נִבְעַר כָּל אָדָם מִדַּעַת הוֹבִישׁ כָּל צֹרֵף מִפָּסֶל כִּי שֶׁקֶר נִסְכּוֹ וְלֹא רוּחַ בָּם. נבער כל אדם מדעת, איז מלשון איש בער לא ידע וכסיל לא יבין את זאת. נבער כל אדם מדעת מיינט אז יעדער מענטש איז ווי פארגרעבט און אומוויסנדיג פון באנעמען זיין חכמה יתברך, זיין תבונה יתברך, די מעשים פונעם אויבערשטן. הוביש כל צורף מפסל. יעדער גאלדשמידט וועט זיך שעמען צו מאכן א פֿסל און עס רופן א גאט, ווען דיין גאט פארמאגט דאך גארנישט קיין כוח. היש בהבלי הגוים מגשמים? וועלכער, וועלכער גוי איז בכוח מיט זיין אפגאט צו ברענגען רעגן? דעריבער דורך דעם ווערט הוביש כל צורף מפסל. דער גאלדשמידט וואס איז געזעסן און אויסגעארבעט דעם פֿסל שעות לאנגע און טעג, וועט זיך שעמען ווייל עס וועט קלאר ווערן כי שקר נסכו ולא רוח בם. זאגט דער רד"ק, וואס מיינט שקר נסכו? נסכו איז מלשון מסכה, ווי רש"י זאגט. און אויך דער רד"ק זאגט אז דאס איז מלשון מסכה. נאר וואס איז בעצם א מסכה? זי איז א דעקונג, א פארדעקונג פונעם פנים. קומט אויס אז נסכו איז א לשון פון איבערדעקן. דער גאלדשמידט, ווי מיר האבן שוין פריער געזען, פלעגן נעמען א גרויסן פֿסל, למשל פון האלץ, וויבאלד עס איז זייער טייער צו מאכן א פֿסל וואס איז אינגאנצן פון גאלד, פלעגט מען עס מאכן למשל פון האלץ און מען פלעגט עס איבערציען מיט גאלד. מען דעקט עס איבער מיט גאלד. און דאס האט געמאכט אן איינדרוק ערשטנס אז עס איז גאלד, דאס איז איין זאך. צווייטנס, האט עס געברענגט א געוויסע התפעלות, א מין התרגשות ביי מענטשן וואס זעען אזא גרויסן פֿסל וואס זעט אויס אינגאנצן פון גאלד. און וואס וועט זיך דעמאלט ארויסשטעלן? כי שקר נסכו. נסכו איז די איבערדעקונג ווי מיר האבן געזאגט. עס וועט אים קלאר ווערן אז פאר פאלשקייט האט ער איבערגעדעקט זיין פֿסל מיט גאלד. עס איז נישטא קיין שום רוח אין אים. נישט פאר קיין צוועק האסטו דאס געטאן, נישט פאר קיין שום נוצן, עס איז נישטא קיין שום גייסט אין אים. דעריבער איז עס לשקר נסכו, די איבערדעקונג און די מאסקע וואס דו האסט ארום אים ארויפגעלייגט, איז דאך א שקר. דער מלבי"ם מסביר, נבער כל אדם מדעת. זאגט דער מלבי"ם, אלע נאטור פארשער זענען אומוויסנדיג און פארגרעבט פון צו וויסן ווי אזוי דער אויבערשטער האט אויסגעשטעלט די דאזיגע חוקים זיי זאלן זיין כסדרדיג און אויסגערעכנט אויף אן אפגעשאצטן אופן, אז דורך דעם זאל דער רעגן שטענדיג קומען אין זיין צייט לויטן באדארף פון דער ערד, מיט א מאס און א וואג. עס איז זייער אינטערעסאנט וואס דער מלבי"ם זאגט דא, ווייל ביזן היינטיקן טאג האט זיך דאס נישט געטוישט. דאס הייסט, ביז היינט האבן די פארשער נישט קיין שום וועג צו באשטימען וויפיל רעגן עס וועט פאלן, וואספארא רעגן, אין וועלכע מאסן, ווען. גארנישט, ממש גארנישט. און זייער וועטער פארויסזאגונג, די יערליכע פאראויסזאגונג, אנטוישט פון יאר צו יאר. און דאס שטערט זיי נישט ארויסצוגעבן נאכאמאל א יערליכע פארויסזאגונג, וואס איז די אויסזיכט פאר רעגנס דאס יאר, כאטש זיי האבן גארנישט... כאטש זיי האבן נישט קיין שום באזע אויף צו קענען קובע זיין אזעלכע זאכן. און יעדן מאל ווערן זיי איבערראשט פון פריש. איין יאר האבן זיי פאראויסגעזאגט אז עס וועט זיין א טרוקן יאר, ווער עס געדענקט איז דאס געווען דאס יאר פון דער מפרץ מלחמה, וואס איז געווען נאך צוויי יאר טרוקעניש. און עס האבן געגאסן אזעלכע רעגנס, עס זענען געווען א גאנצע קופקעס פון וואסער, מען האט נישט געקענט פארן אויף די שאסייען איבערן גאנצן לאנד. אין יענעם יאר פון דער מפרץ מלחמה. און זיי האבן פאראויסגעזאגט אז דאס יאר דארף נישט צו זיין קיין רעגנס ווייל נאך צוויי יאר טרוקעניש און גלאבאלע אנווארעמונג, בקיצור, מסתמא וועלן נישט זיין קיין רעגנס, דאס יאר גייט זיין אויסגעטרוקנט. און עס זענען געווען אזעלכע רעגנס אז אלע פארשער האבן פארמאכט דאס מויל, זיי האבן נישט געקענט געבן קיין שום ערקלערונג. בקיצור, מען זעט דאך אז עס זענען דא זאכן וואס זיי קענען נישט וויסן. זאגט דער מלבי"ם, נבער כל אדם מדעת. אלע נאטור פארשער זענען בלינד פון צו וויסן ווי אזוי דער אויבערשטער האט מסדר געווען די דאזיגע חוקים אז דער רעגן זאל פאלן אין זיין צייט לויטן באדארף פון דער ערד מיט א מאס און א וואג, און זיי קענען נישט באשטימען ווען עס וועט פאלן, ווי אזוי עס וועט פאלן און וויפיל עס וועט פאלן. דאס זענען זאכן וואס זענען בלויז אין זיין השגחה יתברך. עס זענען דא אסאך אנדערע זאכן וואס מען קען נאך פאראויסזען, מען קען נאך משער זיין. בנוגע רעגנס האבן זיי קיין שום באגריף נישט. זאגט דער מלבי"ם, ווען זיי האבן זיך פארטיפט אין דעם גאנג פון דער נאטור, פלעגן די פארשער פרובירן צו געבן אויף יעדער זאך א נאטירליכן טעם. בפרט פאר זאכן וואס זענען קבועהדיגע פעולות וואס חזרן זיך איבער, ווי צום ביישפיל זריחה און שקיעה. ווי צום ביישפיל דער חודש און דאס יאר. ווי א ליקוי חמה און א ליקוי לבנה. דאס אלעס זענען זאכן וואס גייען אין א מחזור, און דעמאלט קען מען וויסן, קוק, איינמאל אין אזויפיל יאר פאסירט דאס, און מיר ווייסן אויך וואו די שמש שטייט און וואו די לבנה שטייט. ווי אזוי ווערט די ערשיינונג געשאפן? די פארשער האבן שטענדיג פרובירט אריינצושטעלן אלע כוחות פון דער וועלט אונטער דער ראם פון נאטור. יא, דאס איז קלאר. וואס הייסט, איינמאל עס איז דא אזא דרוק פון דא און אזא דרוק פון דארט, איז דאך פארשטענדליך אז דער ריכטונג פון דער ערדקוגל וועט זיין אזוי, און דורך דעם ווערט אזא השפעה, און דעמאלט איז דא א באראמעטרישער דרוק וואס מאכט... בקיצור, אלערליי הויכע פארפוצטע לשונות, און אלעס ערקלערט ער דיר, ברענג א פאפיר וועל איך דיר ערקלערן ווי אזוי דאס ווערט געמאכט, דא איז נישטא קיין שום נס, נישטא קיין שום זאך. אבער ווען מען קומט צום רעגן, בלייבן זיי שטעקן. זיי בלייבן שטעקן. גארנישט האט זיך דאך נישט געביטן! וואס האט זיך געטוישט? דער ים איז דער זעלבער ים, די זון איז די זעלבע זון, נאר אביסל גלאבאלע אנווארעמונג. די זון איז די זעלבע זון, דער ווינט איז דער זעלבער ווינט. טא פארוואס זעסטו אמאל אז עס זענען דא רעגנס און אמאל זעסטו אז עס זענען נישטא קיין רעגנס? וואספארא ענדערונג איז פארגעקומען אין דער נאטור? אויב דו נעמסט יעצט א בלייפעדער און פאפיר און הייבסט אן מאכן א חשבון, וועסטו דערצו נישט קענען געפונען קיין לאגישן הסבר. דאס איז וואס ער זאגט. דאס זענען זאכן וואס זיי האבן נישט באוויזן צו שטעלן אונטער נאטירליכע געזעצן, ער קען דערויף נישט געבן קיין ערקלערונג. האבן זיי אנגעהאנגען די זאכן אין פארבאארגענע כוחות און העכערע כוחות. און צוליב דעם...
