויינען און נישט וואַקלען. אויף וועמען יאָ דאַרף מען וויינען? בכו בכו להולך כי לא ישוב עוד. אויף וועמען דאַרף מען וויינען? להולך. ווער איז דער הולך? יהויכין און צדקיהו. וואָס יהויכין און צדקיהו זיי גייען אין גלות און זיי וועלן נישט מער צוריקקומען. וראה את ארץ מולדתו, און דאָס רעדט וועגן יכין, וואָס ער וועט נישט זוכה זיין צוריקצוקומען און זען זיין געבורט-לאַנד ווייַל מען האָט אים פאַרטריבן קיין בבל און דאָרט שטייט אַז דאָרט איז ער געשטאָרבן. ער איז געווען אין תפיסה 37 יאָר. קומט אַרויס אַלזאָ אַז אויף דעם מענטש וואָס גייט און וועט נישט מער צוריקקומען און זען זיין געבורט-לאַנד, אויף דעם מענטש איז ראוי צו וויינען. און נישט אויף דעם וואָס איז געשטאָרבן, ווייַל ווער עס איז געשטאָרבן האָט זיך פּטור געמאַכט פון דער צרה מיט גרינגקייַט.
זאָגט רש"י אמור מעתה חביבה מיתתו של יהויקים, שנאמר בו ונבלתו תהיה מושלכת לחורב ביום ולקרח בלילה. חביב איז די מיתה פון יהויקים, טראָץ אַל דער צרה און דער מיתה אַז זיין נבלה איז געוואָרפן צו דער היץ ביי טאָג און צו דער פרעסט ביי נאַכט, מער ווי דאָס לעבן פון יהויכין, אויף וועמען עס שטייט וארוחתו ארוחת תמיד מאת המלך. איז דו האָסט ארוחת תמיד, דו ביסט צוגעפאַסט. יאָ, אָבער איך בין אין גלות און איך לייַד, איך געפין זיך ביי נבוכדנאצר. איז אויב אַזוי איז געווען בעסער און מער גוט צו שטאַרבן אַ מיתה ווי פון יהויקים ווי דאָס לעבן פון יהויכין. דער מלבי"ם דערקלערט, אל תבכו למת, זאָגט דער מלבי"ם אַז דער פסוק דאָ רעדט וועגן שלום בן יאשיהו דעם פערטן, וואָס באַווייַזט זיך אין דברי הימים א' אין פרק ג'. דאָרט ווערט נישט געבראַכט וואָס עס איז מיט אים געטאָן געוואָרן, וואָס איז געווען זיין דין. ווען מען האָט געפירט יהויקים, מען האָט געפירט יהויקים קיין בבל, דאָרט ווערט געבראַכט אַז יהויקים איז געשטאָרבן ביים שער. איז אויף שלום זאָגט מען אַז ער האָט אים פאַרטריבן קיין בבל כדי ער זאָל נישט חולק זיין אויף די מלכות פון צדקיה. איז אָט דער שלום בן יאשיהו, וואָס ער איז בעצם פון דער שלשלת המלוכה, איז געווען אַ חשש היות ער שטרעבט צו קיניגן, ווייַל אויף אַ נאַטירלעכן אופן איז ער פון דער שלשלת המלוכה, איז ער וועט חולק זיין אויף די מלכות פון צדקיה. איז אויף דעם זאָגט ער אל תבכו אויף יהויקים וואָס איז געשטאָרבן, נאָר בלויז אויף שלום וואָס גייט איצט אין גלות ווייַל ער וועט נישט מער צוריקקומען. קומט אַרויס אַלזאָ אַז לויט דעם שיטת המלבי"ם דער הולך דאָ רעדט מען נישט וועגן יהויכין אָדער צדקיהו, נאָר מען רעדט וועגן שלום בן יאשיהו דעם פערטן.
און אינעם קומענדיקן פסוק וועלן מיר זען אַז דער רד"ק דערקלערט אַז שלום בן יאשיהו לויט דעם דעת חז"ל איז געווען יהויכין און צוויי נעמען האָט ער געהאַט. יאָ, און אַפילו וואָס עס שטייט בן בנו איז די כוונה בנו. וועלן מיר דאָס זען אינעם קומענדיקן פסוק.
