ספר ירמיה פרק יב. צדיק אתה השם כי אריב אליך, אך משפטים אדבר אותך. מדוע דרך רשעים צלחה, שלו כל בוגדי בגד. צדיק אתה השם כי אריב אליך. דא רירט ירמיה אָן די פראגע פון א צדיק ורע לו, א רשע וטוב לו, און בעצם לערנט ער אונדז ווי אזוי מען פרעגט שאלות. און די פראגע, נאך איידער זי ווערט געפרעגט, הייבט זיך אָן מיט אן ערקלערונג. און די ערקלערונג איז: צדיק אתה השם. פאר אלעם, די קלארע זאך, די אבסאלוטע זאך, די זאך אָן קיין ספק, צדיק אתה השם. מיט אלעם דעם וויל איך נאך אלץ פארשטיין. דאס וואס איך בין מצדיק עלי את הדין, זאגט נאך נישט אז איך האב עס פארשטאנען. איך בין זיכער אז וואס דער אויבערשטער טוט איז מיט צדק, אבער איך וויל נאך אלץ פארשטיין דעם היגיון וואס שטייט הינטער דעם. וואו איז דא דער צדק? ווייל דער צדק איז זיכער א צדק אלוקי, אבער וואו קען ער אויך פארכאפט ווערן אין דעת בני אדם. אלזא צדיק אתה השם כי אריב אליך. דאס הייסט, עס קען נישט זיין אז איך זאל זיך קריגן מיט דיר ווייל דו ביסט א צדיק. איך שטעל נישט קעגן דעם אקסיאם, קעגן דעם אנגענומענעם פונקט. מיט אלעם דעם, אך משפטים אדבר אותך. דאס מיינט, ווי א מענטש וואס טוט זיך משפטן מיט זיין חבר, זאגט דער רד"ק. דאס הייסט, יעדע צד טענהט זיינע טענות כדי צו קלארשטעלן דעם דין. אזוי אויך דא, איך וויל, רבונו של עולם, רעדן משפטים און פרעגן א שאלה. מדוע דרך רשעים צלחה? פארוואס זעען מיר אז די רשעים אין ישראל האבן הצלחה?
רש"י ערקלערט אז די שאלה דא איז מער ספעציפיש, און די שאלה דא איז אויף נבוכדנצר. פארוואס האט נבוכדנצר הרשע באקומען אזא גדולה? ער איז א רשע, אלזא פארוואס האט ער באקומען אזא גדולה צו קענען חרוב מאכן דיין בית? נאך א מעגליכקייט, זאגט רש"י, אז די שאלה איז ספעציפיש אויף דעם וואס מיר האבן פארענדיקט אין פריערדיקן פרק. און דארט האבן מיר דאך געזען די אנשי ענתות וואס פרובירן צו הרג'ענען דעם נביא, און אויף דעם איז בעצם די שאלה, מדוע דרך רשעים צלחה? פארוואס האט הצלחה דער וועג פון די דאזיקע רשעים? שלו כל בוגדי בגד. שלו איז פון לשון שלווה, זיי האבן א שלווה, יענע מענטשן וואס זענען בוגד אין השם.
דער מלבי"ם ערקלערט אז נאכדעם וואס דער נביא הערט אז השם זאגט אז אויף זיי וועט ער ברענגען א רעה שנת פקודתם, דאס מיינט אין דעם יאר פון פקידה, וואס דאס הייסט בעת החורבן, זאגט הקדוש ברוך הוא, דאן וועל איך פרעגן פון זיי. זאגט דער מלבי"ם, יעצט דאוונט דער נביא: רבונו של עולם, קירץ זיי אָפ א דריטל וועגן זייער שלעכטן אויפפיר. דהיינו, פרעג פון זיי פריער. ניין, ווארט נישט ביז דעם חורבן, נאר פריער זאלסטו פרעגן פון זיי און זיי זאלן געבן דעם דין. ווארט נישט ביז שנת פקודתם, ביז עס וועט קומען די צייט פון חורבן. ווייל הקדוש ברוך הוא ווייזט אים זייערע שלעכטע מעללים, די שווערע זאכן וואס זיי טוען, און אויב אזוי, רבונו של עולם, איז ראוי אז דו זאלסט פריער מאכן זייער עת פקודה, די כוונה דעם פירעון פון זיי, ווייל חורבן הבית איז דאך צווישן אנדערן פאר זייערטוועגן, אלזא איז זייער מעגליך אז אויב די דאזיקע רשעים וועלן שטארבן פריער, וועט אפשר נישט חרוב ווערן דער בית.
דער מלבי"ם האט דא א וואונדער שיינע ערקלערונג. צדיק אתה השם כי אריב אליך. זאגט דער מלבי"ם, בנוגע די שאלה פון א צדיק ורע לו, א רשע וטוב לו, און דאס איז אגב א נושא וואס מיר האבן זיך דערויף פארברייטערט זייער אין ספר איוב, ווער עס וויל זאל דארט זען, זאל דארט הערן אויפן דיסק. מיר האבן דארט זייער פארברייטערט אין דעם גאנצן ענין. דער מלבי"ם דארט אין זיין ביאור פארברייטערט זייער אין דעם גאנצן ענין פון א צדיק ורע לו, א רשע וטוב לו, וואס דאס איז א חשוב'ער חלק פונעם דיון וואס איז געווען צווישן איוב און זיינע רעים. און דארט איז איינע פון די צענטראלע טענות אז מען דארף מאכן אן אונטערשייד צווישן די שאלה פארוואס דער צדיק ליידט, און די שאלה פארוואס דעם רשע איז גוט. דאס הייסט, מען דארף מאכן א חילוק צווישן זיי. איין שאלה איז מער לעגיטים, די צווייטע שאלה איז ווייניקער. און איך וועל ערקלערן. ווען דו קומסט און פרעגסט פארוואס דער צדיק ליידט, גייסטו ארויס פון א הנחה אז ער איז א צדיק. א צדיק איז עמיצער וואס עמיצער קען עדות זאגן אויף אים. עס איז א זאך וואס עמיצער קען דאס באווייזן. דו קענסט זאגן ער זעט אויס א צדיק, דו קענסט זאגן ער פירט זיך ווי א צדיק, אבער צו באשטימען אז ער איז א צדיק, דאס ווייסט נאר הקדוש ברוך הוא, וואס עס איז אין הארצן פונעם מענטשן. אלזא ווען א מענטש קומט און פרעגט רבונו של עולם, פארוואס ליידט דער צדיק? זאג איך, די שאלה איז נישט אזוי שווער. דו ביסט ארויס פון א הנחה אז ער איז א צדיק, ווער וועט יעצט מקשה זיין? ווער האט געזאגט אז ער איז טאקע א צדיק? און ווייסט איר וואס? אפילו אויב דו וועסט זיך איינשפארן און זאגן ער איז דאך א בארימטער צדיק, נאך אלץ זאג איך דיר, ווער האט געזאגט אז ער איז א צדיק אויפן ניוואו און אין די פארלאנג וואס ווערט געפאדערט לויט די מדדים אלוקיים, נישט לויט דיינע מדדים. דו זאגסט מיר דאס איז דער בבא סאלי, ריכטיג, א צדיק, מסכים. אבער ווייסטו וואס איז דער גרויסקייט פון די תביעה וואס דער צדיק ווערט געפאדערט? ווייסטו אויף וואס איז געפאדערט געווארן אברהם, יצחק, יעקב, משה? דאס הייסט, פארשטייסטו די גרויסקייט פון די משא און די גרויסקייט פון די עבודה וואס ליגט אויף די פלייצעס פונעם צדיק, און דאן קומסטו און פרעגסט ער האט פארענדיקט זיין וועג, אלזא פארוואס ליידט ער? קען עמיצער פרעגן אזא שאלה? ווייסטו צי ער האט טאקע פארענדיקט זיין וועג און אלץ וואס ער האט געדארפט טאן לויט די ראויע תביעה, לויט די חשבונות פון בורא עולם? אזוי אז למעשה צו פרעגן פארוואס דער צדיק ליידט, איז א שאלה וואס איז שווער, שווער דערפון צו מאכן א ממש'דיקע קושיה, ווייל מען דארף באווייזן אז ער איז א צדיק, און מען דארף באווייזן, אפילו אויב דו וועסט באווייזן אז ער איז א צדיק, מען דארף באווייזן אז ער איז טאקע א צדיק אין די מדדים פון רבונו של עולם, ווייל די מלאכה איז גרויס און זייער שווער. אלזא אויב אזוי, וואס האסטו שאלות?
