אמר השם, לא שריתיך לטוב, אם לא הפגעתי בך בעת רעה ובעת צרה את האויב. אמר השם, דער אויבערשטער ענטפערט אים. אם לא שריתיך לטוב, ווען עס שטייט "אם לא", איז דאס א לשון פון א שבועה. רש"י ברענגט עטליכע דוגמאות. אם לא שריתיך לטוב, דער טייטש איז: איך שווער אויב איך וועל דיר נישט איבערלאזן צום גוטן. אפילו איך האב פריער געזאגט "שאריתם לחרב אתן", איז דאס אבער נישט כולל דיך. דו, דער נביא, שריתיך. רש"י ערקלערט אז "שריתיך" איז מלשון "שאריתך". דו נביא, דיין איבערבלייבעניש וועט זיין צום גוטן. די גזירה נעמט דיך נישט אריין, דו וועסט געראטעוועט ווערן. ממילא, אפילו דו קלאגסט יעצט: מען שילט מיך, מיין שליחות איז אן כפוית טובה שליחות, ווייל איך וויל זיי געבן און שענקען נאר גוטס, אבער צום סוף כאפ איך נאר שטיינער און בליסטראות - זאגט אים דער אויבערשטער: זארג זיך נישט, זיי וועלן טאקע אונטערגיין, אבער דו וועסט געראטעוועט ווערן. און דערפאר "בעת רעה ובעת צרה הפגעתי בך". דאס איז וואס עס שטייט, אם לא הפגעתי בך בעת רעה ובעת צרה את האויב. וואס מיינט דאס "הפגעתי בך את האויב"? נבוזראדן איז געקומען צו ירמיהו און אים געזאגט: ירמיהו, דו ביסט באפרייט; איך האב נישט קיין שום טענות קעגן דיר, וויבאלד דו, ירמיהו, האסט זיי מוסר געזאגט ווי עס דארף צו זיין; דו האסט זיי געזאגט זאלן זיי זיך אונטערווארפן אונטערן יאך פון נבוזראדן, דו האסט זיי געזאגט זיי זאלן נישט רעבעלירן. ממילא, לויטן קעניג האט ער געטאן א גוטע דינסט, ווייל ער האט נישט אונטערגעהעצט דעם עם צו קעמפן ביזן לעצטן טראפן בלוט, ווייל ער האט געוואוסט אז דאס איז א גזירה מאת השם, און על פי השם זענען מיר פאראורטיילט געווארן דערויף, און וואס מען פאדערט איז גלות; מען פאדערט גלות און מען פאדערט אז מיר זאלן מקבל זיין דעם דין שמים, און דעמאלט וועט מען טאקע זוכה זיין צו רחמים. קומט דאך אויס, אז מצד דעם קעניג איז נישט געווען קיין שום תביעה קעגן ירמיהו.
און דערפאר האט ער אים געזאגט: דו ביסט באפרייט, דו קענסט גיין לויט דיין וועג. דאס איז וואס ער זאגט "הפגעתי בך", הפגעתי בך מיינט די רייד פונעם שונא, נבוזראדן, וואס ער וועט דיך כביכול בעטן און מפציר זיין, מלשון "במפגיע", ער וועט רעדן און מפציר זיין אין דיר, הפגעתי בך בעת רעה ובעת צרה את האויב, אז דער שונא וועט דיר זאגן גיי דיר לופטערן אויף דיין וועג, ער וועט דיך פרובירן איבערצורעדן זיך צו באפרייען און ארויסצוגיין. און דערנאך, נאכן הריגה פון גדליהו בן אחיקם, "הפגעתי בך" מיינט אז זיינע שונאים פון כלל ישראל האבן זיך געוואנדן צו אים מיט בקשות. ווייל נאכדעם וואס גדליה בן אחיקם איז דערהרגעט געווארן, די אלע וואס זענען ביז יעצט געווען אינעווייניג אין כלל ישראל קעגן דעם נביא, זענען אויך געקומען שלום מאכן מיט אים. זיי זענען אויך געקומען צו אים הערן פון אים אן עצה, ווייל זיי האבן געזען אז אלעס וואס ער האט פאראויסגעזאגט איז צום סוף פארווירקליכט געווארן. און דעמאלט האבן אלע איינגעזען זיין כח, יעדער האט פארשטאנען אז זיין גאנצער כוונה איז נאר געווען אונז צו פארבעסערן. און דערפאר זאגט ער אים: אם לא הפגעתי בך בעת רעה ובעת צרה. זאגט דער מלבי"ם: פארוואס דער כפל לשון? "בעת רעה" איז בשעת'ן חורבן; און "בעת צרה" איז ווען גדליהו בן אחיקם איז דערהרגעט געווארן. אזוי ווי מיר רעדן דא פון צוויי זאכן וואס ביידע וועלן שלום מאכן מיט דיר - איינס וועט זיין נבוזראדן, דערויף זאגט ער "בעת רעה", דאס הייסט ביים חורבן; און "הפגעתי בך" אויך די מענטשן וואס ביז יעצט זענען ארויסגעטרעטן קעגן דיר, אז אויך זיי וועלן קומען צו דיר בעטן פון דיר אן עצה, דאס איז "בעת צרה", ווען עס איז זיי ענג און ביטער געווארן ביים אומקום פון גדליה בן אחיקם. זאגט ער אים: אין די ביידע צייטן וועסטו זען ווי איך האב צוגעפירט אז די אלע וואס שטעלן זיך קעגן דיר זאלן זיך בייגן צו דיר, מיט פשוטע ווערטער: די וואס זענען ביז יעצט געווען קעגן דיר, וועלן נאך אנערקענען דיין גרויסקייט.
שריתיך, ווי מיר האבן יעצט מסביר געווען, איז מלשון "שאריתך". אזוי ערקלערט רש"י בשם מנחם, איינער פון די בעלי דקדוק. און רש"י ברענגט נאך א פירוש בשם דונש, און דער פירוש איז אויך דער וועג וואס דער רד"ק גייט דערמיט, אז "שריתיך" איז אזוי ווי "משרי קטרין", דאס הייסט מען בינדט אויף די קניפן. שריתיך איז אזוי ווי מען זאגט "כולם שרויים לכם". וואס מיינט "שרויים לכם"? נישט קיין שרויה, נישט קיין מצה שרויה. ביי די אשכנזים עסט מען נישט קיין געבראכטס (שרויה), אבער ביי די ספרדים זאגט מען "כולם שרויים לכם" - עס איז נישטא קיין שום פראבלעם, אלעס איז אויסגעלייזט און ערלויבט. "שרוי" איז מלשון מתיר זיין, אויסבינדן, מותר. מותר מיינט נישט בלויז ערלויבט און נישט פארבאטן, ווייל באמת פאר דעם לשון זענען דא צוויי באדייטן. א מענטש האט געוואלט ארויפגיין מיט זיין הונט אויפן באן, האט אים דער קאנדוקטאר געזאגט: "אסור מותר, מותר אסור". אסור מותר, מותר אסור! אויב ער איז צוגעבונדן (אסור), דעמאלט איז ערלויבט (מותר), דו מעגסט אים מיטנעמען; אבער אויב ער איז פריי און לויז (מותר), אן א שטריק, דעמאלט איז עס פארבאטן (אסור), איך לאז דיר נישט אריין. דאס איז א מליצה וואס ווייזט אז "אסור" מיינט סיי פארבאטן און סיי געבונדן, און פונקט אזוי איז "מותר" סיי אויסגעבונדן און סיי אן היתר. אזוי ערקלערט אויך דא דונש, אז וואס עס שטייט "אם לא שריתיך לטוב", מיינט דאס אזוי ווי נבוכדנצר האט אים געזאגט: איך האב דיך אויסגעקייטלט פון די אייזענע קייטן; שריתיך איז מלשון מתיר זיין די געפאנגענע, איך האב אויפגעמאכט דיינע קייטן און דו קענסט יעצט ארויסגיין פרייערהייט. דאס איז דער טייטש פון "שריתיך לטוב" לויטן מהלך פון דונש.
