לכן כה אמר השם צבאות אלוהי ישראל, הנני מאכילם את העם הזה לענה, והשקיתים מי ראש. זאָגט השם, איך וועל שפּייזן דאָס דאָזיקע פאָלק מיט לענה. לענה, רש"י זאָגט, איז אַ ביטער גראָז. מי ראש, דאָס איז דער סם פון אַ שלאַנג. די וואַסערן וואָס קומען אַרויס פון זײַן קאָפּ, דאָס איז דער באַטרעף פון מי ראש. עס איז דאָ נאָך אַ פּירוש, אַז מי ראש איז די וואַסערן פון אויסקוועטשן אַ גראָז וואָס מען רופט ראש, ר' ו' ש'. עס הייסט מי ראש ווײַל מען פלעגט אויסקוועטשן אַ גראָז וואָס איז זייער ביטער, און דעם פליסיקן וואָס קומט אַרויס פון דעם גראָז רופט מען ראש. און ער גיט דאָ אַ משל און זאָגט, אַז די צרות וועלן זײַן ווי לענה און ראש, וואָס דאָס איז דער סם המוות. און דעריבער הנני מאכילם לענה, זאָגט דער מלבי"ם, אַזוי ווי זיי האָבן געשפּײַזט זייער נפש מיט ביטערע מאכלים, דהיינו ער רעדט דאָ וועגן דעם רוחניותדיקן חלק, אַז דאָ רעדט מען וועגן ארסיע אמונות וואָס פאַרדאַרבן די נפש. זאָגט דער הייליקער באשעפער, אַנטקעגן דעם וועלן זיי האָבן מי ראש און לענה, דאָס איז וואָס זיי וועלן עסן. וואָס דו האָסט אַרײַנגעברענגט אין דײַן קאָפּ אַלערליי דברי הבל, אַנטקעגן דעם וועט זײַן דער ראש און די לענה וואָס דאָס וועט זײַן דער קלקול.
והפיצותים בגויים אשר לא ידעו המה ואבותם, ושילחתי אחריהם את החרב עד כלותי אותם. והפיצותים בגויים אשר לא ידעו המה ואבותם, אַזוי ווי זיי האָבן געדינט פרעמדע געטער וואָס זיי און זייערע אבות האָבן ניט געקענט און ניט געהאַט קיין השגה פון זיי, אַזוי אויך וועלן זיי זײַן צעשפּרייט צווישן גויים וואָס זיי און זייערע אבות האָבן ניט געקענט. והפיצותי בגויים עד כלותי אותם. זאָגט דער רד"ק, כלותי אותם מיינט דעם רוב פון זיי. ווײַל עס איז דאָ אַ הבטחה אַז אויף אייביק וועט כלל ישראל ניט פאַרלענדט ווערן, איז ניט מעגלעך צו פאַרשטיין אַז וואָס עס שטייט דאָ כלותי אותם איז אַ פולשטענדיקע כליה. נאָר כלותי אותם מיינט ביז עס וועלן פאַרלענדט ווערן דער רוב פון זיי.
כה אמר השם צבאות התבוננו וקראו למקוננות ותבואינה, ואל החכמות שלחו ותבואנה. כה אמר השם התבוננו, באַטראַכט די פורענות וואָס קומט נאָענט צו קומען, וקראו למקוננות. גיב אַכט, עס שטייט ניט למקוננות נאָר למקוננות. דאָס ל' מיינט דעם ה' הידיעה. ווי דער ה' הידיעה. די באַקאַנטע, די באַוווּסטע מקוננות. דער באַטײַט איז די וואָס זיי זײַנען מקוננות, מען קען זאָגן זיי זײַנען דערפאַרן. די מומחיות, למקוננות, צו די בעסטע מקוננות, צו די מומחיות צווישן זיי. ווײַל דאָ איז דאָ עפּעס זייער ערנסטס אויף וואָס צו קלאָגן, זאָלט איר רופן די וואָס זיי האָבן זיך טאַקע ספּעציאַליזירט אין דעם ענין. למקוננות ותבואינה. ואל החכמות, החכמות מיינט די וואָס זײַנען מומחיות און חכמות אין דברי הספד און קינה, זיי אויך זאָלט איר רופן, שלחו ותבואנה. דער מלבי"ם זאָגט, וואָס הייסט התבוננו דאָ? ער זאָגט, באַטראַכט אַז דער הרג, דער אבדון, אַלע צרות וואָס זײַנען זיי איצט געשען, דאָס איז ניט ענלעך צו די אַנדערע תקופות וואָס זײַנען אין זיי געווען צרות, אסונות, הרג. תמיד ווען מען פלעגט רופן די מקוננות, וואָס איז די אויפגאַבע פון אַ מקוננת? צו קלאָגן אויף די נפטרים. אויף די וואָס זײַנען שוין ניטאָ צווישן די לעבעדיקע. איז דאָ אַ צרה, אַ אסון, קומט די מקוננת און קלאָגט אויף די וואָס זײַנען געשטאָרבן, אויף די וואָס זײַנען ניט צווישן די לעבעדיקע, אויף זיי קלאָגט מען. ווער קלאָגט? דער וואָס בלײַבט קלאָגט אויף דעם וואָס איז שוין ניט דאָ. ער זאָגט אָבער דאָ קומט און באַטראַכט, די קינה וועט זײַן אַנדערש. און דער אונטערשייד פון דער קינה איז ווײַל איר עיקר וועט זײַן אויף די פאַרבליבענע, ניט אויף די וואָס זײַנען אַוועקגעגאַנגען. און אדרבה, עס קען זייער גוט זײַן אַז די וואָס זײַנען אַוועקגעגאַנגען איז זייער מצב נאָך גוט אין פאַרגלײַך צו די צרות וואָס וואַרטן צו קומען אויף זיי. דעריבער וועט די קינה זײַן אויף די פאַרבליבענע. און דעריבער זאָגט ער התבוננו, באַטראַכט אײַערע מעשים, דער באַטײַט איז זוכט ניט צו וויינען אויף די טויטע וואָס זײַנען שוין געשטאָרבן, נאָר איר קענט ענדערן אײַערע וועגן. ווײַל איצט רופן מיר די מקוננות, למקוננות ותבואנה, די מקוננות וואָס קומען תמיד צו קלאָגן אויף די טויטע, זיי וועלן איצט קומען צו קלאָגן אויף אײַך. און איר זאָלט שיקן צו די חכמות אַז זיי אויך זאָלן קומען, אַז די חכמות זאָלן האָבן אַן עצה און זייער חכמה ווי צו האַלטן די לעבנס אַז זיי זאָלן ניט שטאַרבן. די חכמות דאַרף מען ניט אויף צו קלאָגן. נאָר אדרבה, די חכמות וועלן געבן אַן עצה ווי צו ראַטעווען דאָס פאָלק. דעריבער רופט זיי אַז זיי וועלן אפשר ראַטעווען דאָס פאָלק פון די צרות וואָס שטייען צו קומען אויף זיי, זײַנען די חכמות די וואָס וועלן אפשר געבן אַ רפואה פאַרן צוקונפטיקן מצב. דער מלבי"ם זאָגט, גיב אַכט אַז דאָ זײַנען פאַראַן צוויי אויסדרוקן. עס שטייט התבוננו וקראו למקוננות ותבואינה, ואל החכמות שלחו ותבואנה. פאַרוואָס בײַ די מקוננות שטייט קראו און בײַ די חכמות שלחו? און ניט נאָר דאָס, פאַרוואָס נעמט ער צוויי מאָל דעם לשון פון ביאה? מען האָט געדאַרפט זאָגן התבוננו, קראו למקוננות ואל החכמות שלחו ותבואנה. זאָג אויף אַלע איין ותבואנה. ער זאָגט איין מאָל ותבואינה, אַ צווייטן מאָל ותבואנה, ווען יעדע איינע פון זיי איז אַ באַזונדער ביאה. זאָגט דער מלבי"ם, ווײַל די מקוננות זײַנען געווען צו געפינען אין יעדער שטאָט און שטאָט. ווײַל וואָס איז מקוננות? דאָס איז ווי הײַנט להבדיל אַ חברא קדישא. ווען עס איז געווען אַ לוויה, האָט מען, ווי להבדיל בײַ אַ חתונה מען פאַרבעט אַן אָרקעסטער, ווען עס איז געווען אַ לוויה פלעגט מען פאַרבעטן אַן אָרקעסטער פון מקוננות. און דאָס איז געקומען אַן אָרקעסטער. אין דער משנה שטייט אַז מען פלעגט ברענגען חלילים. דאָס הייסט זיי האָבן געהאַט טאַקע ספּעציעלע ניגונים פון קינה. איז מקוננות זײַנען פאַראַן אומעטום, אַזוי ווי אַ בית קברות איז פאַראַן אומעטום, זאָגט ער וועגן מקוננות קראו. און קראו מיינט זיי זײַנען דאָ אין דער געגנט, דו רופסט זי בלויז און זי קומט. לעומת זאת, די חכמות זײַנען ניט צו געפינען אומעטום. די חכמות זײַנען ווייניקע אין דער מדינה, דעריבער שלחו. שלחו איז אַ ספּעציעלע שליחות. לויט דעם וועסטו פאַרשטיין פאַרוואָס צוויי מאָל שטייט...