וואס האבן זיי געטאן? זיי האבן פשוט אנגעהויבן דינען יענע העכערע כוחות. פון וואו קומט דער רעגן? מיר האבן נישט קיין נאטירליכן הסבר, איז עס אן עליון כוח. טא לאמיר יעצט דינען דעם צלם וואס איז ממונה אויף די העכערע זאכן. דאס הייסט, יעדער זאך וואס זיי האבן נישט פארמאגט קיין הסבר דערויף, האבן זיי אנגעהאנגען אין שדים, אין העכערע כוחות, אין שטערנס. איך האב אייך אמאל דערציילט אז ווען קאלאמבוס איז אנגעקומען קיין אמעריקע, האבן זיי אים איינגעשפארט. די אינדיאנער דארט האבן אים אריינגעזעצט אין טורמע. און ער, קאלאמבוס, איז געווען א גרויסער אסטראנאם. ער האט געוואוסט פונקטליך ווען עס דארף צו זיין א ליקוי חמה. האט ער צו זיי געזאגט: אויב איר לאזט מיך נישט ארויס, וועל איך מארגן צונעמען פון אייך די זון! און אויף מארגן איז טאקע געווען א ליקוי חמה. האבן זיי אים ארויסגענומען פון דארט מיט גרויס כבוד, און האבן געמאכט פון אים א גאט. יא, ער האט צוגענומען זייער זון. ער האט געוואוסט לויט זיינע חשבונות ווען עס דארף זיין א ליקוי חמה, און לויט דעם האט ער זיי געסטראשעט. אבער לויט זייער בליק איז ער א גאט, דער מענטש פארמאגט גאטליכע כוחות. פארשטייט איר שוין אז אזוי איז געווען ביי יעדער זאך. ווען זיי האבן געזען עפעס וואס איז אויסער דעם ראם פון נאטור און לאגישן נאטירליכן פארשטאנד, האבן זיי תיכף צוגעשריבן דערצו געטליכע כוחות. און דאס האט זיי געברענגט צו דינען עבודה זרה, צו דינען די פסילי האלילים. זאגט דער מלבי"ם: אבער יעצט, זאגט זיי דער נביא, ווען איר וועט זען די חכמה פונעם אויבערשטן, און ווי אזוי דער הקדוש ברוך הוא אליין איז דער וואס באשאפט רעגן, און איר וועט זען אז די זאך איז נישט צו באנעמען, א מענטש קען עס נישט פארשטיין, קיין מענטש קען דערצו נישט געפונען קיין נאטירליכן הסבר. און אויך די מהבילים וועלן דאס נישט קענען אנהענגען אין זייערע אפגעטער. אויך יענע מענטשן פונעם הבל וואס הענגען יעדע זאך אין אפגעטער, וועלן נישט קענען געפונען אזא הסבר. אבער הוביש כל צורף מפסל. אויב ער וועט דאווענען צו אים פאר רעגן, וועט ער דעמאלט וויסן כי שקר נסכו. פארוואס? זאגט דער מלבי"ם, ער וועט זען דריי חסרונות. איינס, ער האט נישט וואס צו ערווארטן אז זיין תפילה זאל נתקבל ווערן, וויבאלד דאס וואס די עובדי הבעל זאגן צו איז פאלש. ווי ער האט שוין פריער געזאגט, וואס איז דאס? א קלאץ האלץ, האסט עס גענומען, אויסגעשניצט, איבערגעדעקט מיט גאלד. פון וואו זאל ער האבן ידיעות? פון וואו וועט ער דיר קענען עפעס זאגן אין זיין נאמען? אלעס וואס די עובדי הבעל זאגן איז שקר. נאך א זאך, עס איז נישטא אין אים קיין רוח חיים. דאס איז וואס ער זאגט: א' שקר נסכו, דאס צווייטע ולא רוח בם. טא פון וואו זאל דער פֿסל וויסן עפעס א זאך? פון וואו זאל ער דיר זארגן פאר רעגן אדער פאר סיי וואס? נאך א זאך זאגט ער: עס זענען פאראן זאכן, א מציאות אין דער נאטור וואס פלעגט פאררעכנט ווערן פאר א כוח סגולי. א כוח סגולי מיינט א זאך וואס איז וואונדערליך מצד זיין כוח און מיר האבן נישט קיין נאטירליכן הסבר דערצו. היינט צוטאגס איז שוין דא אויף אסאך פון די זאכן א נאטירליכער הסבר; ער ברענגט א משל וואס היינט ווייסן מיר שוין דעם הסבר, אבער אין זייערע צייטן איז עס פאררעכנט געווארן פאר א פלא. און דאס איז דער מאגנעט. ווי אזוי ארבעט דער מאגנעט? און ווער עס ווייסט, שטייט אז איינע פון די וועגן ווי אזוי מען פלעגט פארפירן די מענטשן נאכצוגיין חטאת ירבעם, איז געווען דורך דעם וואס מען פלעגט אויפהענגען די קעלבער דורך דעם כוח פונעם מאגנעט. און זיי פלעגן הענגען צווישן הימל און ערד. און דורך דעם האבן מענטשן וואס האבן דאס געזען געזאגט: אה, קוק, דא איז דא א רוחניותדיגער כוח, זע ווי דאס קאלב שוועבט אין דער לופט! און קיינער האט נישט געוואוסט אז בעצם איז דא א מאגנעטישער כוח וואס ווירקט אויף יענע קעלבער און האלט זיי אין דער לופטן. אדער האבן זיי דאס געמאכט דורך שטריק וואס מען האט צוגעבונדן אונטן צו דער ערד און א שטארקן מאגנעט פון אויבן, און וואס פאסירט איז אז ער ווערט געצויגן ארויף, און מען זעט אים צוגעבונדן מיט שטריק און ער פליט. ווי א הייסע לופט באלאן, וואס איז דאס, פון וואו קומט דער כוח? אדער האבן זיי געלייגט צוויי מאגנעטן, איינס אונטן און איינס אויבן, און ער איז געשטאנען פונקט אינמיטן. נאך א זאך וואס איז אביסל ווייניגער מסתבר. ווי אזוי עס זאל נישט זיין, זעען מיר אז עס זענען געווען זאכן וואס זענען פאררעכנט געווארן אין יענע צייטן פאר א זאך סגולית. ווי אזוי ארבעט עס? ווייס איך נישט, אבער דאס איז זיין סגולה, די סגולה פונעם מאגנעט איז אזוי. טא זאגט ער: קום און זע, אפילו דאס איז נישטא אין זיי. הֶבֶל הֵמָּה מַעֲשֵׂה תַּעְתֻּעִים בְּעֵת פְּקֻדָּתָם יֹאבֵדוּ. ער זאגט הבל המה, אלע זייערע מעשים זענען מעשה תעתועים, עס איז נישטא אין זיי קיין שום סגולה. און בעת פקודתם יאבדו, ווען דער אויבערשטער וועט זיי פוקד זיין, וועלן זיי אונטערגיין. און דער מלבי"ם זאגט, גיב אכטונג אז דאס שטייט קעגן דעם וואס מיר האבן פריער געזאגט: מיר האבן געזאגט והשם אלהים אמת, דערויף זאגט ער דיר אויפן פֿסל שקר נסכו. מיר האבן געזאגט השם הוא אלהים חיים, קעגן דעם זאגט ער אויפן פֿסל ולא רוח בם, ער האט נישט קיין חיות. מיר האבן געזאגט השם הוא מלך עולם, דערויף זאגט ער דיר הבל המה, א הבל, אויף זיך אליין הערשן זיי נישט, אוודאי נישט אויף דער וועלט. מיר האבן געזאגט מקצפו תרעש הארץ אויפן הקדוש ברוך הוא, און אויף זיי זאגט ער, נישט נאר וואס קיינער שרעקט זיך נישט פון זיי, נאר זיי אליין וועלן אומקומען, בעת פקודתם יאבדו.
