פרק ח' פסוק י"ג, דאָס איז די הפטרה פון תשעה באב, די הפטרה פון אסוף אסיפם. אסוף אסיפם נאום השם, אין ענבים בגפן ואין תאנים בתאנה והעלה נבל ואתן להם יעברום. דער אסוף אסיפם דריקט שוין אויס דעם עונש. און דער עונש קומט נאך אלץ וואָס מיר האָבן געזען פריער. הקשבתי ואשמע לוא כן ידברו, אין איש נחם על רעתו לאמור מה עשיתי, און מיר האָבן געזען אז דאָס פאָלק האָט נישט געוואוסט די משפטים פון השם. נאָכדעם וואָס ער באַשרייבט די גרויסע מרידה וואָס איז געווען אין עם ישראל, באַשרייבט ער יעצט וואָס וועט זיין דער עונש.
וואָס איז דער אויסדרוק אסוף אסיפם? דער רד"ק דערקלערט אז ביידע זענען פון לשון כליה. אסוף אסיפם מיינט פון לשון ואספת נפשך, יסופו, דאָס הייסט זיי וועלן ווערן פאַרלענדט, אַלץ וועט אויסגיין. אין אַ פולשטענדיקע כליה, ביז מען וועט נישט געפינען קיין ענבים אויף דעם גפן און נישט קיין תאנים אויף דעם תאנה. פאַרוואָס האָט ער דווקא געגעבן די צוויי ביישפילן? זאָגט דער רד"ק ווייל דאָס זענען די צוויי מיני פירות וואָס מענטשן פלעגן זיי מער פון אַלעס אויפציען. דאָס זענען געווען די פירות וואָס מענטשן האָבן זיך אַ סך מיט זיי באַנוצט, און טאַקע ביי חז"ל זעט מען אַ סך דעם ענין פון די ענבים און די תאנים. און ביי אַ ברכה שטייט איש תחת גפנו ותחת תאנתו, און ביי אַ קללה שטייט יאכל גפנך ותאנתך. דאָס הייסט מיר פאַרשטייען אז דאָס איז געווען גערעכנט דער עיקר פון זייער עסן און דער עיקר פון די געוויקסן וואָס זיי פלעגן אויפציען. אַזוי זאָגט ער אז עס וועט קומען דער מצב פון אסוף אסיפם, פון אַ פולשטענדיקע כליה, ביז עס איז נישטאָ קיין ענבים אויף דעם גפן און נישט קיין תאנים אויף דעם תאנה, און והעלה נבל, אַפילו די בלעטער וועלן פאַרוועלקן פאַר זייער צייט, אַלץ כדי צו ווייזן די גרויסקייט פון זייער שלעכטס. ואתן להם יעברום. וואָס איז ואתן להם יעברום? דאָס וואָס איך האָב זיי געגעבן די רוב פירות, וועט אַוועקגיין פון זיי דורך די שונאים וואָס וועלן אויפעסן אַלע זייערע פירות. אַזוי אַרום איז יעברום ווי יעברו מהם. אַזוי דערקלערט דער רד"ק.
דער מלבי"ם דערקלערט אָבער, אז אין אסוף אסיפם, זאָגט דער מלבי"ם, זענען דאָ צוויי אויסדרוקן. דער ערשטער, זאָגט דער מלבי"ם, איז האסוף פון לשון אסיפה. און אסיפם איז פון לשון כליה, ווי יסופו ויעברו, לא יסוף מזרעם. אַלזאָ ווען ער זאָגט אסוף אסיפם, מיינט עס אז דער אייבערשטער זאָגט כביכול, און דאָ וועלן מיר אפשר שוין געבן אַ הקדמה, זאָגט דער מלבי"ם אז אין די קומענדיקע פסוקים וועלן מיר זען אַ מין דו-שיח. און דעריבער קען מען אין דעם זעלבן פסוק זען עטלעכע וואָס רעדן. אין איין שטאַפל רעדט השם, אין איין שטאַפל רעדט דער נביא, אין איין שטאַפל רעדט דאָס פאָלק, ווייל עס איז דאָ אַ מין פראָצעס פון אַ דו-שיח פון פראַגע און ענטפער. און דעריבער אין אָנהייב זאָגט ער אז דאָס איז דבר השם. דער אייבערשטער זאָגט אסוף אאסוף אותם, דאָס איז דער פירוש. דער ערשטער האסוף איז לשון אסיפה. און די אסיפה, זאָגט דער אייבערשטער, פאַרוואָס וועל איך זיי אײַנזאַמלען? ווייל אסיפם. ווייל איך וויל מאַכן מיט זיי אַ כליה. און דאָס וואָס מיר האָבן דערקלערט אז דער צווייטער אסיפם איז פון לשון יסופו, פון לשון סוף, פון לשון כליה. אַלזאָ איך וועל זיי אײַנזאַמלען כדי זיי צו פאַרלענדן. דאָס איז אסוף אסיפם.
דאָס פאָלק טענהט הרי אין ענבים בגפן, אין תאנים בתאנה, מיר האָבן נישט קיין עסן צו באַרואיקן אונדזער נפש. זאָגט זיי השם, ואתן להם יעברום. ווי וועל איך זיי געבן ענבים און תאנים? זיי זענען דאָך עובר אויף די מצוות וואָס איך האָב זיי באַפוילן. דאָס איז דער ואתן להם יעברום. עס קומט אַרויס אַלזאָ אז מיר האָבן דאָ דריי ביאורים אין ואתן להם יעברום. איין ביאור ווי דער מלבי"ם זאָגט, איך האָב זיי דאָך באַפוילן די תורה, ואתן להם, איך האָב זיי געגעבן מיין תורה און זיי זענען אויף איר עובר געווען. אַלזאָ וואָס טענהן זיי אז עס איז נישטאָ קיין עסן, נישטאָ קיין שפע, נישטאָ קיין פרנסה? די תורה וואָס איך האָב דיר באַפוילן ביסטו אויף איר עובר געווען, ואתן להם יעברום. אַלזאָ וואָס טענהן זיי אין ענבים בגפן וכולי? אַ צווייטער פירוש, ואתן להם, איך האָב זיי געגעבן ענבים און תאנים, אָבער ווער באַקומט עס צום סוף? די אומות וואָס וועלן זיי איבערפירן צו אַן אַנדער לאַנד. די אומות וואָס וועלן זיי גלות מאַכן צו אַן אַנדער לאַנד, זיי זענען די וואָס האָבן גענומען די ענבים און די תאנים. דו פרעגסט אין ענבים בגפן ואין תאנים בתאנה? ואתן להם, איך האָב עס געגעבן די אומות וואָס מאַכן זיי פון דאָרט גלות, ואתן להם יעברום. אָדער אין דעם דריטן ביאור איז דאָס אויף דעם זעלבן וועג, אָבער ער דערקלערט, היות ווי זיי האָבן נישט וואָס צו עסן, ואתן להם, איך וועל זיי געבן אומות וואָס וועלן זיי גלות מאַכן. דאָס איז דער ואתן להם יעברום. וואָס וועל איך זיי געבן? לויט דעם איז עס נישט די ענבים און די תאנים וואָס איך וועל געבן די אומות וואָס מאַכן זיי גלות, נאָר די כוונה איז איך וועל געבן דעם פאָלק וואָס האָט נישט וואָס צו עסן, די אומות וואָס וועלן זיי גלות מאַכן.