אָבער איידער מיר גייען ווייַטער וואָלט איך געוואָלט זען נאָך אַן ערקלערונג וואָס דער רד"ק ברענגט דאָ בשם חז"ל. חז"ל זאָגן אל תבכו למת ואל תנודו לו. זאָגן חז"ל די כוונה איז נישט צו וויינען למת צו פיל און נישט צו וואַקלען פאַר אים מער ווי דעם שיעור. דאָס הייסט עס איז דאָ דאָ אַ כללדיקע הוראה. און די הוראה איז אַז עס איז אסור פאַר אַ מענטש זיך צו מתקשה זיין אויף זיין מת. אַזוי געבן חז"ל דאָס אָפּ. די כוונה איז אַ מענטש וואָס עס איז אים געשען אַ צרה און ער איז מתקשה זיך צו טרייסטן. ער איז נישט מוכן צו מקבל זיין תנחומים און די גאַנצע צייַט נאָר וויינט און נאָר איז זיך מצער. מען דאַרף וויסן אַז אַ מענטש וואָס טוט אַזוי איז אין אַ גרויסע סכנה. די גמרא זאָגט אַז יעדער וואָס איז מתקשה אויף זיין מת, אַן אַנדער מת וועט ער באַגראָבן. רחמנא ליצלן. דאָס הייסט אויב דו ביסט מתקשה אויפן מת ביכולת זאָגסטו השם איז נישט רחמן, אָט זע וואָס ער האָט מיר געטאָן וכולי, איז חס ושלום ברענגט ער אויף זיך, ער שלעפּט אויף זיך דינים משמיים און חס ושלום ברענגט ער זיך אַ נאָך אַ צרה. איך האָב געקענט אַזאַ מענטש וואָס איז געווען זייער מתקשה אויף זיין מת. אַ ירא שמים האָט זיי געוואָרנט און זיי געזאָגט אַז דאָס איז אסור און מען דאַרף אויפהערן מיט דעם און דאָס קען פאַרשאַפן נאָר נזקים. און ניין, אַ יאָר שפּעטער האָבן זיי זיך נישט געטרייסט און האָבן ווייַטער געגאַנגען און די גאַנצע צייַט נאָר יענעם מענטש און וויפל האָבן זיי גערעדט אויף אים און געוויינט אויף אים, דאָס איז געווען, השם יצילנו, אַ פרוי וואָס איר זון איז דערהרגעט געוואָרן. און וואָס האָט פּאַסירט איז אַז נאָך אַ יאָר און אַ האַלב האָט איר טאָכטער אָנגעפאַלן אַ באַציל, אַן עלטערע פרוי, בת 40, האָט זי אָנגעפאַלן אַ באַציל, אויך אין אַ קורצער צייַט השם ישמור איז אויך זי געשטאָרבן. נאָך דעם האָט זי מער גאָרנישט גערעדט. דאָס הייסט זי האָט נישט גערעדט נישט וועגן דעם זון נישט וועגן דער טאָכטער. דאָס הייסט זעט רחמנא ליצלן אַז אַ מאָל דאַרף אַ מענטש מקבל זיין אַ שבר אויף אַ שבר כדי דער מענטש זאָל זיך אויפכאַפּן. מען דאַרף וויסן ביז וויפל אַ מענטש דאַרף זיך היטן אין דעם, און דאָס איז וואָס חז"ל וואָרענען. אל תבכו למת ואל תנודו לו. מען דאַרף וויסן אַז עס איז דאָ אַ גבול ביז וויפל מען דאַרף וויינען און אַ גבול ביז וויפל צו וואַקלען. ווי אַזוי? דרייַ פאַר וויינען, זיבן פאַר הספד, דרייַסיק פאַר גיהוץ און שערן. אויף וועמען יאָ איז ראוי צו וויינען? בכו בכו להולך. וואָס איז דאָס להולך? זאָגן חז"ל צו דעם וואָס גייט אָן קינדער. עס איז באמת ראוי צו וויינען ווייַל ער האָט נישט איבערגעלאָזט דאָ קיין זרע. אָבער ווער עס האָט דאָ איבערגעלאָזט קינדער, אַל תבכו לו און עס איז אסור, אַזוי ווי איך האָב געזאָגט, זיך צו מתקשה זיין אויף זיין מת צו פיל. און ווער עס איז מתקשה אויף זיין מת צו פיל מאַכט זיך ווי ער איז ביכולת מער רחמן פונעם הייליקן באַשעפער. און דעמאָלט דערפאַר איז זיין געוויין אַ געוויין וואָס עס איז אין אים אַ מין אַרויסרוף קעגן קודשא בריך הוא.
כי כה אמר השם אל שלום בן יאשיהו מלך יהודה המולך תחת יאשיהו אביו, אשר יצא מן המקום הזה לא ישוב שם עוד. ווער איז דער שלום בן יאשיהו? אַזוי ווי איך האָב פריער דערמאָנט, לויט דעם רד"ק איז שלום יהויכין. לויט רש"י איז שלום צדקיהו. און אַזוי ווערט ער גערופן אין דברי הימים והרביעי שלום. און מען האָט אים גערופן דעם פערטן צום מלכות פון די זין פון יאשיהו. וואָס אין אָנהייב האָט געקיניגט יהואחז, נאָך דעם יהויקים, נאָך דעם יהויכין, נאָך דעם צדקיהו. קומט אַרויס אַלזאָ אַז דער פערטער, דער פערטער זון איז צדקיהו און ער ווערט גערופן שלום. און אַפילו וואָס עס איז נישט אַרויס אשר יצא מן המקום הזה, די כוונה ווען ער איז אַרויס פון דעם אָרט לא ישוב שם עוד. איז לויט רש"י איז שלום צדקיהו. לעומת זאת נעמט דער רד"ק אַז שלום איז יהויכין. און אַפילו וואָס ער איז געווען בן בנו, בני בנים הרי הם כבנים. דערפאַר דערמאָנט ער אים מיט דעם נאָמען. און מיט אַלעם דעם ברענגט דער רד"ק די דרשת חז"ל אַז שלום איז צדקיהו אַזוי ווי רש"י ברענגט. אַ נאָך אַ דעה איז די דעה פונעם הרב אבן עזרא, וואָס דער אבן עזרא דערקלערט אַז שלום איז יהואחז. און ער איז דער וואָס איז געשטאָרבן אין מצרים, אַזוי ווי דער ענין איז מבואר אין ספר מלכים און אין ספר דברי הימים אין די ווערטער פונעם רד"ק דאָרט.