דער רד"ק דערקלערט, און דאס איז ווי מיר האבן פריער געזען, יאבדו מארעא. וואס מיינט פקודתם? פקודתם מיינט ווען דער אויבערשטער וועט פוקד זיין בבל. מיר ווייסן דאך אז בבל איז חרוב געווארן דורך מדי און פרס. און דעמאלט איז בעצם געקומען די פקודה פון די אפגעטער: כָּרַע בֵּל קֹרֵס נְבוֹ. בל איז דער גאט פון בבל, זיי האבן געגלייבט אין אים, און זיי זענען געווען זייערע געטער. און אויף זיי שטייט הָיוּ עֲצַבֵּיהֶם לַחַיָּה וְלַבְּהֵמָה. דער טייטש דערפון איז, מען האט זייער גאט צענומען אויף שטיקער, מען האט אים ארויפגעלייגט אויף בהמות כדי אים אוועקצופירן און נוצן זיין מעטאל. דאס שטייט הָיוּ עֲצַבֵּיהֶם, די אפגעטער וואס זיי דינען, לַחַיָּה וְלַבְּהֵמָה, מען האט זיי ארויפגעלאדנט אויף חיות און בהמות כדי זיי צו צעשמעלצן און מאכן דערפון גאלד פאר זייער באנוץ. קומט אויס אז דו זעסט אז בעת פקודתם, זאגט ער דיר: וויסן זאלסטו, עס וועט קומען די צייט פון זייער פקודה. ווען דער אויבערשטער וועט פוקד זיין בבל, וועט מען אויך פוקד זיין זייערע אפגעטער. און אזוי איז געווען דער שטייגער: ווען אן אומה האט איינגענומען א צווייטע אומה, פלעגט זי תיכף פארניכטן איר אפגאט. ווייל וואס ווייזט דאס? אז אונזער גאט איז שטארק און זייער גאט איז א גארנישט. דעריבער פלעגט מען תיכף נעמען דעם אפגאט פון דער אנדערער אומה, אים צעברעכן, צעשטערן, צעמאלן און נוצן זיין גאנצע גאלד פאר זייערע באדערפענישן. דאס איז וואס ער זאגט, הבל המה מעשה תעתועים, ווען איך וועל פוקד זיין בבל, דעמאלט וועט אויך זיין די פקודה פון זייערע אפגעטער, בעת פקודתם יאבדו. לֹא כְאֵלֶּה חֵלֶק יַעֲקֹב כִּי יוֹצֵר הַכֹּל הוּא וְיִשְׂרָאֵל שֵׁבֶט נַחֲלָתוֹ ה' צְבָאוֹת שְׁמוֹ. נישט ווי די געטער, וואס זענען דער חלק פון די גוים, נישט אזוי איז חלק יעקב. דער אויבערשטער איז דער יוצר הכל, זאגט דער רד"ק. דער אויבערשטער איז שבט נחלתו, ישראל איז זיין שבט נחלה. און מיר דינען נישט...
קיין שום אנדערן נאר דעם הקדוש ברוך הוא אליין. און זיי זענען שבט נחלתו ווייל אין זיי האט דער הקדוש ברוך הוא אויסגעוועלט, ער האט זיי אויסגעקליבן פאר זיין נחלה, זיי זענען זיין חלק און זיין ירושה. און כאטש מיר זענען פארטריבן געווארן פון אונזער לאנד, האבן מיר אבער נישט פארלאזט אונזער גאט, מיר גלייבן נאך אלץ אין אים מיט אן אמונה שלמה און מיר אנערקענען און דאנקען אז השם צבאות שמו. וואס מיינט צבאות? דער האר איבער אלע צבאות פון אויבן און פון אונטן. אלעס איז בלויז פון אים. גיבט אכטונג, זאגט דער רד"ק, די אלע ווערטער האט ירמיהו הנביא געשיקט צו די זקני ישראל וואס זענען פארטריבן געווארן אין גלות בבל, אין דער ערשטער גלות מיט יהויכין. מיר האבן געזען אז אלעס האט זיך אנגעהויבן ביי כִּדְנָה תֵּאמְרוּן לְהוֹם, דאס הייסט אזוי זאלט איר זאגן צו די גוים וואס פרובירן אייך איבערצורעדן צו עבודה זרה. ביז אהער זענען די רייד וואס ער זאגט פאר די זקני ישראל צו זאגן פאר די גוים, אז זייער גאט האט נישט אין זיך קיין שום ממשות, אז מיר גלייבן נישט אין אים און מיר נעמען אים נישט אן, און עס איז דא בלויז איין גרויסער גאט אין הימל וואס ער איז חלק יעקב און ער איז דער יוצר הכל און ישראל זענען שבט נחלתו, השם צבאות שמו. דאס אלעס זאלט איר זאגן פאר די פעלקער וואס פרובירן אייך צו פארפירן צו דינען עבודה זרה.
נאך א זאך ברענגט דא דער רד"ק, אויף דעם וואס עס שטייט הבל המה מעשה תעתועים בעת פקודתם יאבדו, ברענגט ער: און דער חכם הכוזרי האט געטייטשט בעת פקודתם יאבדו, אויב דו וועסט זיי נאכפארשן און אונטערזוכן - פקודתם מיינט זוכן און נאכפארשן, יא? פרוביר צו זען וואס ליגט אין אים, פקוד ותחפש עליהם, וועלן זיי זיין גארנישט, ווי א געפעלשטע זאך וואס אויב מען זוכט דערין טרעפט מען דעם שווינדל. אבער דער ענין האלהי, וויפיל מען זאל נאר נאכפארשן, וועט מען עס טרעפן ווי ריין גאלד. מיר האבן מאריך געווען אין דעם אינעם ספר הכוזרי, ווער עס וויל קען עס הערן אויפן דיסק. מיר וועלן עס מסביר זיין בקיצור: ווען עס רעדט זיך פון א שווינדל, ווען עס רעדט זיך פון אן אויסשלאקייט, און לאמיר געבן א משל, אלעס וואס א פאקוסירער טוט איז א מין שווינדל. קיינער מיינט נישט אז ער איז א גרויסער מכשף אדער עפעס ענליכס, יעדער ווייסט אז עס איז א טריק. און וואס פאסירט? נאכדעם ווען דער פאקוסירער אנטפלעקט דיר דעם טריק, זאגסטו: אה, דאס, נו, א פשוטער טריק, נאכדעם וואס דו ווייסט עס שוין. אבער איידער דו ווייסט עס, ווייסטו באמת נישט פון וואו ער ציט דיר ארויס טויבן, און ווי אזוי ער שוועבט אין דער לופט, און ווי אזוי ער שניידט קעסטלעך מיט מענטשן אינעווייניג, און די אלע זאכן זעען אויס זייער וואונדערליך. פונקט אזוי, זאגט ער, איז דער צלם. דער צלם וואס מען פרובירט כאילו אנצומאכן אן איינדרוק אז ער האט א כוח און ער טוט און ער פועלט, בעת פקודתם, ווען דו וועסט אים נאכפארשן און דורכקוקן, וועסטו טרעפן דעם טריק, דו וועסט טרעפן די שווינדלעריי, דו וועסט טרעפן דעם זיוף און די פארפירערישע תחבולה מיט וואס זיי ארבעטן כביכול. אבער קעגנאיבער דעם דער ענין האלהי, ווי מער מען פאָרשט דערין, אנטפלעקט מען אז עס איז ריין גאלד, אמת גאלד. נישט קיין איבערצוגענע שיכטן, נישט קיין טריקס און אלערליי טעכניקעס, נאר השם אלקים אמת וואס גיט השפעה פאר אלע זיינע באשעפענישן, השם צבאות שמו.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קערט זיך דער נביא בעצם צוריק צו דעם וואס ער האט געשריבן ביים אנהייב פונעם ענין. דא האט ער זיי געזאגט אל דרך הגוים אל תלמדו. פארוואס? ווייל חלק יעקב איז נישט אין די דאזיגע. דער הקדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן רוחניותדיגע כוחות און דער הקדוש ברוך הוא אליין איז דער באשעפער. כלל ישראל גלייבט נישט אין די כוחות וואס די גוים גלייבן אין זיי, ווייל אפילו לויט זייער שיטה גלייבן זיי נישט אז דער פֿסל איז דער יוצר, אפשר ברענגט ער אראפ השפעות, אבער נישט אז ער איז אליין דער באשעפער. און אויך לויט דער מיינונג פון זייערע דינער, זאגט דער מלבי"ם, זענען זיי נאר ממונה אויף איין איינציגע זאך, בעת דער אויבערשטער איז יוצר הכל. וואס מיינט דאס? ווי מיר האבן פריער גערעדט, האבן זיי געגלייבט אז עס זענען דא אסאך אפגעטער, יעדער אפגאט איז פאראנטווארטליך אויף עפעס אנדערש. עס איז פאראן דער גאט פונעם ים, און פונעם טרוקעניש, און דער קריגס גאט, און דער ליבע גאט, און דער שנאה גאט, און דער שלום גאט, און אזוי ווייטער. זיי האבן געגלייבט אין אסאך אפגעטער. איז יעדער איינער פאראנטווארטליך, וואס מען רופט, פונקטליך אויף זיין אפטיילונג. קעגנאיבער דעם איז דער אויבערשטער דער יוצר הכל. און האב אויך נישט קיין מורא טאמער האט אונז דער אויבערשטער איבערגעגעבן אונטער זייער ממשלה און השגחה: ישראל שבט נחלתו. עם ישראל שטייט נישט אונטער די מערכות פונעם הימל, נאר אויסשליסליך אונטערן שבט נחלה פונעם אויבערשטן יתברך. און זיין נאמען איז השם צבאות, וואס דאס מיינט אז ער הערשט איבער אלע צבאות צו טאן מיט זיי לויט זיין ווילן. גיבט אכטונג, זאגט דער מלבי"ם, עס שטייט חלק יעקב און עס שטייט ישראל: לֹא כְאֵלֶּה חֵלֶק יַעֲקֹב כִּי יוֹצֵר הַכֹּל הוּא וְיִשְׂרָאֵל שֵׁבֶט נַחֲלָתוֹ. ישראל שבט נחלתו און חלק יעקב, וואס איז דער חילוק? מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל אז ישראל איז א לשון פון שררה, און יעקב איז א לשון פון עקב, דער נידעריגערער שטאפל. איז אדער רעדט ער דא פון די גרויסע קעגן די וואס זענען ווייניגער גרויס, אדער רעדט ער פון שבט יהודה קעגן ישראל וואס זענען שוין פארטריבן געווארן אין גלות. ישראל וואס זענען יעצט די עשרת השבטים און געפינען זיך צווישן די אומות, ווערן זיי אנגערופן יעקב. איז לא כאלה חלק יעקב, און ישראל זענען ממש שבט נחלתו - ישראל וואס זענען שבט יהודה, זענען ממש שבט נחלתו ווייל זיי זענען פיל מער פארבונדן און צוגעקניפט צו אים, דעריבער זענען זיי באזונדער זיין נחלה מיט אן השגחה פרטית.
