ספר ירמיהו פרק י"ד. אשר היה דבר השם אל ירמיהו על דברי הבצרות. דאָס איז אַ געטלעכע התגלות צו ירמיהו וועגן די בצרות. וואָס זענען די בצרות? רש"י ברענגט אַן ערקלערונג פֿון לשון רעב. אַזוי זאָגט דער רד"ק, אַז דאָס בצרות איז אַ פּועל יחיד, דאָס איז בצרה. און עס זענען דאָ מפֿרשים אַז אויך דער פּסוק לעיתות בצרה איז אַזוי, אַזוי ברענגט דער אבן עזרא אין נאָמען פֿון דונש, וואָס ער איז נישט מסכים מיט אים, אָבער עס זענען דאָ מפֿרשים אַז אויך דאָרט איז דאָס פֿון לשון בצרות, פֿון לשון בצורת, טײַערקייט פֿון עסן, און דאָס איז דער רעב. און דאָס רופֿט זיך אויך שנת בצורת, דאָס איז די באַקאַנטסטע ערקלערונג פֿאַר אונדז. וואָס איז דער מקור פֿון וואָרט בצורת? זאָגט דער רד"ק, דאָס איז פֿון לשון לא יבצר מהם כל אשר יזמו לעשות. יבצר מיינט ווערן פֿאַרמיטן. אַלזאָ ווען עס איז דאָ בצרות מיינט דאָס אַז עס איז דאָ אַ מניעה. אַ מניעה פֿון וואָס? אַ מניעה פֿון גשמים. די באַדײַטונג פֿון די זאַכן איז אַז עס איז דאָ טײַערקייט פֿון פרנסה און טײַערקייט פֿון די פֿרוכטן, ווײַל עס איז נישטאָ קיין פֿרוכטן און נישטאָ קיין סחורה, אַלזאָ ממילא איז אַלץ נבצר, נבצר מיינט פֿאַרמיטן, אַלזאָ ממילא ווערן אַלע די זאַכן טײַער. ודבר השם היה אליו, זאָגט דער רד"ק, פֿאַר די בצרות, און בעצם מודיע ער אים אויף וואָס עס וועט זײַן צוקונפֿטיק.
אַ נאָך אַ ערקלערונג: מען דערקלערט אַז בצרות, רש"י ברענגט אין נאָמען פֿון מנחם, אַז דאָס איז פֿון לשון מבצר. ווי ומבצר משגב חומותייך. על דברי הבצרות, דאָ רעדט מען וועגן אַ מבצר. און ווײַטער וועלן מיר בעסער פֿאַרשטיין די זאַכן. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ וועלן מיר זען אַז ירמיהו האָט מתפלל געווען אויף דער עצירת הגשמים וואָס איז געווען, און דעמאָלט האָט זיך ממילא דער אייבערשטער נגלה געווען צו אים, דבר השם היה אשר היה אל ירמיהו על דברי הבצרות.
אבלה יהודה ושעריה אומללו קדרו לארץ וצווחת ירושלים עלתה. אבלה יהודה מיינט פֿון לשון השחתה, ווי אבל תירוש אומלל יצהר. דער תרגום יונתן דערקלערט אַז אבלה יהודה מיינט פֿון לשון אבלות, זיי האָבן זיך געטרויערט, דבית יהודה. ושעריה אומללו, דאָס איז ווי עס שטייט כל שעריה שוממים אין יוצא ואין בא. אָדער זקנים משער שבתו, דאָס מיינט שעריה אומללו. און אַ סך מאָל רעדט דער נבֿיא אין אַן אַלעגאָרישן לשון, אַז די באַדײַטונג איז אַז ער באַשרײַבט די גשמיותדיקע זאַכן כביכול ווי זיי וואָלטן זיך געטרויערט, שעריה אומללו. הגם ער מיינט בעצם צו זאָגן אַז מען קומט שוין נישט אַרײַן אין די טויערן אָדער זקנים משער שבתו. אַלזאָ הגם די פּעולה איז בײַ די מענטשן, פֿונדעסטוועגן באַשרײַבט ער עס ווי דער טויער וואָלט געוואָרן אומלל, און דאָס איז אין אַ וועג פֿון אַ משל. אַזוי אויך דאָ, וואָס עס שטייט קדרו לארץ, די כוונה איז אַז די יושבי השערים, זיי האָבן קדרו לארץ. די מענטשן, די זקנים אשר משער, זיי האָבן זיך געזעצט אויף דער ערד, דאָס קומט אויסדריקן דעם אבלות וואָס זיי זענען געווען אין. וצווחת ירושלים עלתה, מיינט אַז ירושלים, אירע מענטשן שרײַען פֿון וועגן דעם רעב, פֿון וועגן דער שוועריקייט, און זייער געשריי איז אַרויף.
וואָס איז צווחה? עס איז דאָ צעקה, עס איז דאָ זעקה, וואָס איז צווחה? עס איז דאָ אַן אינטערעסאַנטע ערקלערונג וואָס דער מלבי"ם זאָגט, אַז צווחה איז אויך פֿאַרבונדן מיט צחי צמא. צחי צמא מיינט אַז זײַן גאָרגל האָט זיך אויסגעטריקנט פֿון פֿיל דאָרשט. און ווען אַ מענטש שרײַט ביז זײַן גאָרגל ווערט הייזעריק, דאָס איז צווחה. צווחה איז אַ געשריי ביז ער איז צחה, דערפֿאַר איז דאָס צווחה, עס נעמט אַרײַן אין זיך אי דעם צד"י אי דעם חי"ת, וואָס זיי דריקן אויס דעם דאָרשט. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ גייט ער אין אַ סדר. אבלה יהודה - מען רעדט דאָ וועגן דער גאַנצער מדינה. שעריה אומללו - מען רעדט דאָ וועגן די ערים הבצורות. און אויך צווחת ירושלים עלתה - מען רעדט וועגן דער עיר הממלכה וואָס איז שוין חרוב געוואָרן דורך נבוכדנצר, און צוגעקומען צו זיי איז יעצט אויך דער ענין פֿון דער עצירה פֿון די גשמים.
ושעריה אומללו. עס שטייט אין מצודת ציון אַז אומללו איז פֿון לשון כריתה. רחמני השם כי אומלל אני. אומלל מיינט פֿון לשון נכרתתי. און דאָס איז אַן אויסדרוק וואָס דערשײַנט אין הלל, אַ סך ווייסן נישט זײַן באַדײַטונג, אָבער דאָ האָבן מיר אַ געלעגנהייט עס צו לערנען. עס ווערט דערמאָנט אַ פּאָר מאָל כי אמילם אָדער כי אמילם. וואָס איז דאָס אמילם וואָס ווערט דאָרט דערמאָנט? אמילם מיינט איך וועל זיי אָפּשנײַדן. ווי דאָס וואָרט וואָס איז בעצם די אָפּשנײַדונג פֿון דער עורלה, אַלזאָ בשם השם כי אמילם, אין נאָמען פֿון השם וועל איך זיי אָפּשנײַדן. אַלזאָ אומלל מיינט אויך פֿון לשון כריתה, ער איז יאָ אָפּגעשניטן געוואָרן פֿון זײַן מקור חיותו.
ואדיריהם שלחו צעיריהם למים. באו על גבים לא מצאו מים. שבו כליהם ריקם. בושו והוכלמו וחפו ראשם. ער באַשרײַבט דעם מצב אַז די גרויסע מענטשן, די אדיריהם, האָבן געשיקט זייערע יונגע צום וואַסער. זיי האָבן געשיקט די יונגעלײַט צום וואַסער, די כוונה איז צו די ברונעמס כדי זיי זאָלן זיי ברענגען וואַסער, מיר באַשרײַבן דאָך אַ בצורת, מיר באַשרײַבן אַ מצב וווּ עס איז נישטאָ קיין גשמים. באו על גבים, און זיי קומען אָן צו די גבים. גבים זענען ערטער וווּ די וואַסערן קלײַבן זיך אָן. זיי קומען אָן צו די גבים ווײַל אין די ברונעמס איז שוין נישט געווען קיין וואַסער. אַלזאָ וואָס איז געבליבן? עס איז געבליבן די גבים. ווי לחשוף מים מגבא, וואָס מיינט אַלערליי גריבער וווּ עס זענען דאָרט נאָך געבליבן אפֿשר וואַסער פֿון רעגן, אַלערליי קאַלוזשעס, אַן אָרט וווּ די וואַסערן קלײַבן זיך אָן. און הנה עס איז נישטאָ קיין רעגן, נישטאָ קיין וואַסער, און דערפֿאַר באַשרײַבט ער אַז זיי האָבן געהאַט בושה, און זיי האָבן זיך אומגעקערט און זייערע כלים זענען ליידיק. און דאָס איז וואָס עס שטייט שבו כליהם ריקם. שבו, לויט דער ערקלערונג, מיינט אַז די יונגעלײַט האָבן זיך אומגעקערט אָבער זייערע כלים זענען ליידיק. זייערע כלים זענען געווען ליידיק.