אויף וואָס זיצן מיר? האספו ונבוא אל ערי המבצר ונדמה שם, כי השם אלוהינו הדימנו וישקנו מי ראש כי חטאנו להשם. זאָגט דער מלבי"ם אז דאָ זענען די ווערטער פון דעם פאָלק. און דאָס פאָלק זאָגט אויף וואָס זיצן מיר? דאָס פאָלק, מיר האָבן דאָך געזען אז זיי זאַמלען זיך אײַן, אסוף אסיפם האָט דער מלבי"ם דערקלערט אז עס וועט זיין אַן אסיפה, דאָס פאָלק וועט זיך אײַנזאַמלען צווישן זיך. און זיי זאָגן אויף וואָס זיצן מיר, דאָס מיינט פאַרוואָס זענען מיר רואיק אויף אונדזערע שמורים? פאַרוואָס טוען מיר נישט עפעס אַ פעולה צו גרייטן אַן עצה פאַר אַ מלחמה? און דעריבער זאָגן זיי האספו ונבוא אל ערי המבצר. מיר וועלן גיין צו די ערי המבצר כדי אז פון דאָרט, פון די ערי המבצר, וועלן מיר קעמפן קעגן דעם שונא. און דאָס איז אַלעמאָל געווען זייער וועג, ווען זיי האָבן זיך געוואָלט פאַרטיידיקן קעגן דעם שונא, פלעגן זיי גיין צו אַ עיר מבצר, אַ שטאָט וואָס איז אַרומגערינגלט מיט אַ חומה, אַ אָרט וואו מען קען זיך פאַרטיידיקן, און דורך דעם קען מען פון דאָרט קעמפן.
זאָגט זיי דער נביא, מיינט איר אז דאָרט וועט איר האָבן אַ הצלה? ונדמה שם. זאָגט זיי דער נביא, מיינט איר אז פון דאָרט, פון יענעם אָרט, וועט איר קענען טאָן עפעס? ונדמה שם, אין יענעם אָרט וועט איר זיין שטום און שטיל. און דער טעם איז דאָך פשוט, ווייל אויב עס וואָלט געווען אַ חסרון פון כח און עצה, איז ביסטו גערעכט, טראַכט אויף עצות ווי אַזוי צו האַנדלען. אָבער היות ווי דאָס איז נישט דער ענין, ווי דער נביא זאָגט תיכף, כי השם אלוהינו הדימנו. ווער האָט אונדז געמאַכט שטום אַז דו פרעגסט אויף וואָס זיצן מיר? דאָס איז פון השם אלוהינו. השם אלוהינו הדימנו, ער האָט אונדז געמאַכט צו אבלים און שטום, און אַנשטאָט וואָס מען דאַרף שטרעקן די אבלים אַ כוס תנחומים, זאָגט דער נביא, נאָך אַ מער וישקנו מי ראש. נאָך האָט ער אונדז געטרונקען מי ראש, און דאָס היות ווי חטאנו להשם. וואָס איז מי ראש? מי ראש, ראש איז געווען אַ געוויסע גראָז, וואָס דאָס גראָז איז געווען פאַרסמט, אַ סם המוות, און ווען מען פלעגט אַרויסקוועטשן פון אים דעם זאַפט, האָט מען דאָס אָנגערופן מי ראש. די כוונה איז ווי מי רעל. וישקנו מי ראש. דער תרגום דערקלערט ואשקינא כס דלווט, אַ כוס פון קללות, רעות כרישי חיוון, רישי חיוון מיינט ווי ראשי פתנים. די כוונה וישקנו מי ראש איז ווי ארס פון שלאַנגען.
קווה לשלום ואין טוב, לעת מרפא והנה בעתה. דאָס פאָלק זאָגט קווה לשלום, עס איז דאָך ראוי צו האָפן אויף שלום, אַלזאָ פאַרוואָס אין טוב? זאָגט זיי דער נביא, לעת מרפא והנה בעתה. עס וואָלט געווען ראוי צו האָפן אויף אַ צייט פון רפואה, אַלע די צרות זענען דאָך געווען אויסן צו ברענגען אײַך צו אַ רפואה. עס וואָלט געווען ראוי צו האָפן אויף אַ צייט פון רפואה אז איר זאָלט טאָן תשובה. והנה בעתה, און מיר זעען אַז אַנשטאָט זיי זאָלן טאָן תשובה זענען זיי נאָך מער אויסגעשלאָגן, זיי האַלטן זיך אָן אין זייער שלעכטס און האַלטן זיך אָן אין זייער קלקול. אַלזאָ ביז דו פרעגסט מיך פאַרוואָס איז נישטאָ קיין שלום, וועל איך דיך פרעגן פאַרוואָס איז נישטאָ קיין תשובה? פאַרוואָס פאַרריכט איר נישט אײַערע מעשים?
מדן נשמע נחרת סוסיו, מקול מצהלות אביריו רעשה כל הארץ, ויבואו ויאכלו ארץ ומלואה, עיר ויושבי בה. מדן נשמע. פאַרוואָס דערמאָנט ער דן? דערקלערט דער רד"ק ווייל דן איז אין דעם עק פון לאַנד. און ער וויל דיר זאָגן אז שוין פון עק לאַנד הערט מען די כרפונג פון זיינע פערד, מען קען שוין הערן אַלע די פערד וואָס זענען שוין אין דעם עק לאַנד. דער תרגום יונתן זאָגט אז דאָס איז נישט סתם מדן, נאָר עס קומט אויסצודריקן אַ קלקול וואָס איז געווען אין דן. על דפלחנו לעגלא דבדן. אויף דעם וואָס זיי האָבן געדינט דעם עגל וואָס אין בדן, אַלזאָ פון דאָרט האָט זיך געעפנט די שלעכטס, פון דאָרט האָט זיך געעפנט די צרה. היות ווי זיי האָבן געדינט דעם עגל אין בדן, דעריבער מלך במשרייתיה בחילוותיו, וועט ער אויף זיי אַרויפגיין און זיי גלות מאַכן. וואָס איז נחרת סוסיו? זאָגט דער רד"ק די כוונה עטישת סוסיו. דאָס ניסן פון די פערד הייסט נחירה, ווייל דאָס גייט אַרויס פון די נאָזלעכער. מקול מצהלות אביריו רעשה כל הארץ. וואָס זענען מצהלות אביריו? דאָ זענען דאָ צוויי ביאורים. איין ביאור גייט צוריק אויף די פערד. די פערד, די אבירים. מקול מצהלות האבירים, ווער זענען דאָס? די פערד, די אבירים, רעשה כל הארץ. ער ברענגט דעם תרגום יונתן פון וועלכן עס פאַרשטייט זיך אז דאָס איז פון קול פסיעות גיבוריו, דאָס גייט צוריק אויף די גיבורים. דאָס הייסט, ווען זיי פלעגן אַרויסגיין צו אַ קרב, האָבן די גיבורים אַרויסגעלאָזט אַ קול צוחה און אַ קול פון קרנות, און האָבן געמאַכט אַ רעש כדי צו דערמוטיקן די קעמפער אז זיי זאָלן גיין מיט זייער גאַנצן כח. אַלזאָ מקול מצהלות אביריו, לויט דעם ערשטן ביאור זענען דאָס די פערד, לויט דעם צווייטן ביאור מיינט עס די אבירים וואָס רײַטן אויף די פערד, פון זייערע צוקלינגען האָט אַ ציטער גענומען די גאַנצע ערד.