ווײַל דו רופסט די מקוננות און זיי וועלן קומען תיכף, ווײַל זיי געפינען זיך דאָ אין דער געגנט, ווײַל מקוננות געפינען זיך אומעטום. לעומת זאת, די חכמות זײַנען צעשפּרייט אין דער מדינה און דעריבער שטייט נאָך אַ מאָל ותבואנה, ווײַל זיי וועט נעמען צײַט אָנצוקומען, ווײַל זיי קומען פון דער ווײַטנס, איז צו זיי שלחו, און ביז די שליחים וועלן אָנקומען און ביז... זײַנען זיי שוין ותבואנה, דאָס וועט זײַן אַ באַזונדער ביאה, אַחוץ די ביאה פון די מקוננות וואָס זיי קומען תיכף, ווײַל זיי, ווי מיר האָבן געזאָגט, וווינען דאָ אין דער געגנט.
ותמהרנה ותשנה עלינו נהי ותרדנה עינינו דמעה ואפעפינו יזלו מים. ותמהרנה ותשנה עלינו נהי, דהיינו ווען די מקוננות מיט די חכמות וועלן זיך אײַנעצהן, גיט אַכט ווי מיר האָבן פריער געזאָגט, זיי וועלן ניט וויינען אויף די טויטע, ווײַל די טויטע זײַנען שוין אַוועקגעפאָרן פון דאַנען, זיי געפינען זיך שוין אין אַן אָרט פון מנוחה. אויף וועמען וועלן זיי וויינען? ותשנה עלינו נהי. דער נהי איז אַ לשון פון קינה, אַ לשון פון וויינען, זיי וועלן פאַרשטיין אַז אויף וועמען מען דאַרף וויינען, דאָס איז עלינו. דער וואָס דאָ נאָך אַלץ שטייט דאָס גאַנצע סבל פאַר אים, דאָס איז עלינו. און גיט אַכט, זאָלט איר זיך ניט זאַמען, נאָר ותמהרנה, רופט זיי אַז זיי זאָלן קומען גיך, ווי אַ חולה וואָס געפינט זיך טאַקע אַ רגע פאַרן סוף, אײַלט מען צו רופן דעם דאָקטער ווײַל אפשר קען ער אים ראַטעווען. דעריבער אויך דאָ ותמהרנה, זאָגט צו די מקוננות אַז זיי זאָלן קומען גיך, ווײַל די מקוננות און די חכמות, ווי מיר האָבן געזאָגט, קומען צו ענדערן די לעבנס, צו מודיע זײַן כביכול און פאַרפעסטיקן פאַרן פאָלק וואָס עס וואַרט אויף זיי, איז אפשר ווען דאָס פאָלק וועט דאָס הערן, איז אפשר וועט דאָס זיי אומקערן אין תשובה, וואָרן די חכמות, ווי מיר האָבן געזאָגט, דאַרפן דערוועקן צו תשובה.
און דעמאָלט ותרדנה עינינו דמעה. דער מלבי"ם זאָגט אַז די עפעפיים באַצייכענען די אויגן וואָס זײַנען פאַרמאַכט דורך דעם עפעף. און ווען מיר וועלן זיי עפענען, וועלן מיר זען די חללים וואָס ליגן פאַר אונדז, מיר וועלן זען די וואָס זײַנען שוין ניט צווישן די לעבעדיקע, און דעמאָלט אויף זיי תרדנה עינינו דמעה. ווען דו זעסט חס ושלום, רחמנא ליצלן, מען פלעגט זען זייערע קרובים ליגן פאַר זיי, פלעגן זייערע אויגן רינען אַ טרער. אָבער עפעפינו יזלו מים, וואָס איז עפעפינו? ווען מיר וועלן פאַרמאַכן די אויגן, ווי מיר האָבן גערעדט אַז די עפעפיים סימבאָליזירן די באַדעקונג, וואָס וועלן מיר בעצם טאָן? מיר וועלן ניט באַטראַכטן די טויטע פאַר אונדז, נאָר ווען מען פאַרמאַכט די אויגן טראַכטסטו פאָרויס, דו טראַכטסט אַרײַן, און דעמאָלט אויף וועמען וועלן מיר טראַכטן? אויף זיך אַליין, ניט אויף די וואָס זײַנען שוין טויט פאַר אונדז. און דעמאָלט ווען מיר וועלן פאַרשטיין דעם מסר, וואָס דאָס באַהאַלט בעצם אין זיך פאַר אונדז אויף דער צוקונפט, זאָגט ער ניט תרדנה עינינו דמעה, נאָר עפעפינו יזלו מים, דאָ וועט זײַן אַ קראַן, דאָ וועלן זײַן וואַסערן וואָס וועלן זײַן אָן אַ הפסק. פאַרוואָס? ווײַל מיר וועלן זען מיטן שכל'ס אויג, זאָגט דער מלבי"ם, אַז מיר וועלן ווענדן דעם טויט מער ווי דעם לעבן פון דעם דאָזיקן בזיון און קלון. בעסער און אויסגעקליבן איז חס ושלום דער טויט ווי דער צוקונפט וואָס, ווי מיר האָבן געזען, איז אויסן צו זײַן זייער שווער, ווי דער נביא האָט געזאָגט ירושלים מעון גלים וכולי, מעון תנים. איז ווען מיר וועלן פאַרשטיין וואָס עס איז אויסן צו זײַן, דורך דעם וועלן מיר וויינען פיל מער אויף זיך אַליין ווי אויף די וואָס זײַנען שוין ניט צווישן די לעבעדיקע.
כי קול נהי נשמע מציון, איך שודדנו, בושנו מאוד כי עזבנו ארץ, כי השליכו משכנותינו. כי קול נהי נשמע מציון. פאַרוואָס דווקא מציון? זאָגט דער רד"ק, אמת אַז אַ קול נהי הערט זיך פון די איבעריקע ערטער אויך, וואָס זיי אויך זײַנען פאַרכאַפּט געוואָרן. אָבער איידער ציון איז פאַרכאַפּט געוואָרן, האָבן זיי נאָך געטראַכט די מעשה איז ניט פאַרענדיקט. און פאַרוואָס? ווײַל כל זמן ציון איז דאָ, ציון מיינט ירושלים, וועלן די איבעריקע שטעט זיך אומקערן צו זייער בנין. מיר וועלן אַנטלויפן, מיר וועלן זיך ראַטעווען, מיר וועלן זיך באַשיצן אין ציון, דאָרט וועלן מיר זיך באַהאַלטן, און דערנאָך וועלן זיך די איבעריקע שטעט אומקערן צו זייער ייִשוב. אַזוי איז געווען אין דער צײַט פון סנחריב וואָס ער האָט פאַרכאַפּט אַלץ אַחוץ ירושלים, איז ירושלים געווען פאַר זיי אַ מקום משגב, און דערנאָך ווען סנחריב האָט אָפּגעלאָזט פון זיי, האָבן זיי זיך אומגעקערט און באַזעצט אין די איבעריקע ערטער. אָבער דאָ זאָגט ער כל נהי נשמע מציון, אין דעם רגע וואָס אויך ציון איז פאַרכאַפּט געוואָרן, האָט זיך געהערט אַ קול נהי, האָט זיך געהערט אַ קול פון וויינען, ווײַל דעמאָלט זאָגן זיי איך שודדנו, דער דאָזיקער מצב האָט געבראַכט אַז מען האָט אונדז אין גאַנצן באַרויבט, מיר האָבן שוין ניט קיין קיום. בושנו מאוד כי עזבנו ארץ, מיר האָבן זיך זייער פאַרשעמט ווײַל איצט האָבן מיר פאַרלאָזט די ארץ. כל זמן ירושלים איז געווען דאָ, האָבן מיר נאָך געזאָגט נאָך דאָ קענען מיר בלײַבן און מיר וועלן בלײַבן אין ארץ. אָבער איצט כל נהי נשמע מציון, האָבן מיר פאַרלאָזט די ארץ אין גאַנצן.
כי השליכו משכנותינו. השליכו משכנותינו איז אַ פסוק וואָס איז שווער, אַן אויסדרוק וואָס איז שווער. השליכו משכנותינו, מען האָט געדאַרפט זאָגן כי הושלכנו ממשכנותינו. משכנותינו זײַנען אונדזערע הײַזער, און מען האָט אונדז פאַרשיקט, איז הושלכנו ממשכנותינו. וואָס הייסט השליכו משכנותינו? זײַנען דאָ צוויי פּירושים. איין פּירוש, משכנותינו האָבן אונדז אַרויסגעוואָרפן. דאָס איז השליכו משכנותינו, משכנותינו האָבן געוואָרפן. כביכול אונדזער הויז האָט אונדז אַרויסגעוואָרפן, ווי ולא תקיא הארץ אתכם, כביכול די ארץ אַליין ברעכט אויס און וואַרפט, אַזוי אויך אונדזערע הײַזער כביכול האָבן אונדז אַרויסגעוואָרפן. זאָגט דער רד"ק, עס איז ניטאָ קיין גרעסערער בזיון פון דעם, אַז אַ מענטש איז כביכול אנוס און געצוווּנגען אַרויסצוגיין פון זײַן הויז. דעריבער זאָגן זיי מיט דעם בושנו מאוד כי השליכו משכנותינו, אונדזערע משכנות, אונדזערע הײַזער האָבן אונדז אַרויסגעשפּיגן. נאָך אַ פּירוש, און דאָס איז אַ פּירוש וואָס איז לכאורה מער מסתבר לויטן פּשוטו של מקרא, השליכו משכנותינו ווײַל די שונאים האָבן אונדז אַרויסגעוואָרפן פון אונדזערע משכנות. דאָס איז דער באַטײַט השליכו משכנותינו. אָבער רש"י פאַרטײַטשט השליכו משכנותינו מיינט אונדזערע משכנות האָבן זיי אַראָפּגעוואָרפן צו דער ערד. דאָס הייסט זיי האָבן חרוב געמאַכט אונדזערע הײַזער. דאָס איז דער באַטײַט השליכו משכנותינו.