כי במקום אשר הגלו אותו שם ימות ואת הארץ הזאת לא יראה עוד. במקום אשר הגלו אותו די כוונה אין דעם אָרט וווּהין ער איז פאַרטריבן געוואָרן, דאָרט וועט ער שטאַרבן. ואת הארץ הזאת לא יראה עוד, מיינט דאָס נישט נאָר אַז קיין ירושלים וועט ער נישט צוריקקומען, נאָר אַז אַלע די לאַנד בכלל וועט ער נישט זוכה זיין צו זען. די כוונה ער וועט זיך גאָרנישט אומקערן קיין ארץ ישראל אין קיין שום אופן און אין קיין שום מצב.
הוי בונה ביתו בלא צדק ועליותיו בלא משפט, ברעהו יעבוד חינם ופועלו לא ייתן לו. האומר אבנה לי בית מידות ועליות מרווחים, וקרע לו חלוניי וספון בארז ומשוח בששר. הוי בונה ביתו בלא צדק ועליותיו בלא משפט. קעגן וועמען איז דער פסוק געזאָגט? סיי רש"י און סיי דער רד"ק דערקלערן אַז דאָס איז געזאָגט אויף יהויקים. וואָס יהויקים איז געווען אַ רשע, און ער גיט אים אָפּ ווי אַ מענטש וואָס האָט געבויט זיין הויז בלא צדק. וואָס מיינט בנה ביתו בלא צדק? זאָגט דער מלבי"ם, אָט דער יהויקים האָט זיך געבויט אַ בית מלכות, אָבער אַ ביליקע בנייה. וואָס איז אַ ביליקע בנייה? דאָס איז פועלים וואָס דו באַצאָלסט זיי נישט זייער שכר. דאָס איז זייער ביליק. איז דאָס איז אָט דער יהויקים האָט זיך געבויט אַ בית מלכות און נישט באַצאָלט דעם שכר פון זיינע פועלים. איז ער האָט געבויט זיין הויז בלא צדק. שכירות, גיט אַכט, די הלכה איז אַז מען צאָלט נאָר צום סוף. קומט אַרויס אַלזאָ אַז ווען ער האָט געדונגען די פועלים, כל זמן זיי אַרבעטן נאָך איז ער נישט חייב זיי צו באַצאָלן דעם שכר. ווייַל די אַרבעט דאָ איז אין קבלנות, איז דער קבלן, שכירות, מקבל זיין שכר נאָר צום סוף. איך האָב דיך געדונגען אין קבלנות, וועסטו מקבל זיין דיין געהאַלט צום סוף פון דער אַרבעט. אָבער גיט אַכט, דאָס איז אמת, דאָס איז מצד ההלכה. אָבער מיט אַלעם דעם, מצד הצדק, וואָס דאָס איז לפנים משורת הדין, וואָלט געווען ראוי אַז דו זאָלסט באַצאָלן דעם שכר שוין תוך כדי דער אַרבעט. און דערפאַר גיט אַכט ווי ער גיט אים אָפּ, ער בויט זיין הויז בלא צדק. צדק איז לפנים משורת הדין, דאָס איז צו טאָן צדקה. איז דו האָסט געבויט דאָס הויז און נישט געטאָן לפנים משורת הדין, נישט געטאָן צדקה. ועליותיו בלא משפט. ווען ענדיקט מען דאָס הויז? ווען מען בויט די עלייה. די עלייה, האָסט איצט שוין געענדיקט דאַרפסטו באַצאָלן. אויב איצט צאָלסטו נישט, איז דאָס נישט בלא צדק, דאָס איז בלא משפט. ווייַל דער תשלום איצט קומט במשפט, בדין קומט אַז דו זאָלסט באַצאָלן, אַז דו זאָלסט אָפּצאָלן דעם חוב. איז דאָס הויז האָסטו געבויט בלא צדק ווייַל פונעם צדק וואָלט געווען ראוי אויך תוך כדי דער בנייה זיי צו באַצאָלן. און די עלייה האָסטו געענדיקט צו בויען בלא משפט, ווייַל דער משפט באַשטימט, דער משפט דאָס איז דער חוק און די הלכה באַשטימען אַז ביים סוף פון דער בנייה דאַרף מען באַצאָלן די פועלים כמשפטם.