אִסְפִּי מֵאֶרֶץ כִּנְעָתֵךְ יוֹשַׁבַת בַּמָּצוֹר. אספי מארץ כנעתך, ערקלערט רש"י: באהאלט אריין דיין סחורה פונעם לאנד, כנושי מארעה סחורתיך. כנעתך איז מלשון כנען, און כנען ווייסן מיר איז א באגריף אויף סוחרים: כנען בידו מאזני מרמה, כנען איז א טיטל פאר א סוחר, לא ידור בו כנעני. און אויף דעם זאגט ער אספי מארץ כנעתך, דאס מיינט באהאלט די סחורה צוליב דעם שונא. רש"י ברענגט נאך א פירוש, אז כנעתך איז מלשון הכנעה און נידעריגקייט. וואס ער קומט בעצם צו זאגן איז, אז דו זאלסט זיין געבויגן און דערנידערט נאך מער ווי די שפלות פון דער ערד. דו ירושלים וואס ביסט יעצט אין א באלאגערונג, יושבת במצור, אספי מארץ כנעתך, זאלסט זיין געבויגן און דערנידערט נאך מער ווי די נידעריגקייט פון דער ערד, אזוי וועט זיין דיין הכנעה. דער רד"ק ערקלערט אז דאס רעדט זיך גארנישט אויף אונז. דער רד"ק זאגט אז דאס איז א ווענדונג צו בבל. זאגט דער רד"ק: דאס ווערט געזאגט קעגן בבל. איר היינט, בבל, גרויסט זיך איבער ישראל וויבאלד איר זענט די העכסטע הערשער און ישראל זענען אונטערגעווארפן אונטער אייערע פיס. און וויבאלד עס איז אזוי, הייסט איר זיי דינען עבודה זרה, איר צווינגט זיי צו אפגאטעריי. זאגט ער צו זיי: כה אמר השם, זאגט ער צו דיר בבל, אספי מארץ כנעתך! די הכנעה וואס דו פלעגסט ארויפצווינגען אויף די פעלקער, זאלסטו איינזאמלען, דאס מיינט אז דו וועסט מער נישט האבן קיין כוח זיי צו אינטערווארפן. פון וואו נעמט זיך דער לשון אספי? ווי אסוף ידיך. אסוף ידיך מיינט ציה צוריק דיין האנט. ווי מען טרעפט אז ער האט אים געהייסן פרעגן אינעם אורים ותומים, און ווען ער האט געזען אז עס איז שוין נישטא קיין צייט, האט ער געזאגט אסוף ידיך און מיר גייען, מיר וועלן נישט ווארטן. אזוי אויך דא אספי מארץ כנעתך: דו בבל וואס מאכסט אונטערטעניג ישראל, ציה צוריק דיינע הענט פון זיי. יושבת במצור, ווי מיר האבן געזאגט גייט דאס צוריק אויף בבל, טא וואס מיינט יושבת במצור? במצור מיינט אין א באפעסטיגטן פלאץ, ווי מיט דער שטארקייט פון זייערע שטעט, פעסטונגען און טורעמס. דו זיצסט במצור, דו שפירסט אז דו ביסט אין א באפעסטיגטן פלאץ און קיינער קען דיר נישט שאטן, דערוויס זיך אז צום סוף וועט אויך איבער דיר איבערגיין דער כוס, בת בבל השדודה אשרי שיאחז וניפץ עולליך אל הסלע, דאס היינט דיין צייט וועט אויך קומען, ווי מיר ווייסן דורך פרס ומדי ביים סוף פון בבל.
דער מלבי"ם ערקלערט, אספי מארץ כנעתך, ער ווענדט זיך בעצם צו בת יהודה. און ער זאגט צו בת יהודה: פארוואס בייגסטו זיך אונטער צו פרעמדע פעלקער? פארוואס בייגסטו זיך אונטער צום צבא השמים? און דאס איז א המשך צו דעם וואס מיר האבן פריער געזען, אז דער הקדוש ברוך הוא הערשט איבער אלעם און עס איז נישטא קיין שום כוח אין די געטער. טא דו בת יהודה, אספי מארץ כנעתך! דאס הייסט, בייג דיך מער נישט אונטער צו יענע כוחות כביכול, צו יענע אפגעטער. דו וואס זיצסט אין באלאגערונג, יושבת במצור, ווייל באמת זענען זיי דאך געווען אין א מצור און מצר. נעם צוזאם דיין הכנעה וואס דו האסט געהאט צו יענע כוחות, פארקערט, פאר וועמען דארף מען זיך בייגן? בלויז צום רבונו של עולם.
כִּי כֹה אָמַר השם הִנְנִי קוֹלֵעַ אֶת יוֹשְׁבֵי הָאָרֶץ בַּפַּעַם הַזֹּאת וַהֲצֵרוֹתִי לָהֶם לְמַעַן יִמְצָאוּ. כה אמר השם הנני קולע את יושבי הארץ בפעם הזאת. וואס מיינט קולע? מלשון שיסן מיט א שליידער שטיין, וואס מען רופט א פלייטער (שלינגע). דאס איז קולע, ווי מען ווארפט א שטיין מיטן שליידער. זאגט ער, אזוי אויך וועט יעדע איינציגע פאלק ארויסגעשליידערט ווערן פון זייער ארט, נישט נאר עם ישראל. און דעמאלט איז דא דא א ווענדונג, לויט ווי דער רד"ק האט ערקלערט אז דאס איז א ווענדונג צו בבל: גרויסט זיך נישט איבער עם ישראל! זאגט ער ווייטער צו זיי: אויך אייער צייט וועט קומען צו ווערן אויסגעשליידערט, איר וועט דאך אויך גיין אין גלות! טא פארוואס פילט איר זיך אזוי הויך העכער עם ישראל? כה אמר השם הנני קולע את יושבי הארץ. ער זאגט אז אזוי האט אויך ירמיהו נבואה געזאגט אויף אדום, אויף מואב, אלע זענען געשלאגן געווארן דורך נבוכדנצר, און דערנאך איז נבוכדנצר געשלאגן געווארן און בבל איז איינגענומען געווארן ביים אנהייב פון זיין אייניקלס מלוכה. דער זון פון נבוכדנצר איז געווען אויל מרודך, זיין אייניקל איז געווען בלשצר, און מיר ווייסן דאך בֵּהּ בְּלֵילְיָא קְטִיל בֵּלְשַׁאצַּר, קומט אויס אז דו זעסט אז די רואיגקייט פון בבל איז בלויז געווען א צייטווייליגע זאך.