דער מלבי"ם דערקלערט אז דער ערשטער חלק פון דעם פסוק זענען די ווערטער פון דעם פאָלק. און דאָס פאָלק קומט און טענהט מדן נשמע נחרת סוסיו, ווי אַזוי איז דאָס מעגלעך? יעקב, ווען ער האָט געבענטשט זיינע קינדער, האָט ער זיי געזאָגט יהי דן נחש עלי דרך, שפיפון עלי אורח, הנושך עקבי סוס ויפול רוכבו אחור. די בני דן זענען געווען מלומדי מלחמה און זיי האָבן געוואוסט ווי אַזוי צו קעמפן מיט די פערד-רײַטער. זיי האָבן געוואוסט ווי אַזוי צו שלאָגן די פערד אַזוי אַז ויפל רוכבו אחור. דאָס איז געווען די מומחיות פון די בני דן. און דעריבער איז דן אויך געווען דער מאסף פאַר אַלע די מחנות. ווייל געוויינטלעך, די פערד-רײַטער, וועמען שלאָגן זיי? די וואָס זענען פאַרבליבן פון הינטן, די וואָס שלעפן זיך נאָך, די נחשלים בך אחריך, זיי זענען די ערשטע וואָס די רודפים אויף די פערד שלאָגן. אַלזאָ דן איז געווען דאָרט, צום סוף, כדי צו היטן די וואָס זענען פאַרבליבן פון הינטן. און פאַרוואָס? ווייל די וואָס זענען פאַרבליבן פון הינטן, ווער וואָלט זיי כאַפן? די פערד-רײַטער. און דן איז געווען אַ מומחה צו קעמפן קעגן די פערד-רײַטער. דן איז געווען אַ מומחה ווי אַזוי צו בײַסן די פיאַטעס פון די פערד און אַראָפּצואוואַרפן דעם רײַטער. זיי זענען געווען מלומדים אין דער דאָזיקער מלחמה. אַלזאָ אויף דעם קומט און וואונדערט זיך דאָס פאָלק, ווי איז מעגלעך אַז יעצט האָט זיך איבערגעדרייט דאָס ראָד, אז די כרפונג פון די פערד פון דעם שונא הערט זיך דווקא פון דן? און עס איז דאָרט נישטאָ די אנשי דן וואָס זענען אַזוי מומחה אין קעמפן קעגן פערד, ווי אַזוי האָבן די אנשי דן זיך נישט אַנטקעגנגעשטעלט? און דווקא פון דן הערט מען די כרפונג פון די פערד, מקול מצהלות אביריו רעשה כל הארץ, און זיי קומען אויך אַרײַן אין דעם לאַנד גופא, ויאכלו ארץ ומלואה, עיר ויושבי בה, אַלזאָ ווי איז מעגלעך אַז די בני דן האָבן נישט פאַרשטעלט דעם וועג פון די דאָזיקע שונאים שוין אין אָנהייב וועג?
כי הנני משלח בכם נחשים צפעונים אשר אין להם לחש ונשכו אתכם נאום השם. הנני משלח בכם נחשים צפעונים. וואָס זענען נחשים צפעונים? זאָגט רש"י, חז"ל זאָגן אז דער נחש ווערט צום סוף פון 70 יאָר אַ צפע. וואָס מיינט עס אז ער ווערט אַ צפע? זיינע אויערן פאַרשטאָפּט ער כביכול, דאָס הייסט ער איז נישט מסוגל צו הערן, און דעמאָלט קען מען נישט האַנדלען קעגן אים. עס איז באַוואוסט אַז אין זייער צייט איז געווען אַ חבר חבר. חבר חבר איז געווען אַ מענטש וואָס האָט געוואוסט צו לאָזן הערן קולות צו די שלאַנגען כדי דורך דעם מצליח צו זיין זיי אײַנצוזאַמלען אָדער איבער זיי צו הערשן. דאָס הייסט חבר חבר. ער האָט אויך געוואוסט זיי צו פאַרבינדן, אײַנצוזאַמלען פילע שלאַנגען מיט זיין קול. אָבער עס איז דאָ אַ שטאַפל וואו דער נחש פאַרלירט די שמיעה. און דאָס איז וואָס חז"ל זאָגן אז צום סוף פון 70 יאָר ווערט ער אַ צפע. און דער צפע וועט נישט צוהערן צו קיין חבר וואָס מלחש איז אין זיין אויער. און דעמאָלט ממילא איז ער, ווי מען זאָגט, אַרויס פון שליטה. און דאָס איז וואָס עס שטייט כמו פתן חרש יאטם אוזנו. דאָס הייסט אַז זיינע אויערן פאַרשטאָפּן זיך. דאָס איז דער וואָס קומט צום עלטער אין וועלכן ער ווערט אַ צפע. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, דאָס זענען נחשים אשר אין להם לחש. וואָס איז אשר אין להם לחש? אַז עס נוצט זיי נישט קיין לחש. דאָס זענען שלאַנגען וואָס מען קען שוין נישט איבער זיי הערשן. און דעריבער זאָגט ער כביכול, איך שיק אײַך אַ שונא וואָס אויף דעם שונא איז נישטאָ קיין תרופה.
דער מלבי"ם דערקלערט אז דאָ איז דאָס בעצם דער ענטפער פון השם. דאָס פאָלק וואונדערט זיך מדן נשמע נחרת סוסיו, ווי איז מעגלעך, דן איז דאָך אַלעמאָל געווען אַ מומחה צו קעמפן קעגן די שונאים וואָס קומען אויף פערד? און ווי איז מעגלעך אַז יעצט הערט מען פון דן די כרפונג פון די פערד? ענטפערט זיי דערויף דער אייבערשטער, כי הנני משלח בכם נחשים צפעונים. דאָס וואָס איר מיינט אַז דן איז ענלעך צו אַ נחש, זאָגט זיי דער אייבערשטער, יעצט איז עס געוואָרן פאַרקערט. איך שיק אין אײַך די שלאַנגען. דן איז דער נחש צו קעמפן קעגן די שונאים? זאָגט זיי השם, יעצט איז דאָס פאַרקערטע ריכטיק. עס וועט קומען דער שונא וואָס איז ווי אַ נחש, און זיי זענען שווערער פון שלאַנגען, און זיי וועלן אײַך בײַסן. נישט ווי דן וואָס דן פלעגט בײַסן די פערד, ווי אַ נחש ווי מיר האָבן פריער געזען וואָס בײַסט די פיאַטעס פון די פערד. דאָ הנני משלח בכם נחשים צפעונים אַז זיי וועלן אײַך בײַסן. אַז זיי וועלן אײַך בײַסן, און דעמאָלט קומט בעצם אַרויס אַז מיר זענען אַרויס פון גוטס צו שלעכטס און מידה כנגד מידה.
מבליגיתי עלי יגון, עלי ליבי דווי. מבליגיתי, רש"י דערקלערט אז דאָס איז פון לשון הבלגה. דאָס הייסט זיך אײַנהאַלטן, זיך שטאַרקן. אויב איך האָב געזאָגט איך וועל זיך אײַנהאַלטן, איך וועל זיך שטאַרקן איבער מיין יגון, אָבער איך קען נישט, ווייל עלי ליבי דווי. ליבי, דווי איז פון לשון ווייטאָג. מיין הארץ טוט וויי ווען עס ווייסט די שלעכטע נבואות וואָס וועלן זיין אין דער צוקונפט. אַלזאָ אויב איך האָב געטראַכט אפשר וועל איך זיך אײַנהאַלטן, קען איך נישט, ווייל פון מיין אינעווייניק אַנטפּלעקן זיך מיר די שווערע נבואות אויף דעם וואָס וועט זיין, און אין אַזאַ מצב איז נישט שייך זיך אײַנצוהאַלטן.