און דעמאָלט, ברעהו יעבוד חינם ופועלו לא ייתן לו. זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן שכר און פעולה. דער שכר דאָס איז לויט וואָס מיר האָבן אָפּגעמאַכט צווישן אונדז. שכר שכיר. שכר שכרתיך. לויט וואָס? לויט דעם אָפּמאַך צווישן אונדז. וויפל אַרבעט, וויפל איך צאָל, דאָס איז דער שכר שכיר. בדרך כלל אין רוב ערטער איז דאָס לויט דעם אָפּמאַך. ביי אונדז אין לאַנד ווי באַוווּסט אַרבעט עס אַנדערש אין גאַנצן, תמיד וועט דיר דער בעל מקצוע זאָגן אַז דאָס איז געשטיגן צוויי מאָל לכל הפחות, ווייַל ער האָט געהאַט הוצאות און ער האָט אויף דיר נאָר פאַרלוירן געלט. ער איז דאָ געווען צוויי וואָכן און אַרויס מיט 50 טויזנט שקל אָבער ער האָט אויף דיר נאָר פאַרלוירן געלט. עס מאַכט נישט אויס. אָבער אויף אַ געוויינטלעכן אופן זאָלן מיר וויסן אַז אויף אַ געוויינטלעכן אופן ווען מען מאַכט אָפּ אַ שכר, איז דאָס אַן אָפּמאַך. לעומת זאת איז דאָ שכר פעולה. שכר פעולה דאָס איז לויט וואָס אַ מענטש האָט געטאָן און געאַרבעט, אַפילו וואָס ער האָט מיט אים נישט אָפּגעמאַכט מראש, לויט מיין פעולה זאָלסטו מיר באַצאָלן. אַפילו וואָס מיר האָבן נישט אָפּגעמאַכט מראש, לויט וואָס איך האָב געטאָן קומט מיר צו מקבל זיין. זאָגט קום זע דאָ, און הוא ברעהו יעבוד חינם. נישט נאָר אַז ער גיט אים נישט זיין שכר ווייַל ער האָט מראש מיט אים נישט אָפּגעמאַכט אויף אַ שכר, נאָר אויך ופועלו לא ייתן לו. לויט דעם שכר פעולה, גוט לאָז אַוועק, האָסט מיט מיר נישט אָפּגעמאַכט, קום זאָלן מיר נאָכקוקן וואָס איך האָב געטאָן, וויפל איז דאָס ווערט, זאָלסט מיר באַצאָלן לויט דעם. אויך ופועלו לא ייתן לו, וואָס פועלו האָבן מיר געזאָגט דאָס איז לויט דער פעולה, נישט לויט אַן אָפּמאַך וואָס איז געמאַכט געוואָרן מראש. איז קום זע ביז וויפל אַ רשע איז געווען אָט דער יהויקים. דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאָטער אַז ער דערקלערט פועלו, ופועלו לא ייתן לו, וואָס איז דער פירוש? ביכולת גיט ער אים נישט דעם שכר פון זיין פועל, דאָס איז די כוונה ופועלו לא ייתן לו. יאָ? עס קומט די פועלים אַ שכר, איז ופועלו, דעם שכר פון זיין פועל גיט ער אים נישט. ער האָט נישט געגעבן דעם פועל וואָס האָט געטאָן די אַרבעט פון דער בנייה, ער האָט אים נישט געגעבן זיין שכר.
האומר אבנה לי בית מידות ועליות מרווחים, וקרע לו חלוניי וספון בארז ומשוח בששר. האומר אבנה לי בית מידות. בית מידות די כוונה אַ גרויסע הויז. אַזוי ווי די מענטשן דאָרט אנשי מידות. און פאַר וואָס רופט מען דאָס בית מידות? ווייַל דעם אָרט האָט מען וואָס צו מעסטן. ווען דער אָרט איז קליין דאַרף מען נישט, זאָגסטו וויפל איז דאָס? צוויי מעטער אויף צוויי מעטער, דאָס נישט. אָבער ווען דער אָרט איז גרויס, זאָגסטו ברענג אַ מעסטער זאָלן מיר זען וויפל גרויס. און דאָס איז אַגב די סיבה וואָס אנשי מידות ווערן גערופן אנשי מידות. פאַר וואָס? דאָרט דערקלערן חז"ל אַז אַ מענטש וואָס זעט זיי הייבט אָן צו מעסטן. זאָגט זאָג וויפל איז דאָס? מיר דאַכט פיר מעטער דער מענטש דאָ. ניין, מיר דאַכט דאָס איז דרייַ אָדער דרייַ און אַ האַלב. דאָס איז אנשי מידות. יעדער וואָס זעט אים הייבט אָן אים צו מעסטן. איז דערפאַר איז דאָ אַ גרויסע הויז אָדער גרויסע מענטשן ווערן גערופן אנשי מידות. איז ווער עס האָט געבויט זיין הויז, האומר אבנה לי בית מידות ועליות מרווחים. וואָס איז דאָס ועליות מרווחים? עליות מרווחים זענען דאָ וואָס דערקלערן אַז די כוונה איז אַ לשון פון ברייטע, יאָ, אַזוי ווי ורווח לשאול, אַ לשון פון הרחבה. און דאָס איז איין ערקלערונג וואָס דער רד"ק ברענגט, און עס איז דאָ נאָך אַן ערקלערונג אַז מרווחים די כוונה איז אַ לשון פון אַן אָרט וווּ עס קומט אַרייַן דער ווינט. אַזוי דערקלערט דער מלבי"ם. מרווחים אַ לשון פון וווּ עס הערשט דער ווינט. איז מען פלעגט עפענען גרויסע פענצטער כדי דער ווינט זאָל הערשן און אַרייַנקומען און אָפּקילן דאָס הויז. וקרע לו, יאָ, וואָס איז דאָס וקרע לו? ברייטע פענצטער, עליות מרווחים וקרע לו חלוניי. קרע לו חלוניי די כוונה ער האָט אים דערברייטערט די פענצטער. אַזוי ווי ותקרעי בפוך עינייך, קרעת בשמיים ירדת, יאָ, אַלע די זענען אַ לשון פון עפענען. און דאָס הויז ספון בארז, עס איז געדעקט מיט ארזים. ומשוח בששר, די כוונה איז מען פלעגט מאַכן אַלערליי צירונגען אויף די ווענט און פלעגט שמירן, דערפאַר ווערט דאָס גערופן מרוח ווייַל דאָס איז געווען אויף אַ וועג פון שמירן, אַ סאָרט פאַרב וואָס איז פון די מיני ציורים און קאָלירן וואָס ווערט גערופן ששר. יאָ, איז מען פלעגט אים שמירן און באַשענען דאָס הויז. וואָס האָט ער געוואָלט זאָגן מיט דעם רעיון? זאָגט דער מלבי"ם, אַז ער האָט דיר געוואָלט זאָגן קום און זע די רשעות פון יהויקים. אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז יהויקים האָט נישט געהאַט אַ הויז אַן אָרט צו וווינען. נאָר ער זאָגט אבנה לי בית מידות. דאָס הויז און די עליות און די פענצטער, אַלע זענען געמאַכט געוואָרן מיט אַ גרויסע הוצאה. איז דו גייסט און בויסט זיך אַ בית מידות ווען דו האָסט וווּ צו וווינען, און אַלץ דאָס מיט אַ גרויסע הוצאה אויף וועמעס חשבון? אויף חשבון די פועלים וואָס זיי האָבן געאַרבעט אומזיסט און נישט מקבל געווען זייער געהאַלט.