הירוע ברזל ברזל מצפון ונחושת. דער אויסדרוק "הירוע ברזל ברזל", מיינט צי קען דען איין אייזן צעברעכן דאס צווייטע אייזן? דאס הייסט, כדי צו צוברעכן איין אייזן, מוז מען האבן עפעס וואס איז פיל שטארקער פון אים. איך קען זאגן אז אייזן צוברעכט האלץ, ווייל ווען עס איז דא א קאמף צווישן אייזן און האלץ, בלייבט דאס אייזן דער בעל מנצח; אבער אייזן קען נישט צעקלאפן א צווייט אייזן, פונקט ווי איך וועל נישט זאגן אז גלאז צוברעכט גלאז, ווייל ביידע זענען דאך פון די זעלבע גלאז. ווידער אבער, קען איך זאגן אז געהארטעוועטע גלאז צוברעכט געווענליכע גלאז, און דאס זעלבע קען מען זאגן אז געהארטעוועט אייזן צוברעכט געווענליך אייזן; א בוירער קען דורכבוירן אייזן נאר צוליב דעם וואס ער איז ספעציעל געהארטעוועט, ווייל אן דעם וואלט ער בשום אופן נישט געקענט מאכן קיין לאך דערין. דאס זעלבע איז אויך דא, די פראגע איז נאר: וועלכער אייזן איז בכח צו צוברעכן דעם אנדערן אייזן? ערקלערט רש"י, אז דאס אייזן וואס קומט פון צפון איז פיל הארטער ווי אלע אנדערע סארטן אייזן. ממילא: "הירוע ברזל", ווייסטו ווי אזוי? "מצפון ונחושת". ווי אזוי קען אייזן צעבראכן ווערן? דורך דעם אייזן וואס קומט פון צפון און איז פארבינדן מיט קופער. וויבאלד דאס אייזן קומט פון צפון, וואו עס געפינט זיך, ווי רש"י זאגט, דאס שטארקסטע אייזן, קען ער טאקע צוברעכן דאס געווענליכע אייזן.
רש"י ערקלערט: זיי זענען צוגעגליכן געווארן צו אייזן, "הולכי רכיל נחושת וברזל", און די רייד גייען אויפן שונא וואס קומט פון צפון; און ביי ירמיהו שטייט: "נתתיך לעמוד ברזל ולחומת נחושת", און זיינס איז שטארקער ווי זייערס, ווייל נבוכדנצר וועט קומען פון צפון. דאס הייסט, נבוכדנצר'ס אייזן איז פיל הארטער ווי זייער אייזן, ווייל נבוכדנצר'ס אייזן קומט פון צפון, און רש"י זאגט דאך אז דאס אייזן פון צפון איז הארטער ווי סיי וועלכע אנדערע אייזן. און אזוי ווי עס איז אזוי, קען ער - הגם איר זענט ווי אייזן - איינבייגן און מכניע זיין אייער אייזן. און דאס איז דער טייטש: "הירוע ברזל, ברזל מצפון ונחושת?", צי קען דען זייער אייזן צוברעכן דיין אייזן? עס איז נאך פאראן אן ערקלערונג: צי וועט דען פרעה, וואס קומט אייך צו הילף און ער איז הארט ווי אייזן, קענען צוברעכן נבוכדנצר'ן, וואס ער איז א שטארקער אייזן וואס קומט פון צפון מיט קופער? דער מושג פון "נחושת" (קופער) ווייזט תמיד אויף כח און מאכט: מצח נחושה, מגיני נחושת, נחושת וברזל, עס איז שטענדיג אן אויסדרוק פון פעסטקייט. זאגט ער דא: מיר זענען געלאפן בעטן די הילף פון פרעה, און פרעה איז דאך געווען ווי א משענת קנה רצוץ, א צעבראכענער שטעקן, ווי מיר האבן שוין מערערע מאל גערעדט, און מיר האבן זיך איינגערעדט אז פרעה וועט קענען צוברעכן נבוכדנצר'ן. דערויף זאגט ער זיי: הירוע ברזל, צי קען דען א צעבראכן אייזן צעטרעטן דאס אייזן וואס קומט פון צפון און איז פארשטארקט מיט קופער? דאס הייסט נבוכדנצר, וואס קומט אן מיט אן אומגעהויערן כח.
דער רד"ק ערקלערט אויך, אז "הירוע" איז מלשון "תרועם בשבט ברזל", דאס הייסט צוברעכן און צעקלאפן. און מיר האבן שוין אמאל ערקלערט אז די אויסדרוקן "רעע" (צוברעכן) און "רֵעַ" (א חבר) זענען אין לשון הקודש די זעלבע אותיות נישט אומזיסט; כאטש מיר פירן זיך צו שרייבן "ריע" מיט א יו"ד, שטייט עס אבער אינעם מקור אן א יו"ד. וואס איז דער שייכות צווישן א חבר (רֵעַ) און צוברעכן (רעע)? איינער האט מיר אמאל געזאגט: אמאל איז דער רֵעַ דער גרעסטער רַע (שלעכטס)... נו, אויב אזוי איז ער דאך נישט קיין ריע! מיר זוכן צו פארשטיין דעם טיפן קשר: "שמח תשמח רעים האהובים", מען רופט דעם חתן און די כלה "רעים"; און כדי דער חתן און די כלה זאלן ווערן אמת'ע רעים, וואס זאגט מען דארט? "על כן יעזוב איש את אביו ואת אמו". מיט פשוטע ווערטער: כדי צו בויען אן אמת'ע נאנטקייט און רעות, מוז מען צוברעכן (לרועע) אלע אנדערע אלטע פארבינדונגען! מען קען נישט זיין א גאנצער ריע מיט דער פרוי אין דער זעלבער צייט וואס מען איז צוגעבונדן צו די אלטע חברה פונעם גאס און פון דער געגנט... ניין, איינס פון זיי וועט זיך מוזן צעברעכן (יתרועע): אדער וועט די נאנטקייט מיט דער ווייב צעפאלן, אדער וועט די נאנטקייט מיט די חברים מוזן נאכלאזן, ווייל ביידע צוזאמען קענען נישט עקזיסטירן. און דאס זעלבע פארקערט: א פרוי קען נישט בלייבן אייניג פארנומען מיט אלע אירע פריערדיגע חבר'טעס און אין דער זעלבער צייט בויען א פולקאמע שלום בית מיטן מאן, ווייל פריער אדער שפעטער וועט קומען א צוזאמענשטויס - וועמענס רעות שטייט פריער? דעריבער, כדי עס זאל זיין אן אמת'ע רעות, מוז מען צוברעכן די פריערדיגע קייטן: "יעזוב איש", און נאר דאן "ודבק באשתו". דאס איז דער שייכות בדרך אגב צווישן "ריע" און "רעע".