דער מלבי"ם פאַרטײַטשט אַז דאָס איז פאַרבונדן מיט דעם וואָס מיר האָבן געזען אויבן, אַז ער האָט געשיקט און געזאָגט קראו לחכמות, קראו למקוננות. איצט פאַרטײַטשט ער און זאָגט, וואָס מיר האָבן געזאָגט צו שיקן נאָך די חכמות און די מקוננות ווײַל אַ קול נהי הערט זיך פון ציון, וואָס זיי זאָגן איך שודדנו, זיי האָבן געטראָגן אַ קול נהי אויף דעם שוד, אויף דעם שבר וואָס איז זיי געשען אין דער פאַרגאַנגענהייט, אויף דעם זאָגט ער דאָס איז ניט דער עיקר פונעם שבר, אויף דעם איז ניט דער עיקר פונעם וויינען. דער עיקר פונעם נהי, ווי מיר האָבן פריער דערקלערט, איז ניט אויף די טויטע, ניט אויף די וואָס זײַנען שוין ניטאָ, נאָר אויף די וואָס געפינען זיך נאָך אין לעבן, וואָס פאַר זיי איז מעותד אַ צוקונפט וואָס איז ניט ראָזיק. אויף זיי האָט ער געזאָגט מען דאַרף וויינען. דעריבער זאָגט ער דער עיקר פונעם נהי איז אויף די וואָס געפינען זיך אין לעבן, ווײַל בושנו מאוד כי עזבנו ארץ. דאָס הייסט מיר געפינען זיך אין לעבן, מיר פילן זיך נאָך זיכער, זאָגט ער ניין, כי עזבנו ארץ. דאָס הייסט מיר זײַנען אויסן צו גיין אין גלות, און ניט צו אַן אָרט וואָס איז נאָענט, נאָר השליכו משכנותינו. דער מלבי"ם זאָגט אַז להשליך איז תמיד אויף דער ווײַטנס. יעדעס מאָל וואָס עס איז דאָ אַן אויסדרוק פון השלכה, איז השלכה אויף דער ווײַטנס. איז ניט סתם זײַנען מיר גלות געגאַנגען, ניט סתם האָבן מיר פאַרלאָזט די ארץ און דעמאָלט זאָגסטו גוט, צו אַן אָרט וואָס איז נאָענט, מיר קערן זיך באַלד אום. ניין, דאָס איז צו אַן אָרט וואָס איז ווײַט, ווײַל השליכו משכנותינו, מען האָט אונדז אַוועקגעוואָרפן צו וווינען אין אַן אָרט וואָס איז ווײַט, וישליכם אל ארץ אחרת. און אויב אַזוי קומט אויס אַז אויף דער בושה און אויף די צרות וואָס וועלן אָנקומען צו די לעבעדיקע, אויף זיי דאַרף מען וויינען, אויף זיי דאַרף מען מספיד זײַן, און ניט אויף די וואָס זײַנען שוין געשטאָרבן, ווײַל מיט די וואָס זײַנען שוין געשטאָרבן איז שוין וואָס עס איז מיט זיי געשען פאַרענדיקט. אָבער דאָ זײַנען די צוקונפטיקע צרות אויף די וואָס זײַנען נאָך אין לעבן.
כי שמענה נשים דבר השם ותיקח אוזניכם דבר פיו ולמדנה בנותיכם נהי ואישה רעותה קינה. איז ערשטנס זעען מיר אַז ער רעדט וועגן נשים. און פאַרוואָס נשים? זאָגט דער רד"ק, ווײַל דער מספד און דער נהי איז בײַ נשים אין רוב, מיינט על פי רוב, ווײַל זיי זײַנען רך הלב מער ווי די מענער. תמיד לא נדע פון קיין צרה, תמיד ווען עס איז אַ לוויה אָדער עס איז אַ צײַט פון צרה און אסון השם יצילנו, זײַנען די נשים רך הלב און זיי זײַנען די וואָס וויינען צוערשט. דעריבער זאָגט ער כי שמענה נשים דבר השם ותיקחנה אוזניכם דבר פיו ולמדנה בנותיכם נהי ואישה רעותה קינה. דער ענין פון קינה און נהי איז בעיקר בײַ נשים. דער מלבי"ם פאַרטײַטשט אַז אַחוץ דעם, שמענה, זאָלט איר, די מקוננות, הערן, אַז ער וועט אײַך לערנען ווי צו טראָגן נהי און קינה. דהיינו לויט דעם וואָס איר וועט הערן פון דבר השם, אַזוי וועט איר לערנען אײַערע טעכטער דעם נהי און די קינה. וואָס איז דער פּירוש? איר טוליעט אַלץ וואָס עס געשעט אַן במקרה. און דעריבער ממילא איז אײַער וויינען ניט קיין ריכטיק וויינען, עס איז ניט קיין פּאַסיק וויינען, עס איז ניט קיין ראוי וויינען, ווײַל אַלץ לויט אײַער תפיסה איז מקרי. אָבער ווען איר וועט פאַרשטיין אַז אַלץ וואָס עס געשעט דאָ איז אַ פּלאַנירטער ענין, דעמאָלט דורך דעם וועט איר וויסן ווי צו קלאָגן און צו קלאָגן ווי עס דאַרף צו זײַן. דאָס איז וואָס ער זאָגט בעצם. דאָס איז דאָס למדנה, למדנה בנותיכם נהי ואישה רעותה קינה. דער מלבי"ם פאַרטײַטשט וואָס איז בנותיכם נהי ואישה קינה. פאַרוואָס די טעכטער נהי און די אישה קינה? זאָגט ער אַז דער דרך צו קלאָגן איז געווען אַז די פאַרהייראַטע נשים האָבן גערעדט די קינה, מיינט קינה הייסט זיי פלעגן זאָגן אויסדרוקן פון צער, און די קלייניקעס האָבן געענטפערט נהי. דאָס הייסט דאָס איז געווען אַ מין בית ופזמון. זיי פלעגן זאָגן אַ געוויסן חלק פון קינה, און די קלייניקעס פלעגן ענטפערן נהי, ווי אַ פזמון, זיי פלעגן ענטפערן אַ קול פון געוויין. איז ווײַל אַזוי זאָגט ער תלמדנה אײַערע טעכטער נהי, צו ענטפערן נהי, און אַן אישה זאָל לערנען איר חברטע צו זאָגן קינה. און ווי מיר האָבן געזאָגט אַז די קינה האָט געדאַרפט געזאָגט ווערן ווי עס דאַרף צו זײַן. דעריבער זאָגט ער שמענה נשים דבר השם, הערט צו וואָס השם איז אויסן צו זאָגן אײַך, ווײַל השם וועט אײַך לערנען אויף וואָס צו קלאָגן און אין וועלכער פאָרעם, און דאָס וועט כאַראַקטעריזירן די גרייס פון דער צרה וואָס וועט קומען אויף אײַך.
כי עלה מוות בחלונינו, בא בארמנותינו להכרית עולל מחוץ, בחורים מרחובות. כי עלה מוות בחלונינו. זאָגט דער מלבי"ם, ווי אַזוי קלאָגט איר? ווי אַזוי קלאָגט איר, מקוננות? איר זאָגט עלה מוות בחלונינו. כביכול ערשטנס איז דער טויט אַרויפגעגאַנגען פון זיך אַליין. עלה מוות, דאָס איז ווי עפּעס מקרי, דער טויט איז אַרויפגעגאַנגען. מען שרײַבט דאָס ניט צו צום קודשא בריך הוא. נאָך אַ זאַך, כביכול איז ער געקומען באַהאַלטן. כביכול איז ער געקומען, אַרײַן דורכן פענצטער. דער וואָס גייט אַרײַן אויף אַן אָפענעם אופן, גייט אַרײַן דורך דער טיר. אָבער דער וואָס גייט אַרײַן דורכן פענצטער, קומט ווי אַ גנב. איז כביכול איז דער טויט געקומען ווי אַ גנב באַהאַלטן דורכן פענצטער. און איר קלאָגט אַז כביכול איז ער אַרויפגעגאַנגען צו די פענצטער און פון דאָרט אַרײַן אין די פּאַלאַצן כדי צו פאַרשנײַדן עולל און בחורים. זאָגט דער מלבי"ם, עולל מחוץ, בחורים מרחובות. די רחובות איז דער אָרט פונעם מאַרק, דאָרט געפינען זיך די בחורים. און דער חוץ איז דער חלק וואָס איז הינטער די הײַזער, ער הייסט חוץ אָדער מוקצה אין לשון חז"ל, איז דאָרט האָבן זיך געוויינטלעך געפונען די עוללים, די קליינע קינדער וואָס זייגן בריסט, זיי האָבן זיך געוויינטלעך געפונען אינעם חלק וואָס איז הינטער די הײַזער. איז יעדער איינער כאַראַקטעריזירט ער אים לויט זײַן אָרט. דער רד"ק פאַרטײַטשט אַז דער ארמון איז אַ הויכע הויז, און ווען מען פלעגט פאַרמאַכן די טירן, קען מען בעצם ניט אַרײַנגיין אין ארמון אַרײַן. אָבער וואָס וועסטו זאָגן, דער ארמון האָט פענצטער? אָבער ווײַל דער ארמון פון זיך אַליין איז הויך, קען מען אויך צו די פענצטער ניט אַרײַנגיין ווײַל זיי זײַנען הויך. עס איז שווער אַרײַנצוגיין און אָנצוקומען אַרויף צום פענצטער וואָס געפינט זיך אין אַן אָרט וואָס איז הויך. פון דער דאָזיקער סיבה פלעגט מען אויך לאָזן די פענצטער פונעם ארמון אָפן, ווײַל זיי ווערן גערעכנט פאַר מער זיכערע ערטער, ווײַל ווער קען אָנקומען צום פענצטער פונעם ארמון? דער פענצטער פונעם ארמון, ווי מיר האָבן געזאָגט, איז אַן אָרט וואָס איז הויך. איז ער וויל זאָגן כביכול קום און זע אַז דער טויט האָט זיך געפונען דעם וועג אינעם אָרט וואָס איז געבליבן אָפן, וואָס דאָס איז דער פענצטער, און פון דאָרט האָט ער דורכגעדרונגען צו אונדזערע פּאַלאַצן. עלה מוות בחלונינו. און די דאָזיקע זאַך קומט בעצם אויסצודריקן די איבערראַשונג. כביכול איז דאָס אונדז געקומען פון אַן אָרט וואָס מיר האָבן ניט דערוואַרט. אַ פענצטער איז אַן אָרט וואָס איז זיכער, עס איז הויך אינעם ארמון, און פונדעסטוועגן דווקא דורך דאָרט איז געקומען דער טויט. און אַפילו אַז די נביאים, זאָגט דער רד"ק, פלעגן זיי וואָרענען, האָבן זיי ניט צוגעהערט צו זיי און ניט געגלייבט אַז די צרה וועט זײַן אַזוי גרויס און שווער.