התמלוך כי אתה מתחרה בארז? אביך הלוא אכל ושתה ועשה משפט וצדקה, אז טוב לו. ער זאָגט אים התמלוך? רש"י דערקלערט צי דו וועסט מאריך ימים זיין אין דיין קיניגרייַך? מיינסטו אַז דיין קיניגרייַך איז אויף אייביק? און דעמאָלט דורך דעם דערלויבסטו זיך צו פאַרשווערן דיין ממשלה. פאַר וואָס? כדי צו לאָזן וויסן אַלעמען איך בין אַ מלך. דו ווילסט ווייַזן אַלעמען איך בין פּוטין, איך האָב אַ שלטון אָן אַ מיצר. איז נאָר ווער עס טראַכט צו קיניגן פאַר אַ לאַנגער תקופה וויל באַגרונטן זיין שלטון און ווייַזן אַלעמען ביז וויפל ער איז דער בעל הבית דאָ. אָבער אויב עס איז קלאָר מראש אַז די מלכות ווערט אָט אָט צוגענומען פון דיר, נאָך אַ ביסל גייט די גאַנצע שטאָט אַרויס אין גלות און ווערט חרוב און פאַרברענט, וואָס דאַרפסטו ווייַזן דיין מלכות און ממשלה? עס איז נישטאָ קיין שום צורך אין דעם, ווייַל די מלכות און ממשלה ממילא וועלן דאָ נישט מאריך ימים זיין. איז התמלוך, וועסט מאריך ימים זיין אויף דיין קיניגרייַך? קום זע דיין פאָטער ווי ער האָט זיך געפירט. יאשיהו האָט געגעסן און געטרונקען און געטאָן משפט וצדקה, איז טוב לו. ער האָט זיך געפירט מיט ענווה, געגעסן און געטרונקען און געזען גוטס אַלע טעג פון זיין לעבן. דער רד"ק דערקלערט וואָס איז דאָס כי אתה מתחרה בארז? זאָגט דער רד"ק די כוונה איז דו מישסט זיך אַרייַן און האַלטסט זיך אָן אין ארזים. די כוונה דו בויסט דיר אַ בנין פון ארזים. אביך הלוא אכל ושתה ועשה משפט וצדקה. עס איז נישט קלאָר וואָס איז דאָס האכל ושתה דאָ. וואָס וויל ער אים זאָגן? געגעסן און געטרונקען, נו און דעמאָלט וואָס, דאָס איז גוט, דאָס איז נישט גוט? וואָס וויל ער זאָגן מיט דעם? זאָגט דער רד"ק אַז ער קומט ביכולת אים זאָגן, איך בין נישט עיני צר אין דיינע הנאות, אין דעם וואָס דו עסט און טרינקסט. אויב דו וואָלסט געטאָן משפט וצדקה, איז עס לבריאות, אָבער לכל הפחות זאָלסטו טאָן משפט וצדקה.
ווייַל אָט קום זע אַז באמת דיין פאָטער יאשיהו האָט געגעסן און געטרונקען אַזוי ווי דער מנהג המלכים און הנאה געהאַט פון וואָס עס איז אים ראוי צו הנאה האָבן, ער האָט הנאה געהאַט בטובתו, ער האָט געטאָן משפט וצדקה איז טוב לו, ער האָט געהאַט גוט אַלע זיינע טעג. דאָס הייסט עס איז נישטאָ קיין מניעה אַז דו זאָלסט קענען עסן און טרינקען און הנאה האָבן, אָבער אַז אַלץ זאָל זיין מיט צדק און מיט יושר. לעומת זאת דו האָסט הנאה, עסט און טרינקסט מדלא דילה, פון וואָס עס איז נישט דיינס. פון וועמעס עסטו? אויף חשבון די פועלים, אויף חשבון די וואָס האָבן דיר געבויט דאָס הויז, אויף זייער חשבון עסטו און טרינקסט. איז דיין עסן און טרינקען זענען אין עושק און אין חמס. איז אויב אַזוי זאָגט ער אים די זאַך איז אַ זאַך גרוע ביותר. פאַר וואָס וועסטו נישט טאָן אַזוי ווי דיין פאָטער וואָס האָט געגעסן און געטרונקען און געטאָן צדקה ומשפט.