הירוע ברזל, ברזל מצפון ונחושת, ערקלערט דער רד"ק, איז מלשון "תרועם בשבט ברזל", צי קען דען איין אייזן צעשניידן א צווייטן? זאגט דער רד"ק, דער ענטפער איז: אויב דאס אייזן קומט פון צפון און איז פארמישט מיט נחושת, איז עס פיל שטארקער. מיט פשוטע ווערטער: זיי האבן געמיינט אז זיי וועלן קענען בייקומען נבוכדנצר'ן ווייל "מיר זענען אויך פעסט ווי אייזן"; זאגט ער זיי: ניין, איר האט א טעות, ער איז אן אייזן וואס איז אויסגעמישט מיט קופער, און דאס איז דאס שטארקסטע אייזן וואס איז נאר פאראן, און עס קומט פון צפון, וויבאלד מצפון תפתח הרעה. דער מלבי"ם ערקלערט אז די פריערדיגע צוויי פסוקים זענען געווען ווי א מאמר המוסגר (אין קלאמערן), און באמת זענען זיי נישט געווען אזוי דירעקט פארבונדן צום ענין, נאר זיי זענען געקומען ארויסברענגען דעם ביטערן צער פון ירמיהו: איך דארף דאך נבואה זאגן פאר מיין אייגן פאלק, דאס איז מיין שוואסטער קינד, דאס איז ירושלים, ווי אזוי קען איך רעדן צו זיי אזעלכע שווערע בשורות? דאס איז געווען ירמיהו'ס שווערע פלאג, און אינצווישן לייגט ער דא אריין די מעשה פון זיין שווערן קאמף, אז די מענטשן פיינט האבן אים און ער איז געווארן אן "איש ריב ומדון". דאס איז געווען א מאמר המוסגר, און יעצט קערט ער זיך צוריק צום ענין, צו דעם וואס ער האט פריער געזאגט: "שאריתם לחרב אתן".
דאס הייסט, זיי האבן זיך פארלאזט אויף מצרים, זאגט דער מלבי"ם; זיי האבן געהאפט אז פרעה וועט זיי העלפן, אבער למעשה האט פרעה גארנישט געהאלפן; און אפילו נאכן חורבן זענען זיי דאך אנטלאפן קיין מצרים כאטש דער נביא האט זיי בפירוש אנגעזאגט נישט צו גיין, און אויך דארט האט זיי דערגרייכט די שווערד פון נבוכדנצר. דערויף האט ער זיי געזאגט: מיינט איר דען אז פשוט'ע אייזן, וואס דאס איז פרעה, קען צוברעכן נבוכדנצר'ן וואס איז א שטארק אייזן וואס קומט פון צפון? הערט נאר ווי דער מלבי"ם לייגט שיין אראפ וואס עס מיינט דאס אייזן וואס קומט פון צפון: ער זאגט אויך ווי רש"י אז דאס אייזן פון צפון איז שטארקער, אבער ער ערקלערט אז דער אייזן וואס קומט פון צפון איז דער מאגנעט! הערט א חידוש! און פארוואס הייסט ער דער וואס קומט פון צפון? ווייל ווען מען שטעלט אויס די נאדל פון א קאמפאס (א מאגנעט), וואוהין וועט זי זיך שטענדיג אויסדרייען? צו צפון! זעט ווי וואונדערבאר דאס שטימט: דאס איז דער אייזן וואס צעגליט זיך אלס אנטקעגן דעם צפון-פאלוס, און ער פארמאגט א ממשלה און א כח איבער אלע אנדערע אייזנס און ציט זיי צו זיך מיט געוואלדיגן כח; ער געוועלטיגט איבער אייזן, ער ציט דאס אייזן צו זיך. און צוזאמען מיט דעם אייזן איז אויך דא קופער, וואס דאס שילדערט די שטיצע פון די מעכטיגע פעלקער ארום וואס זענען געווען שטארק ווי קופער. און דער מלבי"ם לייגט צו: וואונדער דיך נישט ווי אזוי די נביאים און גייסטרייכע לייט האבן שוין דעמאלט געוואוסט די סגולה פונעם מאגנעט אז ער דרייט זיך צום צפון, בשעת דאס איז דעמאלט געווען פארהוילן פון די אויגן פון דער גאנצער וועלט. דאס הייסט, דער מלבי"ם האט דא א שוועריקייט, כאטש ער דערמאנט עס נישט בפירוש: חז"ל זאגן דאך אז איינע פון די חטאים פון גיחזי איז געווען אז ער האט אויפגעהאנגען אן אבן שואבת (א מאגנעט) פאר די קעלבער פון ירבעם; דאס הייסט, ירבעם האט געמאכט די עגלים, און גיחזי האט זיי געמאכט די "רעקלאמע": ער האט פשוט ארויפגעלייגט א שטארקן מאגנעט פון אויבן, און די עגלים זענען אונטערגעצויגן געווארן ארויף, זיי האבן זיך נישט צוגעקלעבט אבער זיי זענען געשוועבט אין דער לופטן, און דער עולם האט געמיינט אז זיי פליען אליין און עס ליגט אין זיי א געטליכער כח! זענען זיי דען געווען נאריש? זיי האבן פשוט נישט געוואוסט דעם סוד פונעם מאגנעט. זאגט דער מלבי"ם: וואונדער זיך נישט אז די חכמי הרוח האבן יא געקענט די טבע דערפון; דו זעסט דאך אז גיחזי האט עס געוואוסט. די קלוגערע און געלערנטע מענטשן האבן געוואוסט אז דער מאגנעט ציט צום צפון, הגם פארן פשוט'ן המון עם איז דאס נאך געווען אינגאנצן פארבארגן.
חילך ואוצרותיך לבז אתן, לא במחיר, ובכל חטאותיך ובכל גבוליך. דיין פארמעגן און דיינע אוצרות, כלל ישראל, וועל איך געבן צו רויב, אלעס וועט פארכאפט ווערן דורך די רויבער. ובכל חטאותיך, צוליב אלע דיינע זינד קומט דיר דער עונש. ובכל גבוליך, פארוואס? וויבאלד זיי האבן אויפגעשטעלט עבודה זרה אין אלע זייערע גרעניצן, אזוי ערקלערט רש"י. חילך ואוצרותיך לבז אתן לא במחיר. וואס מיינט "לא במחיר"? זאגט דער רד"ק: עס וועלן זיין אזוי פיל רויבער און אזוי פיל באבויטע זאכן, אז קיינער וועט שוין אפילו נישט וועלן באצאלן קיין פרוטה דערפאר! דאס הייסט, ווען האט א זאך א פרייז? ווען עס איז פאראן א נאכפאדערונג און די סחורה איז ווייניגער וויפיל מען זוכט, דעמאלט שטייגט דער פרייז; אבער ווען עפעס וואלגערט זיך איבעראל אן א שיעור, האט עס דאך נישט קיין שום ווערד. לופט געפינט זיך איבעראל, עס איז דא אן א מאס, דעריבער צאלט מען נישט פאר לופט. דאס זעלבע זאגט ער דא: דער רויב וועט זיין אזוי אומגעהויער פיל, יעדער וועט שלעפן אן א חשבון, ביז עס וועט שוין גארנישט ווערט זיין, אן קיין שום פרייז; ווער עס וועט עפעס וועלן פארקויפן, וועט מען אים זאגן: מיר האבן שוין אליין איבערן קאפ, וואס דרייסטו א קאפ, מיר דארפן עס נישט! און דער אויסדרוק "בלא מחיר" דרוקט שטענדיג אויס א גרויסן בזיון, פונקט ווי עס שטייט ביי דער תוכחה: "והתמכרתם שם לאיביך... ואין קנה", פון דעם גרויסן פארפלייצונג פון אידישע שקלאפן וועט קיינער שוין אפילו נישט וועלן קויפן, עס וועט נישט זיין קיין קונה. דאס זעלבע מיינט דא: דער בזיון וועט זיין אז מען קוקט עס אפילו נישט אן. מיר האבן אמאל מסביר געווען, אז די מפרשים טייטשן אזוי דעם ענין פון "מכרו... אביון בעבור נעלים": פארוואס האבן די שבטים פארקויפט יוסף'ן, האבן זיי דען געדארפט שיך? נאר זיי האבן געהאלטן אז אוועקגעבן יוסף'ן בחנם איז דער גרעסטער בזיון אויף דער וועלט, ווייל דעמאלט ווייזט מען אז ער איז אפילו קיין שום געלט נישט ווערט, ער טויג אויף גארנישט; כדי אים צו שפארן דעם שרעקליכן בזיון, האבן זיי יא גענומען געלט פאר אים. טא פארוואס האט מען זיי באשטראפט דערויף? ווייל אויב מען טוט עס נאר לשם דעם בזיון, טאר מען דאך פונעם געלט נישט הנאה האבן! ווי קומט מען צו גיין קויפן שיך דערמיט? איינמאל עס איז אריינגעקומען אן אייגענער נגיעה און הנאה, האט דאס שוין פאלש געמאכט דעם גאנצן ענין, כאטש ביים אנהייב איז געווען א גוטע כוונה. זאגט דער רד"ק: עס וועלן זיין אזוי פיל רויבער, אז מען וועט גארנישט צאלן פאר די גערויבטע גיטער. און פאר וואס קומט דאס? "בכל חטאתיך ובכל גבוליך", ווייל די במות און עבודה זרה זענען געווען אויסגעשפרייט אין אלע גרעניצן.