גוט, דאס אלץ בנוגע דעם צדיק פארוואס ליידט ער. אבער דעם רשע פארוואס איז גוט? דאס איז טאקע א שאלה וואס איז ראוי צו ווערן געפרעגט. ווייל וואס וועסטו זאגן? ניין, זאלסטו וויסן, ער איז נישט טאקע א רשע. זאלסטו וויסן אין הארצן, ער איז נישט טאקע א רשע. מען זעט דעם דאזיקן מענטש, דאס איז א מענטש וואס הרג'עט, דאס איז א מענטש וואס איז מחלל שבת בפרהסיא, דאס איז א מענטש וואס האט אין זיך אלע עבירות. וואס דו, ניין, זאלסטו וויסן, ער איז נישט טאקע א רשע. וואס, וואס נישט טאקע? א רשע איז א זאך וואס מען קען נישט זיך אמפערן וועגן זיין אמת'קייט. זיין רשעות איז ניכר פאר אלעמענס אויג. און זאג מיר נישט אפשר א תינוק שנשבה און אפשר, ניין, ער ווייסט זיין רבון און מיינט צו זיין מורד אין אים. וואס וועסטו זאגן אויף דעם? אויף א צדיק איז נישט קיין הכרח צו באשטימען אז ער איז א צדיק, אויף א רשע איז דא א הכרח צו באשטימען אז ער איז א רשע. און דאן אויב אזוי ממילא, בנוגע דעם רשע, קלינגט די שאלה מיט איר גאנצן כוח, פארוואס איז דעם רשע גוט?
זאגט דער מלבי"ם, לויט דעם וועסטו פארשטיין וואס עס שטייט דא. זאגט דער מלבי"ם, צדיק אתה השם כי אריב אליך. אויב איך וועל קומען און טענה'ן רבונו של עולם, פארוואס האט מיין וועג, איך, ירמיה, פארוואס האט מיין וועג נישט קיין הצלחה? אויף די שאלה פון א צדיק ורע לו, וועט תיכף קומען די תשובה, ווער ווייסט אז דו ביסט טאקע א צדיק? און ווער ווייסט צי דו האסט געטאן און פארענדיקט דיין מלאכה ווי עס פאסט פאר דיר? ווייל ווי מיר האבן געזאגט, די מלאכת השם האט נישט קיין שיעור, און די חובות וואס דער צדיק איז מחויב זענען אָן א גבול. אלזא אויב אזוי, ווער קען באשטימען בהכרח אז דו ביסט א צדיק? אלזא אויב אזוי, צדיק אתה השם כי אריב אליך בנוגע צו מיר, אז איך זאל קומען און פרעגן רבונו של עולם פארוואס איך ליידט, דאס איז נישט קיין שאלה. אבער מיט אלעם דעם, משפטים אדבר אותך, מדוע דרך רשעים צלחה? אבער אויף וואס האב איך טאקע יא א פתחון פה? פארוואס דעם רשע איז גוט? און דאס איז טאקע א שאלה ווי מיר האבן געזאגט. אויף דעם איז דאך נישטא קיין תשובה, ווייל דעם רשעס רשעות איז אנטפלעקט. וואס וועסטו זאגן? עס איז געווען אין דעם דיון דארט אין איוב, עס זענען דארט געווען די רעים פון איוב, וואס די רעים פון איוב זענען געקומען און האבן אים געטענה'ט, אזוי איז געווען די שיטה פון אליפז, אז ער איז געקומען און האט אים געטענה'ט, זאלסטו וויסן, דיר דוכט זיך אז דעם רשע איז גוט. אבער טאקע האסטו נישט קיין השגה וויפיל דער רשע ליידט, און האסטו נישט קיין השגה וויפיל ער האט נישט קיין אינערליכע שלווה, וויפיל דער דאזיקער מענטש איז צוקריגט מיט זיך אליין, וויפיל פסיכאלאגן ער פרנס'ט, און אזוי ווייטער אויף דעם וועג. דאס הייסט, די תורה גיט דעם מענטש אן אינערליכע שמחה אין זיין עבודה, אין דעם וואס ער טוט. לעומת זאת, דער רשע, אפילו אויב פון אויסן דוכט זיך דיר אזא פרייליכער און אזוינער, גיי איבערקוק וויפיל פראבלעמען אין דער היים, וויפיל פראבלעמען מיט די קינדער, וויפיל פראבלעמען מיט חובות, און טויזנט און איין זאכן וואס עס דוכט זיך דיר בלויז אז דעם דאזיקן מענטש איז גוט. זאגט ער, אויב דאס וועט זיין די טענה, אויף דעם וועל איך ענטפערן, שלו כל בוגדי בגד. אָט זע איך אז זיי האבן אויך א שלווה. און זאגט דער מלבי"ם, שלווה איז שטענדיק אין הארצן, אין א חילוק פון שלום. שלום איז חיצוני, שלווה איז פנימי. איך זע אז זיי האבן אויך אן אינערליכע שלווה. דאס הייסט, מען זעט אויף זיי אז זיי זענען שלֵו. און אויב מען זעט אויף זיי אז זיי זענען שלֵו, דאן וועסטו מיר נישט קענען ענטפערן, ניין, אבער אין הארצן זאלסטו וויסן אז זיי האבן נישט קיין רו. אָט זעסטו אויף זיי אז זיי זענען אינגאנצן שלֵו. אלזא די דאזיקע תשובה קען אנשיינענד נישט תירוץ'ן די שלווה פון די רשעים.
דער מלבי"ם שטעלט זיך דא אויף דעם דקדוק הלשון. צדיק אתה השם כי אריב אליך, אך משפטים אדבר אותך. זאגט דער מלבי"ם, וואס איז דער חילוק צווישן ריב און משפט? ערקלערט דער מלבי"ם, ריב איז די טענות. דאס הייסט, ווען מיר האבן א זאך וואס איז נישט קלאר, מען דארף א בירור, מען דארף עמיצן וואס זאל הערן און שטעלן זיך אויף איר אמת'קייט, אויף דעם איז דא א קריגעריי צווישן צוויי מענטשן. עס זענען געקומען צוויי מענטשן וואס האבן א ריב. דער ריב מיינט זיי האבן די טענות וואס יעדע צד טענהט און מען דארף א בירור כדי צו שטעלן זיך אויפן אמת. לעומת זאת, א משפט איז אין א זאך וואס איז מבורר. למשל, דו האסט זיך אריינגעריסן אין מיין שטח. דאס איז נישט קיין וויכוח, מען זעט, דאס איז אנטפלעקט פאר אלעמען. בלויז דו ווילסט נישט ארויסגיין. אלזא לאד איך דיך צו א משפט. דאס הייסט, די פאקטן זענען קלאר. די זאך איז מבורר. מען דארף נישט, עס איז דא נישט קיין בירור, עס איז נישט אז דו טענה'סט דער שטח געהערט צו דיר און איך זאג ער געהערט צו מיר. דו האסט באשלאסן אז דו ביסט א פולש. אזוי אז למעשה דא פאסט מער דער אויסדרוק משפט, ווייל איך תובע דיך צו א משפט און די מציאות איז אינגאנצן קלאר. זאגט דער מלבי"ם, די שאלה פון א צדיק ורע לו, דאס איז א ריב. ווייל דא האבן מיר נישט קיין שום הוכחה. ווען איך פרעג א צדיק פארוואס ליידט ער, דאן זאגסטו, נו, ווער האט געזאגט אז ער איז א צדיק? דאס הייסט, דער נושא אליין איז געגעבן צו א ריב, וואס מען רופט געגעבן צו א וויכוח. ריב האבן מיר געזאגט איז ווען עס איז דא א וויכוח. אויב איך וועל פרעגן פארוואס ליידט א צדיק, וועסטו זיך אנהייבן אמפערן, ווער האט געזאגט אז ער איז א צדיק? דאס איז א נושא וואס פאדערט א בירור. לעומת זאת, אויב איך וועל פרעגן פארוואס דעם רשע איז גוט, דאס איז נישט קיין נושא וואס פאדערט א בירור. עס איז קלאר אז דער רשע איז א רשע. עס איז נישטא קיין ספקות. און אויב אזוי, ווען איך וועל קומען און טענה'ן אזא טענה, איז דאס א טענה וואס איז א משפט. משפט מיינט, רבונו של עולם, מען דארף ארויסברענגען דעם משפט צו ליכט. דאס הייסט, די פאקטן זענען קלאר, ער איז דאך א רשע, און אלץ א רשע איז זיכער אז אים קומט נישט אז אים זאל זיין גוט דא אין דער וועלט. און דעריבער אויף דעם זאגט ער, משפטים אדבר אותך. דאס איז נישט קיין זאך וואס האט אין זיך צו ריב'ן, דהיינו עס איז דא א וויכוח און טענות פון ביידע צדדים, ווייל די רשעות פונעם רשע איז אבסאלוט און קלאר. אלזא פארוואס אויב אזוי איז אים גוט?