עס איז דאָ נאָך אַן ערקלערונג וואָס זאָגט אַז יהויקים פלעגט תמיד טאָן תעניות. און דעמאָלט וואָס? ער פלעגט טאָן שלעכטע מעשים און פאַסטן. און דעמאָלט דורך דעם וועלן אַלע די שלעכטע מעשים אים מכפר זיין. איר קענט די מענטשן וואָס קומען איין מאָל אַ יאָר ביום הכיפורים, קויפט די פתיחת ההיכל און זהו רבונו של עולם, בסדר מיר זענען צוגעפאַסט, בסדר נעם דיינס, לאָז מיך אָפּ ביז קומענדיק יאָר, יאָ? און יעדעס יאָר קומט ער קויפט זיך נאָך אַ יאָר, קויפט די פתיחת ההיכל 10,000 דאָלאַר, זהו רבונו של עולם זאָלסט נישט האָבן קיין טענות, איך בין געווען, עס איז אַפילו דאָ אַ קבלה און תיעוד און אפשר האָט ער זיך אויך געמאַכט אַ סעלפי ביום כיפור, יאָ? אָט זעסטו איך בין פאָטאָגראַפירט, אַלע זעען, איך בין דאָ, זהו פאַרטיק. איז דאָס איז געווען יהויקים. יהויקים פלעגט תמיד פאַסטן און האָט געהאַלטן אַז די תעניות זענען אַ תשלום פאַר זיינע שלעכטע מעשים. דערפאַר זאָגט ער אים אביך הלא אכל ושתה ועשה משפט וצדקה. זאָלסט מיר זיין געזונט, עס, טרינק, טו משפט וצדקה. טו נישט קיין תעניות און גיי גזלען.
איר ווייסט אַז אַ מאָל איז געקומען אַ געוויסער עושר צו איינעם פון די גדולי האדמו"רים. און דער רבי האָט אים געפרעגט זאָג וואָס עסטו? מען האָט אים געזאָגט אַז ער איז אַן עושר קמצן. וואָס עסטו? זאָגט ער אים איך וועל דעם רבין זאָגן, איך יאָג נישט נאָך די תאוות, איך עס שוואַרץ ברויט און אַ ביסל אָליוון און דאָס. זאָגט אים דער רבי וואָס רעדסטו? וואָס איז דאָס פאַר אַ צורה? וואָס רעדסטו? זאָגט ער אים דו דאַרפסט עסן געשטאָפּטע גענדז, דו דאַרפסט עסן סטייקס, דו דאַרפסט עסן לויט וואָס דער השם האָט דיך באַגנעדיקט און דיר געגעבן. פּשש, יאָ אַזוי זאָגט דער רבי? אַזוי זאָגט דער רבי. גוט בסדר. נאָך צו הערן דאָס פונעם רבין. גוט, ער איז אַרויס, פרעגט דער שמש דעם רבין, וואָס איז באַוווּסט ווי אַ גרויסער סגפן, ווי אַזוי האָט דער רבי אים דאָ געעפנט אַ טיש? זאָגט אים דער אדמו"ר פאַרשטיי, אָט דער מענטש אויב ער וועט עסן געשטאָפּטע גענדז איז דאָ אַ סיכוי אַז די עניים וועט ער געבן שוואַרץ ברויט. אָבער ער עסט שוואַרץ ברויט איז ער איז זיכער אַז פאַר די עניים איז גענוג שאָטער. זאָגט ער אים עס אַזוי ווי עס פאַסט, לכל הפחות זאָלסטו פאַרשטיין אַז דער עני דאַרף עפּעס ווייניקער, אָבער ווען דו ביסט מיט קושי אויף דיר אַליין גיסטו נישט, איז וואָס וועסטו נאָך דעם געבן דעם עני?