דער מלבי"ם ערקלערט: וואס שטייט "חילך ואוצרותיך לבז אתן לא במחיר"? זיי וועלן נישט קומען נעמען פאר קיין פרייז, נאר דאס אלעס קומט צוליב דיינע עבירות. דאס הייסט, אמאל קומט אן א שונא נאר כדי צו מאכן געלט און באקומען רויב; זאגט דער מלבי"ם, דא וועט עס נישט זיין בלויז צוליב געלטגייציגקייט, נאר אלס א שטראף פאר אייערע זינד! זייער גאנצער דרייווקראפט וועט נאר זיין צו פירן די נקמה פון השי"ת צוליב די עבירות, "ולא במחיר" - נישט כדי אייך צו צאלן און נישט כדי סתם צו האנדלען. פונעם לשון המלבי"ם איז משמע אז "לא במחיר" מיינט: נישט ווי איינער וואס קומט קויפן; אמאל קומט אן אן איבערפאלער, דו ווילסט אים טאקע נישט פארקויפן, אבער ער ווארפט דיר אראפ געלט און נעמט עס מיט געוואלד, ער באצאלט כאטש א פרייז; אבער דא וועט ער קומען בלויז צו פלינדערן און בארויבן, ער וועט גארנישט געבן דערפאר, ער וועט אייך לאזן פוסט און ליידיג אן קיין שום תשלום.
והעברתי את אויביך בארץ לא ידעת, כי אש קדחה באפי עליכם תוקד. "והעברתי את אויביך בארץ לא ידעת", אויפן פשוט'ן בליק איז דער פסוק זייער שווער: איך וועל אריבערפירן דיינע שונאים אין א לאנד וואס דו קענסט נישט? נו, זאלן זיי גיין וואוהין זיי ווילן, וואס גייט דאס מיר אן? אויב עס איז א לאנד וואס איך ווייס אפילו נישט דערפון, וואס באדערט מיר אז שונאים גייען דארט אריבער? דער רד"ק ערקלערט אז דער טייטש איז: איך וועל דיך אריבערפירן צו דיינע שונאים אין א לאנד וואס דו קענסט נישט. "את אויביך" איז אזוי ווי "אל אויביך", פונקט ווי "והראה את הכהן" מיינט ער זאל זיך ווייזן "צום" כהן. והעברתי את אויביך, איך וועל דיך פארטילקן צו דיינע פיינט אין א פרעמד לאנד וואס דו האסט קיינמאל נישט געקענט. א מענטש דארף וויסן, אז גלות ליידן אין אן "ארץ לא ידעת" איז פיל שווערער ווי גיין אין א באקאנט לאנד. אין א לאנד וואס איך קען, פארשטיי איך די שפראך, איך קען די מענטשן, מען קען זיך עפעס מסדר זיין; אבער ווען מען ווארפט א מענטש אוועק אין א פרעמד לאנד וואו מען קען גארנישט, נישט דעם קלימאט, נישט די שפראך, נישט די מנהגים, דאס איז די ביטערסטע גלות. דערפאר זאגט ער: איך וועל דיך אריבערפירן צו דיינע שונאים אין א לאנד וואס דו ווייסט נישט.
פון דער צווייטער זייט דארף מען באמערקן, אז פונעם תרגום יונתן זעט אויס אז ער האט נישט געליינט מיט א רי"ש, נאר מיט א דל"ת: אנשטאט "והעברתי" האט ער געליינט "והעבדתי", ווייל דער תרגום טייטשט: "ותשתעבדון לבעלי דבביכון", איר וועט פארקנעכטעט ווערן צו אייערע שונאים. אבער דער רד"ק זאגט אז דאס איז נישט די ריכטיגע גירסא, נאר אין אלע מדויק'דיגע ספרים שטייט "והעברתי". דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק מיינט צו זאגן: אפילו שפעטער, ווען איר וועט אנטלויפן קיין מצרים, זאלט איר נישט מיינען אז דארט וועט איר זיין פארזיכערט, ווייל דער שונא וועט אייך נאכיאגן ביז אהין; "והעברתי את אויביך בארץ לא ידעת", לויטן מלבי"ם איז דאס הערליך: מען רעדט נישט פון אריבערפירן דיך, נאר פון אריבערפירן דיינע שונאים! ווען דו וועסט אנטלויפן קיין מצרים, אין אן ארץ לא ידעת, וועט די שווערד פון נבוכדנצר נאכפאלגן דיינע טריט און דיך דארט דערגרייכן. און פארוואס? ווייל "אש קדחה באפי עליכם תוקד", דער צארן פייער וועט ברענען שטענדיג, סיי נאכן חורבן און סיי ווען איר וועט פרובירן צו אנטלויפן קיין מצרים, וועט דער פיינט אייך דארט נאכיאגן.
אתה ידעת השם, זכרני ופקדני והינקם לי מרודפי, אל לארך אפך תיקחני, דע שאתי עליך חרפה. אתה ידעת השם, ערקלערט דער מלבי"ם: נאכדעם וואס ירמיהו האט געהערט פונעם אויבערשטן אז זיין שארית וועט בלייבן צום גוטן, דאס הייסט אז דער אויבערשטער וועט איילן צו שטראפן די וואס שטייען אויף קעגן אים און ווילן אים הרגענען - ווי ער האט טאקע מתפלל געווען אז דער אויבערשטער זאל זיך פון זיי פריער נוקם זיין - האט ער געבעטן: "זכרני ופקדני והינקם לי מרודפי". רבונו של עולם, נעם נקמה פון די וואס רודפ'ן מיך און מאכן מיר ענג! און "אל לארך אפך תקחני", דאס הייסט: אפילו דו ביסט אן ארך אפים אויף דעם וואס זיי האבן געזינדיגט קעגן דיר, זאלסטו אבער נישט מאכן קיין ארך אפים אויף דעם וואס זיי זינדיגן און טשעפען קעגן מיר! לאז נישט פאסירן אז איך זאל אומקומען פון דער וועלט נאר צוליב דעם וואס דו ווארטסט מיט זיי מיט אריכות אפים, נאר מאך זיי שנעל א סוף כדי זיי זאלן מיר אינצווישן נישט שאטן. "דע שאתי עליך חרפה", וויסן זאלסטו, באשעפער, אז דאס וואס מען שילט מיך און מען באשמירט מיך מיט שפאט, טראג איך עס אלעס נאר אויף דיין חשבון! צוליב דיינע נבואות און צוליב דיינע מוסר רייד; מצד מיר אליין, וואס האבן זיי קעגן מיר? פארוואס זאלן זיי מיך רודפ'ן? אויב זיי קומען אויף מיר, איז עס בלויז ווייל איך בין דיין שליח! ממילא איז דאס א "שאתי עליך חרפה", עס איז כביכול אויף דיין כבוד, און דאס מאכט א גרעסערע תביעה אז השי"ת זאל ראטעווען ירמיהו'ן, און פון דער צווייטער זייט פארגרעסערט דאס זייער עבירה צענדליגער מאל: ווייל אויב מען קעמפט פריוואט קעגן א מענטש איז עס איין עבירה, אבער אז מען שלאגט זיך מיטן שלוחא דרחמנא, איז דער חטא פיל הארבער, און דעריבער דארף מען זיך פון זיי אפגעבן גאר שנעל.