שלו כל בוגדי בגד. אלזא ער ערקלערט, דאס האבן מיר שוין ערקלערט, אז דער חילוק צווישן שלום און שלווה, שלום איז שלום חיצוני, אז מען האט נישט קיין מציקים פון אויסן. שלווה לעומת זאת, איז אן אינערליכע שלווה. אבער גיט אכט, ער זאגט מדוע דרך רשעים צלחה? אגב, וואס איז ראשי תיבות מדוע הרשעים צלחה? מרץ. גוט. נו, אויף יעדן פאל, מדוע דרך רשעים צלחה, שלו כל בוגדי בגד. איין מאל רופט ער זיי רשעים, איין מאל רופט ער זיי בוגדי בגד. וואס איז דער חילוק צווישן זיי? אלזא ערקלערט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן א רשע און א בוגד. א רשע נעמט אויך אריין א מענטש וואס איז א רשע בין אדם למקום. און אויב אזוי, איז ראוי אז דער דאזיקער מענטש זאל געשטראפט ווערן פון השם. דעריבער פרעגט ער פארוואס האט זייער וועג הצלחה און דו, השם, פרעגסט נישט פון זיי? די דאזיקע מענטשן זענען דאך רשעים בינו לבין המקום, אלזא האט ער געזינדיקט קעגן דיר. אויב ער האט געזינדיקט קעגן דיר, איז ראוי אז דו זאלסט פרעגן פון אים. פון דער אנדערער זייט, שלו כל בוגדי בגד. בוגדי בגד מיינט, א מענטש וואס איז בוגד אין זיין חבר. דאס איז געווענליך דער אויסדרוק פון בגידה. און א מענטש וואס איז בוגד אין זיין חבר, איז ראוי אז ער זאל שטענדיק זיין אין פחדים. ווייל ווער עס איז בוגד אין זיין חבר, ווייסט קיינמאל נישט וואו זיין חבר ווארט אויף אים הינטער דער וינקל. א מענטש וואס איז בוגד אין זיין רעהו, לעבט די גאנצע צייט אין פחדים, לעבט די גאנצע צייט אין חששות. ווייל יענער וואס איז געשטאכן געווארן דורך דיר, ווארט אויף דיר ביי אן ערגעצוואו א דריי. און יענער וואס דו האסט אים געטאן אזוי, און דער וואס האסט אים געטאן אזוי, יענע וואס דו האסט זיי פארראטן, זיי ווארטן אויף דיר. אלזא אויב אזוי, איז דער דאזיקער מענטש נישט שלֵו, ער גייט שטענדיק אין פחדים. אלזא איך פארשטיי נישט פארוואס דער וועג פון רשעים, וואס דאס איז א מענטש בין אדם למקום, האט הצלחה, דו, רבונו של עולם, האסט דאך געדארפט פארשטערן זייער שלעכטן וועג, אז זיי זאלן נישט האבן קיין הצלחה. און פון דער אנדערער זייט, זיי זענען דאך אויך פושעים אין בין אדם לחברו, און זיי זענען בוגדי בגד, אלזא ווי אזוי שלֵו? ווי אזוי האבן זיי א שלווה, שלו כל בוגדי בגד?
וואס וועסטו זאגן? אז דעם רשעס סוף איז אבדון. סוף כל סוף וועט דער רשע באצאלן דעם פרייז, און זאלסטו וויסן, ער וועט נישט האבן לאנגע טעג אין זיין הצלחה. אויף דעם קומט דער קומענדיקער פסוק. נטעתם גם שורשו, ילכו גם עשו פרי, קרוב אתה בפיהם ורחוק מכליותיהם. רבונו של עולם, דו האסט זיי דאך געפלאנצט אויך זייער וואָרצל. וואס וועסטו זאגן? אז דער דאזיקער מענטש וועט נישט האבן א קיום? זאגט ער נטעתם. נטעתם איז א נטיעה אויף א לאנגע צייט. וואס וועסטו זאגן? אז זיינע בנים נאך אים וועלן פארשניטן ווערן? זאלסטו וויסן, ניין, זיי וועלן האבן א המשכיות. דאס איז געווען די דעה פון בלדד און פון צופר אין דעם וויכוח מיט איוב. אויף דעם זאגט ער, ילכו גם עשו פרי. זע אז זיי גייען אין זייער הצלחה און זייער זרע האלט זיך, זיי מאכן פרוכט. וואס וועסטו זאגן? אז הקדוש ברוך הוא ווארט אפשר אויף זיי אז אפשר וועלן זיי חוזר בתשובה זיין? אויף דעם זעצט ער פאר און זאגט, קרוב אתה בפיהם ורחוק מכליותיהם. דאס מיינט, אויב מען רעדט פון א רשע וואס גלייבט אין עונשים, וואס גלייבט אין עולם הבא, וואס גלייבט אין הקדוש ברוך הוא, ער האט א תאווה, און ער גייט נאך זיין הארצנס תאווה, און ער איז נישט מסוגל צו איבערקומען זיינע תאוות. אזא מענטש זאגסטו, זע, עס וועט קומען א שטאפל אז דער דאזיקער מענטש וועט זיך אומקערן, ער וועט זיך באזיניען, ער וועט אויפוואכן, ער גלייבט דאך אין השם, און ווייסט דאך אז עס איז דא שכר ועונש. זאגט ער, אבער דא ביסטו דאך רחוק פון זייערע כליות. זיי גלייבן בכלל נישט אין דיר. אלזא האט ער נישט קיין תקווה זיך אומצוקערן. ווייל צו וועמען וועט ער זיך אומקערן? מיט וועמען, צו וועמען וועט ער זיך אומקערן? עס איז דאך ווי דו וועסט היינט ברענגען יסורים אויף, איך ווייס וואס, אן ערגעצער בושמאן אין די אורוועלדער. ברענג אויף אים יסורים. אלזא וואס וועט ער טאן? ער וועט זיך חוזר בתשובה זיין צו השם יתברך? ווייסט ער בכלל, איז דא אזא עמיצער בכלל? ווייסט ער אז עס איז דא אזא זאך? ער גלייבט אין איך ווייס וואס, אין א רעגן טאנץ, ווייס נישט אין וואס. און ער האט אלערליי אמונות הבל און אליליות פון פארשידענע מינים. אלזא עס איז נישטא, עס איז בכלל נישט שייך צו זאגן אז ער וועט זיך אומקערן צו השם, ווייל ער דערקענט אים נישט. ער ווייסט דערפון בכלל נישט. דאס איז וואס ער זאגט דא. וואס וועסטו זאגן, השם ווארט אויף זיי אפשר וועלן זיי זיך אומקערן? עס איז דאך קרוב אתה בפיהם ורחוק מכליותיהם. און אויב דו ביסט רחוק פון זייערע כליות, איז נישטא קיין סיכוי צו ווארטן אויף זיי אז זיי זאלן זיך אומקערן. אלזא קלינגט מער די שאלה, פארוואס האט דער וועג פון רשעים הצלחה?
דער רד"ק ערקלערט אז דער אויסדרוק נטעתם איז בעצם א משל אויף זייער הצלחה, אז די הצלחה גייט און וואקסט. ווי א נטיעה וואס גייט די גאנצע צייט און וואקסט, אזוי אויך זייער הצלחה שטעלט זיך נישט אָפ, נאר נטעתם און די נטיעה גייט און אנטוויקלט זיך. און דער דגש איז אויף נטעתם, נישט ניטעו. ניטעו, עמיצער האט זיי געפלאנצט. אבער נטעתם, רבונו של עולם, דאס האסט דו געברענגט אויף זיי דאס גוטס. דאס האסט דו זיי געשפראצט און זיי אויפגעצויגן. אויף דעם איז בעצם מיין טענה. רבונו של עולם, דאס גאנצע גוטס איז דאך פון דיר, נטעתם, דו האסט זיי געפלאנצט. פארוואס קומט זיי די דאזיקע זאך? קרוב אתה בפיהם, זאגט דער רד"ק, אויב זיי רופן דיך אין א תפילה, אדער זיי שווערן, שווערן דיר ביי השם, זאלסטו וויסן אז דו ביסט קרוב אין זייער מויל, אבער רחוק פון זייערע כליות. דאס הייסט, זיי גלייבן נישט טאקע אין דיר. נאר כדי צו נארן דעם ציבורס אויגן, פילע מענטשן פלעגן טאן קלפי חוץ, מאכן א רושם פון מענטשן וואס גלייבן, אז ווען נאר שם שמים ווערט דערמאנט קומט עס ארויף אויף זייער מויל. און לעומת זאת, אין זייער מויל, אין זייער הארצן, האבן זיי נישט קיין שלמות'דיקע אמונה. ער זאגט, רבונו של עולם, עס איז דאך קרוב אתה בפיהם ורחוק מכליותיהם. און אויב אזוי, די דאזיקע מענטשן קומט זיכער נישט אז זיי זאלן האבן גוט, נאר בלויז שלעכטס קומט זיי.