וַהֲצֵרוֹתִי לָהֶם לְמַעַן יִמְצָאוּ. וואס מיינט והצרותי להם למען ימצאו? איך וועל זיי ברענגען ענגשאפט און נויט. וואס הייסט למען ימצאו? ערקלערט דער רד"ק בשם זיין פאטער, אז דאס מיינט זיי זאלן טרעפן אסאך צרות, ביז יעדער איינער פון זיי וועט זאגן: וויי איז מיר אויף דעם וואס ישראל ווערט געשלאגן! דאס הייסט, זיי וועלן פארשטיין אז אונזער מצב ווירקט אויך אויף זיי, אז אונזער ליידן וועט ברענגען ליידן אויך פאר זיי. און דעריבער זאגט ער והצרותי להם למען ימצאו, און דעמאלט וועלן זיי זאגן אוי לי על שברי נחלה מכתי ואני אמרתי אך זה חולי ואשאנו, דאס הייסט זיי וועלן אנקומען צו אזא מצב אז זיי וועלן זאגן אוי לי על שברי, ווי מיר וועלן באלד מסביר זיין אינעם קומענדיגן פסוק. דער אבן עזרא ערקלערט אז דער אויבערשטער וועט ברענגען אויף זיי שליידערער (קולעים), און די דאזיגע שליידערער וועלן פאר זיי מאכן ענג זייער פלאץ. דאס הייסט, די קולעים וועלן זיי דרוקן, און די מענטשן וועלן גיין זיך באהאלטן אין א געוויסן פלאץ כדי צו אנטלויפן און ראטעווען זיך פון די קולעים. און דאס באהאלטן זיך אין יענעם פלאץ, וויבאלד אסאך מענטשן וועלן זיך באהאלטן אינעם זעלבן פלאץ, וועט דאס פלאץ ווערן זייער ענג. און דאס מיינט והצרותי להם: דורך די שליידערער וואס וועלן קומען זיי זוכן, וועלן זיי זיך באהאלטן אין אן ענגן פלאץ, למען ימצאו, און דאס וועט גורם זיין אז די קולעים זאלן זיי געפונען. און צוליב דעם וואס זיי וועלן זיין צוזאמגענומען אויף איין ארט, וועט פאר די קולעים גרינגער זיין זיי אויסצוהרגענען. זיי זענען געלאפן און האבן זיך באהאלטן אין א געוויסן פלאץ כדי מען זאל זיי נישט געפונען, אבער פארקערט, זאגט דער הקדוש ברוך הוא, דאס איז למען ימצאו, ווייל דורך דעם וועלן אלע זיין אויף איין הויפן און די שליידערער וועלן קענען יעדן הרגענען. דער מלבי"ם ערקלערט, כי כה אמר השם הנני קולע את יושבי הארץ בפעם הזאת: וואס עס איז געקומען אויף אייך די שלעכטס, דא איז עס א ווענדונג צו עם ישראל, נישט ווי דער רד"ק זאגט צו בבל, נאר צו עם ישראל: וויסט זאלט איר, אלע צרות וואס קומען אויף אייך קומט נישט פון די מזלות, נישט פון די פסילי האלילים ווי איר האט געגלייבט, נאר בלויז פונעם אויבערשטן. זאגט דער אויבערשטער: הנני קולע, איך שליידער אייך ארויס מיט א כף הקלע אינדרויסן פון זייער גרעניץ, און דארט וועל איך זיי דרוקן. און פארוואס? למען ימצאו. וועמען צו געפונען? למען ימצאו אותי, כדי זיי זאלן מיך געפונען ווען זיי וועלן מיך זוכן! אזוי זאגט דער אויבערשטער. קומט אויס אז דא איז די גאנצע ווענדונג צו עם ישראל: הנני קולע את יושבי הארץ הזאת, דאס איז ארץ ישראל; והצרותי להם למען ימצאו, דא זוכן זיי מיך נישט און געפונען מיך נישט, אבער ווען איך וועל זיי פארטרייבן אין גלות, דעמאלט וועלן זיי זוכן דעם אויבערשטן. ווי עס שטייט והפיץ השם אתכם בעמים וגו' ובקשתם משם את השם אלקיך ומצאת. דאס איז למען ימצאו. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל זיי ארויסשליידערן פון דאנען און זיי פארטרייבן אין גלות, און ערשט דעמאלט וועלן זיי אנהייבן זוכן דעם אויבערשטן. ווי מען דערציילט אז ירמיהו הנביא האט צו זיי געזאגט אויף על נהרות בבל שם ישבנו גם בכינו: חי נפשי, אויב וואלט איר געוויינט איין בכיה פארן גלות, וואלט איר נישט פארטריבן געווארן! מען זעט דאך: וואו האבן זיי געפונען? פונקט דארט ביי די טייכן פון בבל האבן זיי אנגעהויבן וויינען צום אויבערשטן. דאס הייסט, פונקט דאס פארטרייבן און דער כף הקלע מיט וואס מען האט זיי געשליידערט צווישן די אומות, דאס האט זיי געברענגט צו זוכן דעם אויבערשטן.
אוֹי לִי עַל שִׁבְרִי נַחְלָה מַכָּתִי וַאֲנִי אָמַרְתִּי אַךְ זֶה חֳלִי וְאֶשָּׂאֶנּוּ. אוי לי על שברי. דער נביא רעדט דאך דא פון דעם אומגליק פון די יושבי הארץ, און דעמאלט זאגט ער, סיי ווי אזוי, אוי לי על שברי. פארוואס? די פורענות איז דאך אויף די אנדערע אומות? זאגט ער: ריכטיג, עס איז דא א פורענות אויף די פעלקער, אבער ווער ווערט ערשט געשלאגן? עם ישראל! עם ישראל ווערט געשלאגן דאס ערשטע. און דערנאך נחלה מכתי, דאס איז א קראנקייט, א מכה וואס מאכט דיך קראנק. און איך האב געטראכט, נו, דאס איז א קראנקייט וואס מען קען נאך אויסהאלטן: ואני אמרתי אך זה חלי ואשאנו. אבער אט זע איך אז דאס איז א קרענק וואס מען קען נישט דערטראגן: אהלי שודד וכולי, ווי ער זאגט אינעם קומענדיגן פסוק. דער מלבי"ם ערקלערט אז דער נביא שרייט בעצם איבער דעם בראך פון זיין פאלק. און ער זאגט: קומט און זעט אז דער דאזיגער בראך איז א שבר השגחתי, דאס איז דורך דעם אויבערשטן, א בראך וואס קומט פון אים יתברך מיט אן השגחה פרטית. זיי האבן זיך אָפגעקערט פונעם אויבערשטן און דעריבער אוי לי על שברי. מיין בראך האט צוויי חסרונות: א', עס איז אן אויסערליכער בראך; ב', נחלה מכתי, עס איז דא אן אינערליכע מכה, און זי איז גאר שטארק ווייטאגליך. דאס הייסט, אמאל כאפט א מענטש א קלאפ פון אינדרויסן, איז עס גרינגער צו פארהיילן; אבער אויב די מכה איז אויך פון אינעווייניג, אן אינערליכער חולי, איז דאס אסאך מער געפערליך. ואני אמרתי אך זה חלי, דאס הייסט איך האב געמיינט איך האב בלויז דעם דאזיגן קראנקייט, א פריוואטע מחלה, ואשאנו, איך וועל עס קענען אויסהאלטן. ווי עס שטייט אני אשא ואמלט, און ואסוברנה ווי תרגום יונתן זאגט, איך וועל עס קענען פארטראגן. אבער איך זע אז איך פארמאג אסאך שווערע און געטרייע מחלות וואס זענען פיל הארבער, און מען קען זיי נישט דערטראגן.
אָהֳלִי שֻׁדָּד וְכָל מֵיתָרַי נִתָּקוּ בָּנַי יְצָאֻנִי וְאֵינָם אֵין נֹטֶה עוֹד אָהֳלִי וּמֵקִים יְרִיעֹתָי. ער זאגט אהלי שודד וכל מיתרי נתקו. אפילו אויב איך וועל וועלן אויפשטעלן אן אנדער געצעלט נאכדעם וואס מיין געצעלט איז פארפלינדערט געווארן, דאס הייסט אוועקגערויבט פון מיר, זע איך אז אלע מיינע שטריק זענען איבערגעריסן. די שטריק וואס בינדן דאס געצעלט זענען שוין איבערגעריסן, אפגעהאקט. און אפילו אויב איך וועל טרעפן שטריק פון פריש צובונדן דאס געצעלט, זאגט ער דאך: בני יצאוני, זיי זענען אוועק פון מיר און זיי זענען מער נישטא, ביז אויב אזוי איז אין נוטה עוד אהלי, דאס הייסט עס איז מער נישטא קיין שום סיבה אויפצוציען מיין געצעלט. און דאס ערקלערט ווי שווער דער אויסערליכער בראך איז געווען. יעצט ערקלערט ער דאס וואס שטייט נחלה מכתי, וואס דאס איז בעצם דער אינערליכער בראך, די אינערליכע מכה, ווי ווייט די דאזיגע מכה איז נחלה מכתי, ווי ווייט זי מאכט מיך פאר א חולה ממש.