און עס איז דאָ נאָך אַן ערקלערונג אַז שבו כליהם ריקם מיינט צוזאַמען, שבו כליהם ריקם. עס האָבן זיך אומגעקערט זייערע כלים ליידיק. און וואָס איז מיט די מענטשן אַליין? די מענטשן אַליין, די יונגעלײַט וואָס זענען געגאַנגען ברענגען וואַסער, זיי אַליין האָבן זיך נישט אומגעקערט. אַלזאָ ווי אַזוי האָבן זיך די כלים אומגעקערט? זאָגט דער רד"ק, דורך אַ משיב. דאָס מיינט אַז אַנדערע זענען געגאַנגען און האָבן אָפּגעברענגט זייערע כלים ליידיק. און וואָס איז געשען מיט די יונגעלײַט וואָס זענען געגאַנגען ברענגען וואַסער? זאָגט דער מלבי"ם, די יונגעלײַט האָבן זיך נישט אומגעקערט ווײַל זיי זענען געשטאָרבן פֿון דאָרשט. און דערפֿאַר באַשרײַבט ער דיר אַזאַ מצב אַז מען האָט געשיקט די יונגעלײַט ברענגען וואַסער, זיי זענען אָנגעקומען צו די גבים און האָבן נישט געפֿונען קיין וואַסער, אין פֿאָלג פֿון דעם זענען זיי געשטאָרבן פֿון דאָרשט, און דעמאָלט שבו כליהם ריקם. נאָר די כלים האָבן זיך אומגעקערט ליידיק ווען די וואָס זענען געגאַנגען ברענגען דאָס וואַסער האָבן זיך בכלל נישט אומגעקערט. און דורך דעם וואָס זיי זענען געגאַנגען ברענגען וואַסער און האָבן זיך נישט אומגעקערט, בושו והוכלמו וחפו ראשם. זיי האָבן געהאַט אַ גרויסן ביזיון, אַז הנה זיי האָבן זיך געשעמט פֿון דער צרה וחפו ראשם. חפוי ראש דריקט אויס אבלות. דאָ זענען געשטאָרבן זייערע קינדער, זאָגט דער מלבי"ם, דערפֿאַר וועסטו אויך פֿאַרשטיין פֿאַר וואָס חפו ראשם, אויף דעם אבלות אויף זייערע קינדער.
בושו והוכלמו. וואָס איז דער אונטערשייד צווישן בושה און כלימה? דער מלבי"ם האָט דאָס דערקלערט אַ פּאָר מאָל, אַז בושה איז שטענדיק וואָס אַ מענטש שעמט זיך פֿון זיך אַליין. און כלימה איז ווען ער שטייט נכלם. נכלם איז שטענדיק פֿאַר אַנדערע. ער האָט געהאַט כלימה פֿון דעם וואָס ער האָט זיך פֿאַרשעמט פֿאַר די אַנדערע. און דאָ, ווײַל זיי זענען געגאַנגען און האָבן זיך געמיט און האָבן זיך אָנגעשטרענגט און סוף כל סוף האָבן זיך אומגעקערט זייערע כלים ליידיק, איז דאָ געווען בושה און כלימה. בושה פֿון זייער אייגענעם צד און כלימה פֿון די אַנדערע.
בעבור האדמה חתה כי לא היה גשם בארץ בושו איכרים חפו ראשם. בעבור האדמה חתה. חתה, חי"ת תי"ו ה"א. וואָס איז חתה? חתה, מען דערקלערט אַז דאָס איז פֿון לשון שבירה. דאָס מיינט אַז ווען די ערד ווערט אויסגעטריקנט קען מען זען בילדער אַז זי איז גאַנץ צעשפּאָלטן. דאָס שאַפֿט אַ מצב וווּ די ערד אַליין ווערט צעבראָכן. בעבור האדמה חתה. וואָס איז בעבור? דאָס בעבור איז אַ נתינת טעם. אַ נתינת טעם פֿאַר וואָס דאָס? אַלזאָ דער רד"ק דערקלערט אַז מען קען דערקלערן אַז דאָס איז אַ נתינת טעם פֿאַרן סוף פֿונעם פֿריערדיקן פּסוק. וואָס מיר האָבן דערקלערט, דער פֿריערדיקער פּסוק האָט זיך דאָך געענדיקט אַז זיי האָבן זיך אומגעקערט זייערע כלים ליידיק בושו והוכלמו וחפו ראשם. און אויף דעם זאָגט ער דיר פֿאַר וואָס? בעבור האדמה חתה. ווײַל די ערד איז צעבראָכן געוואָרן פֿון פֿיל טריקעניש, ווײַל עס איז נישט געווען קיין רעגן אין לאַנד. אַן אַנדער מעגלעכקייט אַז דאָס בעבור האדמה חתה איז אַ טעם אויפֿן סוף פֿון פּסוק דאָ. בעבור האדמה חתה כי לא היה גשם בארץ בושו איכרים חפו ראשם. דאָס בושו איכרים חפו ראשם, פֿאַר וואָס? ווײַל בעבור האדמה חתה. אַלזאָ דאָס בעבור האדמה חתה קען זײַן אַז עס גייט צוריק אויפֿן סוף פֿונעם פֿריערדיקן פּסוק, און קען זײַן אַז עס גייט צוריק אויפֿן סוף פֿון דעם פּסוק.
די איכרים זענען די עובדי האדמה, דערקלערט דער מלבי"ם, זיי האָבן חפו ראשם ווײַל די ערד איז חתה, ווײַל יעדער מענטש וואָס דערוואַרט וואַסער און תבואה וועט שוין קויפֿן פֿון ערגעץ וווּ. די איכרים אָבער, זיי זענען די וואָס פֿלאַנצן די תבואה, און דורך דעם האָבן זיי חרפת רעב. ווײַל אויב אַ מענטש איז עוסק אין איינעם פֿון די פֿרײַע מקצועות, וועט ער תבואה קויפֿן פֿון אַן אַנדער אָרט. אָבער אויב ער איז אַן איכר האָט ער אויך נישט קיין מעגלעכקייט צו קויפֿן ווײַל ער האָט נישט קיין געלט. ווײַל זײַן גאַנצע פרנסה איז פֿון פֿעלד. און אין מאָמענט וואָס עס איז נישטאָ קיין אָרט פֿונעם פֿעלד אַרויסצוברענגען תבואה, אַלזאָ האָב איך נישט קיין תבואה, אַלזאָ וואָס צו עסן האָב איך נישט, און צו קויפֿן קען איך אויך נישט ווײַל איך האָב נישט קיין געלט צו קויפֿן, און מיר וועלן זען ווײַטער אַז אויך אַ נישט קיין פּראָסטע פּראָבלעם איז זיי געווען צו קויפֿן פֿון די אומות אשר סביבותיהם.
גם אילת בשדה ילדה ועזוב כי לא היה דשא. גם אילת בשדה, די הירשקו וואָס אין פֿעלד, הגם זי האָט געבוירן און זי האָט ליב אירע קינדער, פֿונדעסטוועגן ילדה ועזוב. זי האָט געבוירן איר קינד און האָט עס פֿאַרלאָזט. פֿאַר וואָס? כי לא היה דשא. היות עס איז נישט געווען קיין דשא, ממילא האָט מען נישט געקענט זאָרגן פֿאַר די פרנסה פֿאַר יענעם קינד. און יענע הירשקו האָט נישט געקענט זען אין טויט פֿון איר קינד, און ווײַל אַזוי האָט זי עס פֿאַרלאָזט און איז אַוועקגעגאַנגען, זי האָט נישט מיט וואָס עס צו פּרנסן. און דאָס איז ווי עס שטייט היו שריה כאיילים לא מצאו מרעה. דאָס איז אַן ענלעכעס צו וואָס ער דערמאָנט דאָ, אַז די הירשקו אין פֿעלד האָט נישט געהאַט קיין מרעה.
ופראים עמדו על שפיים שאפו רוח כתנים כלו עיניהם כי אין עשב. ופראים עמדו על שפיים. פראים איז אַ סאָרט בהמות. אַז די בהמות זענען געשטאַנען על שפיים. שפיים איז אַן הויכער אָרט. און פֿאַר וואָס דאַרפֿן זיי שטיין אויף אַן הויכן אָרט? זאָגט דער רד"ק, כדי צו זען פֿון דעם אָרט אויב ערגעץ וווּ איז דאָ גראָז. אַלזאָ ער גייט אַרויף אויף אַן הויכן אָרט און אַזוי קען ער זען אין האָריזאָנט אפֿשר איז ערגעץ וווּ אַן אָרט גרין. אַלזאָ פראים עמדו על שפיים, זיי זוכן צו זען אויב עס איז דאָ גראָז ערגעץ וווּ, כדי צו גיין זען דאָרט. שאפו רוח כתנים. שאפו רוח כתנים, דערקלערט דער רד"ק, אַז דער עיקר פֿון דער שאיפה, די כוונה פֿון דעם שווערן אָטעם און דער שאיפה, איז בײַ די תנים. דאָס הייסט ער זאָגט דיר אַז כביכול איז דאָ דאָ אַן אויסדריקלעכער לשון, ער נעמט אָן די רוח אין זײַנע הענט. זיי זענען אַרויף כדי צו זוכן גראָז, און וואָס צום סוף? וואָס האָבן זיי אײַנגעאָטעמט? שאפו רוח כתנים. דאָס איז וואָס ער האָט באַקומען. באַקומען רוח, נישט באַקומען קיין גראָז. שאפו רוח כתנים. דאָס הייסט ער האָט זיך אָנגעפֿילט מיט רוח, מער פֿון דעם גאָרנישט. בקיצור, ער איז אַרויף אויפֿן באַרג, ער האָט זיך נאָר אויסגעלופֿטערט. אָבער צו באַקומען פֿון דעם מזונות און פרנסה איז זיי גאָרנישט געווען.