ואתה השם ידעתני, תראני ובחנת ליבי איתך. התיקם כצאן לטבחה, והקדישם ליום הרגה. ואתה השם ידעתני. אלזא רש"י ערקלערט אז דאס גייט אויך צוריק אויף די אנשי ענתות. דהיינו, רבונו של עולם, דו קענסט מיך און דעם חילוק צווישן מיר און זיי, אלזא פרעג פון די אנשי ענתות וואס זוכן מיין נפש. ואתה השם ידעתני, תראני, דהיינו דו זעסט מיך ווי איך בין. ערקלערט דער רד"ק, ובחנת ליבי איתך. דאס מיינט, דו האסט אויסגעפרואווט מיין הארץ אז עס איז נישט ווי זייער הארץ. אז זייער הארץ, ווי מיר האבן געזאגט, רחוק אתה מכליותיהם. דו ביסט נישט אין זייער הארץ, נישט אין זייערע כליות. אבער דו דאך, השם ידעתני, תראני ובחנת ליבי, אז דו ביסט ביי מיר אין הארצן. ווען איך רעד בשם השם, איז דאס נישט חס ושלום א חיצוני'דיקע רעדעריי ווי ביי זיי, נאר איך רעד עס טאקע פון מיין הארצן. און דעריבער, רבונו של עולם, ווען איך האב א וויכוח מיט זיי, דארף די רעזולטאט זיין התיקם כצאן לטבחה. התיקם איז ווי עד התיקנו אותם מן העיר. לשון צו אָפרייסן. די כוונה איז, רש"י ערקלערט, רייס זיי אָפ פונעם לעבן צום טויט. אדער דער רד"ק זאגט, די שלֵו'ע רשעים, התיקם פון זייער ליגן-פלאץ, זיי צום שלעכטס, כצאן לטבחה. די כוונה, יעצט זענען זיי שלֵו, זיי ליגן זיך גרינג, התיקם, רייס זיי אָפ פונעם פלאץ פון זייער מרבץ, און נעם זיי צו א שחיטה, ווי עס פאסט פאר זיי. והקדישם ליום הרגה. הקדישם, שטענדיק איז הקדיש די כוונה צו באשטימען א זאך פאר א צייט. און דאס איז נישט בהכרח וואס מיר זענען צוגעוואוינט צו טראכטן אז דאס איז פון לשון קודש. ווייל מיר זעען אז אויך קדשה און קדש, וואס דאס זענען באגריפן פארקערט צו קודש, זענען זיי אויך פונעם שורש ק.ד.ש. די באדייטונג פון די זאכן איז אז קדש איז מזומן. הרי את מקודשת לי, די כוונה מזומנת לי. און ווען מיר זאגן אז ער איז א קדש אדער א קדשה, די כוונה זיי האבן זיך מזמן געווען צו דעם ענין פון פריצות, צום ענין פון זנות. אזוי אויך דא, הקדישם ליום הריגה, די כוונה באשטים זיי צום טאג וואס איז זיי מיועד, וואס דאס איז דער טאג פון זייער הריגה. צום טאג וואס עס וועט זיין א הרג רב, וואס דאס איז דער טאג פון חורבן. באשטים זיי צו דער שווערד, אז זיי זאלן נישט האבן קיין פלאץ צו ניצול ווערן פון דער הריגה. אבער יעצט, רבונו של עולם, ווען עס איז זיי גוט, דאן שטייען מענטשן פארוואונדערט און פרעגן פארוואס האט דער וועג פון רשעים הצלחה? עס איז נישט ניכר די הנהגת השם, עס איז נישט ניכר דער צדק אלוקי. דאס וועקט שאלות אין אמונה. און דעריבער, רבונו של עולם, אויב דו וועסט פרעגן פון זיי אין גיכן, דורך דעם וועלן אלע יענע שאלות נישט, נישט אויפגעוועקט ווערן.
דער מלבי"ם ערקלערט, ואתה השם ידעתני. דאס הייסט, רבונו של עולם, דו דאך, השם, קענסט מיך, ובחנת ליבי איתך. זאגט דער מלבי"ם, וואס איז דער חילוק צווישן קענען מיך צו בחנת ליבי איתך? אויב השם קען דעם מענטש, דאן אנשיינענד ווייסט ער אין אים אלץ. וואס אלזא איז די כפילות? און ערקלערט דער מלבי"ם, אז עס איז דא א חילוק ביי הקדוש ברוך הוא צווישן צוויי מיני ידיעות. עס איז דא די ידיעה קדומה, אז הקדוש ברוך הוא ווייסט מראשית אחרית. דאס מיינט, פון דער צייט וואס דער מענטש איז באשאפן געווארן, אדער אין דער צייט וואס דער ערשטער מענטש איז באשאפן געווארן, אדער אפילו נאך פריער, ווייל ביי הקדוש ברוך הוא איז נישטא קיין באדייטונג פאר צייט, ווייסט הקדוש ברוך הוא אלץ וואס דער מענטש וועט אין דער צוקונפט טאן. יעדער מענטש וואס וועט באשאפן ווערן אין דער וועלט, ווייסט הקדוש ברוך הוא אלץ וואס דער מענטש וועט אין דער צוקונפט טאן. און אויב דו וועסט זאגן אז ער ווייסט נישט, דאן האסטו באשאפן אן אלוה מוגבל. און הקדוש ברוך הוא איז דאך נישט מוגבל. דעריבער האט הקדוש ברוך הוא א ראשיתדיקע ידיעה מראש אויף אלץ וואס דער מענטש וועט טאן. נאך א זאך, מיט אלעם דעם, הקדוש ברוך הוא פרוווט אויס יעדן מענטש אין יעדער רגע צו זען וואס ער האט אויסגעקליבן. השם פרוווט אויס זיין הארץ. אלזא דאס הייסט, צו זען וואס ער האט אויסגעקליבן. דו זאגסט דאך אז הקדוש ברוך הוא ווייסט שוין מראש וואס ער וועט אויסקלייבן נאך פיל פריער איידער ער איז געבוירן. אלזא פארוואס דארף מען די טאג-טעגליכע בחינה כדי אויסצופרואוון זיין הארץ, כדי צו זען וואס איז די נאטור פון זיין הארץ? דעם מענטשס מעשים זענען דאך שוין מראש באקאנט צו השם יתברך. וואס פארשטייסטו פון דא? אז דער מענטש האט א בחירה חופשית. און ווייל דער מענטש האט א בחירה חופשית, דאן דארף הקדוש ברוך הוא יעדעס מאל נאכקוקן וואס ער האט אויסגעקליבן. אויב אזוי, אנשיינענד סותר דאס דעם ענין פון די ידיעה קדומה. ווייל אויב הקדוש ברוך הוא האט א ידיעה מוקדמת אויף אלץ וואס איך וועל אין דער צוקונפט טאן, דאן וואס פאר א פלאץ איז דא צו רעדן וועגן בחירה חופשית? השם ווייסט דאך אז ראובן וועט קומענדיקן שבת מחלל שבת זיין. און מיר האבן געזאגט עס קען נישט זיין אנדערש, ווייל דאן ווי כביכול וואלט קודשא בריך הוא נישט געוואוסט. און אויב עס קען נישט זיין אנדערש, דאן זענען ראובן שוין נישט געבליבן פיל ברירות, ער מוז מחלל שבת זיין. דאס איז א ברייטער און לאנגער נושא וואס מיר האבן וועגן דעם גערעדט, ווער עס וויל וועט קענען הערן צום סוף פון ספר הכוזרי, מיר האבן פארברייטערט און אויסגעשפרייט די גאנצע יריעה. און נאך פריער האבן מיר וועגן דעם גערעדט אין ספר איוב אין פרק י"ב, אויך דארט ערקלערט דער מלבי"ם א חלק פונעם ענין על פי די שאלה פון ידיעה און בחירה, און דארט האבן מיר פארברייטערט דעם נושא, און מיר וועלן נישט אריינגיין אין דעם גאנצן ענין נאכאמאל. אויף יעדן פאל, זאגט דער מלבי"ם, קומט אויס אויב אזוי אז מיר האבן צוויי ידיעות. עס איז דא די ידיעה מוקדמת, אז הקדוש ברוך הוא ווייסט וואס דער מענטש וועט טאן, און אויף דעם זאגט ער, ידעתני. אתה השם ידעתני, דאס הייסט מראש. שוין מראש ווייסטו אלץ וואס איך וועל אין דער צוקונפט טאן. דאס איז ידעתני שוין לאנג. און מיט אלעם דעם, דער מענטש, ווי מיר האבן געזאגט, איז פריי אין זיין בחירה, קיינער צווינגט אים נישט. דעריבער אויף דעם זאגט ער, ובחנת ליבי איתך. דו דארפסט יעצט אויספרואוון מיין הארץ כדי צו זען צי מיין הארץ איז מיט דיר. ווייל דאס איך קען באשליסן אנדערש. דאס הייסט, איך האב אין מיין האנט די בחירה, און דו, השם, פרוווסט אויס און זעסט אז מיין הארץ איז מיט דיר. אלזא איינער רעדט וועגן די ידיעה קדומה, און איינער רעדט וועגן די בחירה חופשית. און ווי איך האב געזאגט, איך גיי יעצט נישט אריין ערקלערן פארוואס עס איז דא נישט קיין סתירה. ווער עס וויל זאל הערן אין יענע ערטער וואו מיר האבן דארט וועגן דעם גערעדט. זאגט דער מלבי"ם, ער קומט יעצט און באשרייבט, קום זע רבונו של עולם, אז אָט זענען מיינע מעשים שלם מיט דיר, סיי פון צד די ידיעה מוקדמת און סיי פון צד די בחירה חופשית. און אויב אזוי, בעט איך רבונו של עולם, ווי מיר האבן געזען אז דער מלבי"ם האט ערקלערט לעיל, אז ירמיהו האט געבעטן רבונו של עולם, ווארט נישט אויף זיי ביז דעם טאג פון הריגה. ווארט נישט אויף זיי ביז דעם טאג פון חורבן, ווי הקדוש ברוך הוא האט אים געזאגט, אז עס וועט קומען זייער צייט וועל איך פרעגן פון זיי, ווען איך וועל חרוב מאכן דעם מקדש און ירושלים וועט ארויסגיין אין גלות. ניין, רבונו של עולם, מיר האבן דאך געזען ירמיה האט געבעטן רבונו של עולם, יעצט פרעג פון זיי. טו עס יעצט. אלזא רבונו של עולם, ווארט נישט ביז זייער סאה וועט פול ווערן, טו עס באלד. התיקם כצאן לטבחה. רייס זיי אָפ פון דעם גוטס וואס זיי האבן היינט, און נעם זיי צו צאן צום שחט.
זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא דא צוויי מיני עונשים. עס איז דא כצאן לטבחה, און עס איז דא נאך דעם, הקדישם ליום הרגה. וואס איז בעצם די כפילות? און אויך וואס איז דער פשט אין דעם? וואס איז דאס א וידוא הריגה? אויב זיי זענען שוין צו צאן שחיטה, וואס דארף מען הקדישם ליום הרגה? אלזא ער ערקלערט, עס איז דא דא צוויי מיני עונשים. איין עונש איז כצאן לטבחה. ווען מען וויל שעכטן צאן, וועלכע צאן נעמט מען? די פעטע, די געזונטע, די שיינע. אזוי אויך, רבונו של עולם, קלייב אויס די בעסטע פון זיי, די פעטסטע, די גרעסטע פון זיי. און די גרעסטע די כוונה די גרעסטע מרשיעים, די גרעסטע פון זיי וואס האבן מלחמה געהאלטן קעגן דעם נביא. און נאך א זאך זאגט ער, הקדישם זיי אלע ליום הרגה. דאס הייסט, נאכדעם, זיי אלע זאלסטו מקדיש זיין ליום הרגה. דאס מיינט, זיי אלע זאלסטו געבן דעם עונש וואס פאסט פאר זיי. אבער פון וועמען וועסטו פרעגן פריער? פריער פון די צאן שחיטה, די פעטע, די מזומנע צום שחט. און ער ערקלערט אז געווענליך דער מלך וואס איז כובש א מדינה, דאן אין אנהייב איז ער כובש דעם מלך, די שרים, הרג'עט זיי מיט מיתות משונות, און ערשט נאכדעם איז כובש די רעשט פון דער מדינה. ווייל ווען די מדינה זעט אז איר מלך און אירע שרים זענען געווען כצאן שחיטה, דאן ממילא פאראורזאכט דאס ביי זיי א אָפשוואכן זייער כוח. זיי האלטן נישט קיין מלחמה. זיי פארשטייען אז זייערע סיכויים זענען אפס. כל זמן דער מלך לעבט, אפילו א גולה, אפילו ער שיקט ערגעצווערע מסרים, איך ווייס וואס, פון ערגעצן א גרוב, דאן ביסטו אין א פראבלעם צו האלטן א מלחמה קעגן אים. אבער ווען עס רעדט זיך פון א מצב וואו דער מלך איז שוין טויט און די שרים זענען אלע געשאכטן געווארן, דאן איז פיל גרינגער צו זיין כובש די מלוכה. אזוי אויך דא בעט ער, אין אנהייב כצאן לטבחה, דאס זענען די חשוב'ע, דאס זענען די שרים. און נאכדעם, יום הרגה, דאס זענען די מער פשוט'ע.
עד מתי תאבל הארץ, ועשב כל השדה ייבש, מרעת יושבי בה. ספתה בהמות ועוף, כי אמרו לא יראה את אחריתנו. רש"י דא ערקלערט אז דער דאזיקער פסוק איז צעטיילט. א חלק דערפון איז די טענה פונעם נביא, און א חלק דערפון איז די תשובה פון השם. עד מתי תאבל הארץ ועשב כל השדה ייבש, ביז אהער, זאגט רש"י, זענען די ווערטער פונעם נביא. עד מתי, רבונו של עולם, וועט זיין דער דאזיקער שרעקליכער מצב? רוח הקודש ענטפערט אים, מרעת יושבי בה, ספתה בהמות ועוף, כי אמרו לא יראה את אחריתנו. זאגט אים רוח הקודש, מרעת יושבי בה. דהיינו, די דאזיקע מענטשן, יושבי הארץ, האבן געטאן שלעכטע און שרעקליכע מעשים. און ווייל אזוי, קומט זיי דער עונש וואס זיי האבן באקומען, ווייל זיי האבן געטראכט אז לא יראה אחריתנו. זיי האבן געזאגט אז הקדוש ברוך הוא איז כביכול נישט מסוגל צו זיי משפטן, און הקדוש ברוך הוא איז נישט מסוגל צו פרעגן פון זיי. און ווייל אזוי, פארשטיי אז דער דאזיקער עונש קומט זיי בדין. דער רד"ק ערקלערט אז דאס אלץ איז די שאלה פונעם נביא. און דער נביא קומט און זאגט, עד מתי תאבל הארץ? ביז ווען וועט זיין דאס וואס זיי זענען מוקדש געווארן ליום הריגה, דאס וועט זיין ווען עס וועט טרויערן די ארץ, וואס דאס איז דער טאג פון חורבן. דאס הייסט, ביז ווען? ביז ווען וועלן מיר ווארטן אז השם זאל פרעגן פון זיי? ביז וואנעט די ארץ וועט טרויערן. אין דעם טאג וואס עס וועט זיין אבלות פאר דער ארץ, וואס דאס איז דער טאג פון חורבן, דאן וועט השם פרעגן פון זיי. און דאן ועשב כל השדה ייבש. דאס הייסט, עס איז דא דא אויסדרוקן וואס גייען ווייט אויפן חורבן. אלזא זאגט ער, אין דעם טאג וואס עס וועט טרויערן די ארץ, ועשב כל השדה ייבש, און אויך ספתה בהמה, בהמות ועוף. דאס מיינט, ווי לשון ספו תמו. יא, ספתה כל בהמות ועוף, דער פשט איז די בהמות און די עופות וועלן נישט מער עקזיסטירן אין דער ארץ. און פארוואס וועט טרויערן און פארדארבן ווערן די ארץ? ווייל דא, ווי מיר האבן געזאגט, לויט דעם רד"ק רעדט מען וועגן דער צוקונפט, וועגן דעם חורבן. פארוואס וועט דאס זיין? מרעת יושבי בה. ווייל דער דין זאגט אז זיי, אז השם זאל פרעגן פון זיי. ווייל זיי האבן דאך געזאגט, לא יראה אחריתנו. און אפילו אויב עס האבן זיי געזאגט די נביאי האמת, האל יביא אחריתכם לרע, כאטש איר זענט שלֵו יעצט, אזוי האבן זיי געזאגט די נביאים, די דאזיקע יעצטיקע שלווה פארבלאנדזשעט. איר זאלט זיך נישט טועה זיין, זאלט וויסן אז עס וועט זיין א שווערע רעה. זאגן זיי אים, לא יראה האל באחריתנו, ווייל ער איז נישט משגיח אין אונדז און אין אונדזערע מעשים, און ער ווייסט נישט וואס איז אונדזער אחרית. השם ווייסט בכלל נישט די עתידות. ער ווייסט נישט וואס עס וועט זיין. אלזא פון וואנען קען ער אונדז זאגן וואס עס וועט זיין אין אונדזער אחרית? פארשטייט איר? אלזא אויב אזוי זאגט ער, אז איר זאלט פארשטיין אז דער עונש וואס זיי האבן באקומען, קומט זיי בדין. אזעלכע דברי כפירה קעגן רבונו של עולם, קומט אויס אויב אזוי אז זיי קומט אז השם זאל פון זיי פרעגן ווי עס פאסט פאר זיי. און וואס עס שטייט ספתה בהמות ועוף, ערקלערט דער רד"ק, אז דאס איז פון לשון כיליון, ווי אף תספה צדיק עם רשע, יא.