דבר כה נאום השם ונפלה נבלת האדם כדומן על פני השדה וכעמיר מאחרי הקוצר ואין מאסף. ווי דער מלבי"ם האָט דערקלערט, בעצם זאָגט זיי דער נביא, איר, די נשים, ווייסט ניט צו קלאָגן. און היות אַזוי, וועט איר וואַרטן אויף דבר השם. שמעו נשים דבר השם ותיקח אוזניכן דבר פיו, איז למדנה נשים קינה. איז איר וועט לערנען ווי צו קלאָגן. אָבער איצט ווייסט איר ניט ווי צו קלאָגן. און וואָס איז אײַער טעות אין דער קינה? איר זאָגט אַז דער טויט איז אַרויפגעגאַנגען אין אונדזערע פענצטער. דער טויט איז כביכול אַ באַזונדער ישות און ער איז געקומען אין אונדזערע פענצטער, ער איז כביכול געקומען ווי אַ גנב. זאָגט ער ניין ניין ניין, דבר כה נאום השם. דבר און זאָג אין דער קינה, כה נאום השם, אַזוי האָט גערעדט השם. השם האָט געשיקט דעם משחית, דער משחית איז ניט געקומען פון זיך אַליין, דאָס איז ניט עלה מוות בחלונינו, פּשש וואָסער אַ מקרה איז אונדז געשען. ניין, נאָר דאָס איז מאת השם. און דאָס איז ניט געקומען דורך פענצטער, נאָר ער זאָגט צו דיר זאָלסט וויסן, דאָס וועט זײַן גלוי פאַר אַלעמען. תיפול נבלת האדם כדומן על פני השדה וכעמיר מאחרי הקוצר ואין מאסף. פאַר יעדן וואָס לייענט דעם דאָזיקן פסוק, קען מען ניט אַנטרינען פון שוועבנדע בילדער פונעם שרעקלעכן און פאָרכטיקן חורבן וואָס איז געווען אין אייראָפּע. יעדער וואָס האָט געזען בילדער פון וואָס עס איז דאָרט געווען, שוועבט און שטײַגט טאַקע דער דאָזיקער פסוק אַרויף. כה נאום השם ונפלה נבלת האדם כדומן על פני השדה וכעמיר מאחרי הקוצר ואין מאסף, ווײַל טאַקע איז אויך געווען אין מאסף. עס איז ניט געווען ווער עס זאָל אײַנזאַמלען די נבלת האדם. און דער מלבי"ם פאַרטײַטשט פאַרוואָס פון איין זײַט פאַרגלײַכט ער דאָס צום עמיר מאחרי הקוצר, און פון דער אַנדערער זײַט פאַרגלײַכט ער דאָס צום דומן על פני השדה. דומן איז מיסט. און דער עמיר איז די תבואה וואָס דער קאָסער קאָסעט. איז זאָגט דער מלבי"ם, דעם עמיר האָט טאַקע דער קאָסער אָפּגעקאָסעט, און פונדעסטוועגן זאַמלט מען אים אײַן אַהיים. הגם אַז מען האָט אים בעצם אָפּגעטרייסלט פון זײַן מקור החיות, אָבער מען ברענגט אים איצט אַרײַן אַהיים, מען מאַכט מיט אים אַ שימוש. לעומת זאת דער דומן, דער מיסט, פון איין זײַט פאַלט ער אויפן פעלד, קיינער קאָסעט אים ניט און מאַכט ניט קיין פעולה מיט אים, און אויך פון דער אַנדערער זײַט זאַמלט אים קיינער אויך ניט אײַן. קיינער גייט ניט כדי אײַנצוזאַמלען מיסט, דער מיסט בלײַבט דאָרט. איז וואָס ער וויל זיי זאָגן, פון איין זײַט וועט זייער נבלה פאַלן ווי אַ עמיר, און דאָס וועט זײַן דורך דעם קאָסער, דאָס הייסט דאָס וועט זײַן מיט אַ כוונת מכוון, עס וועט קומען עמעצער און וועט קאָסען, דאָס וועט ניט זײַן ווי מיסט. נאָר דאָס וועט זײַן מיט אַ כוונת מכוון, עס וועט קומען עמעצער חס ושלום און וועט זיי קאָסען. און אויב וועסטו זאָגן גוט, ווי אַ קציר איז לכל הפחות דעם קציר זאַמלט מען דערנאָך אײַן. איז זיי וועלן קומען צו קבורה. זאָגט ער ניין, און וואָס שייך זייער קבורה וועלן זיי זײַן ווי דומן על פני השדה. זיי וועלן בלײַבן ווי דומן אויפן פעלד וואָס קיינער וועט זיי ניט אײַנזאַמלען צו קבורה.
כה אמר השם אל יתהלל חכם בחכמתו ואל יתהלל הגיבור בגבורתו, אל יתהלל עשיר בעושרו. לאָמיר לייענען נאָך אַ פסוק, כי אם בזאת יתהלל המתהלל השכל וידוע אותי כי אני השם עושה חסד משפט וצדקה בארץ כי באלה חפצתי נאום השם. כה אמר השם אל יתהלל חכם בחכמתו. לאָמיר ערשטנס לייענען דעם תרגום יונתן. דער תרגום יונתן פאַרטײַטשט דעם דאָזיקן פסוק, אָן פאַרבינדונג צו דעם וואָס מיר האָבן פריער געזען. לא ישתבח שלמה בר דוד חכימא בחכמתיה, ולא ישתבח שמשון בר מנוח גברא או גיבורא בגבורתיה, ולא ישתבח אחאב בר עמרי עתירא בעותריה. דהיינו דאָס כאַראַקטעריזירט דרײַ פון די גדולים וואָס יעדער איינער איז געווען גרויס אין זײַן ענין. שלמה איז געווען גרויס אין חכמה, לא ישתבח שלמה בן דוד דער חכם בחכמתו. און לא ישתבח שמשון וואָס איז געווען אַ גיבור בגבורתו. און לא ישתבח אחאב בר עמרי, דער מלך אחאב וואָס איז געווען רײַך, לא ישתבח בעושרו. גוט, לאָמיר איצט דאָס דערקלערן אינעם קשר צו אונדז, אינעם קשר צו די פסוקים וואָס מיר האָבן פריער געזען. זאָגט זיי השם, אויב זײַנען דאָ צווישן אײַך חכמים זאָלן זיי זיך ניט לויבן און רימען צו זאָגן זאָרגט אײַך ניט, יעדע צרה וואָס וועט קומען וועלן מיר וויסן ווי אַרויסצוגיין דערפון. צה"ל וועט רעאַגירן אין דער צײַט און אינעם אָרט וואָס וועט זיך אים דאַכטן און אַלץ געפינט זיך אונטער קאָנטראָל און מיר וועלן וויסן צו באַזיגן אַלע אַרויסרופן פון מזרח התיכון און נאָך אַלערליי ווערטער פון רהב. זאָגט ער זיי ניין ניין ניין, אויב זײַנען דאָ צווישן אײַך חכמים זאָלן זיי זיך ניט רימען מיט זייער חכמה ווײַל עס וועט זיי ניט העלפן. פאַרוואָס? זיי האָבן ניט געוווּסט השם, זײַנען ניט געגאַנגען אין זײַנע וועגן, וואָס וועט זיי העלפן די חכמה? און אויב זײַנען דאָ צווישן אײַך גיבורים, זאָרג זיך ניט אונדזערע גיבורים וועלן וויסן ווי, זאָלן זיי זיך ניט רימען מיט זייער גבורה, ווײַל עס וועט זיי ניט העלפן צו ראַטעווען פונעם טויט אָדער פונעם שבי. און אויב האָט איר עשירים, איז דער עשיר איז זיכער אַז מיט זײַן געלט קויפט ער דאָך אַלץ, אויך די חירות, אויך דאָס לעבן, אַלץ. זאָגט ער זיי אל יתהלל עשיר בעושרו, ווײַל זײַן עושר וועט אים ניט אויסלייזן פון דער שווערד, און בסוף של דבר וועלן ער און זײַן עושר פאַרלוירן ווערן. און פאַרוואָס האָט ער דערמאָנט די דרײַ זאַכן? זאָגט דער רד"ק, דווקא ווײַל די דרײַ זאַכן זײַנען געוויינטלעך די וואָס העלפן און ראַטעווען. ווײַל דער חכם קען פּעמים רבות דורך תחבולות פון זײַן ערמה און חכמה זיך ראַטעווען. ווי עס שטייט אַז עס איז דאָרט געווען אַ חכם'ער מענטש און האָט אַנטראָנען די דאָזיקע שטאָט מיט זײַן חכמה. אַ מאָל דורך דער חכמה קען מען זיך ראַטעווען. דער גיבור ודאי וועט קענען זיך ראַטעווען דורך זײַן גבורה. און דעם עשיר ווייסן מיר אַז פּעמים רבות לייזט ער אויס זײַן נפש מיט זײַן געלט פון האַנט פונעם שונא. איז ער זאָגט צו דיר זאָלסט וויסן, הגם דער דרך העולם איז זיך צו ראַטעווען מיט די דרײַ, זאָגט דער רד"ק, מודיע דער נביא צו זיי אַז זאָל זיך ניט רימען דער חכם מיט זײַן חכמה, איך וועל זיך אויסלייזן, און דער עשיר מיט זײַן עושר און דער גיבור מיט זײַן גבורה, ווײַל אויב השם מודיע וועגן דער צוקונפטיקער צרה, וועט זיך קיינער ניט קענען ראַטעווען פון איר.