נמצאו דבריך ואוכלם, ויהי דברך לי לששון ולשמחת לבבי, כי נקרא שמך עלי השם אלוהי צבאות. אויף וואס גייט דער פסוק? ערקלערט דער מלבי"ם: א נביא פלעגט זוכה זיין צו נבואה נאר דורך א ספעציעלע הכנה; ווען א נביא האט זיך געוואלט גרייטן צו מקבל זיין די השפעה, פלעגט ער נעמען א מנגן, "והיה כנגן המנגן ותהי עליו יד השם"; דורך דעם וואס דער מנגן האט געשפילט שמציגע ניגונים, איז דער מענטש אריינגעפאלן אין א געוואלדיגע שמחה, און נבואה רוהט דאך נאר מתוך שמחה; ווען דער נביא איז פרייליך, דאן קומט די נבואה, אבער ווען ער איז באזארגט קען די נבואה נישט חל זיין. די נביאים פלעגן נעמען פייפן און פויקן צו דערוועקן שמחה. ווידער אבער, זאגט דער מלבי"ם, ירמיהו הנביא האט דאך כסדר נאר נבואה געזאגט שווערע זארג-רייד, נבואות פון חורבן און צער, וואס ברענגען דעם מענטש צו טיפן יגון און טרויער. ממילא האט ירמיהו בשום אופן נישט געקענט מאכן קיין אייגענע הכנה צו ווערן פרייליך - ווי אזוי קען זיך א מענטש מאכן פרייליך כדי צו זאגן ביטערע נבואות פון טויט און שווערד?! ווי קען מען טאנצן פאר פרייד בשעת מען דארף גיין זאגן אז נשים און קינדער גייען אומקומען ביים חורבן? דאס שטימט דאך נישט צוזאמען! דערפאר, ערקלערט דער מלבי"ם, איז די נבואה ביי ירמיהו געקומען בלויז אין דעם מאמענט וואס דער אויבערשטער האט אים געמוזט שיקן; און דעמאלט, וויבאלד דאס דבר השם ברענגט מיט זיך א געטליכן עוז וחדוה, איז דורך די גילויים אליין געווארן ביי אים א ששון ושמחה. אזוי ווי איינער וואס טרינקט וויין, איז נישט אז ער איז געווען פרייליך פארדעם, נאר דאס טרינקען אליין מאכט אים פרייליך; אזוי אויך דא, ווען די נבואה אליין איז אריינגעקומען, האט זי מיט איר הייליגקייט אריינגעברענגט אין אים די שמחה וואס ער האט געדארפט האבן כדי צו קענען קלאר מקבל זיין דאס ווארט פונעם באשעפער, אבער קיין שום פריערדיגע הכנה פון פרייד האט ער נישט געקענט מאכן פאר אזעלכע שרעקליכע בשורות.
דאס איז געווען בשעת דער נבואה אליין. אבער, זאגט דער מלבי"ם, ווי נאר די נבואה האט זיך געענדיגט, ווי נאר דער גייסטיגער קוואל האט זיך פארמאכט, איז ער תיכף צוריקגעפאלן אין א טיפן צער און שרעק איבער די רייד וואס ער האט יעצט מקבל געווען! ער איז געבליבן זיצן פארקלעמט, ווייל די שרעקליכע בילדער פון בלוט, רציחה און חורבן האבן געשוועבט פאר זיינע אויגן; דער שטראם פון שמחה איז פארשוואונדן, און ער איז געבליבן אליין מיט די גרוילן פונעם עתיד.
און דאס זאגט ער דא: נמצאו דבריך ואוכלם. די נבואה איז געקומען צו מיר ווי אן אבידה וואס מען געפינט בהיסח הדעת! נישט דורך קיין הכנה פון מיין זייט, ווייל איך קען זיך נישט אליין אריינברענגען אין שמחה פאר אזעלכע שווערע זאכן. ווי אזוי קומט עס? "נמצאו דבריך", עס איז ווי א מציאה וואס קומט אן אומגעראכטן; "ואוכלם", דעמאלט, ווען איך האב מקבל געווען די נבואה, בין איך געווען ווי א הונגעריגער מענטש וואס כאפט צו דאס ברויט און עסט עס מיט גרויס חשק און פרייד.
ויהי דברך לי לששון ולשמחת לבבי. דאס ווארט אליין האט אין מיר אויפגעוועקט דעם ששון און די שמחה כדי איך זאל קענען מקבל זיין די נבואה, ווייל אן דעם קען מען נישט זוכה זיין דערצו. כי נקרא שמך עלי השם אלוהי צבאות. דאס אלעס איז געווען נאר דורך אן התעוררותא דלעילא, דיין נאמען איז אויסגערופן געווארן אויף מיר פון אויבן, איך האב גארנישט געטאן פון אונטן, נאר דו האסט מיך באשיינט פון אויבן אן קיין שום פריערדיגע שמחה פון מיין זייט.
און דערפאר ערקלערט ער ווייטער: לא ישבתי בסוד משחקים ואעלוז. מפני ידך בדד ישבתי כי זעם מילאתני. דער מלבי"ם גייט ווייטער: איך האב קיינמאל נישט געטאן קיין שום פעולות וואס ברענגען פרייד, ווי זיצן מיט פרייליכע מענטשן וואס לאכן און שפאסן כדי דורך דעם אנצוקומען צו שמחה פאר נבואה - ניין! איך בין נישט געזעסן אין קיין פארזאמלונגען פון פרייד; נאר "מפני ידך", צוליב דיין האנט, דאס הייסט די נבואה (ווי עס שטייט ותהי עליו יד השם), בין איך אלעמאל געזעסן איינזאם און אפגעזונדערט. און פארוואס? "כי זעם מילאתני", ווייל די נבואות זענען געווען פול מיט צארן, סטראשונגען און פארלענדונג, וואס האט מיר איבערגעפילט מיט שרעק, ביז איך האב אפילו נאך דער נבואה נישט געקענט זיין פרייליך, נאר בין כסדר געבליבן פארזונקען אין טרויער און ווייטאג.
דער רד"ק ערקלערט דאס אויף אן אנדערן אופן: "לא ישבתי בסוד משחקים", מיין שמחה קומט נישט פון לייכטזיניגע שפילן און ליצנות, נאר דיינע הייליגע רייד זענען מיין גאנצע שמחת לבבי, אזוי ווי עס שטייט פריער "ויהי דברך לי לששון". מען קען דאס פארגלייכן צו א מענטש וואס דארף גיין צו א שמחה מיט הויכע מוזיק כדי צו פילן עפעס א לוסטיגקייט, בעת א צווייטער זאגט: גיב מיר בלויז א בלאט גמרא און איך האב די גרעסטע שמחה אויף דער וועלט! דאס זאגט דא ירמיהו: איך דארף נישט קיין פאלשע חיצונים'דיגע שטיצן פאר מיין געמיט, נאר דיין ווארט איז מיין גאנצע פרייד, ווייל די אמת'ע שמחה איז שמחת השכל; ווען מען זאגט פאר א קלוגן מענטש א טיפן געדאנק אדער א שיינעם חידוש, ברענגט אים דאס פיל מער שמחה ווי סתם טאנצן און מוזיק.