זאגט דער רד"ק, און אָט האט ירמיהו געפרעגט אויף די הצלחת הרשעים, און דער אל האט אים נישט געענטפערט. דאס הייסט, לויט דעם רד"ק, איז דא דא א שאלה וואס איז געבליבן אָן אן ענטפער. פארוואס האט דער וועג פון רשעים הצלחה? השם האט נישט געגעבן קיין ערקלערונגען. מיר וועלן ווייטער גיין און זען נאך פנים דא אין דעם ענין. דער מלבי"ם ערקלערט, עד מתי תאבל הארץ? רבונו של עולם, פאר זייערע עוונות קומט זיי דאך אז עס זאל טרויערן די ארץ. דאס הייסט, אז עס זאל זיין א חורבן, און דער חורבן פון תאבל הארץ איז דער חורבן פון דומם. עשב כל השדה ייבש, דאס איז דער חורבן פון צומח. און אויך ספתה בהמות ועוף, דאס איז דער חורבן פון בעלי החיים. און דאס אלץ מרעת יושבי בה. און זאג נישט אז אפשר בעקבות דעם חורבן וועלן זיי זיך אומקערן בתשובה. זאגט ער, זיי זאגן דאך לא יראה אחריתנו. זיי לייקענען בכלל אָפ די ידיעת הקדוש ברוך הוא אין דעם וואס עס טוט זיך דא אין דער וועלט. און וואס נאך מער די ידיעת העתיד, און עס איז נישטא קיין שכר ועונש. אלזא אויב אזוי, וואס פלוצלינג זאלן זיי זיך אומקערן בתשובה? זיי זעען בכלל נישט אז אלץ וואס זיי באקומען יעצט איז פון השם.
כי את רגלים רצתה וילאוך, ואיך תתחרה את הסוסים. ובארץ שלום אתה בוטח, ואיך תעשה בגאון הירדן. דער דאזיקער פסוק איז פארשלאסן און פארחתמעט. עס איז אויך נישט פארשטענדליך ווי אזוי ער קומט אריין דא. כי את רגלים רצתה וילאוך, ואיך תתחרה את הסוסים, ובארץ שלום אתה בוטח, ואיך תעשה בגאון הירדן. מיר וועלן קומען ערקלערן און עס וועלן דא געזאגט ווערן עטליכע ביאורים. דער תרגום יונתן ערקלערט, מיר וועלן אים לייענען און איבערזעצן. דנא תיוותא לירמיה נביאה על בעותיה. פאר אלעם, איר לייגט שוין אכט, אז לויט דעם תרגום יונתן, דא ענטפערט השם א תשובה צום נביא. דער נביא האט געפרעגט פארוואס האט דער וועג פון רשעים הצלחה? זאגט תרגום יונתן, אין דעם דאזיקן פסוק געפינט זיך די תשובה. נביאה, את דמי לגברא דרהט עם רגלאי ולאי. דו גלייכסט צו א מענטש וואס לויפט מיט זיינע פיס און ווערט מיד. א מענטש וואס לויפט מיט זיינע פיס, ביי א געוויסן שטאפל, פארטיק, ער האט נישט קיין אָטעם. ואיכדין את מדמי למרהט כל קבל סוסיא בבקעתא. און ווי אזוי גלייכסטו אדער טראכטסטו צו לויפן קעגן, אקעגן די סוסים אין א טאל? דו האסט אביסל געלאפן, ביסט מיד געווארן. קענסטו זיך פארמעסטן מיט סוסים? ובארעא שלמא את מתבטח ונפיל. דו דאך אין א פלאץ אין א גלייכן וועג, פאלסטו און ווערסט נכשל. אלזא קענסטו גיין און לויפן קעגן די סוסים? ואיכדין את מדמי למעבד כל קבל חיות ברא די ברום ירדנא. און ווי אזוי טראכטסטו אז דו קענסט זיך פארמעסטן מיט די חיות השדה וואס געפינען זיך אין מרומי הירדן? וואס דאס איז א פלאץ וואס איז העכער, דאס איז א פלאץ וואס מען דארף דארט לויפן, דאס איז בלויז וואס מען רופט א שטעג פאר מיטיבי לכת. דו אין א מישור האסטו נישט געקענט לויפן, ביסט מיד געווארן. קענסטו לויפן קעגן די חיות השדה, זיך פארמעסטן מיט זיי אין ערטער וואס זענען העכערע ערטער? ואם על טבוון דאנא מוטיב לנבוכדנצר מלכא דבבל רגלאה, נביאה, את חזה ומתמה. איך האב דעם אויסדרוק דא רגלאה נישט פארשטאנען. אויב אויף די גוטסקייטן וואס איך טו גוטס פאר נבוכדנצר דעם מלך, רגלאה, ווייס נישט וואס דאס איז דער רגלאה, דאס איז א זאך וואס איך האב פרובירט צו זוכן, האב איך נישט געטראפן קיין ביאור. את חזה ומתמה. דהיינו, דו זעסט די הצלחה פון נבוכדנצר און דו שטייסט פארוואונדערט. ומן פון דאחזינך מן דאנא עתיד למעבד לאבהתך צדיקיא דמן עלמא, דרהטו כסוסוותא למעבד עובדי טבין קדמיי, ואף אמרית להון דאיתי על בניהון ברכן ונחמן, הא כמיא דנחתין שוטף לירדנא. דאס הייסט, אויב דו שטייסט פארוואונדערט אויף דעם וואס האט דא באקומען נבוכדנצר א שכר, ווען איך וועל דיר ווייזן וואס פאר א שכר די אבות זענען עתיד צו באקומען, די צדיקים פון דער וועלט, דרהטו כסוסוותא, וואס האבן געלאפן פאר מיר ווי סוסים צו טאן מעשים טובים פאר מיר, און איך האב זיי אויך צוגעזאגט אז איך בין עתיד צו ברענגען אויף זייערע בנים ברכות און נחמות, וועט דאס זיין ווי וואסער וואס פליסט אין דעם ירדן. דאס הייסט, אויב דאס וואס דו זעסט דא ביי נבוכדנצר, איז אָט א מינדסטע קצה קעגן דעם וואס עס וועלן באקומען די אבות הקדושים. אלזא ווען דו קומסט און פרעגסט פארוואס איז דא א שכר פאר א רשע, פארוואס איז דעם רשע גוט, זאגט ער דיר, פון דעם וועסטו נאר פארשטיין ווי גוט עס וועט זיין דעם צדיק. עס איז זייער מעגליך רגלאה, אביסל שווער אריינצולייגן אין פשט הדברים, אבער עס איז זייער מעגליך אז ער קומט צו רמז'ן אויפן שכר פון נבוכדנצר וואס ער האט באקומען וועגן זיינע טריט פון די פיס. דעריבער רופט ער דעם מלך פון בבל רגלאה. עס איז זייער מעגליך אז דאס איז דער ענין וואס ער קומט דא צו רמז'ן, און תיכף וועלן מיר עס ערקלערן מיט מער פרטים, ווייל אין די רעשט מפרשים ערשיינט עס מיט מער פרטים. מיר וועלן אריבערגיין צו רש"י.