דער רב שך האָט אַ מאָל דערציילט אַז ווען ער האָט זיך פאַרקנסט, איז זײַן צוקונפטיקער שווער געווען אַ מענטש ניט קיין עושר, אַ מענטש אַפילו גאַנץ אָרעם, און אַפילו אַ דירה צו דינגען פאַר זיי איז ניט געווען. און וואָס זיי האָבן געטאָן, זיי האָבן פשוט געשטעלט אַ דיקט אין מיטן זייער צימער אינעם הויז פונעם שווער, און פון איין זײַט איז געווען דער שווער און זײַן פרוי, פון דער אַנדערער זײַט דער רב שך און זײַן פרוי. און אין יענער צײַט, זאָגט ער, האָבן די אויסגעצייכנטע בחורים אין דער ישיבה באַקומען קעסט און נדוניה, אַ חכם איז געוויינטלעך געווען אַ גרויסער גביר וואָס האָט זיך פאַרפליכטעט אים צו האַלטן אויף זײַן טיש במשך יאָרן. און דער רב שך דערציילט אַז אין די ערשטע טעג נאָך דעם וואָס ער האָט פאַרמאַכט אַ וואָרט, נאָך דעם וואָס ער האָט זיך פאַרשדכנט, האָט ער מורא געהאַט צו קומען אין דער ישיבה כדי מען זאָל אים ניט פרעגן מיט וועמען און וויפל האָט ער באַקומען און וואָס, און יאָ, וואָס וואָס וועט ער זיי זאָגן? בזיונות. וואָס ניט, זאָגט דער רב שך, אין די ערשטע טעג בין איך ניט געקומען אין דער ישיבה, ער איז געזעסן און האָט זיך געלערנט אין עפּעס אַ בית מדרש. גוט, און דערנאָך האָט ער טאַקע אַזוי אָנגעהויבן דאָס לעבן און ברוך השם. ער דערציילט אַז די גאַנצע מלחמה האָט אָנגעהויבן אָפּקלינגען אין אייראָפּע, און זײַנע חברים וואָס ברוך השם האָבן אַלע באַקומען נחלות און הײַזער און אַ פולן סידור, זאָגט ער, זײַנע חברים איז זיי געווען זייער שווער זיך אויסצורײַסן, ווײַל זיי זײַנען אויסן געווען צו פאַרלירן אַלע נכסים. לעומת זאת איך און מײַן פרוי, זאָגט דער רב שך, ווען מיר האָבן נאָר געהערט אַז עס הייבט אָן צו זײַן דער מצב אַ ביסל געפערלעך און די ערד ברענט אונטער די פיס, האָבן מיר גענומען מיט אונדז איין וואַליזע, ווײַל דאָס איז געווען אַלץ וואָס מיר האָבן געהאַט. מיר האָבן גענומען מיט אונדז איין וואַליזע, אַלע אונדזערע קליידער האָבן מיר אַרײַנגעלייגט אין איין וואַליזע. הײַנט דאַרף אַ פרוי אַליין 40 וואַליזעס. יאָ, אָבער דאָס איז אַ מאָל, אַ איין וואַליזע האָבן מיר בלויז גענומען, זאָגט ער, מיר האָבן זיך אײַנגעפּאַקט און זײַנען אַוועקגעפאָרן און אַנטראָנען. ער זאָגט און אַלע מײַנע חברים, השם יצילנו, אין גיא ההריגה. ער זאָגט אָט זע, אַ מענטש טראַכט, ער האָט דאָס געזאָגט צו אַ בחור וואָס דער בחור האָט זיך געזאַמט מיט שידוכים ווײַל ער האָט געוואַרט אויף עמעצן וואָס וועט אים געבן אַ פולן סידור, יאָ, ער האָט געוואַרט אויף עמעצן וואָס וועט אים פאַרזיכערן כלכלית. זאָגט ער אים דו טראַכטסט אַז דאָס איז וואָס דער מענטש דאַרף? זאָגט ער אים אָט זע אַז איך דווקא בין דער וואָס האָב דאָס ניט געזוכט, האָט דאָס געראַטעוועט מײַן לעבן. און זיי, איך זאָג ניט אַז דאָס איז וואָס האָט פאַרשאַפט זייער טויט, אָבער על כל פנים זאָלסטו פאַרשטיין און זען אַז דער עושר פאַרזיכערט דעם מענטש גאָרנישט. ווײַל ווען עס דאַרף געשען אַ מענטשן עפּעס, וועט זײַן געלט אים ניט ראַטעווען, און עס קען זייער גוט זײַן פּונקט פאַרקערט. דווקא דאָס וואָס דו האָסט ניט קיין געלט, דאָס וועט זײַן די סיבה פון דײַן הצלה. איז זיך צו זאַמען מיט שידוכים איבער געלט, האָט ער אים געזאָגט ודאי אַז דאָס איז ניט קיין חשבון.
דער מלבי"ם פאַרטײַטשט, כה אמר השם אל יתהלל חכם בחכמתו. זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז מוסב אויף דעם וואָס מיר האָבן געזען אויבן. ער האָט זיי געזאָגט כה אמר השם, זאָלט איר וויסן אַז דער טויט און די צרות און די אסונות איז ניט עלה מוות אויף אַן אופן פון מקרה אין אונדזערע פענצטער, נאָר כה אמר השם, דאָס איז נאום השם, אַלץ וואָס עס געשעט דאָ איז אין אַ פולער השגחה פון אים יתברך. און וואָס איז די סיבה אַז אל יתהלל חכם בחכמתו? כדי זיי זאָלן וויסן אַז עס איז ניטאָ קיין חכמה און קיין עצה און קיין תבונה, קיין גבורה קעגן השם. און וואָס אַ מענטש טראַכט זיך צו ראַטעווען דורך חכמה און תחבולה אָדער דורך עושר און ממון און גבורה, אויב השם האָט אויף דיר געעצה'ט רעה, וועט גאָרנישט העלפן. און דבר כה נאום השם ונפלה נבלת האדם, דאָס איז אַרויסגעקומען פון מויל פון השם. איז אַלע תחבולות וואָס דו טראַכטסט צו טאָן קעגן דער גזירה פון השם, ודאי וועט ניט העלפן. כי אם בזאת יתהלל המתהלל, אויב איז דאָ אַ מציאות אַז אַ מענטש קען זיך רימען מיט חכמה, מיט גבורה, מיט עושר, איז דאָס בלויז אויב ער וועט זיי נוצן צו אַ חיובי'שן תכלית. איז טאַקע קענען מיר זאָגן בזאת יתהלל המתהלל. נוץ דאָס ווי אַ כלי צו עבודת השם. אויב ער וועט נוצן די חכמה, כי אם בזאת יתהלל המתהלל, פאַרוואָס? השכל וידוע אותי. וווּנדערלעך. דו האָסט גענומען די חכמה וואָס השם האָט דיר געגעבן און האָסט זי גענוצט צום עיקר תכלית לשמו זי איז באַשטימט געוואָרן. פאַרוואָס איז באַשטימט געוואָרן די חכמה? כדי זאָלסט אויסטראַכטן אַן אַטאָם-באָמבע? דערפאַר איז באַשטימט געוואָרן די חכמה? כדי זאָלסט אויסטראַכטן אַ נײַע שיטה צו פילן לאָטאָ? דערפאַר האָט מען דיר געגעבן שכל? פאַרוואָס איז באַשטימט געוואָרן די חכמה? עמעצער האָט מיר געוויזן אַז עס איז דאָ עמעצער וואָס האָט אויסגעטראַכט אַ מאַשין אויף צו לייזן דעם אונגאַרישן קוב אין צוויי סעקונדעס. דערפאַר האָסטו באַקומען שכל. כדי אַ מענטש זאָל אַרבעטן במשך חדשים און אויסטראַכטן אַ מאַשין. האָב איך אים געזאָגט וואָס ביסטו נתפעל, עמעצער האָט אויסגעטראַכט אַ רעכן-מאַשינדל וואָס לייזט מאַטעמאַטישע פּראָבלעמען אין 0.0 סעקונדעס, כאילו וואָס איז דאָ צו זײַן נתפעל, דאָס איז אַ מאַשין וואָס טוט דאָס. כאילו וואָס איז... איז אַ מענטש גייט און פאַרשווענדט זײַן צײַט און זײַן חכמה אויף וואָס? אויף הבלים און אויף שטותים. זאָגט דער הייליקער באשעפער, ווייסטו פאַרוואָס איז באַשטימט געוואָרן די חכמה? כי אם בזאת יתהלל המתהלל, השכל וידוע אותי. אויב ער האָט באַקומען חכמה און דורך דער דאָזיקער חכמה איז ער משכיל אין עבודת השם, אין דער השגה פון אלוקות, דורך די חוקים פון דער חכמה וועט ער דערגרייכן צו דעם צו וויסן השם. דורך דער גבורה, דורך דעם עושר, עושה חסד ומשפט וצדקה בארץ. דורך דער גבורה, פון איין זײַט, מאַכט ער משפט פאַר די עשוקים. ראַטעוועט אַן עשוק פון האַנט פון זײַן עושק. פון דער זײַט פון דער גבורה און דעם כח הממשלה וואָס אין אים, ראַטעוועט ער די מענטשן וואָס זײַנען איבערגעגעבן צו ווערן צעטרעטן אין די הענט פון די וואָס זײַנען שטאַרקער פון זיי. וווּנדערלעך, די גבורה האָט דיך געפירט און איז געווען אַ כלי צו עבודת השם. דורך דעם עושר, עושה חסד, צדקה ומשפט. איז וווּנדערלעך, איז קומט אויס אויב אַזוי אַז די כלים וואָס דער הייליקער באשעפער האָט דיר געגעבן האָבן דיך טאַקע דערנענטערט צו זײַן עבודה. אויף דעם פירט ער ווײַטער און זאָגט, כי באלה חפצתי נאום השם. זאָגט דער הייליקער באשעפער, דאָס איז דער געזוכטער תכלית בײַ מיר, דאָס איז דער עיקר צוועק, אַז דו זאָלסט נוצן אַלע כלים וואָס איך האָב דיר געגעבן כדי דערגרייכן רוחניות.