דער מלבי"ם דערקלערט אז דאָ זענען דאָס די ווערטער פון דעם פאָלק. אז דאָס פאָלק זאָגט בעצם, אויב אַזוי זעען מיר אז דאָס וואָס מיר האָבן געטראַכט דאַרף נאָך אַ ביסל אַ שטאַרקן, מען דאַרף נאָך אַ ביסל זיך שטאַרקן איבער דעם יגון, עס איז דאָ אַ תקווה, איך זע אז דאָס איז נישט פון אַ קלאָרער בליק אויף דער מציאות. נאָר אַדרבה, דאָס איז פון דעם וואָס מיר זענען אין גאַנצן ווי אַ חולה וואָס זיין הארץ איז דווי אויף אים. וואָס איז דער פירוש? מיר ווייסן אַז ווען אַ מענטש, ווי איינער האָט אַמאָל געזאָגט, וואָס איז דער חילוק צווישן אַ מענטש וואָס פאַלט פון דעם צענטן שטאָק צו אַ מענטש וואָס פאַלט פון דעם ערשטן שטאָק? פון דעם צענטן שטאָק איז אַהההה בום. פון דעם ערשטן שטאָק איז בום אַהההה. שיין, אַלזאָ דאָס הייסט אַז פון דעם צענטן שטאָק איז ווייניקער געפערלעך, ריכטיק? ווייל פון דעם צענטן שטאָק זעט איר אַ מענטש האָט באַקומען אַ קלאַפ, ער שרייט נישט. ריכטיק? ער שרייט נישט. אַלזאָ עס איז ווייניקער געפערלעך, ריכטיק? וואָס איז דער פירוש? מיר פאַרשטייען אַז ווען עס איז דאָ אַ חולה, אַ פיגוע השם יצילנו, אַ מלחמה, פון וועלכן זאַך עס איז, אַ שאָדן, אַ תאונה השם יצילנו. אויב דער חולה איז נאָך ביי דעם באַוואוסטזיין, אויב מען קען נאָך מיט אים רעדן, איז דאָ אַ סיכוי. און מען זאָגט דיר אַלעמאָל רעד מיט אים, רעד מיט אים ער זאָל נישט פאַרלירן דאָס באַוואוסטזיין. ווייל אויב ער פאַרלירט דאָס באַוואוסטזיין איז דאָס אַ מצב וואָס נאָכדעם איז שווער אים צוריקצוברענגען. און בעצם האָט דער אייבערשטער באַשאַפן אין מענטשן אַ מעכאַניזם אַז אין אַ געוויסן שטאַפל, ווען ער קען נישט אויסהאַלטן דעם ווייטאָג, ווערט אַ ניתוק. און דער ניתוק איז בעצם דאָס פאַרלירן דאָס באַוואוסטזיין, ווייל אויב נישט, טראַכט אַ מענטש וואָס איז אין שרעקלעכע און ריזיקע ווייטאָגן און ער פאַרלירט נישט דאָס באַוואוסטזיין, טראַכט אַז ער קען ווייטער לײַדן און דאָס לײַדן איז שרעקלעך. אָבער דאָס פאַרלירן דאָס באַוואוסטזיין איז אַן עדות אויף דעם קריטישן מצב אין וועלכן דער מענטש געפינט זיך. דאָס הייסט ער איז שוין נישט מסוגל אויסצוהאַלטן דעם ווייטאָג, ער פאַרלירט שוין דאָס באַוואוסטזיין. עס קומט אַלזאָ אַרויס אַז דאָס מבליגיתי עלי יגון, דאָס וואָס איך האָב זיך געשטאַרקט איבער דעם יגון און זיך געשטאַרקט און געטראַכט אז עס איז דאָ אַ תקווה, און היות ווי אַזוי האָסטו נישט געהערט פון מיר קיין קול זעקה, פאַרשטיי איך אז דאָס נעמט זיך נישט פון אַ שטאַרקן און אַ דערוואַרטן אַ בעסערע צוקונפט, ווי איך האָב געזאָגט אַ קלאָרער בליק אויף דער מציאות, נאָר פונקט פאַרקערט. עס ווייזט אַז איך בין געוואָרן ווי אַ חולה וואָס האָט פאַרלוירן דאָס באַוואוסטזיין. עס ווערט מיר קלאָר אַז דאָס נעמט זיך נישט פון אַ שטאַרקן און אַ דערוואַרטן אַ בעסערע צוקונפט... נאָר פונקט פאַרקערט, עס ווייזט אַז איך בין געוואָרן ווי אַ חולה וואָס האָט פאַרלוירן דאָס באַוואוסטזיין.
אַזוי אַז עלי ליבי דווי. איך בין שוין ווי אַ חולה וואָס זיינע געפילן, זיינע הרגשות זענען אין גאַנצן אויסגעגאַנגען און ממילא פילט ער שוין נישט אַלץ וואָס קומט מיט אים פאָר. פון דאָ נעמט זיך די הבלגה. און בעצם קומט אַרויס אַז הבלגה קען זיין אַ מאָל פון אַ שטאַרקן, און קען זיין אַ מאָל פון דעם פאַרלירן אַלע חושים. אַלזאָ וואָס? אַלזאָ דאָס איז אַ מענטש וואָס האַלט זיך אײַן, אַלזאָ ער טוט קיין שום פעולה נישט.
הנה קול שוועת בת עמי מארץ מרחקים, ההשם אין בציון, אם מלכה אין בה? מדוע הכעיסוני בפסיליהם בהבלי נכר? איידער מיר דערקלערן דעם פסוק, אפשר קודם כל אַ דקדוק-הערה. דער שם השם, ווי באַוואוסט, קען מען אים לייענען א-ד-ו וכולי, און מען קען מיט אַ נחיקער אל"ף. איך וועל נישט זאָגן דעם שם השם, איך וועל זאָגן אדוני. און טאַקע איז דאָס דאָס זעלבע מבחינת דקדוק, ווייל אויך ביי אדוני איז דאָס פונקט דאָס זעלבע. איך קען זאָגן צום ביישפיל מאדוני, שאדוני, לאדוני. און איך קען זאָגן צום ביישפיל כאדוני, לאדוני, מדוני... האדוני, זייט מוחל. זייט מוחל, ב', באדוני. און איך וועל דערקלערן. לייגט מערק, אַלזאָ דער כלל איז אַזאַ: משה וכלב. דאָס איז אַ באַוואוסטער און פאַרשפרייטער כלל. און דער כלב איז בעצם מכניס און משה מוציא. דאָס הייסט, דער סימן איז כביכול משה הוציאנו ממצרים און כלב הכניסנו לארץ.
און דער סימן איז צו וויסן צי די אל"ף איז נחה אָדער נישט, איז אויב עס הייבט זיך אָן מיט די אותיות משה אָדער עס הייבט זיך אָן מיט די אותיות כלב. אויב עס הייבט זיך אָן מיט די אותיות משה, אַרטיקולירן מיר עס מוציא. מען לאָזט אַרויס די אל"ף ווי געהעריק. משה מוציא. דעריבער וועל איך זאָגן מאדוני, איך וועל זאָגן שאדוני, האדוני. לעומת זאת, ווען עס רעדט זיך פון די אותיות כלב, איז כלב מכניס, ער איז מכניס און פאַרשלינגט די אל"ף. איך וועל זאָגן כאדוני. אין כאדוננו, מיר זאָגן נישט אין כאדוננו, אין כאדוננו, אין כמלכנו, אין כמושיענו. אַלזאָ מיר וועלן זאָגן לאדוני, יאָ? באדוני. און אַזוי באדוני אל תמרודו וכולי. דאָס הייסט אז ביי די דאָזיקע אותיות אַרטיקולירט מען נישט די אל"ף. און לייגט מערק אַגב אַז אַ סך טועה זיך אין דעם. חזקו ויאמץ לבבכם כל המייחלים לאדוני. און דאָס איז אַ פולשטענדיקע טעות, דאָס כל המייחלים איז לאדוני. מען דאַרף זאָגן לאדוני. און נישט לא לא... די אל"ף איז דאָרט נחה.
לייגט מערק, עס איז דאָ אַ מסורה. די מסורה איז בעצם דאָס וואָס אָרדנט אונדז די אַרטיקולאַציעס אין יעדן אָרט, וויפל מאָל יעדע זאַך קומט פאָר. און דער מנחת שי איז בדרך כלל דער וואָס איז גערעכנט דער דקדקן וואָס ברענגט די מסורה. ביי אונדז ביי די ספרדים זענען געווען אַ סך בעלי מסורה, עס איז געווען די מחברת התיג'אן, עס איז געווען דער רד"ק, עס איז געווען מכלול, עס זענען געווען אַ סך ספרים פון מסורה. ביי די חכמי אשכנז איז דער מער מקובל געווען דער מנחת שי. און ער ברענגט דאָס וואָס עס שטייט דאָ, ההשם אין בציון, לאָמיר זאָגן האדוני אין בציון פאַרן ענין, אַלזאָ די ה"א איז לכאורה פון די אותיות משה, אַלזאָ וואָלט מען געדאַרפט זאָגן האדוני אין בציון. אַזוי לכאורה דאַרף מען זאָגן ביי דעם שם השם. אָבער למעשה אין דער מסורה שטייט אַזוי: כל לשון אדנות עם משה מפיח. מפיח מיינט מוציא, מען אַרטיקולירט די אל"ף. בר מן חד, ההשם אין בציון. אַזוי ברענגט ער פון ספר מכלול, אַז ההשם אין בציון זאָגט מען דאָ נישט האדוני אין בציון, נאָר הדוני אין בציון. כביכול אָן... די אל"ף איז נחה נישט לויט די כללים פון דקדוק, אַלזאָ דאָ איז עס יוצא דופן פון גאַנצן תנ"ך. גוט, נאָך דעם שיעור אין דקדוק, לאָמיר יעצט לערנען דעם פסוק.