כלו עיניהם כי אין עשב. כלו עיניהם מיינט אַז זייערע אויגן קוקן ווײַט, כלו עיניהם פֿון פֿיל קוקן. כביכול וויל ער זאָגן, עס איז שוין נישטאָ, ווי מען זאָגט, אונדזערע אויגן זענען אויסגעגאַנגען פֿון פֿיל קוקן. כלו עיניהם ואין עשב. דאָס הייסט, וויפֿל מיר האָבן געקוקט האָבן מיר נאָך נישט געזען קיין גראָז אין האָריזאָנט. און דעם ענין, זאָגט דער רד"ק, דאָס איז געווען אין עונש פֿון זייערע עוונות אין דעם ישוב און אין מדבר. און פֿאַר די איבעריקע גויים וועלן מיר זען ווײַטער אַז עס איז געווען זאַט. היות אַזוי האָט דער אייבערשטער זיי געשטראָפֿט אַז אין ישוב און אין מדבר וועט זיי דאָרט נישט זײַן קיין מקור מחיה, נישט זײַן קיין גראָז. און דאָס, ווי מיר וועלן זען ווײַטער, איז געווען אַ ספּעציעלער עונש פֿאַר די מענטשן פֿון יענעם דור.
דער מלבי"ם דערקלערט: אין פֿריערדיקן פּסוק האָבן מיר געזען אילת בשדה, עס איז נישט געווען קיין דשא. פראים עמדו על שפיים כי אין עשב. זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז דער אונטערשייד צווישן דשא און עשב? דערקלערט דער מלבי"ם אַז עשב איז די באַקליידונג פֿון דער ערד מיט גראָזן, אַנטשולדיקט, דשא איז די באַקליידונג פֿון דער ערד מיט גראָזן, דאָס רופֿט זיך דשא. און אַ באַזונדער עשב, אַ ספּעציפֿישע גראָז, רופֿט זיך עשב. דערפֿאַר זאָגט ער די הירשקו זוכט דשא פֿאַר מרעה. היו שריה כאיילים לא מצאו מרעה. אָבער דער פרא זוכט אַ באַזונדער עשב, אַ גרינע גראָז וואָס פֿון דעם קען ער זיך שפּײַזן. פֿאַר דער הירשקו איז גוט יעדע דשא. יעדע באַקליידונג פֿון דער ערד מיט גרין רופֿט זיך דשא, דאָס איז איר גענוג. אָבער די פראים, זיי זוכן אַ ספּעציעלן עשב, זיי זוכן געוויסע געוויקסן און זיי האָבן נישט געפֿונען קיין עשב. אַז דער עשב קומט אויסדריקן אַ ספּעציעלע געוויקס וואָס רופֿט זיך עשב, אויף אַ צמח באַזונדער רופֿט עס זיך עשב, אַלס אַ יחיד רופֿט עס זיך עשב. אָבער די באַקליידונג פֿון דער גאַנצער ערד מיט גרין רופֿט זיך דשא.
אם עוונינו ענו בנו השם עשה למען שמך כי רבו משובותינו לך חטאנו. אם עוונינו ענו בנו. אויב אונדזערע עוונות האָבן העדות אָפּגעגעבן קעגן אונדז. דער נבֿיא זעט די רעה וואָס וועט זײַן, און דעמאָלט זאָגט דער רד"ק אַז ער נעמט אַרײַן זיך אַליין אין כלל ישראל. ער האָט געדאַרפֿט זאָגן אם עוונם ענו בהם. דו, דער נבֿיא, האָסט געזינדיקט? זאָגט דער רד"ק, ניין, ער נעמט אַרײַן זיך אַליין מיט זיי. הגם אַז ער אַליין האָט נישט געהאַט קיין עוון. ער זאָגט אם עוונינו ענו בנו השם עשה למען שמך. זאָלסט זיך נישט וווּנדערן, אויך משה רבנו האָט אַזוי געזאָגט, וסלחת לעוונינו ולחטאתנו ונחלתנו. עוונינו, איך האָב געזינדיקט? איך האָב נישט געזינדיקט. ער האָט געדאַרפֿט זאָגן וסלחת לעוונם ולחטאתם ונחלתם. פֿאַר וואָס זאָגט ער אין לשון רבים אַז ער נעמט אַרײַן זיך מיט זיי? דאָס איז אַ וועג פֿון ענווה און זיך אָנטייל צו נעמען אין דער צרה פֿונעם ציבור, אַז הגם אַז איך האָב נישט קיין חטא, פֿונדעסטוועגן נעם איך אַרײַן זיך מיט זיי. ווי באַקאַנט, אויך דער פלא יועץ דערמאָנט, און אין נאָך ספרים שטייט אַז ווען מען וויל תוכחה געבן דעם ציבור זאָל מען נישט זאָגן איר האָט אַ פּראָבלעם, איר זינדיקט. די סיכויים אַז זײַנע ווערטער וועלן אָנגענומען ווערן זענען זייער קליין. נאָר ער זאָל רעדן אין לשון רבים, מיר האָבן אַ פּראָבלעם, מיר נייגן זיך צו דורכפֿאַלן אין... אַזוי ווײַטער אויף דעם וועג. שטענדיק זאָל ער אַרײַננעמען זיך מיט זיי, הגם אַז ער האָט קיין מאָל נישט געטאָן די זאַך און קיין מאָל נישט דורכגעפֿאַלן אין דעם. פֿונדעסטוועגן ווען דו זאָגסט מיר האָבן אַ פּראָבלעם, דאָס נעמט אַרײַן זיך מיט זיי, אַלזאָ דער ציבור נייגט זיך אָנצונעמען די ווערטער. אָבער ווען דו קומסט ווי אַ מוכיח, איך בין גאַנץ, איר זענט חסר, איז דעם ציבור שווער עס אָנצונעמען. אַפֿילו אויב זיי ווייסן אַז דאָס איז ריכטיק. אַז דו ביסט משה רבנו און דו ביסט ירמיהו און דו און דו ביסט גאַנץ. פֿונדעסטוועגן דער וועג פֿון תוכחה איז שטענדיק אַרײַנצונעמען זיך מיט זיי, און אַזוי אויך דאָ ווענדט ער זיך צום אייבערשטן. אם עוונינו ענו בנו, עוונינו, ער נעמט אַרײַן זיך מיט זיי. וואָס מיינט עוונינו ענו בנו? ענו בנו מיינט פֿון לשון העידו בנו. לא תענה ברעך עד שקר. תענה מיינט תעיד. אם עוונינו ענו בנו, מיינט אויב די עוונות זענען די וואָס זאָגן העדות אויף אונדז. אָט קומט זעט, דער רעגן האָט זיך אָפּגעשטעלט נאָר בײַ אײַך, נישט בײַ די גויים. אַלזאָ קומט אויס אַז עס איז דאָ אַ קלאָרע עדות אַז בײַ אײַך איז דאָ אַ חסרון. זיי זאָגן העדות אויף אונדז אַז הנה מיר לײַדן. אַף על פֿי כן עשה למען שמך. דעם גרויסן וואָס איז אויף אונדז גערופֿן. דאָס מיינט, רבונו של עולם, אַפֿילו אויב מיר זענען נישט ווערט, טו למען שמך. זאָגט רש"י, למען דעם גרויסן נאָמען וואָס איז אַרויסגעגאַנגען פֿאַר דיר אַז דו הערשסט אויף אַלץ און מיר זענען דײַן פֿאָלק און די שאָף פֿון דײַן פֿיטערונג. און עס איז נישט שיין אַז דו זאָלסט געבן דעם נאָמען פֿון דײַן זיג צו די אלילים. דאָס מיינט אַז ווען די גויים האָבן הצלחה זאָגט מען אָט האָבן זייערע אלילים מצליח געווען. זייער גאָט האָט אונדז געקענט. אונדזער גאָט איז כביכול שוואַך, ווײַל אָט זעט, בײַ אונדז איז דאָ רעב און בײַ זיי איז דאָ זאַט. ווײַל זיי דאַוונען צו זייער אליל און ער ברענגט אַראָפּ רעגן, און מיר דאַוונען און שרײַען און עס פֿאַלט נישט קיין רעגן. קומט אויס דעריבער אַז ווען כלל ישראל לײַדן איז דאָ אין דעם אַ חילול השם. און דערפֿאַר בעטן מיר און זאָגן, רבונו של עולם, טו למען שמך, אַז לכל הפחות זאָל דײַן נאָמען נישט פֿאַרשעמט ווערן צווישן די גויים.