דער מלבי"ם גיט צו נאָך אַ פּירוש אויפן וועג פון דרוש. ער זאָגט, אַ מענטש וואָס רימט זיך מיט חכמה, מיט גבורה, מיט עושר, בעצם מיט וואָס רימסטו זיך? מיט עפּעס וואָס איז ניט דו. ווײַל לאָמיר דאָך טראַכטן, חכמה, וואָס וואָס איז די חכמה? ווי, וואָס האָסטו געטאָן פאַר דער חכמה? גאָרנישט, דו ביסט געבוירן געוואָרן אַ חכם. דער הייליקער באשעפער האָט דיך געבוירן מיט אַ מנת משכל, מיט מיט אַן אַדירן כח פון אַנאַליזירן, מיט אַ כח פון פאַרשטיין, מיט אַ זכרון, מיט אַ העמקה. וואָס האָסטו געטאָן פאַר דעם? אַזוי ביסטו געבוירן געוואָרן. דו האָסט געקענט געבוירן ווערן מיט אַ IQ פון 60 און ביסט געבוירן געוואָרן מיט 160. גוט, איז דו האָסט גאָרנישט געטאָן פאַר דעם. גבורה, עס זײַנען דאָ מענטשן פון זייער טבע, זיי זײַנען מענטשן גיבורים, צוויי מעטער צוואַנציק הויך, דער מענטש איז אין גאַנצן מוסקלען און... עס קען זײַן אַז ער האָט דאָס אַנטוויקלט, אָבער ער פון זיך אַליין, דער מענטש איז ער איז געבוירן געוואָרן מער אין דער בחינה פון חפצא ווי אין דער בחינה פון גברא. יאָ, ער איז אַ קילער עמקור 18. גוט, איז וואָס האָסטו געטאָן פאַר דעם? אַזוי ביסטו געבוירן געוואָרן. און עושר, דאָס ווייסן מיר ודאי אַלע אַז די גזירה פונעם עושר איז פון אים יתברך. ווײַל אַ מענטש קען דאָך משקיע זײַן זײַנע גאַנצע טעג אין עושר און עס וועט אים דערפון גאָרנישט אַרויסקומען. און פון דער אַנדערער זײַט זײַנען דאָ מענטשן וואָס האָבן גאָרנישט משקיע געווען, און ממילא איז אויף זיי געגזרתט געוואָרן, וואָרן דעם טראָפּן וואָס וועט מיט אים זײַן, באַשטימט מען נאָך איידער דער וולד גייט אַראָפּ צו דער וועלטס לופט. און אויב ער וועט זײַן אַ עשיר אָדער אַן אָרעמאַן, דאָס איז שוין באַשטימט מראש. איז ער זאָגט אויב אַזוי, וואָס האָט דער מענטש זיך צו רימען מיט דעם? זאָל זיך ניט רימען דער חכם מיט זײַן חכמה און דער גיבור מיט זײַן גבורה און דער עשיר מיט זײַן עושר, ווײַל טאַקע האָט ער פאַר דעם גאָרנישט געטאָן. גאָרנישט דאָ פון אַלע די דאָזיקע זאַכן זײַנען פון דײַן אַרבעט. און אַפילו אויב וועסטו זאָגן אַז דו האָסט צוגעגעבן, אָבער על כל פנים אין טבע, השם האָט דיר געגעבן אַ טבע מיט אַ נטייה צו חכמה, אַ טבע מיט אַ נטייה צו עושר, צו גבורה. איז אויב אַזוי אַלע די דאָזיקע זאַכן זײַנען ניט שייך צו דיר, זיי זײַנען אַ פיקדון פון השם. ווער עס איז ראוי צו זיך רימען מיט דעם, דאָס איז דער הייליקער באשעפער, ער איז דער וואָס האָט געגעבן. די תהילה פּאַסט ניט צו דיר און ניט צו דיר. אָבער אויב ער נוצט די דרײַ עלעמענטן כדי צו וויסן השם, כדי צו טאָן חסד, משפט, צדקה, גיט אַכט, דאָס איז שוין תלוי אין מײַן בחירה. דאָס וועט מיר קיינער ניט זאָגן דו האָסט באַקומען. וואָס האָב איך באַקומען? איך האָב באַקומען עושר. וואָס איך טו מיט אים, דאָס איז שוין נעטאָ מײַן בחירה. אָן דער איבערמישונג פונעם הייליקן באשעפער. און אויב עס איז דאָ אַ איבערמישונג, איז אויף וואָס קומט מיר שכר? אָן שום ספק, אויב איך וועל באַשליסן צו טאָן מיטן עושר צדקה, דאָס איז שוין מײַן בחירה. אויב איך וועל באַשליסן מיט דער חכמה צו לערנען תורה און דערגרייכן אלוקות, דאָס איז שוין מײַן בחירה. אויב איך וועל באַשליסן מיט דער גבורה צו ראַטעווען אַן עשוק פון האַנט פון זײַן עושק און טאָן מיט דעם גוטס, דאָס איז שוין מײַן בחירה. איז בזאת יתהלל המתהלל, דאָ ביסטו ראוי טאַקע צו תהילה. און פאַרוואָס? ווײַל דו האָסט געטאָן עפּעס וואָס איז שייך צו דיר. וואָס איז שייך צו דיר? די גוטע בחירה אַרויס פונעם עושר, אַרויס פון דער חכמה, אַרויס פון דער גבורה. גיט אַכט ווי וווּנדערלעך, אויף דעם זאָגט ער כי באלה חפצתי נאום השם. וואָס הייסט באלה חפצתי? זאָגט דער מלבי"ם, בײַם הייליקן באשעפער איז ניט שייך צו זאָגן אַז השם וויל עפּעס אַ זאַך. פאַרוואָס? ווײַל אין דעם רגע וואָס השם וויל עפּעס, האָט ער געזאָגט ויהי. אין דעם רגע וואָס השם וויל עפּעס, געשעט די זאַך תיכף. מען דאַרף ניט, דאָס איז ניט, איך קען זאָגן איך וויל זייער עס זאָל בײַ מיר זײַן וואָס, אַ זאַך איקס, און איך האָב געשפּאָרט און בין געגאַנגען און האָב עס געקויפט. מײַן וויל איז איין זאַך און דאָס רעזולטאַט איז אַן אַנדער זאַך. אָבער דער הייליקער באשעפער, זײַן רצון און זײַן דעת איז אַלץ איינס. איז אין דעם רגע וואָס השם וויל עפּעס, איז תיכף די זאַך פאַראַן. אין וואָס ניט? בלויז אין נוגע צו דער פרײַער בחירה פונעם מענטש. אין נוגע צו דער פרײַער בחירה פונעם מענטש, דאָ שטעלט דער הייליקער באשעפער כביכול אַ מחיצה און אַ מחסום, אַז איך פון איין זײַט וויל זייער דו זאָלסט זײַן אַ צדיק, פון דער אַנדערער זײַט ווערט מײַן וויל ניט מקיים תיכף מיט מײַן רצון. ווײַל אויב מײַן וויל וועט מקיים ווערן תיכף מיט מײַן רצון, איז וווּ איז דײַן פרײַע בחירה? דער הייליקער באשעפער האָט כביכול דאָ געשטעלט אַ חציצה צווישן דעם רצון און דעם יישום בפועל. איך וויל זייער דו זאָלסט טאָן מצוות און זײַן אַ צדיק, אָבער דאָס איז שוין תלוי אין דיר. מײַן וויל ווערט ניט מקיים אויף אַן אויטאָמאַטישן אופן, זאָגט דער הייליקער באשעפער. קומט אויס, זאָגט דער מלבי"ם, זע ווי וווּנדערלעך, וועגן דעם איז שייך צו זאָגן כי באלה חפצתי נאום השם. אַלע איבעריקע זאַכן איז ניט שייך צו זאָגן חפצתי, ווײַל אין דעם רגע וואָס חפצתי ווערט עס תיכף. אָבער באלה איז דאָס בלויז חפצתי, דאָ בלײַבט דאָס אין גדר פון חפץ, ווײַל דעם יישום, זאָגט דער הייליקער באשעפער, איז כביכול ניט תלוי אין מיר. דעם יישום האָב איך אין גאַנצן געגעבן דיר, כדי דורך דעם זאָלסטו זוכה זײַן צום חיי העולם הבא. איז בלויז אין די דאָזיקע זאַכן, אין וואָס? ווי צו נוצן די כלים? צי צו נוצן זיי אויף אַ חיובי'שער פאָרעם אָדער אַ שלילי'שער? זאָגט דער הייליקער באשעפער, דאָ קען איך זאָגן בזה חפצתי, אַז דו זאָלסט נוצן אויף אַ חיובי'שער פאָרעם, און אויב אַזוי וועסטו טאָן, איז בזאת יתהלל המתהלל. דאָס איז פרײַע בחירה, דאָס איז שייך בלויז צו דיר, און דעמאָלט ביסטו טאַקע ראוי צו זיך רימען מיט דעם, ווײַל דאָס קען מען זאָגן אַ זאַך וואָס איז שייך צום מענטש דעם בוחר, און דעריבער אויף דעם קומט אים שכר אָן קיין נהמא דכיסופא, ווײַל דאָ קומט אים דער שכר ווײַל אויף דעם האָט ער זיך טאַקע אָנגעשטרענגט. זאָגט השם באלה חפצתי, אָבער אין דײַן האַנט איז צי עס וועט מקיים ווערן דער חפץ פון השם אָדער ניט.