אבער אנדערע סארטן שמחות, זאגט דער רד"ק, דאס זענען שמחות פונעם גוף, און מיט אזעלכע זאכן האב איך זיך קיינמאל נישט אפגעגעבן: איך בין נישט געזעסן מיט די לייכטזיניגע, און זיי זענען אפילו נישט געווען קיין חברה פאר מיר; נאר איך בין געזעסן איינזאם אין שטוב און געווען צוריקגעצויגן פונעם המון. און פארוואס? "מפני ידך", צוליב דער האנט פון נבואה; און דער תרגום זאגט אויף "כי זעם מילאתני" - "ארי נבואה דלווט מילאתני", דאס הייסט א נבואה פון קללות און פורעניות האסטו אריינגעלייגט אין מיר.
נאך א פירוש ברענגט דער רד"ק: וואס מיינט "מפני ידך בדד ישבתי"? "ידך" מיינט די קלעפ, אזוי ווי "הנה יד השם הויה במקנך", וואס באדייט א שטראף און א שלאג. קומט אויס אז ער זאגט: צוליב די קלעפ בין איך געזעסן אליין. וועלכע קלעפ? מען האט דאך אים געשאלטן, געשלאגן און פארשעמט: "גווי נתתי למכים ולחיי למורטים פני לא הסתרתי מכלימות ורוק", מען האט אים געפייניגט און געשלאגן! און פארוואס הייסט דאס "ידך"? ווייל דאס אלעס האב איך געליטן צוליב דיין נבואה וואס איך האב איבערגעגעבן אין דיין נאמען; צוליב דעם האט מען מיך געשלאגן. קומט אויס אז "ידך" גייט דא נישט אויף דער נבואה אליין, נאר אויף דער שלעגערישער האנט פון די פיינט וואס האבן אים געפייניגט צוליב זיין שליחות.
למה היה כאבי נצח ומכתי אנושה מאנה הירפא? היו תהיה לי כמו אכזב מים לא נאמנו. פארוואס איז מיין ווייטאג אן אויפהער, און מיין קלאפ אזוי טויטליך קראנק אז זי וויל זיך נישט היילן? "אנושה" ערקלערט רש"י איז א לשון פון קראנקהייט, אזוי ווי ביי דעם קינד פון בת שבע שטייט "ויאנש", ער איז קראנק געווארן. און דערנאך זאגט ער: היו תהיה לי כמו אכזב. דו, רבונו של עולם, ביסט ווי אן אכזב... וואס מיינט דאס? ווי א מענטש וועמענס פארזיכערונג האט זיך פלוצלונג אפגעהאקט; איך האב זיך פארלאזט אויף עפעס, און די שטיצע האט אויפגעהערט צו משפיע זיין. א טייך וואס פארטרוקנט ווערט אנגערופן א "נחל אכזב", ווייל עס איז מלשון כזב (ליגן), און דער אל"ף איז בלויז צוגעלייגט (ווי עס מאכט זיך אין לשון הקודש). א נחל אכזב זעט אויס ווי ער צוזאגט וואסער, אבער אינמיטן ווערט ער אויסגעטריקנט. אזוי אויך זאגט ירמיהו: איך האב זיך פארלאזט אויף דיר, און יעצט זעט אויס ווי די ישועה האט זיך אפגעשטעלט, ווייל דו לאזסט מיך ליידן אין זייערע הענט; טא פארוואס זאל מיין ווייטאג זיין אויף אייביג און מיין וואונד זאל זיך נישט קענען היילן? פארוואס זאל עס אויסזען ווי א טייך וואס זיינע וואסערן זענען נישט געטריי?
דער רד"ק ערקלערט די כוונה דערפון: וויבאלד דער אויבערשטער האט אים געזאגט ביים אנהייב פון דער נבואה: "ואני הנה נתתיך היום לעיר מבצר ולעמוד ברזל ולחומת נחושת", האט ירמיהו פארשטאנען אז אלע זיינע צרות, יסורים און רדיפות גייען זיך שוין אפשטעלן, און פון יעצט אן וועט אים קיינער גארנישט קענען טאן; און כאטש מען האט אים בפירוש אנגעזאגט "ונלחמו אליך", האט ער געמיינט אז דאס וועט זיין בלויז א קורצער, לאקאלער קאמף און באלד וועט עס זיך ענדיגן, און ער וועט בלייבן פעסט ווי אן אייזענער זייל. יעצט אבער ווען ער זעט אז די רדיפות הערן נישט אויף, נאר זיי ווערן נאר שטארקער און ביטערער, רופט ער זיך אן: רבונו של עולם, פארוואס איז מיין ווייטאג אייביג? איך האב געמיינט אז די צרות וועלן זיין ווי א פארטריקנטער טייך וואס ענדיגט זיך שנעל, און יעצט זע איך אז עס נעמט נישט קיין עק! מיין קלאפ איז "אנושה", שווער און טויטליך.
דער מלבי"ם ערקלערט אבער, אז דער גאנצער ווייטאג איז געווען דער אינעווייניגסטער זעם און שטורעם אין דער נשמה פונעם נביא, ווי אן אינערליכע וואונד טיף אין זיין הארצן. לויטן מלבי"ם רעדט מען דא אינגאנצן נישט פון די שלעק און צרות וואס די אנשי ענתות האבן אים אנגעטאן, נאר פון דער גייסטיגער און נפשי'דיגער יסורים וואס ער האט דורכגעמאכט בשעת'ן הערן די ביטערע נבואות איבערן עם ישראל! ער האט דאך אזוי ליב געהאט דאס פאלק, און ווען ער האט געהערט וואספארא שרעקליכע צרות עס גייען אויף זיי קומען, האט דאס אים אינגאנצן צובראכן אויף שטיקער. דערויף קלאגט ער: פארוואס איז מיין ווייטאג אויף אייביג - נישט וועגן די וואס רודפ'ן מיך, נאר צוליב די שרעקליכע גזירות וואס איך מוז נבואה זאגן אויף מיין פאלק.
און דעריבער זאגט ער אז דער דאזיגער ווייטאג איז ענליך צו א קראנקהייט. דער מלבי"ם ברענגט דא אראפ פונעם אברבנאל, אז עס זענען פאראן פיר סארטן מחלות, און צום באדויערן - זאגט דער נביא - שטעקן אין מיר אלע פיר סארטן רחמנא ליצלן! דער אברבנאל רעכנט אויס: איינס, זענען פאראן אלטע כראנישע מחלות, וואס מען שלעפט מיט יארן, אבער עס איז נישטא דערין קיין גרויסער ווייטאג און אויך נישט קיין סכנה; מען פרעגט דעם מענטש: וואס איז דאס? זאגט ער: עפעס אן אלטע זאך, מען שטארבט נישט דערפון און עס טוט נישט שטארק וויי, אבער מען מוז עס שלעפן. צווייטנס, זענען פאראן מחלות וואס האבן יא גרויסע יסורים און ווייטאגן, אבער עס איז נישטא קיין סכנת נפשות, ווי למשל ציין-ווייטאג אדער אויערן-ווייטאג; א מענטש ליידט שרעקליכע שמערצן, אבער מען שטארבט נישט דערפון, און עס איז אויך נישט קיין אייביגע זאך נאר עס קומט און גייט אוועק. דריטנס, זענען פאראן נייע מחלות וואס זענען פלוצלונג אנגעקומען, עס טוט נישט וויי, אבער עס ליגט דערין א גרויסע סכנה, ווי למשל א שווערע אינפעקציע רחמנא ליצלן, וואס קיין ווייטאג פילט מען קוים, אבער אויב מען היילט עס נישט שנעל קען מען חלילה אויסגיין אין צוויי טעג.