רש"י זאגט, כי את רגלים רצתה וילאוך. רש"י ערקלערט אז דאס גייט צוריק אויף זיינע קרובים, אויף די כהנים. זיי דאך, די אנשי ענתות קומען דיך צו הרג'ענען. זיי קומען דיך אומברענגען, און דו מיט זייערע פיס כביכול, האסט דו כביכול מלחמה געהאלטן, וילאוך. און דו וואס מען רופט ביסט מיד געווארן, ביסט צעבראכן געווארן, ביסט דערשראקן געווארן פון דער מלחמה וואס דו האסט מיט וועמען? מיט דיינע קרובים, מיט די אנשי ענתות, דאס האט דיך צעבראכן. אלזא ווי אזוי וועסטו זיך פארמעסטן מיט די סוסים? צו לויפן מיט די סוסים. דאס מיינט, וואס דיינע קרובים, וואס מיט זיי האסטו א קרבה, פון זיי וואלסטו אפילו ערווארט הילף, און זיי קומען דיך אומברענגען, אלזא וואס וועסטו טאן אקעגן די שרי יהודה? די שרי יהודה זענען דאך נישט נאר אז זיי זענען נישט דיינע קרובים, נאר נאך זענען זיי דיינע שונאים. אלזא אויב אזוי, זיכער וועלן זיי באקומען זייער עונש ווי עס פאסט. לויט דעם קומט אויס אז דא ערקלערט הקדוש ברוך הוא אים פארוואס זיי ווערן געשטראפט. פארוואס ווערן זיי געשטראפט? ווייל אָט זעסטו, דיינע קרובים האסטו נישט געקענט קעגן זיי. וואס וועסטו טאן אקעגן די דאזיקע רשעים, וואס זענען די שרי יהודה? אלזא זייער קצף קומט זיי טאקע, מיין קצף אויף זיי קומט זיי. און דאס איז דער סיבה וואס נבוכדנצר האט הצלחה. דאס איז דער סיבה וואס דו זעסט דעם אויב וואס ער קען זיי. פארוואס? כדי צו פרעגן פון די אנשי יהודה, אז אויב דו האסט קעגן ענתות נישט געהאט קיין הצלחה וואס זיי זענען דיינע קרובים, אקעגן יהודה וועסטו שטיין? זיי זענען דאך גרויסע רשעים. און אויב אזוי, איז נבוכדנצר ראוי צו קומען און פרעגן פון זיי. אלזא אויף דרש, אויב אויף א שכר פון דריי טריט וואס נבוכדנצר האט געלאפן צו מיין כבוד, אין די טעג פון מרודך בלאדן, שטייסטו פארוואונדערט אז איך האב פארמערט זיין גדולה אזוי פיל, וואס וועסטו נאך פארוואונדערט זיין ווען דו וועסט זען דעם תשלום שכר וואס איך וועל באצאלן די צדיקים וואס האבן פאר מיר געלאפן ווי סוסים. דאס איז וואס איך האב געזאגט אז עס קען זיין אז דער תרגום האט דא גערמז'ט מיטן רגלאה. אויב אויף א שכר פון דריי טריט שטייט אז נבוכדנצר, ווען ער האט געשריבן דעם בריוו, האט ער דארט געשריבן, ער האט פריער דערמאנט דעם מלך, חזקיהו המלך, און ערשט נאכדעם געשריבן און השם יתברך. און דערנאך האט ער זיך אומגעקערט, איז געגאנגען דריי טריט און האט צוריקגעברענגט דעם בריוו כדי אים צו שרייבן פון ס'ניי, און האט פריער דערמאנט הקדוש ברוך הוא. און הקדוש ברוך הוא האט געזאגט, ווייל דריי טריט וואס נבוכדנצר האט געלאפן צו מיין כבוד, כדי צו טוישן די איגרת און פריער דערמאנען דעם שם השם פאר, פאר דעם וואס ער דערמאנט דעם נאמען פון חזקיהו המלך, אלזא אויב דו זעסט אז אויף דריי טריט באקומט ער אזא ריזיקן שכר, וויפיל וועסטו זיך פארוואונדערן ווען דו וועסט זען דעם ריזיקן שכר וואס קומט די אבות הקדושים, וואס האבן געלאפן פאר מיר ווי סוסים, נישט דריי טריט, נאר אלע זייערע טעג האבן זיי זיך אנגעשטרענגט אן אן ענדלאזע אנשטרענגונג אין עבודת השם.
ובארץ שלום אשר אתה בוטח, שם הלאוך. ואיך תעשה בגאון, די כוונה ווי אזוי וועסטו טאן מיט די שרי יהודה. גאון הירדן, ערקלערט רש"י, אז גאון הירדן איז א משל. ווי דער ירדן וואקסט אריבער זיינע ברעגן, אזוי אויך די שרי יהודה, זיי זענען גאים און רשעים. אלזא אויב אזוי, ווי אזוי וועסטו שטיין קעגן זיי? דער רד"ק ערקלערט, כי את רגלים רצתה וילאוך. ער זאגט, אז דער דאזיקער פסוק איז די תשובה וואס הקדוש ברוך הוא ענטפערט אים דעם ירמיה הנביא, זייז נישט מהרהר נאך מיינע מידות. ווען דו קומסט און פרעגסט מדוע דרך רשעים צלחה, שלו כל בוגדי בגד, הייסט דאס אז דו ביסט מהרהר נאך דער הנהגת השם. זייז נישט מהרהר נאך מיינע מידות. און אויף דעם ברענגט ער אים א משל. ער זאגט אים, איך זע אז דו האסט געלאפן מיט פיס ווי דיינע און זיי האבן דיך מיד געמאכט. דאס מיינט, עס זענען דא אזעלכע וואס האבן געלאפן מער פון דיר און דו האסט זיי נישט געקענט דערגרייכן. און ווי אזוי ווילסטו זיך פארמעסטן מיט די סוסים, צו לויפן מיט זיי? דאס מיינט, דו האסט געלאפן מיט מענטשן ווי דיינע און נישט געהאט קיין הצלחה צו דערגרייכן. אלזא וועסטו קענען דערגרייכן סוסים? א מענטש וואס איז ווי דו האסטו נישט געהאט קיין הצלחה צו דערגרייכן, א סוס וועסטו קענען דערגרייכן? וואס איז בעצם דער נמשל? ער זאגט אים, דו האסט פרובירט צו וויסן דעם סוד פון מענטשן ווי דיינע און נישט דערגרייכט. די סודות פון רבונו של עולם טראכטסטו צו דערגרייכן? וואס איז דאס מענטשן ווי דיינע האסטו פרובירט צו דערגרייכן זייער סוד? האסט פרובירט צו וויסן זייער סוד. מיר האבן דאך געזען אז די אנשי ענתות האבן געוואלט אים הרג'ענען. און ווער האט אים דאס אנטפלעקט, דאס איז הקדוש ברוך הוא. דאס הייסט, ער האט דאס נישט געוואוסט פון זיך אליין. אלזא דעת בני אדם ווייסטו נישט, דעם מקומ'ס דעת ווילסטו וויסן? קומט אויס אויב אזוי, אז בעצם איז דא געגעבן געווארן א תשובה צו ירמיה, אבער נישט קיין תשובה וואס האט אין זיך אן ערקלערונג, נאר א תשובה וואס איר באדייטונג איז זייז נישט מהרהר נאך מיינע מידות. זייז נישט מהרהר נאך מיינע מידות, ווייל הקדוש ברוך הוא, אלץ וואס ער טוט איז זיין דין בצדק. און ווי עס האט געזאגט רב סעדיה גאון, לו ידעתיו הייתיו. אויב איך וואלט שוין געוואוסט דעם רבונו של עולם און אלע זיינע מהלכים און הנהגות, דאן וואלט איך שוין געווען איך דער רבונו של עולם. נאר זיכער אז דער רבונו של עולם איז גבוה מעל גבוה, אלזא אויב אזוי האסטו נישט קיין השגה אין די הנהגות פון השם. אלזא אויב דו ווייסט נישט זאכן וואס זענען אין הארצן פון דיין חבר, וואס איז וואס מען רופט ווי דיין עלטער און דיין הויך, אלזא ווילסטו וויסן וואס זענען די השגות פון הקדוש ברוך הוא? אזוי ערקלערט דער רד"ק. און דעריבער איז די מסקנה אז שווייג און זייז נישט מהרהר נאך מיינע מידות.