זאָגט דער מלבי"ם, אם עוונינו ענו בנו, מיינט אַז הגם מצד זיך אַליין זענען מיר ווערט אַן עונש, אונדזערע עוונות זאָגן דאָך עדות אויף אונדז, און אויב עס איז דאָ אַ עדות איז נישט מעגלעך עס אָפּצולייקענען. פֿונדעסטוועגן בעטן מיר עשה למען שמך. און יעצט ערקלערט ער. כי רבו משובותינו, אלף, אונדזערע משובות זענען פֿיל. משובותינו מיינט פֿון לשון שובבה, דאָס הייסט אַ נטיה פֿון וועג. אַ צווייטע זאַך אויך פֿון עצם החטא, לך חטאנו. אַלזאָ עס איז דאָ צוויי זאַכן, עס איז דאָ צוויי סיבות אונדז צו שטראָפֿן. אלף, אונדזערע חטאים זענען פֿיל, רבו משובותינו. אַ צווייטע זאַך, ווען דו האָסט אַ סך געזינדיקט, אויב דאָס איז קעגן דײַן שכן ניחא, אָבער אויב דאָס איז קעגן דעם מלך איז דאָס זייער חמור. און אויב דאָס איז קעגן מלכי המלך מלך מלכי המלכים איז נישטאָ קיין סוף פֿאַר זײַן חומרא. אַלזאָ רבו משובותינו און נאָך לך חטאנו. לך, דאָס איז רבונו של עולם, קעגן דיר. אַלזאָ דעריבער, מצד דעם, זענען אונדזערע חטאים ביז צום הימל. און דערפֿאַר זאָגן מיר, פֿונדעסטוועגן רבונו של עולם עשה למען שמך. דאָס מיינט, רבונו של עולם, הגם אַז עס איז דאָ פֿון אונדזער צד אַ גרויסער חטא אין צוויי פנים, אי מצד דעם ריבוי, אי מצד דער השקפה קעגן וועמען מיר האָבן געזינדיקט, איז דאָס זייער גרויס. אָבער אויך דײַן נאָמען איז גרויס, רבונו של עולם, און טו כדי אַז דײַן נאָמען זאָל נישט חלל ווערן צווישן די אומות.
זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז דער אונטערשייד צווישן עוון און משובות? מיר זאָגן אם עוונינו ענו בנו און נאָך דעם זאָגן מיר כי רבו משובותינו. מיר זאָגן נישט כי רבו עוונינו. דאָס הייסט אַז עס איז דאָ אַן אונטערשייד צווישן משובות און עוונות. זאָגט דער מלבי"ם, דער עוון איז מצד עיוות השכל. אַנטקעגן, די שובבות איז מצד די השתובבות פֿון דער נפֿש און דעם רוח דורך דעם הרגל אין פֿרעמדע און שלעכטע דעות און מידות. דאָס הייסט ווען מיר וווינען זיך צו לעבן ווי די גויים קען מען עס רופֿן שובבה. דערפֿאַר זעסטו אַז עס שטייט ארפא משובתם. דאָס הייסט עס איז געוואָרן בײַ זיי אַ הרגל צו לעבן אין שלעכטע דעות און מידות ווי די גויים, ארפא, דאָס דאַרף אַ ריפוי. און מיר האָבן פֿריער דערקלערט אַז חטא קומט בדרך כלל אויסדריקן אַ דורכפֿאַל וואָס נעמט זיך פֿון תאוות. עוון איז אַ עיוות. עיוות מיינט אַז דאָס איז אַ מענטש וואָס האָט שוין אַרום זײַן חטא געבויט אַן אידעאָלאָגיע. עוון דריקט אויס כפירה. דאָס איז עיוות השכל. אָבער אַ מענטש וואָס האָט אַ תאוה, זײַן שכל איז נישט פֿאַרקרימט. ער ווייסט די אמת אָבער גייט נאָך די תאוות פֿון זײַן האַרץ. דאָס איז דער אויסדרוק פֿון חטא. אָבער אַנטקעגן, עוון, עוון איז אַ מענטש וואָס איז זיך עקשן צו טענהן אַז וואָס ער טוט איז דער אמת. דאָס הייסט ער האָט שוין אַזוי פֿאַרקרימט זײַן שכל אַז ער געפֿינט שוין שכליישע טענות פֿאַר דער עבירה וואָס ער טוט.
מקווה ישראל מושיעו בעת צרה למה תהיה כגר בארץ וכאורח נטה ללון. מקווה ישראל, זאָגט דער רד"ק, אַפֿילו אַז זיי האָבן זיך אָפּגעקערט פֿון דײַנע וועגן, אָבער פֿונדעסטוועגן ביסטו מקווה ישראל. מקווה ישראל מיינט אַז דו ביסט זייער האָפֿענונג, צו דיר האָפֿן זיי. און דו ביסט מושיעו בעת צרה. די כוונה איז אויך היסטאָריש, רבונו של עולם, יעדעס מאָל וואָס עס איז זיי געווען אַ צרה ביסטו זייער מושיע. אַלזאָ אויך יעצט רבונו של עולם, זאָלסט חוס זײַן אויף זיי, זאָלסט זיך רחמנות אויף זיי בעת דער צרה אין וועלכער זיי געפֿינען זיך. למה תהיה כגר בארץ. אַן אויסדרוק, קעגן וועמען איז דאָס? על פי פשוטו של מקרא איז דאָס קעגן מקווה ישראל, קודשא בריך הוא. און דעמאָלט וואָס זאָגט ער בעצם דאָ? רבונו של עולם, פֿאַר וואָס ביסטו ווי אַ גר אין לאַנד און ווי אַן אורח וואָס האָט זיך אָנגעבויגן צו נעכטיקן? זאָגט דער רד"ק, זאָלסט זיך נישט וווּנדערן, אין אַ סך ערטער האָט די תורה גערעדט וועגן דעם באשעפֿער אין לשון פֿון מענטשן. דער אייבערשטער ווי אַ גר אין לאַנד, אַן אורח וואָס האָט זיך אָנגעבויגן צו נעכטיקן? יאָ, אַ סך מאָל זעסטו אַז די מקראות באַציִען זיך צום אייבערשטן, ווי מען רופֿט עס, אין אַ האַנשה. אין אַ וועג פֿון משל, ווי אַ משל צום מענטשלעכן. ווי דו זעסט אַז מען שרײַבט צו צום אייבערשטן אַז השם זעט און השם הערט און השם גייט אַראָפּ און השם שמעקט און יד השם און רגלי השם, הכיסא הדום רגליי וכולי. דאָס הייסט מיר זען אַז עס איז דאָ אַ האַנשה כביכול פֿונעם באשעפֿער צו רעדן אין משלים וואָס מיר קענען פֿאַרשטיין. און דער רמב"ם רעדט אַ סך וועגן דעם ענין אין מורה נבוכים און זאָגט אַז אַלץ איז בעצם אין אַ וועג פֿון משל כדי מיר זאָלן פֿאַרשטיין די זאַכן, ווײַל דער אייבערשטער האָט נישט קיין גוף און נישט קיין דמות הגוף. זאָגט דער רד"ק אַן אינטערעסאַנטע זאַך, אָבער פֿונדעסטוועגן, שטענדיק ווען די פּסוקים טוען אַזאַ זאַך, האָבן אונקלוס אָדער תרגום יונתן דערווײַטערט פֿונעם באשעפֿער די תארים. און זאָלסט מערקן אַז אויך דאָ האָבן זיי דערקלערט דעם פּסוק אויף אַן אַנדער וועג. לאָמיר לייענען דעם לשון פֿון תרגום יונתן. אונקלוס איז אויף די מקראות, תרגום יונתן איז אויף די נביאים. קומט הערט ווי אַזוי ער איבערזעצט. סבור ישראל פרקיה בעידן עקא. די כוונה איז סבור פֿון לשון למסבר, יאָ, די האָפֿענונג פֿון ישראל, ווי סברנא, ווי אונדזער האָפֿענונג. פרקיה בעידן עקא, זאָלסט זיי אויסלייזן בעידן זייער צרה. למה יחול רוגזך עלנא? פֿאַר וואָס זאָל דײַן כעס חל זײַן אויף אונדז? ואנחנא כתוטבין בארעא וכאורחא דסטא למבת. און מיר זענען ווי אַ גר אין לאַנד און ווי אַן אורח וואָס האָט זיך אָנגעבויגן צו נעכטיקן. האָט איר געמערקט? ער נייגט דעם פּסוק צו אונדז. אַפֿילו אַז עס שטייט למה תהיה כגר, און דער אָנהייב פֿון פּסוק באַדײַט אויפֿן אייבערשטן, אתה מקווה ישראל מושיעו, למה תהיה אתה כגר. פֿונדעסטוועגן זאָגט ער למה תהיה ווי דאָס גייט צוריק אויף כנסת ישראל. פֿאַר וואָס זאָל כנסת ישראל זײַן ווי אַ גר אין לאַנד און ווי אַן אורח וואָס האָט זיך אָנגעבויגן צו נעכטיקן? זאָגט דער רד"ק אַזוי אין יעדן אָרט וווּ דער פּסוק נעמט כביכול לשונות פֿון האַנשה קעגן דעם אייבערשטן, פּאַסן די תרגומים צו דעם פּסוק אויף אַן אַנדער וועג, זיי דערקלערן דעם פּסוק אויף אַן אַנדער וועג, כדי עס זאָל נישט אַרויסקומען מענטשלעכע אויסדרוקן ביחס צו דער השגחה עליונה. און דערפֿאַר זאָגט ער ער האָט געוואָלט דערווײַטערן פֿון אים יתברך אַפֿילו אין אַ וועג פֿון דמיון. אַפֿילו אַז דו זאָלסט זאָגן אין אַ וועג פֿון משל, אויך דאָס נעמען דער אונקלוס און תרגום יונתן נישט אָן, און דערפֿאַר דערקלערן זיי בדרך כלל די פּסוקים אויף אַן אַנדער וועג.