הנה קול שוועת בת עמי. עס זענען דאָ דריי ביאורים ווי צו דערקלערן ווער איז דאָ דער וואָס רעדט. רש"י דערקלערט אז דאָ רעדן מיר וועגן עם ישראל אין דער צוקונפט. און דער נביא, אַלס פאַראַפראַז, באַשרייבט, איך הער דאָך יעצט דעם גאַנצן עם ישראל וואָס שרייען פון די ערטער פון זייער גלות. וועלכע ערטער פון גלות? זיי זענען דאָ. יאָ, אָבער דער נביא וויל דיר באַשרייבן, איר הערט נישט צו וואָס איך זאָג, זאָלט איר וויסן אז דאָס איז וואָס וועט זיין, און איך זע שוין די צוקונפט, איך הער אײַך שוין שרייען פון די ערטער פון אײַער גלות. הנה קול שוועת בת עמי, איך הער אַז אײַער סוף וועט זיין צו שרייען מארץ מרחקים. ההשם אין בציון, אם מלכה אין בה? דאָס הייסט פאַרוואָס, פון וואָס כח קומט דאָס אַלץ? השם איז דאָך נישטאָ אין ציון? דער אייבערשטער איז דאָ נישטאָ? אויב איר וועט זיך צוריקקערן צו אים אין תשובה, וועט השם אײַך אָננעמען. אַלזאָ פאַרוואָס דאַרף איך יעצט הערן אײַך שרייען מארץ מרחקים, ווי איך זע מיט מיינע גייסטיקע אויגן דאָס וואָס וועט אײַך זיין? אויף דעם טוט וויי דעם נביא'ס הארץ, ער באַשרייבט כביכול די צוקונפט.
דער רד"ק דערקלערט אז עם ישראל זענען יעצט די וואָס שרייען. און לאָמיר פאַרשטיין דעם קושיא. דער קושיא איז ווי אַזוי הנה קול שוועת בת עמי מארץ מרחקים? דער נביא איז דאָ, דאָס פאָלק איז דאָ. וואָס איז קול שוועת בת עמי מארץ מרחקים? זיי זענען נישט אין ארץ מרחקים. אַלזאָ ווי איז מעגלעך אַז דער נביא רעדט וועגן ארץ מרחקים? אַלזאָ רש"י זאָגט ער זעט די צוקונפט. דער רד"ק דערקלערט נישט. דער רד"ק דערקלערט קול שוועת בת עמי מארץ מרחקים, די כוונה איז נישט אַז מיין פאָלק שרייט ווען מיין פאָלק איז אין ארץ מרחקים. נישט. נאָר די כוונה איז קול שוועת בת עמי, די וואָס שרייען פון דער מורא פון דעם שונא וואָס קומט מארץ מרחקים. אַלזאָ עס איז נישט מיין פאָלק שרייט פון ארץ מרחקים, עס איז דער שונא קומט פון ארץ מרחקים. אַלזאָ קול שוועת בת עמי, מיין פאָלק שרייט אויף דעם שונא וואָס קומט מארץ מרחקים. און וואָס שרייען זיי און זאָגן? ההשם אין בציון, אם מלכה אין בה? ווי קען זיין אַז דער שונא וועט קומען אונדז אַטאַקירן? איז דער אייבערשטער דאָ נישטאָ? האָבן מיר נישט קיין מלך? השם'ס שכינה איז דאָך אין ציון, עס איז דאָ אַ מלך, אַלזאָ ווי וועט דער שונא קומען און הערשן? און דער אייבערשטער ענטפערט זיי, מדוע הכעיסוני בפסיליהם בהבלי נכר? ווי מיינען זיי געראַטעוועט צו ווערן דורך השם, זיי האָבן דאָך מיך דערצערנט מיט זייערע פסילים, זיי האָבן דאָך מיך דערצערנט מיט הבלי נכר, ווי מיינען זיי אַז זייער מלך וועט זיי העלפן נאָך די שלעכטע מעשים וואָס זיי האָבן געטאָן?
לויט דעם מלבי"ם, איז די ווענדונג דאָ, שוועת בת עמי מארץ מרחקים, רעדט טאַקע וועגן דעם פאָלק וואָס איז יעצט גלות אין ארץ מרחקים. ווי איז מעגלעך? דער נביא רעדט מיט דעם פאָלק און זיי זענען נאָך דאָ? זאָגט דער מלבי"ם ריכטיק, אָבער האָסט פאַרגעסן אז די צען שבטים זענען שוין אין ארץ מרחקים? זאָגט דער נביא, הנה קול שוועת בת עמי, די צען שבטים מארץ מרחקים. זיי, די צען שבטים וואָס זענען יעצט גלות אין זייערע לענדער, דאָ זאָגט דער אייבערשטער, איך הער, דאָס איז דבר השם לויט דעם מלבי"ם, זאָגט דער אייבערשטער איך הער דאָס קול שוועת פון די צען שבטים וואָס זענען אין ארץ מרחקים, מעבר לנהרי כוש, זיי וואַרטן אויף די גאולה, זיי וואַרטן אויף די ישועה. און ווען זיי הערן, נישט נאָר וואָס עס איז נישטאָ קיין ישועה, נאָר נאָך אַ מער אַז די שארית הפליטה וואָס איז דאָ פאַרבליבן, אויך זי גייט גלות ווערן, דאָס פאַרצווייפלט זיי אין גאַנצן, נעמט פון זיי יעדע תקווה. קול שוועת בת עמי וואָס אין ארץ מרחקים, וואונדערן זיך, וואָס, נישט גענוג וואָס מיר קערן זיך נישט צוריק, נאָר נאָך די פאַרבליבענע דאָ אויך זיי וועלן גלות ווערן? און דעמאָלט פרעגן זיי, ההשם אין בציון? אין ציון איז דאָך דער אָרט פון השם'ס שכינה, און דאָרט איז ראוי אַז זיי זאָלן האָבן אַ ישועה בדרך נס, איבערנאַטירלעך. און אַפילו אויב דו וועסט זאָגן אַז השם האָט זיי פאַרלאָזט, עס איז דאָ אַ הסתר פנים, אם מלכה אין בה? על כל פנים לויט דעם וועג פון נאַטור, זאָלן זיי קעמפן קעגן די שונאים און זיין געראַטעוועט דורך מלחמה. ענטפערט זיי השם, און דאָ איז דאָס בעצם מער-ווייניקער ווי דער רד"ק, מדוע הכעיסוני בפסיליהם? זאָגט זיי דער אייבערשטער, דער דאָזיקער עונש איז נישט צופעליק, דאָס איז מיט אַ פולער השגחה, ווייל הכעיסוני בפסיליהם, זיי האָבן פאַרביטן השם אויף אלוהים אחרים. און נישט נאָר דאָס, נאָר אויך האָט מיין פאָלק פאַרביטן זיין גאָט אויף אַ לא יועיל. דאָס הייסט, דאָס עצם וואָס דו האָסט פאַרביטן אויף עמעצן אַנדערש, איז דאָס שוין אַ גרויסע בגידה. לאָמיר עס דעפינירן אפשר מיט אַ ביישפיל, דאָס איז ווי אַ מענטש וואָס איז געווען נשוי צו אַ זייער באַזונדערער פרוי, גייט און נעמט אַן אַנדער באַזונדערע פרוי. אַלזאָ זיין פרוי וועט נישט פאַרלעצט ווערן. און זי וועט זיין נאָך מער באַזונדער פון איר, בסדר? אַלזאָ זי וועט נישט פאַרלעצט ווערן. זיכער וועט זי פאַרלעצט ווערן. און אויב ער וועט נעמען עמעצן אַ פולשטענדיקע נול, איז די פאַרלעצונג זיבן הונדערט מאָל, ריכטיק? מיך האָסטו פאַרביטן אויף אַזאַ איינער? דאָס הייסט לאָמיר פאַרשטיין אַז דאָס איז בעצם וואָס דאָ קומט דער פסוק זאָגן. זאָגט דער פסוק, זיי האָבן דאָך פאַרביטן השם אויף אלוהים אחרים, און דאָס איז שוין אַ עוון פלילי. און נאָך מער, בהבלי נכר? קינאוני בלא אל, כי הכעיסוני בהבליהם. נו יאָ, אויב וואָלסטו געזאָגט איך האָב גענומען עמעצן אַנדערש פון וועלכן איך האָב אַ תועלת, איז דאָס אויך אַ עוון. אָבער דו האָסט דאָך גענומען עמעצן אַנדערש אין וועלכן עס איז נישטאָ קיין שום כח, אַלזאָ נאָך בהבלי נכר? זאָגט זיי דער אייבערשטער, אויב אַזוי איז דער עונש מיט אַ פולער השגחה, דאָס איז נישט צופעליק, אַלזאָ איר די צען שבטים וואָס וואַרטן אויף די ישועה, זאָלט איר פאַרשטיין אַז נישט נאָר וואָס אײַער ישועה איז נישט נאָענט, נאָר די וואָס זענען נאָך דאָ, אויך זיי וועלן צוקונפטיק גלות ווערן.