איז עס איז אַ מאָל אַז עס איז בעסער אַז אַ מענטש זאָל עסן אַזוי ווי עס פאַסט. זאָגט ער אים עס אַזוי ווי עס פאַסט און דער עיקר זאָלסטו טאָן משפט וצדקה. דער הרב חיד"א דערציילט אין מעגל טוב אַז אין זיינע נסיעות איז ער אויך אָנגעקומען קיין תוניס. זאָגט ער איך בין דאָרט אָנגעקומען, האָב זיך אָפּגעשטעלט ביי אַ געוויסן חכם תוניסאי, מען האָט אים דערלאַנגט צו עסן, איך האָב געקוקט אויף דעם טעלער, איך בין דערשראָקן געוואָרן. איך האָב געזאָגט וווּ גייט אַלץ דאָס אַרייַן? ער זאָגט וויפל דאָ רעדט מען, מען האָט דערלאַנגט דעם בעל הבית. זאָגט דער בעל הבית האָט געגעסן און גאָרנישט איבערגעלאָזט. זאָגט אָבער נאָך דעם, זאָגט ער האָט גענומען אַ גמרא, זיך געזעצט און געלערנט אַ גאַנצע נאַכט. מיט אַ געוואַלדיקער התמדה זאָגט ער אָן אַ הפסק. זאָגט און דעמאָלט האָב איך געזאָגט כפי אכילתו כן לימודו. בסדר, אַ רכב דאַרף פאָרן, מען דאַרף אים אָנפילן מיט ברענשטאָף. איז ער האָט אים אָנגעפילט אַזוי ווי עס פאַסט, אָבער נאָך דעם געלערנט אַזוי ווי עס פאַסט. נישט אַ מענטש אַ, איך בין שווער, נאָך אַזאַ סעודה, בפירוש דאַרף ער אַ שיין בעטל. פאַרשטייסטו? מוז אַ בעטל. ניין, אַ מענטש האָט געגעסן, איצט זיץ און לערן. אַ מענטש נאָך דעם וואָס ער האָט געגעסן... איז ער זאָגט אים שוין בעסער דו זאָלסט עסן. דיין פאָטער יאשיהו האָט געגעסן, אָבער געטאָן משפט. אָבער וואָס טוסטו? טוסט סיגופים און טוסט נישט קיין משפט?
אויף דעם זאָגט ער אים בעצם התמלוך, זאָגט דער מלבי"ם, מיינסטו אַז דו ביסט אין דעם מתחרה בארז, דהיינו האָסט דיר געמאַכט אַזאַ גרויסע הויז, קום זע אַז דיין פאָטער האָט געגעסן און געטרונקען און זיך נישט געפירט אַזוי ווי דו. דער מלבי"ם דערקלערט וואָס איז בעצם דאָ די תביעה אויף זיין פאָטער. זאָגט ער אים קום זע אַז דיין פאָטער אויך אין דער שעה וואָס ער האָט געגעסן און געטרונקען, אויך אין יענער צייַט האָט ער געטאָן משפט. מיינט דאָס, לויטן מלבי"ם, אַז האכל ושתה קומט דאָ אַרייַן ווי אַ מעלה פון יאשיהו. וואָס איז בעצם געווען די מעלה? אַז יאשיהו אויך אין דעם עצם עסן, בעת דעם עסן, איצט קומט אַ מענטש צום משפט, פלעגט ער טאָן משפט. ער האָט אים נישט געזאָגט אדוני, נישט שטערן, איצט עס איך. ניין. נאָר ער האָט געגעסן און געטרונקען און געטאָן משפט וצדקה. אין יענער צייַט וואָס ער עסט און טרינקט, דאָס הייסט זיין עסן און טרינקען איז ביי אים נישט געווען דער עיקר. ביז אַזוי אַז ער איז געווען מוכן אַז מען זאָל קומען משפטן ביי אים אויך בעת זיין עסן, ווייַל דעמאָלט טוב לו. ווייַל באמת איז נישטאָ בעסער פאַר אַ מלך צו זוכן די טובה פון זיין אייַנזאַמלען, נאָר די טובה פון כלל, זאָגט דער מלבי"ם. און דיין פאָטער האָט זיך באמת געפירט כהוגן, נישט אַזוי ווי דו.
דן דין עני ואביון, אז טוב. הלא היא הדעת אותי נאום השם. ער זאָגט אים אָט זע אַז דיין פאָטער דן דין עני ואביון. דהיינו זאָלסט נישט טראַכטן אַז ער האָט מבטל געווען זיין סעודה כדי צו משפטן אַלערליי חשובע ענינים און אַלערליי פאַרפּלאָנטערטע און פאַרוויקלטע דינים וואָס זענען צו אים געקומען. ער זאָגט אים ניין, בעת דיין פאָטער האָט געגעסן און געטרונקען, האָט מען אים געשטערט אין מיטן עסן און ער האָט געטאָן דין עני ואביון. דהיינו דין עני ואביון, זאָג זיי זיי זאָלן וואַרטן אויף נאָך דעם. זאָג זיי זיי זאָלן רעדן דאָרט אונטן אין בית המשפט המחוזי, משפט השלום, דאָרט... ניין, דיין פאָטער פלעגט אָפּשטעלן זיין סעודה און טאָן דין עני ואביון. זאָגט איז טוב לו. דאָס הייסט דער טוב לו איז נישט געווען אין דער סעודה, נאָר דער טוב לו, ווען האָט ער זיך געפילט גוט? ווען ער האָט געטאָן משפט. ווען ער האָט געפירט די קיניגרייַך מיט צדק און מיט יושר. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, הלא היא הדעת אותי נאום השם. דאָס איז די עדות אַז ער האָט מיך געקענט. אַזוי ווי עס שטייט כי לא לאדם תשפטו כי לה' ועמכם בדבר המשפט. מיינט דאָס, ווען אַ מענטש פילט אַז דער משפט וואָס ער משפטט איז אַ משפט לאלוקים הוא, דעמאָלט פילט ער זיך אַ שותף אין דער הנהגה פונעם רבונו של עולם און דאָס איז דער אמתער גוטס, אַ סך מער גוט ווי ענדיקן זיין סעודה.