כִּי נִבְעֲרוּ הָרֹעִים וְאֶת השם לֹא דָרָשׁוּ עַל כֵּן לֹא הִשְׂכִּילוּ וְכָל מַרְעִיתָם נָפוֹצָה. כי נבערו הרועים. מיר האבן דאך געזען אז מיין געצעלט איז בארויבט, מיינע שטריק זענען איבערגעריסן, מיינע קינדער זענען אוועק און זענען נישטא, עס איז מער נישטא ווער עס זאל אויסשפרייטן מיין געצעלט. דאס אלעס צוליב וואס? ווייל נבערו הרועים! נבערו מיינט מלשון בער און כסיל, נארישע מענטשן, און דעריבער איז נישטא ווער עס זאל אויפשטעלן דאס געצעלט. און ווער זענען די פאסטוכער? דאס זענען יהויכין און צדקיהו, וואס זיי זענען געווען די מלכים; מלכים ווערן אנגערופן פאסטוכער (רועים). און אזוי טייטשט יונתן: אטפשו מלכיא, די מלכים זענען פארגליווערט געווארן אין נארישקייט, זיי האבן זיך געפירט מיט נארישקייט. ולא השכילו, דאס הייסט זיי האבן נישט מצליח געווען, ווי עס שטייט ויהי דוד בכל דרכיו משכיל. און וויבאלד יהויכין און צדקיהו האבן נישט געזוכט דעם אויבערשטן, האבן זיי נישט געהאט קיין הצלחה אין זייער מלכות, נישט אזוי ווי יאשיהו וואס האט יא מצליח געווען, ווייל ער האט יא געזוכט דעם אויבערשטן. און דעריבער איז כל מרעיתם נפוצה: וואס מיינט מרעיתם? די מענטשן, די שאף וואס זיי האבן געפאשעט, זענען צעשפרייט געווארן אין גלות. זאגט דער מלבי"ם: די סיבה פארוואס זיי האבן נישט באוואכט זייערע מעשים צו היטן דאס געצעלט און די שאף, דאס האט גורם געווען אז מרעיתם נפוצה; דאס הייסט, אויב זייערע מעשים וואלטן געווען פארראכטן, וואלט דאס געצעלט און די שאף געווען געהיטן, און דורך דעם וואלט זייער פאן נישט צעשפרייט געווארן, דאס הייסט עס וואלט נישט געווען קיין גלות.
קוֹל שְׁמוּעָה הִנֵּה בָאָה וְרַעַשׁ גָּדוֹל מֵאֶרֶץ צָפוֹן לָשׂוּם אֶת עָרֵי יְהוּדָה שְׁמָמָה מְעוֹן תַּנִּים. קול שמועה, זאגט דער רד"ק: דער קול וואס מיר הערן און דער גרויסער טומל אין שרעקעדיגע שמועות, ווי דער טומל וואס קומט פון צפון לאנד. און וואס איז געווען יענער טומל? אין יחזקאל כ"א כ"ד ווערט ערקלערט אז נבוכדנצר איז ארויסגעגאנגען פון זיין לאנד און זיך אפגעשטעלט ביי א שיידוועג צו ווארפן גורלות (לקסום קסם), דאס הייסט אויסצוגעפינען: וואוהין גיי איך יעצט? וואס איז דער ריכטונג, צי אויף בני עמון צי אויף ירושלים? און דער גורל איז געפאלן אויף ירושלים. ווי מיר האבן געזען אז זיי פלעגן מאכן פראבעס, אמאל מיט פיילן וואס זיי פלעגן שיסן צו די פיר ווינטן פון דער וועלט און דער פייל איז געפלויגן קיין ירושלים, און נאך פארשידענע אזעלכע מיני וועגן. זייער מנהג איז געווען צו טאן כשפים און קסמים און דורך דעם גורל זען א סימן וואס דער ריכטונג זאל זיין, וואס די קומענדיגע פעולה דארף זיין. אויף דעם זאגט ער: קול שמועה הנה באה. וואס פאר א קול שמועה? אז נבוכדנצר איז ארויסגעפארן פון זיין ארט; און דערנאך איז דא א קול פון א גרויסן טומל, ווייל ער גייט ארויס מיט זיינע גאנצע מיליטערן, און דאס מאכט א גרויסן גערודער. און וואס איז זיין ציל? דער ציל איז לשום את ערי יהודה שממה מעון תנים. דער גורל איז שוין געפאלן אויף ירושלים, איז זיין פנים געוואנדן קיין ירושלים כדי איר צו מאכן פאר א וואוינארט פון שוועקאלן (מעון תנים). מעון תנים מיינט אן ארט וואו די תנים דרייען זיך. און אין וועלכן פלאץ געפינען זיך תנים? אין א פלאץ וואס איז חרוב און פוסט, וואו עס איז נישטא קיין לעבן, קיין מענטשן, דארט קומען וואוינען די תנים. ער וויל דעריבער מאכן ירושלים שממה מעון תנים.
יָדַעְתִּי השם כִּי לֹא לָאָדָם דַּרְכּוֹ לֹא לְאִישׁ הֹלֵךְ וְהָכִין אֶת צַעֲדוֹ. עס זענען דא דא צוויי וועגן ווי אזוי צו ערקלערן די דאזיגע ווערטער. דער רד"ק דערקלערט, און אזוי זעט אויך אויס - לאמיר בלייבן דערווייל ביים רד"ק, אזוי ברענגט ער בשם זיין פאטער - אז דאס איז בעצם געזאגט געווארן איבער נבוכדנצר. און ער זאגט: רבונו של עולם, די פלענער פון נבוכדנצר זענען דאך צו קומען אהער, חרוב צו מאכן ירושלים, איר צו מאכן שממה מעון תנים. און דעמאלט, ווי מיר האבן געזאגט, האט ער דאך געהאט א ספק וואוהין צו גיין. זאגט אויף דעם דער נביא: דער קסם האט אים טאקע געפירט קיין ירושלים, אבער איך ווייס, השם, כי לא לאדם דרכו! ווער איז לאדם? יענער באקאנטער מענטש, נבוכדנצר. איך ווייס, רבונו של עולם, אז דאס איז נישט פון אים, נישט ער באשטימט די אדרעס, נישט ער מאכט דעם באשלוס וואוהין צו גיין, ער איז נישט ביי זיך אליין בעל הבית; אין דיין האנט ליגט צו ענדערן זיין ווילן! ולא לאיש הולך והכין צעדו: פונקט אזוי קען דער מענטש וואס גייט אין דער וועלט, וואס גייט אויפן וועג, נישט אליין צוגרייטן זיינע טריט. דאס הייסט, ער ווייסט נישט וואס זיין נעקסטער טריט וועט זיין, ער ווייסט נישט וואס דער מארגענדיגער טאג וועט געבערן, ער ווייסט נישט ווי אזוי די זאכן וועלן זיך פירן ווייטער. ער ווייסט וואס ער טוט ווען ער גייט ארויס, אבער איין רגע שפעטער איז עס שוין אינגאנצן נישט אונטער זיין קאנטראל, ווייל מהשם מצעדי גבר כוננו; אלעס איז בלויז פון אים יתברך, און וואוהין זיינע פיס פירן אים מאת השם, אהין וועט ער אנקומען. און אויב אזוי, בעט איך, רבונו של עולם, אז דו זאלסט אפשטעלן נבוכדנצר'ן! דאס הייסט, ברענג אים נישט אהער. דאס איז בעצם א תפילה וואס ער דאווענט דא פארן אויבערשטן, אז נבוכדנצר זאל נישט קומען. ידעתי השם כי לא לאדם דרכו, דאס קומט נישט פון אים אליין נאר דאס איז מאת השם, און אויב אזוי ליגט אין דיין האנט און דיין כוח אים אפצוהאלטן; טא אנא, רבונו של עולם, האלט אפ נבוכדנצר'ן איידער ער קומט אהער. אזוי זעט אויך אויס פון רש"י, ווייל רש"י זאגט: לא לאדם דרכו, דער יצר הרע וואס דו האסט באשאפן אין אים פארקרימט אים פונעם וועג - דאס איז דער ערשטער פירוש אויף לא לאדם דרכו. א צווייטער פירוש: ידעתי השם כי לא לאדם דרכו, קיין שום מענטש האט נישט קיין כוח מצליח צו זיין אין זיין וועג נאר לויט דיין באפעל, און אויב אזוי, זאגט רש"י, האט נישט דער שונא קיין כוח חרוב צו מאכן דיין הויז. קומט אויס נאכאמאל אז לויט דעם איז עס אזוי ווי דער רד"ק ערקלערט, אז די כוונה איז אז עס ליגט נישט אין נבוכדנצר'ס האנט דער כוח חרוב צו מאכן דיין הויז נאר אין דיין האנט; דעריבער רבונו של עולם, זיי מוחל און שטעל אפ נבוכדנצר'ן איין רגע פריער. קעגנאיבער דעם זאגט די מצודת דוד, און אזוי שיינט אויך פונעם ערשטן פירוש פון רש"י, אז ידעתי השם כי לא לאדם דרכו איז בעצם א טענה און א ווארט פון די בני יהודה. די בני ישראל וואס וואוינען אין יהודה זאגן: דו, רבונו של עולם, ווייסט דאך כי לא לאדם דרכו, דאס הייסט עס איז נישטא דא איינער וואס האט באמת צוגעגרייט זיין וועג צו גיין אין גאטס וועג; ולא לאיש הולך, עס געפינט זיך נישט צווישן אונז א מענטש וואס איז געגאנגען און האט צוגעגרייט זיינע טריט צו גיין אויפן גראדן וועג, צו גיין לויט דעם באפעל פונעם אויבערשטן, נאר מען איז געגאנגען לויט ווי עס האט זיך געמאכט און צופעליג. זיי זענען נאכגעגאנגען וואס איז זיי אונטערגעקומען, און נישט געגאנגען אין גאטס וועג. און דאס שטימט מיט וואס רש"י ערקלערט אינעם ערשטן פירוש, אז דער יצר הרע וואס דו האסט באשאפן אין אים פארקרימט אים פונעם וועג; דאס הייסט זיי זענען נאכגעשלעפט געווארן נאך די תאוות פון זייער הארץ, און זיי האבן נישט די אייגענע הערשאפט צו גיין אין וועג פונעם אויבערשטן.