עבר קציר כלה קיץ ואנחנו לא נושענו. לויט דעם מלבי"ם, איז דאָס אַ המשך פון די ווערטער פון די צען שבטים. און זיי זאָגן עס איז דאָך שוין אַריבער דער קציר און אויך אויסגעגאַנגען דער קיץ און מיר זענען נאָך נישט געראַטעוועט. מיר וואַרטן דאָך פילע טעג אויף די ישועה, און נאָך איז די ישועה נישט אָנגעקומען. דאָס הייסט, עס פּאַסט זייער גוט דאָס עדיין לא נושענו, אויב מיר רעדן וועגן עמעצן וואָס איז יעצט אין גלות. לויט די אַנדערע ביאורים, דאַרף מען מער פאַרשטיין וואָס איז עדיין לא נושענו. אָבער אויך זיי דערקלערן עס. רש"י דערקלערט, עבר קציר כלה קיץ, פון וועמען האָבן מיר געטראַכט צו ווערן געראַטעוועט? מיר האָבן זיך פאַרלאָזט אויף מצרים. מיר האָבן געטראַכט אַז אסיסי וועט אונדז העלפן. מיר האָבן געטראַכט אַז פרעה וועט אונדז ראַטעווען. מיר האָבן געוואַרט אויף די הילף פון מצרים. מיר האָבן דאָך געזען אַז אונדזער ישועה איז הבל. און דער נביא זאָגט זיי דאָך זאָלט נישט וואַרטן אויף די ישועה פון מצרים, דאָס איז ווי אַ ריר, אַ צעבראָכענער ריר, אַז ווען דו לענסט זיך אויף אים, גייט די צעבראָכנקייט פון דעם ריר אַרײַן און שטעכט און דורכלעכערט די האַנט. מיר האָבן געוואַרט אויף די ישועה פון מצרים. מיר האָבן געזאָגט לאָמיר אַריבערגיין דעם קציר, זיי זענען מסתמא יעצט פאַרנומען, עס איז דאָ אַ קציר, עס איז אַ סך אַרבעט אין פעלד, זיי זענען נאָך נישט פרײַ געוואָרן. איז אַריבער דער קציר אין אייר, און זיי זענען נאָך נישט געקומען. די צייט פון קיץ, האָבן מיר געזאָגט אפשר יעצט זענען זיי פאַרנומען, עס איז קיץ, דאָס אָפּשנײַדן די תאנים, מען פלעגט זיי טריקענען, עס איז אַ סך אַרבעט אין פעלד, ער האָט נישט קיין צייט צו שיקן אַ צבא. אָבער אויך כלה קיץ ואנחנו לא נושענו. די וואָס מיר האָבן געוואַרט אויף זייער הילף איז הבל, און צום סוף האָבן מיר געזען אַז אונדזער וואַרטן האָט זיך נישט גערעכטפאַרטיקט.
דער רד"ק דערקלערט אז דער קציר און דער קיץ זענען באַזונדערע צייטן אין וועלכע דער מענטש האָט אַ ישועה. זיי זענען זמני ישועה. און פאַרוואָס? ווייל דער קציר איז אַ צייט אַז דער מענטש האָט דעמאָלט אַ ישועה פון דער בצורת. סוף כל סוף איז דאָ ווייץ, איז דאָ עסן, נישטאָ, דאָס יאָר איז נישטאָ קיין בצורת, ברוך השם, עס איז דאָ אַ קציר. און דעריבער שטייט כשמחה בקציר. און אויך די צייט פון קיץ, דער מענטש פרייט זיך מיט די פירות וואָס ער האָט, אויך דאָס איז אַ צייט פון שמחה. ער קומט זאָגן כביכול בדרך משל, עס זענען דאָ צייטן וואָס זענען ראוי צו אַ ישועה, צו אַ שמחה, און די דאָזיקע צייטן זענען אַריבער און מיר זענען נאָך נישט געראַטעוועט. אַפילו וואָס די דאָזיקע צייטן זענען צייטן אַז עס איז ראוי צו וואַרטן אין זיי אויף גוטס, איז נאָך דאָס גוטס נישט אָנגעקומען. דער מלבי"ם דערקלערט אַז לייג מערק, עבר קציר כלה קיץ. ער רעדט אויך וועגן קציר, אויך וועגן קיץ, אויך וועגן עבר, אויך וועגן כלה. ער דאָפּלט בעצם זיין לשון, און די דאָזיקע זאַך דאַרף אַ דערקלערונג. דערקלערט דער מלבי"ם אַז דער קיץ קומט נאָך דעם קציר. און כלה איז מער ווי עבר. עבר, דאָס הייסט עס קען זיין אַז עס איז נאָך דאָ אַ ביסל. אָבער כלה איז אַ פולשטענדיקע כליה, אין גאַנצן אויסגעגאַנגען. אַלזאָ קומט אַרויס אַז דער נביא גייט און מוסיף. אַריבער דער קציר, וואָס דאָס איז דער ערשטער שטאַפל, ער איז אַריבער, אָבער אפשר איז נאָך געבליבן עפעס. זאָגט ער נישט, מיר זענען אַריבער אויך דעם צווייטן שטאַפל און שוין כלה, כלה קיץ, וואָס דאָס איז אַ פולשטענדיקער כיליון, און נאָך נישט געראַטעוועט. בעצם וויל ער זאָגן, די ישועה איז אין גאַנצן ווייט געוואָרן.