קומט דער נביא און זאגט: מיין רפואה-קארטע אנטהאלט ליידער אלע סארטן מחלות צוזאמען, רבונו של עולם! קודם האט ער געזאגט: "למה היה כאבי", איך האב א גרויסן ווייטאג. דערנאך זאגט ער: ביי מיר איז דער ווייטאג נישט קיין צייטווייליגער, נאר "היה כאבי נצח", אן אויפהער! און כאטש מען וואלט געמיינט אז אן אייביגער ווייטאג האט כאטש נישט קיין סכנה, זאגט ער: ניין, "ומכתי אנושה", עס איז א טויטליכע וואונד! און אז מען האפט אז עס וועט זיך כאטש אויסהיילן, שרייט ער: "מאנה הירפא", זי וויל זיך נישט לאזן היילן! קומט אויס אז אלע שווערע פלאגן האבן זיך אין אים פאראייניגט. און אויסער דעם, בין איך דאך נישט ווי אלע אנדערע נביאים וואס האבן א שטענדיגע נבואה ווען זיי גרייטן זיך דערצו, נאר ביי מיר קומט די נבואה נאר צומאל, און למעשה האט זי זיך נאכן חורבן אינגאנצן אפגעשטעלט. דערפאר זאגט ער: "היו תהיה לי כמו אכזב", די נבואה פסק'נט זיך אפ ווי א פארטריקנטער קוואל, און זי זעט אויס ווי וואסערן וואס מען קען זיך נישט פארלאזן דערויף; אמאל איז עס דא און אמאל נישט. דעריבער קלאגט ירמיהו לויטן מלבי"ם אויף זיין שווערן גייסטיגן און נפשי'דיגן צושטאנד, און אויפן טיפן ווייטאג וואס ער טראגט אין זיך פאר דעם חורבן פון כלל ישראל.
לכן כה אמר השם, אם תשוב ואשיבך לפניי תעמוד. ואם תוציא יקר מזולל כפי תהיה. ישובו המה אליך ואתה לא תשוב אליהם. רש"י ערקלערט: אזוי ווי איך לייד די אלע יסורים, האט דער אויבערשטער אזוי צו מיר געזאגט: "אם תשוב ואשיבך לפניי תעמוד". גיט אכט, עס זענען דא דערויף עטליכע פירושים, און מיר הייבן אן מיט רש"י: אויב איר, כלל ישראל, וועט תשובה טאן, "ואשיבך לפני", און איך - דער נביא - וועל דיך צוריקברענגען פארן אויבערשטן, דעמאלט זאגט דער באשעפער: "לפני תעמוד", דו וועסט שטענדיג שטיין פאר מיר. און "אם תוציא יקר מזולל", אויב דו וועסט ארויסנעמען א חשוב'ן מענטש פון א נידעריגן מענטש; "זולל" מיינט נישט בלויז א פרעסער, נאר מלשון נידעריג און פארשעמט, אזוי ווי "הייתי זוללה", דאס פארקערטע פון חשוב; דאס הייסט, אויב דו וועסט מקרב זיין מענטשן צום עבודת השם, נעמען א שפארפולן זינדיגן מענטש און אים מאכן פאר א טייערן עובד השם, דאן "כפי תהיה"! וואס מיינט "כפי תהיה"? צדיק גוזר והקדוש ברוך הוא מקיים, אדער דער אויבערשטער גזער'ט און דו ביסט מבטל די גזירה! וואס עס וועט ארויסגיין פון דיין מויל וועט זיין אזוי ווי עס קומט ארויס פונעם אויבערשטנ'ס מויל אליין! און "ישובו המה אליך ואתה לא תשוב אליהם": רש"י און דער רד"ק ערקלערן אז דאס איז א ווארענונג פונעם באשעפער צום נביא; עס איז שטענדיג פאראן א גרויסע געפאר ווען מען גייט מקרב זיין רשעים, ווער עס וועט וועמען שלעפן: צי וועסטו זיי ציען צו דיר, צי וועלן זיי דיך חלילה אראפציען צו זייער בלאטע.
מען דערציילט אויף איינעם פון די גדולי ישראל, וואס איינער פון זיינע תלמידים האט געדינט אלס רב אין א געוויסן ארט, און מען האט אים אנגעבאטן א רבנות-פאסטן אין א פיל גרעסערער שטאט מיט א גרויסער געהאלט, אבער די איינוואוינער דארט זענען געווען גאר ווייט פון תורה און יראת שמים. דער תלמיד האט מורא געהאט און געפרעגט זיין רבין, האט דער רבי געזאגט: עס לוינט נישט צו גיין, ווייל יענע סביבה קען דיך אראפשלעפן. שפעטער האט דער תלמיד פארלוירן זיין ערשטע שטעלע און ער איז געבליבן אן קיין פרנסה, איז ער צוריקגעקומען וויינען צום רבין אז ער האט נישט קיין ברויט פאר די קינדער און מוז אננעמען דעם פאסטן. האט דער רבי געזאגט: אויב דו גייסט, מוזטו זיין שטארק ווי א פעלז נישט נאכצוגעבן און זיך נישט לאזן שלעפן נאך זיי. א לאנגע צייט האט דער תלמיד געשריבן בריוו צום רבין, געקלאגט אויף דער גרויסער עזובה און עם-הארצות דארט און אויף זיינע שווערע פלאגן. נאך עטליכע יאר האט זיך די קארעספאנדענץ אפגעשטעלט. ווען דער גרויסער רבי האט אים שפעטער געטראפן, פרעגט ער אים: נו, וואס הערט זיך אין שטאט? ענטפערט יענער: ברוך השם, אלעס איז רואיג, די זאכן קלאפן אסאך בעסער, ברוך השם... האט דער רבי געזיפצט און געזאגט: איך האב מורא אז דער "ברוך השם" איז נישט ווייל זיי האבן זיך געטוישט און זענען געווארן פרומע אידן אזוי ווי דיר, נאר איך בין שטארק באזארגט אז דו ביסט געווארן אזוי ווי זיי! דו האסט שוין שלום געמאכט מיט זייערע עבירות, דו האסט זיך אויסגעלערנט צו פארמאכן די אויגן און נאכגעבן, און דו זוכסט שוין היתרים זיי צופרידנצושטעלן... "קוה לשלום ואין טוב", מען האפט אז עס איז דא שלום, אבער ס'איז גארנישט גוט! "לעת מרפא והנה בעתה", מען מיינט אז די מענטשן זענען געהיילט געווארן, אבער אין אמת'ן איז דאס א שרעק, ווייל דער רב אליין איז געווארן פארדארבן אזוי ווי זיי, א באקוועמער "היימישער" רב וואס פסק'נט אלעס אפ אויף "מותרים לכם שרויים לכם" מיט אן אלעסטישער תורה.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט דא! דער אויבערשטער ווארנט דעם נביא אליין: ישובו המה אליך ואתה לא תשוב אליהם! לאמיר הערן די ווערטער פונעם רד"ק: "אבל זה ישמר לך, שלא תשוב לרעתם בהשתדלותך עמהם, שמא יטוך ברוב טענותם". הערט נאר: אפילו א נביא האט געהאט א חשש אז די רשעים זאלן אים איבעררעדן מיט זייערע טענות און אים אראפשלעפן! דערפאר זאגט אים דער באשעפער: פרוביר זיי צו העלפן און תשובה טאן, אבער זיי זאלן זיך בייגן צו דיר, און גיב גוט אכטונג אז דו זאלסט זיך נישט בייגן צו זיי.
דער רד"ק ברענגט נאך א פירוש אויף "ואם תוציא יקר מזולל כפי תהיה": דער תרגום טייטשט "רעות מימרי תקיים", דאס הייסט אז לויט דעם איז דאס נישט קיין הבטחה אז וואס דער נביא גזער'ט וועט דער אויבערשטער אויספירן, נאר דער טייטש איז: דו וועסט מקיים זיין מיין רצון! אזוי ווי מיין מויל האט געהייסן און באפוילן, אזוי טוסטו, און דו ברענגסט ארויס דאס וואס מיין מויל פארלאנגט.