דער מלבי"ם דערקלערט, מקווה ישראל השם, דו ביסט רבונו של עולם, ישראל האָפֿן שטענדיק צו דיר און דו העלפֿסט שטענדיק בעת צרה, דאָס איז דײַן נאָמען. אַלזאָ ווי דו האָסט שטענדיק געטאָן זאָלסטו העלפֿן אויך יעצט. למה תהיה כגר? דערקלערט דער מלבי"ם, אַ מניעה פֿון העלפֿן קען זײַן געשילדערט אין איינעם פֿון דרײַ אופֿנים. די ערשטע מעגלעכקייט: חוסר הרצון. פֿאַר וואָס העלפֿסטו מיר נישט? איך וויל דיר נישט העלפֿן. די צווייטע מעגלעכקייט: חוסר ידיעה. פֿאַר וואָס העלפֿסטו מיר נישט? איך האָב נישט געוווּסט אַז דו האָסט אַ צרה. אַלזאָ דערפֿאַר האָב איך דיר נישט געהאָלפֿן. די דריטע מעגלעכקייט: פֿאַר וואָס העלפֿסטו מיר נישט? איך האָב אַ רצון, איך האָב אַ ידיעה, איך האָב נישט געקענט דיר העלפֿן. איך האָב נישט אין זיך דעם כוח דיר צו העלפֿן. עס איז דאָ דרײַ סיבות פֿאַר דער מניעה פֿון דער ישועה. זאָגט דער מלבי"ם, קעגן אַלע דרײַ רעדט ער דאָ. קעגן דעם רצון, דאָס הייסט אפֿשר וויל השם אונדז נישט העלפֿן, למה תהיה כגר בארץ. דער גר, ווען עס טרעפֿט זיך עפּעס אין לאַנד, איך וועל אײַך געבן אַ בײַשפּיל, אַ מענטש קומט יעצט אָן קיין אַמעריקע. זאָגט מען אים, פֿרעג נישט וואָס פֿאַר אַ שריפה עס איז דאָ אין דעם מחוז, פֿרעג נישט... מקסימום טראַכט ער וועגן זײַן וואַקאַציע וואָס איז אַוועק. אָבער וועגן דעם מחוז וואָס איז פֿאַרברענט געוואָרן, וואָס אַרט מיר? וואָס נוגע איז מיר? איך בין אַ גר אין לאַנד. איך בין נישט אַ מקומי, איך נעם דעם קומענדיקן פֿלי, קער זיך אום אַהיים, זאָלן זיי אויסלייזן זייערע פּראָבלעמען. דעם מענטש וואָס איז אַ גר זענען די מקומידיקע פּראָבלעמען נישט נוגע. אַלזאָ אויפֿן צד וואָס דער אייבערשטער וויל אונדז נישט העלפֿן, דאָס הייסט אונדזערע פּראָבלעמען זענען אים נישט נוגע, אַלזאָ רבונו של עולם, למה תהיה כגר בארץ? קעגן דעם ברענגט ער די טענה, רבונו של עולם, למה תהיה כגר בארץ כאורח נטה ללון? אַז אַפֿילו דאָ רעדט מען וועגן אַן אורח, דערקלערט דער מלבי"ם אַז אַפֿילו אַז דער אורח איז פֿון די אזרחים פֿון לאַנד, אָבער ער איז נישט קבוע דאָ. ער איז אַן אורח וואָס האָט זיך אָנגעבויגן צו נעכטיקן, ער וווינט אין אַן אַנדער מחוז. דאָס הייסט עס זעט אויס ווי כביכול, רבונו של עולם, האָסטו נישט קיין רצון צו משגיח זײַן אויפֿן לאַנד, אָדער מצד וואָס דו האָסט איבערגעגעבן די הנהגה פֿונעם לאַנד כביכול צום מערכת פֿון די שטערן, און דעמאָלט איז דער אייבערשטער ווי נאָר אַ גר אָדער אַן אורח וואָס האָט זיך אָנגעבויגן צו נעכטיקן, דאָס הייסט, ווי מען זאָגט, ער קוקט נאָר פֿון צײַט צו צײַט ווי אַזוי די מאַשין אַרבעט. עס איז איבערגעגעבן געוואָרן אין די הענט פֿון די שטערן, און מיר האָבן שוין גערעדט פֿריער אַז דאָס איז געווען די טענה פֿון איוב אויף דער גאַנצער לענג פֿון ספר איוב. ווער עס וויל זאָל הערן דעם דיסק אויף איוב, אַז דאָרט אין איוב איז דער עיקר פֿון זײַן טענה אַז די השגחה איז איבערגעגעבן געוואָרן אין די הענט פֿון אל אוויל, די כוונה איז אין די הענט פֿון די שטערן, און זיי טוען אַן עוולה, זיי טוען נישט ווי גערעכט און ווי געהעריק, און דאָרט האָבן זיי זיך געראַנגלט מיט אים מיט דער תפֿיסה, ווי מיר דערקלערן אין אַ גרויסער לענג און ראַנגלען זיך מיט אים אין דעם ענין. אויף יעדן פֿאַל, אין אונדזער ענין מאַכט עס אַן אײַנדרוק, רבונו של עולם, ווי כביכול האָסטו איבערגעגעבן די הנהגה אין די הענט פֿון די שטערן, און דו קוקסט נאָר אַזוי לפֿרקים ווי אַן אורח נטה ללון, אַזוי פֿון צײַט צו צײַט טראַכטסט אַרײַן אין די זייגערס צו זען ווי אַזוי דער עסק פֿונקציאָנירט, און נישט מער פֿון דעם. אַלזאָ ביסטו ווי אַ גר אין לאַנד. למה תהיה כגר בארץ? אויב חוסר רצון אונדז צו העלפֿן.
למה תהיה כאיש נדהם כגיבור לא יוכל להושיע ואתה בקרבנו השם ושמך עלינו נקרא אל תניחנו. פֿירט ווײַטער דער מלבי"ם און זאָגט, וואָס וועלן מיר זאָגן? מיר האָבן געזאָגט עס איז דאָ חוסר רצון, עס איז דאָ אַ מצב פֿון חוסר ידיעה. אויף דעם זאָגט ער, רבונו של עולם, למה תהיה כאיש נדהם? נדהם איז אַ מענטש וואָס זײַנע חושים און הרגשות זענען בטל געוואָרן. ער פֿילט גאָרנישט. למה תהיה כאיש נדהם וואָס כביכול ווייסט נישט וואָס עס טוט זיך מיט אונדז? און דעמאָלט קען זײַן אַז דערפֿאַר העלפֿסטו אונדז נישט, ווײַל עס איז דאָ נישטאָ קיין חושים און הרגשות, דו פֿילסט נישט אין דעם וואָס טוט זיך מיט אונדז. די דריטע מעגלעכקייט האָבן מיר געזאָגט אַז עס איז דאָ חוסר יכולת. דאָס הייסט עס איז דאָ אַ ידיעה, עס איז אויך דאָ אַ רצון, אָבער באַגרענעצט. אויף דעם זאָגט ער למה תהיה כגיבור לא יוכל להושיע? פֿאַר וואָס זאָלסטו זײַן ווי אַ גיבור וואָס קען נישט העלפֿן פֿון וועגן עמעצן וואָס איז שטאַרקער פֿון אים? און אויף דעם זאָגט ער ואתה בקרבנו השם. דאָס איז דער היפוך פֿונעם אורח נטה ללון, מיר ווייסן דאָך אַז דו ביסט נישט קיין אורח וואָס האָט זיך אָנגעבויגן צו נעכטיקן, עס איז דאָ נישטאָ קיין חוסר רצון. אתה בקרבנו השם. דאָס הייסט דו ווילסט אונדזער טובה. ושמך עלינו נקרא, דאָס איז דער היפוך פֿונעם גר. דאָס הייסט דו האָסט אונדז נישט איבערגעגעבן אין די הענט פֿונעם מערכת, נאָר מיר ווערן געפֿירט דורך דיר. מיר זענען אונטער דײַן השגחה. וואָס איז אונדז געבליבן? דער חסרון פֿון ידיעה און יכולת. זאָגט דער מלבי"ם, אויף דעם האָט ער נישט געזען קיין נייטיקייט צו ענטפֿערן, ווײַל דאָס איז אַ פּשוטע זאַך אַז דעם אייבערשטן פֿעלט נישט קיין ידיעה און נישט קיין יכולת. וואָס יאָ האָט ער געדאַרפֿט ענטפֿערן? אפֿשר חוסר רצון. רבונו של עולם, ווי אַזוי קען זײַן חוסר רצון, דײַן נאָמען איז דאָך גערופֿן אויף אונדז און דו ביסט אין אונדז? אַלזאָ דו ווילסט אונדזער טובה. אַלזאָ דעריבער, פֿאַר וואָס רבונו של עולם תניחנו? פֿאַר וואָס לאָזטו אונדז אין דעם נוראדיקן מצב אין וועלכן מיר געפֿינען זיך?