על שבר בת עמי הושברתי, קדרתי שמה החזיקתני. זאָגט דער נביא, על שבר בת עמי הושברתי. אויף דעם שבר, אויף דעם שבר פון עם ישראל, זייער גרויסע און שווערע צרה, הושברתי, איך אַליין בין צעבראָכן געוואָרן. דער תרגום יונתן דערקלערט אַז דאָס איז דער מאמר פון ירושלים. ירושלים זאָגט, אויף דעם שבר פון כנסת ישראל, אויף דעם שבר פון עם ישראל, איז ירושלים כביכול צעבראָכן געוואָרן. קדרתי שמה החזיקתני. קדרתי איז פון לשון קודר, שוואַרץ, שוואַרצקייט און פינצטערניש. און שמה איז פון לשון תמהון. עס האָט מיך געכאַפט אַ שממה און תמהון, יאָ? קדרתי שמה החזיקתני. און דער מלבי"ם דערקלערט אַז אויך דאָ איז דאָ אַ גיין און מוסיף. אין אָנהייב זאָגט ער הושברתי, אַ שבר קען זיין טיילווייז. ער האָט אַ שבר אין דער האַנט, ער האָט אַ שבר פון אַ פוס. אַ שבר קען זיין אין אַ טייל פון דעם גוף. לעומת זאת קדרתי, איז דאָס שוין אַלץ געוואָרן שוואַרץ, אין גאַנצן פאַרשוואַרצט. און נאָכדעם שמה החזיקתני, איז דאָס שוין אין גאַנצן שומם. אַלזאָ אויך דאָ גייט דער נביא בהדרגה און באַשרייבט די צרות וואָס גייען און ווערן שווערער. דער מלבי"ם דערקלערט אַז אויך דער דאָזיקער פסוק איז אַ המשך פון די ווערטער פון די צען שבטים. און דאָס איז לויט דעם מלבי"ם זייער וואונדערלעך, ווייל על שבר בת עמי הושברתי, וויינען יעצט די צען שבטים דאָרט אין ארץ מרחקים, וואָס עס טוט זיי וויי דאָס הארץ אויף דעם שבר בת עמי, אויף וועמען? אויף די וואָס זענען דאָ פאַרבליבן, וואָס זיי זענען בת עמי, וואָס אויך זיי זענען צעבראָכן געוואָרן. שבט יהודה און בנימין. און אויף זיי זאָגט ער הושברתי, איך בין אין גאַנצן צעבראָכן געוואָרן. פאַרוואָס? ווייל אויב איך בין יעצט געווען אין אַ שבר, איז יעצט נאָך מער הושברתי. ווייל אויב עס איז געווען מיר אַ תקווה אַז אין קורצן וועל איך געראַטעוועט ווערן, יעצט וואָס איך הער אַז אויך די וואָס זענען פאַרבליבן אין לאַנד גייען גלות ווערן, ווייזט דאָס וויפל די גאולה גייט און ווערט ווייט, אַלזאָ דאָס האָט מוסיף געווען אַ שבר אויף מיין שבר. לאָמיר לייגן מערק, זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ שילוש. הושברתי, קדרתי, שמה החזיקתני. עס זענען דאָ דריי אויסדרוקן פון שבר. ווײַל דאָס קומט אָנצואווינקען קעגן די דריי מאָל וואָס נבוכדנצר איז געקומען אויף ירושלים און זי גלות געמאַכט, אַלזאָ קעגן דעם ווערט דאָ דערמאָנט דער דאָזיקער ענין דריי מאָל.
הצרי אין בגלעד, אם רופא אין שם? כי מדוע לא עלתה ארוכת בת עמי? הצרי אין בגלעד, עס איז דאָ אין תרגום יונתן אַ ביאור מער אויף דרך דרש. ער זאָגט אַז בעצם דער נביא קלאָגט דאָ אויף זיך אַליין און זאָגט, אפשר איז דאָ אין מיר נישטאָ קיין מעשים טובים אַז איך זאָל זיין ראוי צו בעטן אויף בית ישראל? הלא מתאווה הייתי לאולפניה דאליהו נביא דמגלעד דפתגמוהי אינון אסותא. איך האָב דאָך געגלוסט צו זיין לימוד, צו דער תורה פון אליהו הנביא וואָס פון גלעד. דאָס איז הצרי אין בגלעד. אַז אליהו, זיינע פעולות, זיינע מעשים, פתגמוהי אינון אסותא, זיי זענען די רפואה. אַלזאָ וואָס עס שטייט הצרי אין בגלעד, מיינט עס איז נישטאָ ביי אונדז דער גרויסער רופא וואָס איז אליהו וואָס קומט פון גלעד? געגלוסט האָב איך צו זיין תורה. אויף דעם זאָגט ער, מדוע לא עלתה ארוכת בת עמי? אויף דעם זאָגט ער, ווײַל זיי האָבן זיך נישט אומגעקערט, און דעריבער איז נישט אַרויפגעקומען די ארוכה, איז נישט אַרויפגעקומען קיין רפואה פאַר בת עמי.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דעם דאָזיקן פסוק, לאָמיר יעצט גיין מער אויף דרך הפשט, ווייל דאָס וואָס מיר האָבן יעצט דערקלערט איז אויף דרך דרש. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ איז דאָס דער ענטפער פון השם. און דער אייבערשטער זאָגט צו די וואָס זענען צעבראָכן געוואָרן און צו די וואָס פרעגן יעצט פאַרוואָס איז געקומען אויף אונדז די דאָזיקע צרה, זאָגט זיי דער אייבערשטער, איז שבט יהודה האָבן געדאַרפט אַ רפואה דורך סמים וואָס מען ברענגט פון אַ ווייט לאַנד? דורך רפואות וואָס קומען פון אַ לאַנד איבערן ים? זאָגט זיי דאָך הצרי אין בגלעד? איז נישטאָ זייער רפואה אין גלעד? גלעד איז דאָך דער אָרט פון צרי, גלעד איז דער אָרט פון רפואה. ווי עס שטייט, ברענגט אין מצודת ציון, אַז דער צרי איז נטף וואָס ווערט דערמאָנט אין די סממני הקטורת, דאָס איז אַ שרף פון אַ בוים וואָס איז געווען צוגעטיילט צו רפואה. ווי עס שטייט קחו צרי למכאובה. און דעריבער זאָגט ער הצרי, דער דאָזיקער ענין פון רפואה, איז דאָס נישטאָ אין גלעד? מען דאַרף עס דאָך נישט אַרײַנברענגען פון ארץ מרחקים. אין גלעד געפינט מען יענעם געוויקס וואָס איז צוגעטיילט צו רפואה. און אויך זאָגט ער זיי, אם רופא אין שם? זאָג, אפשר איז דער צרי דאָ, אָבער וואָס טוט מען, עס זענען נישטאָ קיין רופאים וואָס ווייסן ווי אים צו מישן. אויף דעם זאָגט ער, אם רופא אין שם? איז נישטאָ דער רופא וואָס וועט וויסן ווי צו נעמען דעם צרי און ווי אים צו באַהאַנדלען און ווי מיט אים צו היילן? אַלזאָ אויב אַזוי, מדוע לא עלתה ארוכת בת עמי? אויב אַזוי איז די רפואה ראוי און גרייט, און אַלזאָ דאַרף מען זיך אָפּהיילן תיכף. אַלזאָ פאַרוואָס איז נישט אַרויפגעקומען די ארוכה פון בת עמי? מיט פשוטע ווערטער, זייער רפואה איז דאָך נאָענט צו קומען. און אין וואָס איז זי אָפּהענגיק? אַז זיי זאָלן פאַרבעסערן זייערע מעשים, אַז זיי זאָלן פאַרריכטן זייער פאַרדאָרבענעם וועג. זיי האָבן די תורה, זיי האָבן די מצוות, זיי האָבן די נביאים. אַלזאָ די תורה און די מצוות זענען דער צרי, דאָס איז בעצם די רפואה. ווער זענען די וואָס ווייסן ווי אַזוי צוצוקומען צו דער דאָזיקער רפואה און זי דיר צו געבן? דאָס זענען די רופאים, רופאי הנפש, דאָס זענען די נביאים, דאָס זענען די חכמים. אַלזאָ אם רופא אין שם? עס זענען דאָך דאָ די חכמים וואָס לערנען די תורה. אַלזאָ פאַרוואָס האָבן זיי זיך נישט אָפּגעהיילט? און בעצם זאָגט ער דאָ כביכול, דער אשם איז אין זיי. ווײַל תרופות זענען דאָ און רפואה איז דאָ, און אַלזאָ מדוע לא עלתה ארוכת בת עמי? אַלזאָ פאַרוואָס זענען זיי נאָך פאַרבליבן קראַנק? עס איז נישט אַנדערש נאָר וואָס זיי ווייגערן זיך צו נעמען די תרופות. זיי ווייגערן זיך צוצוהערן צו דעם דבר פון די רופאים, און היות ווי אַזוי, איז זייער לײַדן נישט אַנדערש נאָר דורך זייער אייגענעם אשם.