באלה חפצתי, השכל וידוע אותי. דער מלבי"ם זאָגט אַ זאַך וואָס ער האָט דאָס דערקלערט אין עטלעכע ערטער, וואָס איז דער חילוק צווישן השכל און ידוע, און דעת? די השכלה איז פונעם פריערדיקן צום שפּעטערדיקן. דאָס הייסט, איך בין משכיל די זאַכן פון זייער אָנהייב און פון דעם שאַץ איך אָפּ וואָס עס וועט זײַן ווײַטער. לעומת זאת דער דעת איז דורך דעם חוש אָדער די מופתים פונעם שפּעטערדיקן צום פריערדיקן. איך זע אַ רעזולטאַט און פון דעם ווייס איך וואָס עס איז געווען אין אָנהייב. אָבער נאָך אַ מאָל, מיר האָבן ניט קיין הכרח אַז איך וועל זײַן גערעכט אין דעם, ווײַל איך קען זען איצט אַ זאַך און אין חוסר דעת צו טראַכטן אַז אין אָנהייב האָט זי אויסגעזען אַנדערש. ווי אין דער צײַט וואָס איך האָב ניט געמאַכט קיין ריכטיקע מסקנות. ווי מען האָט אַ מאָל געגעבן אַ דוגמה פון פאָרשער וואָס האָבן אונטערזוכט אַ נטיפים-הייל, און זיי זײַנען געקומען צו דער מסקנה אַז די דאָזיקע הייל איז שוין דאָ שוין אַ מיליאָן יאָר, לויט דעם קצב פונעם וואַקסן פון די נטיפים. זײַנען געקומען מענטשן און האָבן פאַר זיי געעדות'ט אַז מיט 50 יאָר צוריק קענען זיי די דאָזיקע הייל, עס איז דאָ ניט געווען, עס איז דאָ גאָרנישט געווען. וואָס וואָס האָט זיך אַרויסגעוויזן? עס האָט זיך אַרויסגעוויזן אַז אַ מאָל איז געווען אַ נחל אויבן, און ווען עס איז געווען אַ נחל, איז דער קצב פונעם פליסן געווען אַדיר. און דעמאָלט האָט דער נטיף יעדן טאָג צוגעגעבן אַ סנטימעטער. און לעומת זאת הײַנט, איין מאָל אין 10 יאָר גיט ער צו אַ סנטימעטער, ווײַל עס האָבן זיך שוין פאַרענדיקט די וואַסערן. איז זיי זײַנען געקומען צו דער מסקנה, אויב איין מאָל אין 10 יאָר גיט ער צו אַ סנטימעטער, לאָמיר פאַרפילפאַכן די סנטימעטערן און אָנקומען צו הונדערטער און טויזנטער און מיליאָנען יאָרן. אין דער צײַט וואָס דו ביסט געקומען צו דער מסקנה פונעם שפּעטערדיקן צום פריערדיקן, אָבער ניט לויט די ריכטיקע מדדים, ניט לויט די ריכטיקע כלים, און דעריבער איז די מסקנה אַ טעות'דיקע. איז איך זאָג נאָך אַ מאָל, אַ מענטש קען קומען צו מסקנות פונעם שפּעטערדיקן צום פריערדיקן, אָבער אַ סך מאָל וועט דאָס זײַן אין גדר פון אַ שאַצונג און ניט אין גדר פון אַ פולשטענדיקער ידיעה אויף עצם דער זאַך.
הנה ימים באים נאום השם ופקדתי על כל מול בערלה. הנה ימים באים נאום השם. באים מיינט שוין נאָענט צו קומען, זאָגט דער רד"ק. און די דאָזיקע ימים, לאָמיר לייענען נאָך אַ פסוק, ופקדתי על כל מול בערלה, על מצרים ועל יהודה ועל אדום ועל בני עמון ועל מואב ועל כל קצוצי פאה היושבים במדבר, כי כל הגויים ערלים וכל בית ישראל ערלי לב. ער דערמאָנט דאָ אַלע אומות, וואָס די דאָזיקע אומות האָט זיי חרוב געמאַכט נבוכדנצר. און אויך ער און זײַן זרע, זאָגט דער רד"ק, האָבן געליטן צום סוף, ווײַל מיט זיי האָבן זיי טאַקע געענגט און מרע געווען צו ישראל בײַ ווײַטן צום מערסטן. און וואָס איז ופקדתי על כל מול בערלה? דער הייליקער באשעפער זאָגט איך וועל פוקד זײַן אויף כל מול, מול מיינט אַ נימול, דאָס איז דער באַטײַט מול. איך וועל פוקד זײַן אויף כל מול, און די ווערטער ופקדתי על כל נעמט כביכול אַ צווייטע צוזאַמען מיט אים. ופקדתי על כל מול ופקדתי על כל אשר בערלה. דאָס איז דער באַטײַט ופקדתי על כל מול בערלה. ווי שלא שם חלקנו כהם ולא שם חלקנו וגורלנו ככל המונם. יאָ, דאָס הייסט דאָס לא שם קומט צוריק צוויי מאָל. איז אויך דאָ ופקדתי, אַזוי פאַרטײַטשט אויך דער רד"ק און אויך דער מלבי"ם, אַז ער קומט צוריק אויף ביידע. זאָגט דער הייליקער באשעפער, עס וועלן קומען ימים און איך וועל פוקד זײַן אויף די נימולים און אויף די ערלים ווי איינס. און איצט פרטלט ער אויס, על מצרים ועל יהודה ועל אדום ועל בני עמון ועל מואב ועל כל קצוצי פאה היושבים במדבר. ווער זײַנען די וואָס איך האָב וועגן זיי גערעדט? כי כל הגויים ערלים און כל בית ישראל אויך זיי ווערן גערעכנט פאַר ערלי לב. פאַרטײַטשט דער רד"ק, אַלע די וואָס זיי דערמאָנען מיר דאָ, ער רעדט וועגן זיי אַז די וואָס עס האָט זיי חרוב געמאַכט מלך אשור, דאָס איז ישראל מלכות אפרים האָט זיי חרוב געמאַכט מלך אשור, דעריבער אגב איז אפרים דאָ ניט דערמאָנט, עס שטייט על מצרים ועל יהודה, ווײַל יהודה איז נאָך ניט חרוב געמאַכט געוואָרן. און יהודה האָט חרוב געמאַכט נבוכדנצר. און וועגן זיי זאָגט ער איך וועל פוקד זײַן, ועל כל קצוצי פאה. ווער זײַנען די קצוצי פאה היושבים במדבר? זאָגט דער רד"ק, דאָס איז קדר און די ממלכת חצור וואָס נבוכדנצר האָט געשלאָגן, ווי ירמיהו נביא'ט בסוף הספר. און וואָס איז קצוצי פאה? דאָס זײַנען די וואָס וווינען אינעם קצה פון דער פאה. פאה מיינט אַ ווינקל. פאת העולם, לפאת צפון, לפאת נגב, פאה איז אַ קצה. די וואָס וווינען אינעם קצה פון דער פאה, דאָס איז קצוצי פאה. די וווינען אין די קצוות פון די פאות, מיינט אין די ערטער וואָס זײַנען ווײַט. די דאָזיקע סיבה אגב הייסט די פאת הראש, זי אויך הייסט פאה פון דער זעלביקער סיבה. פאַרוואָס הייסן די פאות פאות? ווײַל דאָס איז די פאת הראש, מיינט אין די פאתי הראש, דאָס איז אין די קצוות פונעם קאָפּ. איז זאָגט דער הייליקער באשעפער, איך וועל פוקד זײַן אויף זיי, און דאָס איז קדר, די זײַנען קצוצי פאה היושבים במדבר, קדר מיינט די ישמעאלים. יאָ. וכל הגויים ערלים וכל בית ישראל ערלי לב. כל הגויים, זאָגט ער איצט וועל איך דערקלערן וואָס איך האָב דיר פריער געזאָגט וועגן כל מול ועל כל מי שבערלה, ער זאָגט איך וועל פוקד זײַן די גויים וואָס זײַנען ערלים, און איך וועל פוקד זײַן ישראל אַפילו אַז זיי זײַנען נימולים, אָבער זיי זײַנען אין גדר פון ערלי לב. זייער מילה איז חיצוני, דאָס איז בסך