דער רד"ק ערקלערט דעם אנהייב פונעם פסוק "אם תשוב ואשיבך" גאר אנדערש ווי רש"י: לויטן רד"ק איז דא דא א טענה פונעם אויבערשטן קעגן דעם נביא אליין! דער נביא האט דאך פריער גערעדט זייער הארבע רייד כלפי מעלה: פארוואס איז מיין ווייטאג אייביג, און דו ביסט מיר געווארן ווי א נחל אכזב... דאס הייסט מיט פשוטע ווערטער: באשעפער, דו האסט מיר אנטוישט! זאגט אים דער אויבערשטער: "אם תשוב", דו, ירמיהו, מוזט תשובה טאן אויף די ווערטער וואס דו האסט גערעדט! דו האסט גערעדט אומריכטיגע דיבורים קעגן מיר מיטן זאגן אז איך בין ווי אן אכזב, און אויב דו וועסט תשובה טאן און חרטה האבן דערויף, "ואשיבך לפניי תעמוד", דעמאלט וועל איך דיר מוחל זיין און דו וועסט ווידער קענען שטיין פאר מיר אזוי ווי פריער. דאס איז נישט קיין ווארט פונעם נביא צום עם, נאר א טענה פונעם באשעפער צום נביא אליין! און וואס מיינט "לפני תעמוד"? דער רד"ק ערקלערט אז "עמידה" גייט ארויף אויף תפילה און אויף נבואה, ווי עס שטייט "אם יעמוד משה ושמואל לפני", "ואברהם עודנו עומד לפני השם", שטענדיג ווייזט דער לשון עומד אויף א נביא; זאגט אים דער אויבערשטער: אויב דו וועסט תשובה טאן אויף דיינע רייד, וועסטו ווייטער קענען מקבל זיין נבואה פון מיר.
דער מלבי"ם האט דאך פריער ערקלערט אז ירמיהו'ס טענה איז געווען: פארוואס איז זיין נבואה אנדערש ווי ביי אלע אנדערע נביאים, פארוואס איז זי נישט שטענדיג, נאר קומט און הערט אויף ווי אן אכזב, און ער קען זיך נישט אליין צוגרייטן מיט שמחה דערצו? לויט דעם, וואס איז דער ענטפער פונעם באשעפער? זאגט דער מלבי"ם: "אם תשוב", אויב דו וועסט צוריקברענגען דאס פאלק בתשובה (תשוב מלשון תשיב), "ואשיבך", וועל איך דיך צוריקקערן צו דער שטענדיגער נבואה! דו ווילסט א תמידיות'דיגע נבואה? זיי מקרב דאס פאלק צו תשובה, און דעמאלט וועסטו האבן נבואה כסדר! און דאן שטימט געוואלדיג: "לפני תעמוד", דו וועסט תמיד שטיין פאר מיר צו דינען אלס שטענדיגער נביא. און אפילו אויב עס וועט נישט געלונגען אינגאנצן, נאר דו וועסט כאטש "תוציא יקר מזולל", אז די ערליכע אידן וועלן זיך אפטיילן פון די רשעים, וועט אויך זיין "כפי תהיה", אז דיין גזירה וועט מקוים ווערן.
און דאס איז אויך דער ענטפער, זאגט דער מלבי"ם, אויף דעם וואס ער האט פריער געקלאגט אז זיין תפילה ווערט נישט אנגענומען ווען עס איז געווען די שווערע טרוקעניש: יעצט באקומט ער דעם ענטפער - אויב דו וועסט זוכה זיין צו באוועגן דאס פאלק צו תשובה, דעמאלט וועסטו גוזר זיין און השי"ת וועט אויספירן, דו וועסט בעטן רעגן און עס וועט גלייך קומען רעגן! און אויף זיין קלאג איבער די רשעים וואס רודפ'ן אים אן אויפהער, זאגט אים דער אויבערשטער: האב נישט קיין מורא פון זיי, זיי וועלן דיך נישט קענען בייקומען, נאר זיי וועלן זיך צום סוף בייגן צו דיר און נישט דו צו זיי; לויטן מלבי"ם איז דאס א פולקאמע הבטחה פונעם אויבערשטן אז זיי וועלן אים בשום אופן נישט קענען פארפירן.
און אויב דו האסט מורא אז זיי וועלן דיך חלילה הרגענען, זאגט דער קומענדיגער פסוק: ונתתיך לעם הזה לחומת נחושת בצורה ונלחמו אליך ולא יוכלו לך. זאגט אים דער באשעפער: דיין טעות איז געווען ווייל דו האסט געמיינט אז דער קאמף וועט זיין שנעל און פאַרטיג; דעריבער לאז איך דיר וויסן: "ונלחמו אליך", זיי וועלן טאקע ווייטער מלחמה האלטן מיט דיר! ווייל דער אויבערשטער מישט זיך נישט אריין אין דער בחירה חופשית, און אויב זיי ווילן זיך שלאגן וועלן זיי זיך שלאגן; אבער דער אויבערשטער וועט אפהיטן זיין נביא! איך האב דיר קיינמאל נישט צוגעזאגט אז מען וועט זיך אינגאנצן נישט שלאגן, אבער "ולא יוכלו לך, כי אתך אני להושיעך ולהצילך נאום השם". זארג נישט, איך מאך דיך פאר א פעסטער קופערנער וואנט, און דורך מיין שטענדיגער השגחה פרטית וועל איך דיך ראטעווען פון זייערע נעגל. און אפילו ווען זיי וועלן זיך צונויפנעמען דיר צו טאן שלעכטס, זאגט ער: "והצלתיך מיד רעים ופדיתיך מכף עריצים". ווען זיי וועלן זיך גרייטן, וועל איך דיך ראטעווען; און אפילו ווען דו וועסט שוין ממש זיין אין זייערע הענט, אזוי ווי מען וועט שפעטער זען ווען מען האט אים אריינגעווארפן אין דער גרוב צו שטארבן, וועט קומען עבד מלך הכושי און אים אויסלייזן. זאגט דער אויבערשטער: אפילו ווען דו וועסט שוין ממש זיין אין זייער האנט אריין, וועל איך דיך אויסלייזן און ראטעווען.
און דער מלבי"ם איז דא מדייק אינעם לשון הקודש: עס שטייט "והצלתיך מיד רעים, ופדיתיך מכף עריצים". פארוואס דער כפל לשון - סיי הצלה און סיי פדיון, סיי "יד" און סיי "כף"? ערקלערט דער מלבי"ם: א "יד" מיינט ווען עפעס ליגט אויף דער האנט, אבער א "כף" מיינט ווען מען האלט עפעס פעסט איינגעשלאסן אינעווייניג אין דער פויסט (אינעם כף היד). פון א זאך וואס ליגט בלויז אין דער האנט, קען מען נאך ארויסראטעווען מיט א פשוט'ער הצלה; אבער ווען איינער האלט דיך שוין איינגעשפארט טיף אין זיין פויסט, קען מען דיך נישט באפרייען סתם אזוי, נאר מען דארף א גאנצער "פדיון", אן אויסלייזונג מיט גרויס מיה און שוועריקייט. דערפאר זאגט ער לגבי דער כף: "ופדיתיך מכף עריצים", ווייל עריצים זענען שטארקע גוואלדטאהער וואס האלטן פעסט אין דער פויסט, און דארט פאדערט זיך א גאנצער פדיון. זאגט דער אויבערשטער: אפילו דו וועסט שוין זיין איינגעקלאמערט טיף אין די הענט פון די מעכטיגסטע שונאים, וועל איך דיך אויסלייזן און ארויסנעמען גאנצערהייט פון זייערע שרעקליכע נעגל.