מי יתן ראשי מים ועיני מקור דמעה ואבכה יומם ולילה את חללי בת עמי. זאָגט דער נביא, מי יתן ראשי מים און מיינע אויגן זאָלן זיין אַ מקור דמעה. כביכול זאָגט דער נביא פון איין זייט, פון רוב ליבשאַפט, די ריזיקע ליבשאַפט וואָס איך האָב ליב דאָס דאָזיקע פאָלק, וויל איך וויינען יומם ולילה אויף זייערע חללים. אָבער פון דער אַנדער זייט, נישט זיך צו פאַרפּלאָנטערן, דער נביא האָט פיינט, אַ פולשטענדיקע שנאה, זייערע שלעכטע מעשים, זייערע פאַרדאָרבענע פעולות. און דעריבער תיכף דער קומענדיקער פסוק, מי יתנני במדבר מלון אורחים ואעזבה את עמי ואלכה מאיתם. וואַרט, אַ מאָמענט פריער זאָגסטו איך וויל אויף זיי וויינען, און אַ מאָמענט שפעטער זאָגסטו איך וויל פון זיי אַנטלויפן? דאָס איז דער דואלער באַציאונג וואָס מיר האָבן צו די פושעים און צו די רשעים. פון איין זייט, איך דאַרף אים ליב האָבן ווי איך האָב ליב יעדן איינעם פון ישראל. פון דער אַנדער זייט, איך דאַרף פיינט האָבן, אַ פולשטענדיקע שנאה, זיינע שלעכטע מעשים. אַלזאָ אַלס אַ טייל פון עם ישראל, איז ער אַ טייל פון עם ישראל.
איין מאָל איז געקומען איינער צו... דאָס איז געווען צום אדמו"ר מגור, האָט ער אים געזאָגט, רבי, אויף אים איז אַ מצווה, אַ מצווה אים צו באַגראָבן. פון דער זייט אַ פולשטענדיקער רשע, אַ מצווה אים אויסצומאַכן. אַ מצווה אים צו באַגראָבן. האָט דער רבי אים געזאָגט, אַ מצווה אים צו באַגראָבן? פון וואַנען האָסטו אַרויסגענומען די דאָזיקע מצווה? האָט אים דער רבי געזאָגט, איך וועל דיר באַווייזן פון דער תורה אַז עס איז נישטאָ קיין מצווה אים צו באַגראָבן. האָט ער אים געזאָגט פון וואַנען? האָט ער אים געזאָגט אָט זע, אין מכת חושך שטייט אַז ווען אין עם ישראל זענען געווען רשעים, האָט מען זיי דעמאָלט באַגראָבן אין מכת חושך כדי אַז די מצריים זאָלן נישט וויסן אַז אויך צווישן אונדז זענען געווען רשעים וואָס זענען געשטאָרבן, אַלזאָ האָט מען זיי באַגראָבן, עם ישראל, אין מכת חושך, ווען די מצריים זענען אַלע אין אַ עוצר, איז מען געגאַנגען צו באַגראָבן עם ישראל. זאָגט ער, נאָר דאָס איז ווען עם ישראל זענען געווען פאַר דער גאולה, וואָס שטייט? ואעבור עלייך ואראך מתבוססת בדמייך. וועלכע זכות האָבן זיי געהאַט? דם פסח, דם מילה. פאַרוואָס האָבן זיי נישט געהאַט אַ זכות וואָס זיי האָבן באַגראָבן די רשעים? זעסטו אַז דאָס איז נישט קיין מצווה. האָסטו באַשלאָסן אַ מצווה אים צו באַגראָבן? האָט אים דער רבי געזאָגט דאָס איז נישט קיין מצווה. אויב עס וואָלט געווען אַ מצווה, וואָלטן זיי געראַטעוועט געוואָרן פון מצרים אין זכות פון דער דאָזיקער מצווה. עס איז נישטאָ קיין מצווה אים צו באַגראָבן.
אַן אַנדער מאָל דערציילט מען אַז ער האָט געהערט פון איינעם וואָס האָט געזאָגט, דאָס איז דער רבי, דער דאָזיקער רשע ימח שמו ושם זכרו. האָט ער אים געזאָגט, ווי זאָגסטו אַזאַ זאַך אויף אים? זאָגט ער אים, יאָ רבי, ער איז אַ רשע. האָט אים דער רבי געזאָגט, זאָלסט וויסן אַז פון הלכה איז מוכח אַז נישט ימח שמו ושם זכרו. אין דער תורה שטייט אַז נישט. האָט ער אים געזאָגט ווי איז מעגלעך? האָט ער אים געזאָגט עס שטייט אַז אַ פרוי וואָס איר מאַן איז נפטר געוואָרן און ער האָט אַ ברודער, איז זי מחויב אין ייבום. ער האָט נישט קיין קינדער, איז זי מחויב אין ייבום. און וואָס וועט זיין דער דין אויב דער דאָזיקער מאַן וואָס איז נפטר געוואָרן איז אַ רשע? זאָגט דער דין אַז אויף יעדן פאַל, על כל פנים, איז זי מחויב אַ חליצה. און דאָרט פאַרוואָס טוט מען עס? כדי אַז עס זאָל נישט אויסגעמעקט ווערן דער נאָמען פון דעם מת. אַלזאָ די תורה זאָגט עס זאָל נישט אויסגעמעקט ווערן. און דאָס שטייט אין שולחן ערוך, און דו זאָגסט ימח? אַזוי האָט אים געזאָגט יענער גדול. גוט, על כל פנים זעען מיר אַז פון איין זייט וואַרטן מיר אַז דער רשע זאָל אויסגיין, און נישט אַז די רשעים זאָלן אויסגעלענדט ווערן, נאָר די רשעים זאָלן זיך פאַרקערן צו זיין צדיקים. און דורך דעם וועט אויסגיין דער רשע. אַלזאָ דאָס איז וואָס דאָ. פון איין זייט, פון רוב ליבשאַפט צו עם ישראל, זאָגט ער מי יתן ראשי מים ועיני מקור דמעה ואבכה יומם ולילה. אַז איך זאָל האָבן אַ געוויין יומם ולילה אויף די שרעקלעכע צרות וואָס קומען פאָר מיט עם ישראל. און פון דער אַנדער זייט, מי יתנני במדבר מלון אורחים. אָבער צו זיין דאָ מיט די רשעים און פושעים, דאָס קען איך נישט, איך בין נישט מסוגל. און דעריבער מי יתנני במדבר מלון אורחים, זיך צו דערווייטערן פון זיי צום מדבר.
און ער בעט מי יתן ראשי מים ועיני מקור דמעה. מיין קאָפּ זאָל זיין אין גאַנצן וואַסער, און מיינע אויגן פון זיי זאָל אַרויסגיין אַ מקור דמעה. וואָס איז דער פירוש? אַז פון דעם דאָזיקן מקור זאָלן די וואַסערן כביכול אַראָפּרינען, און דעמאָלט דורך דעם וועל איך יומם ולילה קענען וויינען אָן אַ הפוגה. ברענגט דער מלבי"ם אַז לויט דעם טבע, מאַכט די התמדה פון וויינען, זאָגן פאָרשער, אויסטריקענען דעם מוח ביז די טרערן גייען אויס. די טרערן גייען אויס. ווען אַ מענטש וויינט אַ סך, פאַרוראַזאַכט דאָס אַ טריקנקייט אין מוח וואָס פאַרוראַזאַכט אַז די טרערן זאָלן אויסגיין. און דעריבער בעט ער אַז איך בעט אַז אַפילו איך זאָל וויינען יומם ולילה, מיט אַלץ זאָל נישט אויסגיין די פייכטקייט אין זיין קאָפּ, נאָר זיין קאָפּ זאָל כביכול זיין פון דעם יסוד המים, און דורך דעם וועלן די טרערן תמידיק ווייטער רינען פון זיינע אויגן און זיין ווי אַ נחל נובע, אַ מקור דמעה וואָס וועט נישט אויפהערן.