נאך ברענגט ער אים א משל, און ערקלערט אים דעם ענין אליין. ער זאגט אים, איך זע אז דו האסט זיך אָפגעשוואכט אין מיין שליחות. איך זע אז עס איז אין דיר דא א מידקייט. דו דארפסט זיך שטארקן אין מיין שליחות. דאס מיינט, ירמיה איז דאך געווען דער נביא וואס איז אמ'רודפסטן געווען אויף די שליחות פון השם. מיר וועלן דאס אויך זען אין המשך, און נאך עטליכע און עטליכע געלעגנהייטן, ער איז דורכגעגאנגען שווערע יסורים ווען ער איז געגאנגען אין די שליחות פון השם. זאגט אים הקדוש ברוך הוא, איך זע אז דו האסט זיך אָפגעשוואכט, דו דארפסט זיך שטארקן אין די שליחות וואס איך שיק דיך. איך זע אז דו האסט געלאפן די פיס, האסט געלאפן מיט מענטשן ווי דיר. לאמיר נאכאמאל לייענען דעם פסוק, את רגליים רצתה וילאוך. דאס רעדן מיר וועגן די אנשי ענתות. זיי זענען מענטשן פון דיין משפחה, זיי זענען אויף איין מדרגה מיט דיר. און דו האסט געזען אז זיי האבן געוואלט דיך אומברענגען, ביסט דערשראקן געווארן. זאגט ער אים, אדוני, ווי אזוי וועסטו זיך פארמעסטן מיט די סוסים? איך וויל דיך נאך שיקן צו מוכיח זיין די אנשי ירושלים. און די דא זענען וואס מען רופט, דאס זענען שפילצייג-עברייַנים, די אנשי ענתות, קעגן ירושלים. זאגט ער אים, דארט זענען זיי האיפיש. אלזא ווי אזוי וועסטו זיך פארמעסטן מיט די סוסים? אויב די האבן דיך מיד געמאכט, ווי אזוי וועסטו קענען גיין מוכיח זיין די רשע'שע מענטשן וואס דארט זענען זיי טאקע רשעים, זיי זענען גרויסע שרים, און אויך דער מלך איז דארט. ווי אזוי מיט זיי וועסטו זיך פירן? אויב דא האבן דיך אביסל מענטשן דערשראקן, ווי אזוי וועסטו זיך פירן ווען דו וועסט דארפן רעדן קעגן שרים און חשוב'ע? וואס, א קל וחומר, על אחת כמה וכמה וועסטו זיין פאר זיי. דו דארפסט זיך שטארקן, נישט מורא האבן, גיין אין די שליחות פון השם אָן א מורא. און ער זאגט אים נאך, ובארץ שלום אתה בוטח. דהיינו, דו פארזיכערסט זיך אויף די אנשי ענתות, אז זיי, דו האסט זיך פארזיכערט אויף זיי אז זיי וועלן דיר זיין אן ארץ שלום. דהיינו, אז זיי זענען די וואס וועלן דיר העלפן, וואס וועלן דיך באשיצן. זיי זענען דאך אנשי מקומי, דאס איז מיין משפחה, דאס זענען כהנים ווי איך, זיי זענען מיינע קרובים. פון דרך העולם, זאגט דער רד"ק, אז מענטשנס קרובים העלפן אים, באשיצן אים, ראטעווען אים. ער זאגט, און אויב אזוי זע, אז ביז זיי פלאנעווען דיך אומצוברענגען. אלזא ווי אזוי תעשה בגאון הירדן? אין א פלאץ וואו דארט זענען גאים גלי הירדן, מען רעדט דא וועגן די שרי יהודה און ירושלים, ער פארגלייכט זיי צום גאון הירדן. ווי אזוי וועסטו דארט שטיין קעגן זיי? נאך אן ערקלערונג, אז גאון הירדן רעדט וועגן נבוכדנצר. אז נבוכדנצר וועט שטעלן זיינע חילות אויף יענער זייט ירדן. אלזא דו האסט מורא אז זיי זענען ווייניק, ווי אזוי תעשה מיט עמיצן ענליך צום גאון הירדן ווען עס וועט קומען נבוכדנצר? און דעריבער אין פשוט'ע ווערטער, הקדוש ברוך הוא קומט אָפצונעמען זיינע פחדים און אים זאגן, דו דארפסט זיך בכלל נישט שרעקן, נישט פון די אנשי ירושלים און נישט פון נבוכדנצר, ווייל איך זע אז אויב דו ביסט דערשראקן געווארן פאר די אנשי ענתות, איז זייער מדאיג ווי אזוי דו וועסט זיך פירן קעגן די אמת'ע דערשרעקער. און דעריבער קומט השם צו שטארקן זיין הארץ און אים זאגן, דו האסט נישט זיך צו שרעקן פון זיי בכלל. דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ענטפערט אים הקדוש ברוך הוא און זאגט אים, דאס וואס דו טראכטסט אז בלויז די אנשי ענתות ווילן דיך אומברענגען, און אז בלויז וועגן זיי איז חרוב געווארן די ארץ, און אז אויב...
זיי זענען די זייטיקע פראבלעם, די צענטראלע פראבלעם וואס קעגן איר וועסטו דארפן זיך משא ומתן זיין, איז ווען דו וועסט זיך משא ומתן זיין מיט די אנשי ירושלים, וואס דאס איז טאקע די אמת'ע פראבלעם.
כי גם אחיך ובית אביך גם המה בגדו בך, גם המה קראו אחריך מלא, אל תאמן בם כי ידברו אליך טובות. זאגט הקדוש ברוך הוא צו ירמיה, גם אחיך ובית אביך גם המה בגדו בך. דו האסט זיך פארזיכערט אויף זיי, מיר האבן געזאגט א מענטש פארזיכערט זיך און פארלאזט זיך אויף זיינע קרובים, און דא האבן זיינע קרובים אים געוואלט אָנעסן א סם המוות. גם המה בגדו בך, אפילו וואס זיי זענען געווען מעגליך געווארן צו זיין די וואס זארגן פאר דיר, ווי עס זאגט דער מלבי"ם, זיי זענען די כהנים בני אהרן, זיי געפינען זיך אין ירושלים, אויך זיי זענען בוגד אין דיר. און נישט אז דו זאלסט טראכטן אז זיי האבן דאס געטאן בסתר, גם המה קראו אחריך מלא.
און דא טאקע האבן די מפרשים אויסגעפארשט צו זוכן זיך אן ערקלערונג, וואס איז דאס גם המה קראו אחריך מלא? וואס איז דאס קראו אחריך מלא? דער רד"ק ערקלערט, מלא איז פון לשון קיבוץ. קראו אחריך מלא, די כוונה איז זיי האבן זיך פארזאמלט הינטער דיר כדי דיך צו סטראשען, אז דו זאלסט נישט נבא זיין פאר זיי, ווייל די נבואות וואס דו זאגסט זיי זענען נישט נבואות וואס זענען נישט אנגענעם פאר זייער אויער, און דעריבער קראו אחריך מלא. די כוונה זיי רופן פאר א פולן צאל מענטשן, פאר א קיבוץ מענטשן וואס האבן זיך פארזאמלט הינטער דיר כדי דיר צו שאטן. און דעריבער זאגט אים השם, אל תאמן בם כי ידברו אליך טובות. אפילו אויב זיי רעדן צו דיר גוטס, רעדן זיי אין שקר. דאס הייסט, אלע זייערע גוטסקייטן זענען חיצוני'דיק כדי דו זאלסט זיך צו זיי נאענט מאכן, און דורך דעם וועלן זיי קענען דיך אָנעסן אדער אָנטרינקען א סם המוות, זיי וועלן קענען דיר שאטן, אלזא זאלסטו נישט זיך לאזן אימפאנירן פון דעם וואס זיי וועלן צו דיר רעדן גוטס.
דער רד"ק ברענגט נאך אן ערקלערונג אין נאמען פון רב האי גאון, וואס ערקלערט אן אריגינעלע ערקלערונג. מלא, זאגט ער, איז אין לשון סגי נהור. מלא די כוונה חסר. דאס מיינט, זיי רופן דיך און זאגן, דער דאזיקער מענטש איז חסר פון יעדער טובה. דאס איז דער מלא וואס איז דא געשריבן. ווי מען זאגט לסמיא סגי נהור, ווי מען זאגט צו א בלינדן זיין ליכט איז גרויס, אלזא זיי ווילן זאגן אויף דיר אז דו ביסט חסר פון אלץ, אלזא רופן זיי קראו אחריך מלא, ווען די כוונה זיי האבן געזאגט אויף דיר אז דו ביסט חסר פון יעדער טובה.
דער רד"ק ברענגט נאך אן ערקלערונג אין נאמען פון זיין פאטער, וואס זאגט אז מלא איז פון לשון מלאו ליבו. מי הוא אשר מלאו ליבו לעשות כן. מלאו ליבו די כוונה איז, ער האט דעם מוט, ער האט נישט קיין מורא, ער איז נישט חרד פון קיין שום זאך. דאס איז דער מלא. אלזא וואס פאר א לשון, וואס וואס איז בעצם די באדייטונג דא? זיי זאגן, דו ווערסט געסטראשעט, מיר ווארענען דיך, מיר פרובירן... אלזא אויך דא זאגן זיי, דער דאזיקער מענטש קען אים קיין שום סטראשע נישט, דאס איז מלאו ליבו. קראו אחריך מלא, דער דאזיקער מענטש האט מלאו ליבו צו גיין און ווייטער זיך נבא זיין אויף אלץ וואס מיר זאגן, אויף אלץ וואס מיר סטראשען אים, קיין שום זאך העלפט נישט קעגן אים.
דער מלבי"ם ערקלערט אויך אז מלא איז פון לשון קיבוץ, די כוונה איז אז זיי זאמלען דאס פאלק כדי דיך צו שלאגן, כדי דיר צו שאטן.