דער מלבי"ם ערקלערט, כי לא לאדם דרכו: סיי די בחירה פונעם מענטש אין וועלכן וועג צו גיין, איז נישט ביים מענטש נאר ביים אויבערשטן; און אפילו אויב ער קלויבט אויס דעם וועג, איז לא לאיש הכין צעדו, דאס הייסט אויך דאס גיין און דער טריט אליין קומט פונעם אויבערשטן. זענען דא דא צוויי זאכן: עס איז דא דער ציל און די כוונה וואוהין מען וויל אנקומען - לאמיר זאגן איך וויל יעצט אנקומען קיין ירושלים, זאגט מען: לא לאדם דרכו, די בחירה אליין איז מיט דער הילף פונעם אויבערשטן; און אויך ווען איך וויל אנהייבן גיין למעשה, איז דאס אויך פונעם אויבערשטן, דאס איז דער צווייטער שטאפל: לאיש הולך והכין צעדו, אויך צו פירן די טריט איז פונעם אויבערשטן. און לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם אזוי ווי דער רד"ק: רבונו של עולם, דו קענסט אים דאך צוריקהאלטן! כאטש אין זיין פלאן ליגט צו קומען קיין ירושלים, שיק אים קיין רבת בני עמון! שיק אים צום צווייטן אדרעס וואו ער האט געספק'נט צי ער זאל קומען אהער צי אהין; אין דיין האנט ליגט עס, רבונו של עולם, אים אהין צו שיקן. דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז פאראן א חילוק צווישן "אדם" און צווישן "איש". גיבט אכטונג, דער פסוק זאגט דא: יָדַעְתִּי השם כִּי לֹא לָאָדָם דַּרְכּוֹ וְלֹא לְאִישׁ הֹלֵךְ. זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן אדם און איש? אדם באצייכנט דעם מענטשליכן מין מצד זיין שכל, מצד דעם וואס דער מענטש איז א בעל בחירה, א פארשטענדיגער מענטש, דאס באצייכנט דעם אדם, אן איש המעלה: לא לאדם דרכו, כאטש עס דאכט זיך אים "איך האב אויסגעקליבן און דאס איז מיט מחשבה און מיט א קלארער כוונה", זאלסטו וויסן אז דאס איז פונעם אויבערשטן. דערנאך זאגט ער: ולא לאיש הולך והכין צעדו; "איש" קומט ארויסצודרוקן מלשון "יש", יעדע באשעפעניש וואס לעבט ווערט אנגערופן איש מצד זיין עקזיסטענץ (מען קען אגב נוצן דאס ווארט איש אויך לגבי בעלי חיים). קומט אויס דער טייטש פון די ווערטער, לא לאיש הולך והכין צעדו גייט אויך אויף בעלי חיים: יעדע ישות אין דער בריאה גרייט נישט אליין אן אירע טריט, נאר אירע טריט זענען פונעם אויבערשטן.
יַסְּרֵנִי השם אַךְ בְּמִשְׁפָּט אַל בְּאַפְּךָ פֶּן תַּמְעִטֵנִי. יסרני השם אך במשפט. ברענגט דער רד"ק, ווי רבנו יונה האט מפרש געווען, אז דער נביא רעדט דא כביכול אין נאמען פון כלל ישראל. ער זעט ווי נבוכדנצר קומט כביכול קיין ארץ יהודה צו מאכן אלעס פוסט און חרוב, און ער זאגט: רבונו של עולם, איך ווייס דאך אז דאס איז א מוסר פאר אונז, איך ווייס אז דאס איז באשטימט אונז צו מוסר'ן; דעריבער בעט איך, רבונו של עולם, יסרני במשפט! במשפט מיינט מיט משפט און דין, לויטן יושרדיגן מאס און נישט אזוי ווי עס קומט ווען עס איז פאראן א גרויסער חרון אף. ווייל ווען עס איז פאראן א גרויסער צארן, קען חלילה וחס זיין א מצב וואו די מידת הדין פארניכט אלעס. און איך בעט: רבונו של עולם, יסרני אך במשפט! אל באפך פן תמעיטני, טו עס נישט מיט צארן און כעס, ווייל דעמאלט וועסטו מיך פארמינערן פון זיין א פאלק, פון בלייבן אן אומה. דער מלבי"ם ערקלערט: איך בעט אז די יסורים זאלן קומען מיט א משפט און לויט דער מאס פונעם זינד, ווייל דער צארן (אף) מאכט נישט קיין חילוק צווישן גוט און שלעכט; ווען עס איז דא א כעס, מאכט מען נישט קיין אונטערשייד צווישן צדיקים און רשעים, אבער איך בעט אז דאס זאל זיין במשפט, און ווען עס איז מיט א משפט, באקומט נאר ווער עס איז ראוי צו א שטראף, און ווער עס איז נישט ראוי באקומט נישט.
און דעמאלט בעט איך, רבונו של עולם: אנשטאט דו זאלסט אים שיקן צו אונז, שיק אים קיין רבת בני עמון: שְׁפֹךְ חֲמָתְךָ עַל הַגּוֹיִם אֲשֶׁר לֹא יְדָעוּךָ וְעַל מִשְׁפָּחוֹת אֲשֶׁר בְּשִׁמְךָ לֹא קָרָאוּ כִּי אָכְלוּ אֶת יַעֲקֹב וַאֲכָלֻהוּ וַיְכַלֻּהוּ וְאֶת נָוֵהוּ הֵשַׁמּוּ. רבונו של עולם, שיק נבוכדנצר'ן צו בני עמון! שפוך חמתך על הגוים אשר לא ידעוך: דאס הייסט, איך בעט אז מיט אונז זאלסטו זיך פירן מיט א משפט, און אויב איז פאראן א חמה, א צארן און א כעס, דעמאלט שפוך חמתך על הגוים אשר לא ידעוך, און אויף די משפחות פון די מלוכות וואס האבן נישט גערופן אין דיין נאמען. ווייל הגם ישראל, זאגט דער רד"ק, האבן געזינדיגט, זענען זיי אבער נאך אלץ נישט אינגאנצן ארויס פון דיין רשות, רבונו של עולם! זיי האבן זיך דאך נישט אויסגעמישט מיט אן אנדער פאלק, זיי זענען אפגעזונדערט פון אלע עובדי כוכבים, זיי האלטן נאך אלץ די מערהייט פון די מצוות, זיי רופן אין דיין נאמען, זיי דאווענען פאר דיר; איז הגם מען דארף נאך תשובה און מיר ווייסן אז זיי האבן פארדארבן זייערע מעשים, איז אבער פונדעסטוועגן נישט פארלוירן געווארן די האפענונג פון זיי און עס זענען נאך פאראן צווישן זיי חסידים. טא רבונו של עולם, אויב שוין יא מיט כעס און צארן, דעמאלט שפוך חמתך על הגוים אשר לא ידעוך! וואס מיינט ועל משפחות אשר בשמך? משפחות מיינט גוים, ווייל אן אומה ווערט אנגערופן א משפחה, ווי עס שטייט ואם משפחת מצרים לא תעלה; רעדט מען דא אויך פון די משפחות פון די פעלקער. און פארוואס? כי אכלו את יעקב! קוקט און זעט: כאטש זיי זענען שבט אפי - דער הקדוש ברוך הוא זאגט דאך אויף אשור שבט אפי, און די פעלקער אפילו ווען זיי פייניגן אונז זענען זיי דער שטעקן פונעם אויבערשטנס צארן, דאס הייסט די רוט פון זיין כעס, און קיינער קען אונז נישט שעדיגן אויב עס קומט אונז נישט לויטן דין מאת השם - פונדעסטוועגן, רבונו של עולם, דו האסט זיך געבייזערט אביסל און זיי האבן צוגעהאלפן צו שלעכטס (קצפת מעט והם עזרו לרעה)! דו האסט דאך נאר געוואלט א ביסל, און זיי האבן פארשארפט די שטראפן מיט דיין שטעקן. דאס הייסט, די תביעה אויף די גוים - ווי מיר זעען אויך ביי פרעה און ביי אנדערע - פארוואס ווערט דער הקדוש ברוך הוא בייז אויף זיי? אויב אשור איז שבט אפי, האט ער דאך לכאורה געטאן די שליחות פונעם אויבערשטן און עס קומט אים נאך שכר דערפאר, ער איז דאך אין גאטס האנט! טא פארוואס דארף ער באשטראפט ווערן פארן עס אויספירן למעשה? זאגט דער מלבי"ם: עס זענען דא צווישן זיי אזעלכע וואס האבן יא געוואוסט פונעם אויבערשטן, אבער בשמך לא קראו; כאטש זיי האבן געוואוסט פונעם אויבערשטן, האבן זיי נישט אויסגערופן דעם נאמען פונעם