מערקט אַז תרגום יונתן אויך דאָ פֿירט ווײַטער אין דעם זעלבן וועג. למה תהיה כאיש נדהם כגיבור לא יוכל להושיע, דאָס גייט נישט צוריק אויפֿן אייבערשטן, נאָר דאָס גייט צוריק אויף אונדז. למה יחול רוגזך עלנא ואנחנא מטלטלין ושביקין? ועד גיבר יחיל למפרק. פֿאַר וואָס זאָל נאָך אַ מאָל כנסת ישראל זײַן ווי אַן איש נדהם? ווי אַ גיבור וואָס קען נישט העלפֿן? צי איז השם אַ גיבור וואָס קען נישט העלפֿן? עס איז דאָך אַת גיבר יחיל למפרק. דו ביסט דאָך אַ גיבור וואָס קען העלפֿן. אַלזאָ כאיש נדהם איז בעצם אַן אויסדרוק שלילי, דערקלערט דער יונתן אַז עס גייט צוריק אויף אונדז. פֿאַר וואָס זאָלן מיר זײַן ווי אַ מענטש דערשראָקן, ווי אַ מענטש אַ נדהם אָן אַ ישועה, ווען דו רבונו של עולם האָסט אין זיך כוח אונדז צו העלפֿן. דער מלבי"ם דערקלערט אַז בעצם דאָס וואָרט נדהם איז אַן אויסדרוק וואָס איז חד פעמי, עס האָט נישט קיין רע אין מקרא. און זײַן באַדײַטונג איז אַ מענטש וואָס האָט פֿאַרלוירן זײַנע חושים, זײַנע הרגשות זענען בטל געוואָרן. און דאָס איז אַן אויסדרוק וואָס איז נאָענט צו דמם אָדער נדם, וואָס אויך דאָרט איז די באַדײַטונג אַז זײַנע פֿעולות זענען בטל, אָדער נרדם, אַז אַלע די אויסדרוקן זענען אַ באַדײַטונג פֿאַר דעם בטל פֿון די חושים און הרגשות. מיר בעטן שמך נקרא אל תניחנו. זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ דער אויסדרוק אל תניחנו וואָס איז פֿון שורש ינח, און דאָס ווײַזט בדרך כלל אויף אַ געבן אַ זאַך אין אַ געוויסן אָרט אויף אַזוי אַז עס זאָל דאָרט בלײַבן. דאָס איז דער אויסדרוק להניח. אַנטקעגן, עס איז דאָ אַן אויסדרוק פֿון עזב און נטש. דער אויסדרוק עזב און נטש מיינט צו פֿאַרלאָזן די זאַך מיט אַ כוונה תחילה. און דער אויסדרוק להניח, בל תניחני, מיינט אַז איך זאָל נישט בלײַבן און זײַן מונח אין אַן אָרט פֿון סכנה. ווי אל תניחני לעושקיי. דאָס מיינט, דו האָסט מיך פֿאַרלאָזט, דו לאָזט מיך דאָרט, אַלזאָ וועל איך בלײַבן מונח און יעצט וועט יעדער וואָס וועט קומען קענען מיר שאַטן, יעדער וואָס וועט קומען וועט קענען מיר מזיק זײַן. ושמך נקרא עלינו אל תניחנו. ווײַל דײַן נאָמען איז אויף אונדז גערופֿן, אַלזאָ זאָלסט אונדז נישט לאָזן, ווײַל אין מאָמענט וואָס דו וועסט אונדז לאָזן וועט קומען יעדער וואָס וועט קומען און וועט יעצט קענען אונדז מזיק זײַן. און דערקלערט דער מלבי"ם, היות דאָ באַשרײַבט ער אַז השם איז בקרבנו, נאָר וואָס? השם העלפֿט נישט. אַלזאָ קען ער נישט זאָגן אין אַזאַ מצב אל תעזבנו. ווי אַזוי אל תעזבנו? מיר האָבן דאָך יעצט געזאָגט שמך נקרא עלינו, דער אייבערשטער געפֿינט זיך מיט אונדז. אַלזאָ דאַרף איך נישט זאָגן, קען איך נישט זאָגן אל תעזבנו. וואָס יאָ קען איך זאָגן? ער איז דאָך מיט אונדז, ער איז אין אונדז, מען קען נישט זאָגן אל תעזבנו. נאָר וואָס? השם געפֿינט זיך מיט אונדז און ער האָט אונדז נישט פֿאַרלאָזט אָבער ער לאָזט אונדז מונח. מונח מיינט אַז אַנדערע קענען קומען און אונדז מזיק זײַן, איך וועל זײַן מונח אין אַן אָרט פֿון סכנה. אויף דעם בעט איך, טו דאָס נישט, נאָר וואָס? נעם מיך פֿון דאָרט. מיך צו פֿאַרלאָזן איז ווי מיך צו וואַרפֿן אין דעם אָרט, מען קען נישט זאָגן אַזוי ווײַל דער אייבערשטער איז דאָך מיט אונדז. וואָס יאָ? עס קען זײַן אַז ער איז נישט נוגע. נישט נוגע איז ער לאָזט אונדז מונח. ער לאָזט אונדז מונח, קומען די גויים און זענען אונדז מזיק, און דערפֿאַר אויף דעם בעטן מיר.
אַ שינוי פֿון דער גזרה. איר האָט נאָך ליב זיך צו רירן, איר האָט נאָך ליב זיך צו באַוועגן, איר בלײַבט נישט אין איין אָרט, צוגעקלעפּט צום אייבערשטן, נאָך אַלץ די בת השובבה. און ער פֿירט ווײַטער און זאָגט, רגליהם לא חשכו. דאָס הייסט נאָך אַלץ פֿירן זייערע פֿיס און גייען אין אַ וועג נישט קיין וועג. חשכו מיינט ווי לחסוך, פֿאַרמײַדן, יאָ? נאָך אַלץ מײַדן זיי נישט אָפּ זייערע פֿיס פֿון גיין אין אַ וועג פֿון טעות.
אַ מעגלעכקייט, און עס קען זײַן, זאָגט דער מלבי"ם, אַז דער רצון פֿונעם אייבערשטן אויף זיי זאָל זיך ענדערן צום גוטן, אָבער השם האָט זיי נישט געוואָלט, און דערפֿאַר זאָגט ער יזכור עוונם, דאָס מיינט אַז דער אייבערשטער וועט זיך דערמאָנען זייער חטא צו זיי שטראָפֿן. און לאָמיר דערקלערן. עס קען זייער זײַן אַז מיר, מצד אונדזערע מעשים, זענען נישט ווערט, אָבער מיר וועלן אויפֿוועקן דעם געטלעכן רצון צו אונדז. אַ מאָל האָט אַ פֿאָטער רחמנות אויף זײַן זון אַפֿילו ווען ער בייגט זיך אָפּ פֿונעם וועג. און דעמאָלט קען זייער זײַן אַז דאָ, הגם אַז מיר זענען די בת השובבה, און הגם זיי האָבן ליב זיך צו רירן, און הגם זייערע פֿיס האָבן זיך נישט אָפּגעהאַלטן, אָבער השם וויל אונדז.
זאָגט דער אייבערשטער, דאָ איז דאָס נישט די מציאות, און השם האָט זיי נישט געוואָלט. דאָ איז די מציאות אַז דער אייבערשטער וויל זיי נישט, אַלזאָ קען נישט זײַן אַז דער רצון פֿונעם אייבערשטן זאָל זיך ענדערן צום גוטן כל זמן זיי זענען אין דער מציאות. און ממילא יעצט יזכור עוונם ויפקוד חטאתם. און אין מאָמענט וואָס השם וויל זיי נישט, אַלזאָ ממילא איז דאָ אַ סיבה זיך צו באַצאָלן פֿון זיי אויף זייער עוון און אויף זייער חטא.
און עוון, ווי מיר האָבן געזאָגט, איז דאָס עיוות השכל, און דער חטא איז די שגגה. זאָגט דער מלבי"ם, מערק אַז עס שטייט דאָ יזכור עוונם ויפקוד חטאתם. וואָס איז בעצם דער פֿאַרבינדונג צווישן עוון און זכירה, און צווישן חטא און שכחה? דערקלערט דער מלבי"ם, זכירה איז דער היפוך פֿון שכחה. דאָס הייסט ווען איך זאָג איך געדענק די זאַך, מיינט דאָס נישט אַז איך האָב פֿאַרגעסן. אַנטקעגן, ווען איך זאָג יפקוד, יזכור עוונם ויפקוד חטאתם, ווען איך זאָג יפקוד, מיינט דאָס אויך צו טאָן עפּעס אַ פּעולה פֿון תגמול. איך קען נאָר געדענקען די זאַך אָן צו טאָן גאָרנישט, און איך קען אויך אי געדענקען עס אי רעאַגירן און אויך געבן אַ עונש אויף די זאַך. די פקידה איז צו טאָן, על כן יפקוד עליהם את כל חטאתם, יפקוד מיינט ער וועט זיך באַצאָלן פֿון זיי אויף די חטאים וואָס זיי האָבן געטאָן.