כי אין עיניך ולבך כי אם על בצעך, ועל דם הנקי לשפוך, ועל העושק ועל המרוצה לעשות. ער זאָגט אים קום און זע, דו לעומתו אין עיניך ולבך כי אם על בצעך. דהיינו דיין גאַנצער ענין איז נאָר רדיפת הממון. כי אם על בצעך, דהיינו דו זוכסט נאָר צו בצוע בצע, צו גזלען ממון. ועל דם הנקי לשפוך, ועל העושק ועל המרוצה לעשות. וואָס איז דאָס המרוצה? המרוצה דאָס איז אַ לשון פון ריצוץ דלים, אַזוי ווי רש"י זאָגט. און דאָס איז אַ לשון פון שבר, אַזוי ווי אַ לשון לרוצץ, אַ לשון צו צעברעכן, אַזוי ווי את מי עשקתי ואת מי רצותי, יאָ? דער חילוק צווישן זיי, דער עושק דאָס איז אין ממון, לעומת זאת דער מרוצה דאָס איז אין גוף, לרוצץ, ער צעברעכט זיין גוף. ווי אַזוי? ער פלעגט אים אַרבעטן און נישט באַצאָלן זיין שכר, אַזוי ווי מיר האָבן געזען לעיל, ער גזלט פון אים דעם שכר שכיר. ער פלעגט אים שלאָגן כדי ער זאָל טאָן די מלאכה אַזוי ווי עס פאַסט, ער צווינגט אים צו זיין אַרבעט, דאָס איז מרוצה, ער צעברעכט זיין גוף. און נישט גענוג מיט דעם, נאָר אויך ער זאָגט דיר ועל דם הנקי לשפוך. זאָגט אָט זע, אויך דו גיסט דם נקיים, די כוונה אַ רוצח שלא בדין ושלא במשפט. און אויף דעם שטייט אין דברי הימים ותועבותיו אשר עשה והנמצא עליו אינם כתובים על ספר מלכי ישראל ויהודה. וואָס איז דאָס ספר מלכי ישראל ויהודה? רד"ק דערקלערט אַז דאָס איז דער ספר. די כוונה דאָ אַז ער רעדט דאָ אויף מלכי יהודה און אויף מלכי ישראל, די כוונה ספר ירמיה. דאָ זעען מיר בפירוש די עוולות פון אליקים פון יהויקים.
דער מלבי"ם דערקלערט וואָס איז דאָס אין עיניך ולבך כי אם על בצעך. זאָגט דער מלבי"ם אַז דאָס קומט אויסצודריקן סיי די ראייה פון די אויגן וואָס דאָס איז אַ חושדיקע ראייה, און סיי די ראייה פון האַרצן. ווייַל חז"ל זאָגן אַז די אויגן און דאָס האַרץ זענען צוויי סרסורי החטא. וואָס איז דאָס סרסור? סרסור דאָס איז אַ מיטלמאַן אין לשון חז"ל. צוויי סרסורי החטא, די כוונה ווען נישט די אויגן און דאָס האַרץ, וואָלט אַ מענטש בכלל נישט געהאַט קיין שייַכות מיט דער דרויסנדיקער וועלט, ער וואָלט זיך נישט מתאווה געווען צו אַלץ וואָס איז אין דרויסן. פאַר וואָס איז ער מתאווה? ווייַל די אויגן זעען און דאָס האַרץ חמדט. און היות אַזוי, איז דאָ דערמאָנט ער עיניך ולבך, די כוונה די צוויי סרסורים ביי דיר אַרבעטן אויף אַ פולן אופן. אָט זע עיניך ולבך די גאַנצע צייַט אויף וואָס? על בצעך. דערקלערט דער מלבי"ם, דו האָסט קיין שום זאַך נישט אין וועלכער דו טוסט עפּעס לטובת הכלל. אויב שוין דו טוסט עפּעס, איז דאָס תמיד מיט אַ מחשבה וואָס וועט מיר אַרויס פון דעם. אַ פּאָליטיקער בקיצור. ער זאָגט אַלץ לטובת דיר אַליין, נישט אין אַ מחשבה און נישט בפועל, וועסטו גאָרנישט טאָן אויב דו זעסט נישט אין דעם אַ רווח פאַר דיר אַליין. ועל דם הנקי לשפוך, דהיינו דער תפקיד פונעם מלך דאָס איז צו דרשען דם נקיים, דאָס איז צו יאָגן די שופכי דם נקי. דהיינו צו טאָן צדק ומשפט, נישט צו געבן אַ מצב אין וועלכן מענטשן וועלן רוצח'ן אָדער טאָן עוולות און דאָס וועט אַריבער בלא משפט, ווייַל מלך במשפט יעמיד ארץ. און דו נישט נאָר אַז דו שטראָפסט נישט דעם שופך דם נקי, נאָר ועל דם הנקי לשפוך, דו אַליין גיסט דם נקי. און דו אַנשטאָט צו האַלטן אַן אויג אויפן עושק און אויפן מרוצה, די כוונה אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט לרוצץ, דהיינו אַז מען זאָל נישט טאָן אַזעלכע זאַכן ביי דיר אין קיניגרייַך, טוסט דו אַליין אַזעלכע זאַכן. איז אַלץ דאָס איז אַ הקדמה כדי דיר צו זאָגן וואָס איז די שטראָף.