אויבערשטן נאר דעם נאמען פונעם בעל. כי אכל את יעקב - גיבט אכטונג, זאגט דער מלבי"ם, עס ווערט דא דערמאנט איינמאל נאכן צווייטן: כי אכלו את יעקב ואכלהו ויכלהו! דאס הייסט ער האט געגעסן (אכל), נאכדעם אכלהו, און נאכדעם ויכלהו; איין מאל נאכן צווייטן. קודם האט ער אים אויפגעגעסן פאר זיין הנאה, און דערנאך האט ער אים אינגאנצן פארטיליגט (ויכלהו). און דאס איז א גאנצע פארטיליגונג וואס ווייזט אז דא איז געווען א בייזוויליגקייט בלויז צוליב צושטערונג; ווייל ווען א מענטש עסט, עסט ער פאר זיין נוצן, אבער ווען ער פארטיליגט, קומט דאס פון ריינער רשעות. דעריבער זאגט ער דא ויכלהו אינגאנצן, ואת נוהו השמו. דער מלבי"ם ערקלערט אז מען קען דאס אפטייטשן אויף רבת בני עמון: רבת בני עמון זענען געווען די צוררי יהודה, און מיר האבן געזען אז די גמרא רופט זיי אן "שלעכטע שכנים", אזוי רופט די גמרא די עמונים און מואבים, ווייל זיי פלעגן געבן עצות פאר די גוים ווען מען זאל קומען אייננעמען עם ישראל. נאך א מעגליכקייט, זאגט דער מלבי"ם, אז דאס גייט צוריק אויף נבוכדנצר: שפוך חמתך על הגוים אשר לא ידעוך, שפיל דיין צארן אויף נבוכדנצר; ווייל נבוכדנצר איז דריי מאל באפאלן ירושלים. ווי די גמרא זאגט, גלו בשבע, גלו בשמונה, גלו בשמונה עשרה. עס זענען דאך געווען עטליכע גלות'ן: מיר ווייסן אז לכתחילה זענען פארטריבן געווארן די צוויי און א האלב שבטים מעבר לירדן; דערנאך שומרון, דאס הייסט די עשרת השבטים; און צום סוף איז גלות יהודה. און אויך ביי גלות יהודה איז עס געווען אין שטאפלען, מען איז נישט גלייך אלע פארטריבן געווארן אויף איינמאל: עס איז געווען דער גלות פונעם חרש והמסגר, דערנאך דער גלות פון דלת העם, און צום סוף איז גארנישט פארבליבן, נאך גדליה בן אחיקם. קומט אויס אז די גלות'ן זענען געווען אין שטאפלען. דעריבער בעט איך, רבונו של עולם: אכל את יעקב - דאס איז דער ערשטער גלות; ואכלהו - דער צווייטער; און ויכלהו - דער דריטער; קעגן די דריי גלות'ן רעדט ער דא לגבי נבוכדנצר.
אגב, עס זענען פאראן אזעלכע פארשידענע פאלשע פרומע צדיקים וואס האבן דאס נישט ליב. פון וואו קענען זיי דאס, פרעגט איר? וואס האבן זיי מיט ירמיהו? זיי קענען דאס פון דער הגדה של פסח! און עס זענען דא פארשידענע פאררעכטער און שיינ-גייסטער - איך רעד שוין נישט פון די וואס האבן זיך געמאכט אן אלטערנאטיווע הגדה אין די קיבוצים און אין אזעלכע פלעצער, פון זיי רעד איך אפילו נישט - איך רעד שוין פון אזעלכע וואס בלייבן כאילו ביים ארגינעלן טעקסט, אבער "שפוך חמתך על הגוים"? וואס פאלט איין אזא זאך, וואס איז די רציחה? פארוואס גיסן צארן אויף די גוים? מיר זענען דאך שוין א קליין גלאבאל שטעטל, און מדינת ישראל איז אנגענומען צווישן די פעלקער פון דער וועלט, טא וואס הייסט גיסן אויף זיי כעס און זיי פארטיליגן? ערשטנס איז דאס א פאלשע שיינקייט, ווייל ביי דער ערשטער געלעגנהייט וואס זיי קענען אונז פארטיליגן, טוען זיי דאס אויפן פלאץ! און אפילו ווען דו זעסט זיי רעדן שיין און איידל (פאליטיקלי קארעקט), ווער עס ווייסט וואס עס טוט זיך באמת אין זייער הארץ און וואס זיי טוען ווען זיי האבן א שאנס, קען דאס קלאר זען. דאס איז פונקט אייראפע: אייראפע רעדט זייער איידעלערהייט, אבער מיט 70 יאר צוריק האט זי אונז געוויזן וואס זי קען טאן ווען זי נעמט אראפ די הענטשקעס און רעדט מער נישט מיט שיינע ווערטער, נאר ווייזט וואס עס קאכט זיך באמת טיף אינעווייניג. היינט פרובירן זיי צו שפילן קעגן אונז דורך דעם יו-ען און דורך חרמות און אלערליי וועגן כדי אונז צו ענג מאכן; אבער ווען זיי וואלטן נאר געקענט, וואלטן זיי פון פריש געעפנט די קאמינען! און יעדער ווייסט ווי שטארק די פאליאקן און ווי שטארק די אונגארן און די אלע פשוטע בירגער דארט האבן געהאלפן דער נאצישער מאשין ימח שמם וזכרם אויסצו'הרג'ענען די אידן; און וואס די אוקראינער האבן געטאן, ווי שטארק זיי האבן זיך מוסר נפש געווען "לשם שמים", אן קיין שום רווח, אן גארנישט, נאר צו מסר'ן אויף אידן און זיי אויסשלאכטן! די גאנצע פאלשע איידלקייט ווי כאילו "די גוים זענען דאך אויך לעבעדיגע באשעפענישן און ווילן אויך לעבן" - זאלסט נישט זיין קיין נאַר! זאלסט נישט זיין קיין תמים; די דאזיגע מענטשן, אויב זיי וואלטן נאר געקענט, וואלטן זיי אלעמען תיכף אויסגע'הרג'עט. אבער לאמיר דאס לאזן אין א זייט; מראש מעיקרא איז דאך דא בכלל נישט קיין קשיא. ווייל ווער עס ליינט וואס דא שטייט: שְׁפֹךְ חֲמָתְךָ עַל הַגּוֹיִם אֲשֶׁר לֹא יְדָעוּךָ וְעַל מִשְׁפָּחוֹת אֲשֶׁר בְּשִׁמְךָ לֹא קָרָאוּ, שרייבט ער דאך תיכף: כִּי אָכְלוּ אֶת יַעֲקֹב וַאֲכָלֻהוּ וַיְכַלֻּהוּ וְאֶת נָוֵהוּ הֵשַׁמּוּ! דאס הייסט, פון וועלכע גוים רעדט ער דא? ער רעדט פון די וואס האבן אויפגעגעסן יעקב! ער רעדט פון די וואס האבן אונז פארטיליגט. דאס הייסט, אויב עס זיצט א גוי אין רוואנדע וואס איך האב נישט קיין שום שייכות מיט אים, וואס גייט ער מיר אן? פארוואס זאל דער אויבערשטער גיסן זיין צארן אויף אים? איך האב אין אים קיין שום אינטערעס נישט, פארקערט: עס שטייט דאך אז מען וועט מיך קענען פון קליין ביז גרויס און עס וועט פאראכטן ווערן די וועלט במלכות שד-י, און דער מירער משגיח רב ירוחם זצ"ל זאגט אז די וועלט וועט נישט זיין בשלימות פאראכטן ביז דער ווייטסטער און גרעבסטער גוי וועט דערקענען דעם אויבערשטן. קומט אויס אז למעשה האבן מיר אוודאי קיין שום אינטערעס אין פארניכטן גוים, דאס איז נישט אונזער ציל; אונזער ציל איז אז זיי זאלן אונז נישט שטערן פון דינען דעם אויבערשטן. און אויב מיר בעטן שוין שפוך חמתך על הגוים, איז דאס אויף די גוים וואס אכל את יעקב ואת נוהו השמו, די וואס פייניגן אונז, די וואס פלאגן אונז, די וואס האבן אונז גערודפ'ט - אויף זיי בעטן מיר! רבונו של עולם, ווען דו וועסט זיי שטראפן, וועט זיין וְהִתְגַּדִּלְתִּי וְהִתְקַדִּשְׁתִּי לְעֵינֵי עַמִּים רַבִּים. ווען וועט דאס זיין? ווען אלע וואס האבן אונז געפייניגט, וועט דער הקדוש ברוך הוא אין יענעם גרויסן און שרעקליכן יום הדין ברענגען א פייער וואס וועט פארלעשן און פארברענען אלע דרוקער און אלע פארלענדער און פארטיליגער פונעם כרם בית יעקב, דעמאלט וועט זיך באמת דערהייבן און פארהייליגן זיין נאמען יתברך אויף דער וועלט, און אויף דעם איז אונזער גאנצע בקשה.