דערפֿאַר, זאָגט דער מלבי"ם, מערק, עוון איז עיוות השכל, דאָס איז אַ ענין פֿון מחשבה, און די זאַך איז מער פֿאַרבונדן אין דעם אויסדרוק פֿון שכחה. ער זאָגט זיי דערפֿאַר וועט השם זיך דערמאָנען זייער עוון, דעם עיוות השכל וואָס איז אַ ענין פֿון מחשבה, אויף דעם קומט דער אויסדרוק פֿון זכירה וואָס דאָס איז אַ ענין פֿון מחשבה. און כל שכן אַז דער אייבערשטער געדענקט דעם חטא, ווײַל חטא איז אַ ממשותדיקע פֿעולה. עוון איז נאָר אין מחשבה. אַלזאָ אויב וואָס אין מחשבה געדענקט השם, וואָס דו האָסט געטאָן בפועל וועט ער נישט געדענקען? אַלזאָ דאָס איז אַ כל שכן, אויב השם וועט זיך דערמאָנען זייער עוון וועט ער זיכער זיך דערמאָנען זייער חטא.
אַנטקעגן, בײַ חטא וואָס איז אַ שוגג, זאָגט ער דאָ וועט זײַן נישט נאָר זכירה, נאָר ויפקוד חטאתם. בײַ חטא וואָס איז אַ שוגג שטראָפֿט דער אייבערשטער. און אויב אויף אַ חטא וואָס איז אַ שוגג שטראָפֿט השם, וואָס וועסטו זאָגן אויף אַ עוון וואָס איז אַ מזיד? אַ כל שכן. אַלזאָ קומט אויס דעריבער לויט דעם מלבי"ם אַז יזכור עוונם און כל שכן חטאתם, און ויפקוד חטאתם און כל שכן עוונם. און ער איז פוקד אויפֿן חטא, מיינט ער שטראָפֿט אַפֿילו אַז דאָס איז אַ חטא בשגגה, און כל שכן אויפֿן עוון.
דער רד"ק דערקלערט אַז וואָס עס שטייט דאָ, כה אמר השם לעם הזה כן אהבו לנוע רגליהם לא חשכו, אויף וועלכע באַוועגונג רעדט דאָ? דערקלערט דער רד"ק אַז זיי פֿלעגן גיין קיין מצרים און קיין אשור, זיי פֿלעגן בעטן פֿון זיי הילף און סיוע. זאָגט דער אייבערשטער, זיי האָבן נישט געטרויט אויף מיר, זיי האָבן נישט אָפּגעהאַלטן זייערע פֿיס פֿון גיין, הגם דער נבֿיא איז זיי מוכיח, מה לך לדרך מצרים לשתות מי שיחור, מה לך לדרך אשור לשתות מי נהר, און ער דעפֿינירט מצרים אַלס משענת קנה רצוץ. עס איז דאָ אַ קלאָרע תוכחה וואָס זאָגט אײַך אַז די ישועה וועט נישט אַרויסוואַקסן פֿון מצרים. און אַף על פֿי כן מײַדן זיי נישט אָפּ זייערע פֿיס פֿון גיין קיין מצרים, און זאָגט דער אייבערשטער, אַה, איר האָט ליב זיך צו רירן צווישן די אומות, צו זוכן פֿון זיי הילף? זאָגט דער אייבערשטער, איך וועל אײַך רירן צווישן די אומות. נורא נוראות. בעצם זוכט איר צו גיין צו די אומות, וועל איך אײַך גלות מאַכן צווישן די אומות.
זאָגט דער רד"ק, און אויב וועסטו פֿרעגן, ירמיהו האָט דאָך מתפלל געווען צום אייבערשטן על דברי הבצורת. דאָס הייסט עס איז דאָ געווען אַ תפילה אויפֿן ענין פֿון בצורת און אויפֿן ענין פֿון רעב. וואָס איז דאָ די תשובה וואָס דער אייבערשטער ענטפֿערט אים, אהבו לנוע רגליהם לא חשכו השם לא רצם? עס איז דאָ נישטאָ קיין תשובה און קיין וואָרט וועגן דער מניעת הגשם.
זאָגט דער רד"ק אַז די כוונה איז אַז אַפֿילו אַז עס איז דאָ אַ מניעת גשם, אָבער ווי מיר האָבן דערמאָנט אין אָנהייב, עס איז דאָ אַ סיכוי זיך צו פּרנסן אויב מיר וועלן גיין צו די ארצות פֿון די גויים און ברענגען פֿון דאָרט תבואה. עס איז אויך אין אַ מצב וואָס דאָ איז דאָ אַ בצורת, מען זאָגט אַז אַ מאָל האָט מען געזאָגט צום שר האוצר אַז מען זאָגט אַז דאָס קומענדיקע יאָר וועט זײַן אַ שנת בצורת מיטן ווייץ און זיי... אַלזאָ האָט ער זיי געזאָגט וווּ? האָט מען אים געזאָגט אין לאַנד. האָט ער געזאָגט אַה, אין לאַנד, איר האָט מיך דערשראָקן, איך האָב געטראַכט אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן. אונדזער ווייץ איז אין גאַנצן אַרײַנגעפֿירט. אויב מיר דאַרפֿן זיך זאָרגן אויף אַ בצורת איז דאָס דאָרט, נישט דאָ. איר פֿאַרשטייט? אַלזאָ אויך דאָ, אויך אויב מיר האָבן אַ פּראָבלעם, וועלן מיר גיין און ברענגען פֿון די אומות אשר סביבותינו. אָבער דאָ באַשרײַבט ער אַ מצב אַז די אויבים פֿלעגן קומען אויף זיי יעדן טאָג, און דעמאָלט האָבן זיי נישט געקענט בכלל אַרויסגיין, און דאָס האָט געפֿירט אַז דער רעב זאָל זײַן שטאַרקער. און דערפֿאַר זאָגט אים דער אייבערשטער, מײַן תשובה איז אויף וואָס? אויף דעם וואָס די אויבים הערשן איבער אײַך און די אויבים וועלן אײַך גלות מאַכן, און צווישן דעם פֿאַרשטייסטו אַז דער רעב וועט זיך נישט ענדיקן, נאָר נאָר ווערן שטאַרקער און שווערער. אַלזאָ קומט אויס אַז עס איז דאָ דאָ אין אַן עקיפֿן וועג אַ תשובה אויפֿן ענין פֿון רעב, אַפֿילו אַז אין דעם דערמאָנט דער אייבערשטער בכלל נישט דעם גשם, נאָר ער דערמאָנט מעגלעכע פּתרונות צו גיין צו די אומות, זאָגט אים דער אייבערשטער, זאָלסט וויסן אַז דער ענין וועט זיך נישט ענדערן צום גוטן ווײַל פֿון זייערע שליליישע מעשים, עתה יזכור עוונם ויפקוד חטאתם.
ויאמר השם אלי, אל תתפלל בעד העם הזה לטובה. דער רד"ק דערקלערט, מיר האָבן געזען אַז ער האָט מתפלל געווען אויף אַ טייל פֿון זיי צום שלעכטן, ווײַל עס זענען געווען אַזעלכע וואָס האָבן געפּרוּווט זיך אַרײַנשלאָגן אין לעבן פֿונעם נבֿיא. און ער האָט אים געזאָגט, רבונו של עולם, איך וויל זען אַז דו זאָלסט זיך נוקם זײַן פֿון זיי, התיקם כצאן לטבחה, הקדישם ליום הריגה. דערפֿאַר זאָגט אים דער אייבערשטער, צום גוטן זאָלסטו נישט מתפלל זײַן אויף זיי. דאָס הייסט עס איז גענוג וואָס דו זאָלסט נישט מתפלל זײַן צום גוטן. מען דאַרף נישט מתפלל זײַן פֿאַר זיי צום שלעכטן.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז ירמיהו האָט געוואָלט מתפלל זײַן נאָך אַ מאָל. און ירמיהו וויל מתפלל זײַן פֿאַרן פֿאָלק. און זאָגט אים דער אייבערשטער, אל תתפלל בעד העם הזה לטובה. וואָס איז די כוונה פֿון די ווערטער? דערקלערט דער מלבי"ם אַן ערקלערונג וואָס ער דערמאָנט זי אין אַ פּאָר ערטער, אַז דעם אייבערשטנס סאָרטן עונשים טיילן זיך אין צוויי. עס איז דאָ איין סאָרט עונש וואָס דער עונש איז הסתר פנים. און בעת ההסתר פנים איז דער מענטש איבערגעגעבן צו די פּגעים פֿון דער טבע. אויב עס איז דאָ צרות וועט ער לײַדן צרות. אויב עס איז דאָ מלחמות איז ער אין דעם. אויב עס איז דאָ אסונות איז ער אינעווייניק. אָבער פֿון דער אַנדער זײַט קען זייער זײַן אַז די תקופה איז גוט, און דעמאָלט וועט אים נישט זײַן קיין רע. ווײַל ער איז בעצם איבערגעגעבן צו די פּגעים פֿון דער טבע, און על פי הטבע איז יעצט נישטאָ קיין רעה, אַלזאָ וועט ער נישט לײַדן. עס איז דאָ אַ פֿאַרקערטער מצב אַז עס איז דאָ אַ עונש וואָס איז אין השגחה. אַ עונש וואָס איז אין השגחה מיינט אַז נישט וויכטיק וואָס טוט זיך אַרום, השם משגיח יעצט אויף דיר צו געבן דיר אַ עונש.