הכל מל בשרו, אָבער זײַן האַרץ איז געבליבן ערל ווי פריער. זאָגט דער רד"ק, און זאָלסט ניט פאַרשטיין אַז דער הייליקער באשעפער זאָגט איך וועל פוקד זײַן אויף די גויים ווײַל זיי זײַנען ערלים. וואָס איז דאָ צו פוקד זײַן אויף זיי ווײַל זיי זײַנען ערלים? זיי זײַנען דאָך ניט מצווה געוואָרן אויף מילה. און אויב זיי זײַנען ניט מצווה געוואָרן אויף מילה, וואָס איז דאָ צו פוקד זײַן אויף זיי? זאָגט דער רד"ק, ניט דאָס איז דער באַטרעף, נאָר דער באַטרעף איז אַז די גויים וואָס זײַנען ערלים און ישראל וואָס זײַנען כביכול נימולים, זײַנען היינו הך איינס. ווײַל די גויים האָבן אַן עורלת בשר און ישראל האָבן אַן עורלת לב. איז אויב אַזוי קומט אויס, זאָגט דער הייליקער באשעפער, איך וועל פוקד זײַן אויף די און אויף די. איז ער קומט ניט צו זאָגן אַז ער וועט פוקד זײַן אויף די גויים ווײַל זייער עורלה, ער וועט פוקד זײַן אויף די גויים ווײַל זייערע עוונות, ווי ער האָט פריער געשריבן אַז זיי האָבן פיל געענגט צו ישראל, דעריבער וועט ער פוקד זײַן אויף זיי. אָבער על כל פנים, אויך ישראל וועלן זײַן אין אַ מציאות אין וועלכער השם וועט פוקד זײַן, ווײַל זיי זײַנען כביכול ניט אַנדערש פון זיי. וואָס וועסטו זאָגן, אָבער מיר זײַנען נימולים? אָבער נאָך אַלץ ערלי לב. דער באַטרעף איז, זאָגט דער רד"ק, עס וועט זיי ניט העלפן די מילת הבשר און זיי זײַנען ווי מ'וואָלט זיי ניט געמל'ט. ווײַל די מילת הבשר איז געגעבן געוואָרן פאַר אַ ברית און פאַר אַן אות צו זײַן אַ סגולה פון אַלע פעלקער צו דינען השם, פאַר אַ ברית עולם צו דיר, צו זײַן דיר פאַר אַ אלוהים און דײַן זרע נאָך דיר, און עס איז געחתמ'ט געוואָרן אַן אות אין זייער בשר למען זיי זאָלן תמיד זיך דערמאָנען אַז זיי זײַנען אָפּגעטיילט פון די אומות. אָבער וואָס טוען זיי? זיי גייען טראָץ זייער מילה און מישן זיך אַרײַן צווישן די גויים און לערנען זיך פון זייערע מעשים. זאָגט ער אויב אַזוי, איז קומט אויס אַז זיי זײַנען ווי זיי, עס איז ניטאָ קיין חילוק. די ישראל זײַנען ערלי לב און די גויים זײַנען ערלי בשר, און אויב אַזוי קומט אויס אַז דער דין פון ישראל וועט כביכול חלילה זײַן ווי דער דין פון די גויים.
דער מלבי"ם פאַרטײַטשט אַז קצוצי פאה זאָגט ער דאָס איז בני קטורה און בני ישמעאל. און פאַרוואָס דעפינירט ער זיי קצוצי פאה? ווײַל בני קדר און בני ישמעאל שנײַדן אָפּ די פאה פון זייער גוף, זיי זײַנען אויך נימולים. און דעמאָלט קומט אויס אויב אַזוי אַז קצוצי פאה איז כפשוטו, זיי זײַנען קצוצי, ניט ווי דער רד"ק האָט דערקלערט, און אויך ווי רש"י דערקלערט, די וואָס זײַנען מוקצה אין דער פאה פונעם מדבר, וווינען אין די קצוות פונעם מדבר. ניין, נאָר קצוצי פאה מיינט פאה מען רעדט ניט וועגן דעם מדבר, פאה אָדער פאת העולם, מען רעדט וועגן דער פאה פונעם גוף. און וואָס איז די פאה פונעם גוף? זײַן קצה, דאָס איז די מילה, איינס פון די פאות פונעם גוף. און זיי זײַנען קצוצי פאה, מיינט אויך זיי זײַנען נימולים, דאָס איז בני קדר און בני ישמעאל. איז ער זאָגט וועגן זיי און וועגן אַלעמען בעצם, זיי אַלע אויף אַלעמען וועט פוקד זײַן דער הייליקער באשעפער. און כל ישראל אַפילו אַז זייער מילה איז אַ מער פולשטענדיקע מילה, ווײַל זיי טוען אויך מילה און פריעה, פונדעסטוועגן, אָבער נאָך אַלץ איז זיי דאָ אַן עורלת הלב, און דעריבער אויף דעם דאַרף מען פוקד זײַן אויף זיי. דער מלבי"ם פאַרטײַטשט אַז די סמיכות פונעם דאָזיקן פסוק צום קומעדיקן פסוק קומט בעצם צו זאָגן, דעם קומעדיקן פסוק וועלן מיר אפשר שוין דערמאָנען, דאָס איז דער אָנהייב פונעם קומעדיקן פרק, אַז השם וואָרנט אל דרך הגויים אל תלמדו ומאותות השמיים אל תחתו כי יחתו הגויים מהמה. זאָגט דער מלבי"ם, מיר זעען אַז די אצטגנינים פלעגן זאָגן אַז נבוכדנצר וועט געוועלטיקן אויף די ערלים, ניט אויף די מולים. דאָס איז געווען זייער אילוזיע. זאָרג זיך ניט. און מיר האָבן שוין גערעדט עטלעכע מאָל אַז תמיד די נביאי שקר פלעגן זיי תמיד באַרויִקן. תמיד פלעגן זיי זאָגן דער שונא וועט ניט קומען, תמיד פלעגן זיי זאָגן דער בית המקדש וועט אונדז באַשיצן, תמיד פלעגן זיי זיי באַרויִקן דער הייליקער באשעפער האָט ליב זײַן פאָלק און דער הייליקער באשעפער וועט אויף זיי היטן און זיי ראַטעווען. תמיד איז דאָס געווען זייער דרך כדי צו צעלאָזן און מבטל זײַן די ווערטער פון די נביאים. ווען די נביאים האָבן דערוועקט צו תשובה, האָבן די נביאי שקר תמיד אײַנגעשלעפערט דאָס פאָלק, זיי באַרויִקט אַז מען דאַרף ניט חושש זײַן און מען דאַרף ניט זיך אומקערן אין תשובה און מען דאַרף זיך ניט דערשרעקן פון אַלערליי אַפּאָקאַליפּטישע פאָראויסזאָגונגען וואָס תמיד די רבנים האָבן ליב צו שרעקן און גוג ומגוג און נאָך, לאָז, מען דאַרף ניט, עס וועט זײַן בסדר, עס וועט זײַן בסדר, און מיר האָבן אַ וווּנדערלעך פאָלק און אונדזער יוגנט איז פּרעכטיק און אַלץ איז בסדר, אַלץ איז בסדר. שוין דעמאָלט זײַנען געווען מיטלען פון תקשורת. על כל פנים, זאָגט דער מלבי"ם, דער דרך פון זייער באַרויִקונג איז געווען, נבוכדנצר קען ניט שאַטן די מענטשן וואָס זײַנען מולים, ער וועט שאַטן בלויז די ערלים. זאָרגט אײַך ניט, ער וועט אײַך ניט שאַטן. אויף דעם קומט ער און זאָגט זיי, זאָלט איר וויסן נאום השם אַז ער וועט פוקד זײַן אויף מולים און אויף ערלים. און אויב דו טענה'סט אָבער מיר זײַנען דאָך מולים, זאָגט ער וואָס איז ווערט מולים אויב איר זײַט ערלים, ערלי לב? איז אײַער מילה ווי וועט זי אײַך ראַטעווען אויב נאָך אַלץ אַן עורלת הלב האָט איר? און דעריבער זאָגט ער גלייבט ניט די ווערטער פון די אצטגנינים, ווײַל טאַקע בסוף של דבר וועט קומען נבוכדנצר און אַזוי וועט ער טאָן.