דאָרט האָט דער מלבי"ם דערקלערט על פי זה די טענה פֿון אחאב אויפֿן ענין פֿונעם טויט פֿון חיאל בית האלי, און וואָס האָט אים געענטפֿערט אליהו, עס איז דאָ אַן ערקלערונג זייער וווּנדערבאַר דאָרט, ווער עס וויל וועט קענען הערן דאָס אין דעם דיסק אויף ספר מלכים. אויף יעדן פֿאַל, עס דאַכט זיך אונדז אַז דער ענין פֿונעם עונש אין השגחה איז ערגער, ווײַל דעמאָלט נישט וויכטיק גוט אָדער שלעכט, אין השגחה וועסטו באַקומען אַ עונש. פֿון דעם וואָס השם משגיח אויף דיר וועסטו באַקומען אַ עונש. אָבער זאָגט דער מלבי"ם, דער היפוך איז דער ריכטיקער. ווײַל דער עונש האָט אין זיך אַ גוטע בשורה, אַז דער אייבערשטער ווײַזט אַז ער איז נאָך אַלץ מיט דיר. ער איז נאָך אַלץ משגיח אויף דיר. אין דער זעלבער צײַט וואָס בײַם ערשטן עונש, דער ערשטער עונש איז אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, ער נעמט זיך פֿון אַ חוסר השגחה, און דעמאָלט ביסטו איבערגעגעבן צו די פּגעים פֿון דער טבע, אָבער דאָס נוראדיקסטע פֿון אַלץ איז אַז דו ביסט נישט מיטן אייבערשטן. אַז דער אייבערשטער האָט דיך כביכול פֿאַרלאָזט. דער אייבערשטער איז כביכול נישט מיט דיר.
יעצט וואָס טוט זיך דעמאָלט? אַז אַ סך מאָל קענסטו מתפלל זײַן און עס וועט נישט העלפֿן. ווען דער אייבערשטער איז נישט משגיח אויף דיר און דו ביסט איבערגעגעבן צו די פּגעים פֿון דער טבע, אַלזאָ זאָגט דער אייבערשטער כביכול... ווי מענטשן פֿרעגן, וווּ איז געווען דער אייבערשטער אין דער שואה? און דער ענטפֿער איז ער איז נישט געווען. וואָס מיינט דאָס ער איז נישט געווען? ער איז נישט געווען און ער האָט מודיע געווען אַז ער וועט נישט זײַן. ער האָט פֿון פֿריער מודיע געווען אַז ער וועט נישט זײַן. דער אייבערשטער האָט געזאָגט ואנוכי הסתר אסתיר פניי מהם. זאָגט דער אייבערשטער, עס וועט זײַן אַ צײַט אַז ווען כלל ישראל וועלן זײַן ממרה, וועלן זיי שרײַען און זעקן, און איך וועל נישט זײַן דאָרט. און איך בין דיר מודיע דאָס יעצט ווען איך בין נאָך דאָ. דאָס הייסט גרייט זיך צו און ענדער דײַנע וועגן. און אויב נישט, זאָגט דער אייבערשטער, וועט אָנקומען אַ שטאַפּל וואָס דו וועסט שרײַען און קיינער ענטפֿערט נישט. פֿאַר וואָס? ווײַל השם האָט דיך געגעבן צו די פּגעים פֿון דער טבע. און על פי פּגעי הטבע זענען מיר שוואַך, על פי הטבע זענען מיר אַ שאָף צעזייט צווישן זיבעציק וועלף, על פי הטבע איז אונדזער מצב אַזאַ אַז וויי אונדז אויב די אומות וועלן באַשליסן זיך אָנצוזאַמלען קעגן אונדז. אַזוי אַז למעשה, אין דעם ענין פֿון חוסר השגחה איז דאָס דער סאַמע חמורסטער עונש, אַפֿילו אַז אינעווייניק ברענגט עס אַ מאָל גוטע תקופות, ווײַל עס זענען דאָ מצבים וווּ עס איז נישטאָ קיין השגחה אָבער על פי טבע איז גוט. אויף יעדן פֿאַל, דאָס עצם וואָס עס איז נישטאָ קיין השגחה, דאָס איז דער סאַמע ערגסטער.
זאָגט דער מלבי"ם, דער אייבערשטער זאָגט אים אל תתפלל בעד העם הזה לטובה. דערקלערט דער מלבי"ם אַז אַ מאָל שטראָפֿט דער אייבערשטער דורך הסתר פנים. און דעמאָלט קומט בעצם דער עונש פֿון זיך אַליין. כביכול איך ברענג עס נישט אויף דיר, ווי מען זאָגט, איך האָב דיך נאָר פֿאַרלאָזט. און היות איך האָב דיך פֿאַרלאָזט, אַלזאָ זענען די פּגעים אַרום פֿיל. און דעמאָלט ווען אַ מענטש איז מתפלל אויף דעם, אויף וואָס איז ער בעצם מתפלל? רבונו של עולם, זאָלסט אויף אונדז משפיע זײַן טובה. זאָלסט נישט פֿאַרבאַהאַלטן דײַן פנים פֿון אונדז, נאָר זאָלסט אויף אונדז משפיע זײַן טובה. דאָס איז אל תתפלל בעד העם הזה לטובה.
און אַ מאָל, זאָגט דער מלבי"ם, איז דער עונש אין השגחה. און דעמאָלט קומט דער עונש פֿון אים יתברך אין גענויע פּראָפּאָרציעס לויט זײַן רצון יתברך, לויט וואָס ער האָט באַשטימט אין אַ פֿולער השגחה. די דוגמא פֿאַר די עונשי השגחה זענען אַלע די עונשים וואָס זענען געווען אין מדבר. די זענען געווען עונשים אין השגחה, ווײַל דעם אייבערשטנס השגחה איז אונדז געווען צוגעטשעפּעט. און דעמאָלט ווען עס איז דאָ אַ עונש אין השגחה, אויף וואָס זענען מיר מתפלל? אַז אנא השם, זאָלסט אונדז נישט מרע זײַן. ווײַל דער עונש קומט פֿון דיר, דאָס איז אין השגחה, זאָלסט אונדז נישט מרע זײַן. ווען דער עונש איז מצד דעם וואָס השם האָט אונדז געלאָזט אין די הענט פֿונעם מזל, דער אייבערשטער איז כביכול נישט משגיח אויף אונדז, אַלזאָ זענען מיר מתפלל צום גוטן, רבונו של עולם, זאָלסט אויף אונדז משפיע זײַן טובה. און ווען דער עונש קומט מצד דער השגחה, דאָס הייסט די רעה קומט פֿון דיר, פּונקט פֿון דיר ממש, אַלזאָ בעט איך, רבונו של עולם, זאָלסט אונדז נישט טאָן קיין רעה, ווײַל די רעה קומט פֿון דיר.
און דעמאָלט זאָגט דער מלבי"ם, עס העלפֿט נישט קיין צום און קיין קרבן, ווײַל בעצם איז די גזרה חתום געוואָרן, ווײַל דער עונש קומט אין השגחה, און דעמאָלט דאַרף מען אַ גרויסע תשובה כדי צו ענדערן די גזרה. ירמיהו, דערקלערט דער מלבי"ם, איז געווען זיכער אַז די עונשים זענען יעצט געקומען פֿון הסתר פנים. שמך עלינו נקרא אל תניחנו. ווי מיר האָבן דערקלערט, זאָלסט אונדז נישט לאָזן אין די הענט פֿונעם צופֿאַל, ווײַל דײַן נאָמען איז אויף אונדז גערופֿן. זאָגט אים דער אייבערשטער, דו האָסט אַ טעות. דו מיינסט אַז דער גאַנצער ענין דאָ איז מצד הסתר פנים, און ווען עס איז דאָ אַ הסתר פנים איז מען מתפלל צום גוטן, אנא השם, זאָלסט אויף אונדז משגיח זײַן, זאָגט ער אים ניין. אל תתפלל בעד העם הזה לטובה. דער עונש דאָ איז נישט מצד הסתר פנים, נאָר אדרבה, דאָס איז אַ עונש פֿון גילוי פנים זיי צו שטראָפֿן. זיי צו געבן ווי זיי פֿאַרדינען. דער עונש איז דורך השם אַליין, ווײַל דאָ רעדט זיך וועגן דעם אייבערשטנס השגחה צום שלעכטן. דעם אייבערשטנס השגחה זיי צו שטראָפֿן.