כה אמר השם צבאות אלוהי ישראל, עולותיכם ספו על זבחיכם ואכלו בשר. עולותיכם ספו על זבחיכם. וואָס איז דער פשט פון די פסוקים? וואָס מיינט ספו, און וואָס מיינט עולותיכם על זבחיכם? רש"י איז מסביר, עולותיכם - די עולה איז דאָך כליל. בעסער פאר אייך זאָלט איר עס צולייגן צו די זבחים, וואָס די זבחים זענען שלמים. און דער אויסזאָג דאָ איז אן אויסזאָג פון ציניזם. כביכול זאָגט ער זיי: אייער עולה ווערט דאָך סייווי נישט אָנגענומען ביי השם. אלזאָ, איז דען נישט אַ שאָד וואָס דו פארדארבסט דעם בשר אומזיסט? עס וואָלט שוין געווען בעסער אויב דו וואָלסט צוגעלייגט די עולות און זיי געמאכט פאר שלמים, כאָטש איר וואָלט געגעסן בשר. כאָטש דו וואָלסט געגעסן בשר, וויבאלד פון שלמים האָט אויך אַ חלק דער מקריב. אלזאָ, וואָלט דען נישט געווען כדאי מער אז אייער עולות זאָלט איר צולייגן צו אייער שלמים און דאן וואָלט איר כאָטש געהאט אַן עסן פון בשר?
דער רד"ק זאָגט, די עולות, ווי מיר האָבן געזאָגט, זענען כליל. די זבחים זענען די שלמים, די בעלים עסן פון זיי בשר. זאָגט דער רד"ק, חטאת און אשם האָבן מיר דאָ נישט דערמאנט. פאר אַ פשוטע סיבה, וויבאלד זיי פלעגן זיך נישט מתודה זיין און האָבן נישט געבראכט קורבנות אויף זייערע חטאים. דעריבער דערמאנט ער עולותיכם, דעריבער דערמאנט ער זבחיכם וואָס זענען בבחינת שלמים, אבער ער דערמאנט נישט דעם ענין פון חטאת און אשם. וויבאלד חטאת און אשם ברענגט דער וואָס פילט אז ער האָט געזינדיקט, דער וואָס פילט אז ער איז שולדיק. און בפרט זאָגט דער רד"ק אז זיי פלעגן טאָן עבירות במזיד. און אַ מענטש וואָס זינדיקט במזיד ברענגט נישט קיין קורבן, אויף מזיד איז נישטאָ קיין קורבן. אלא וואָס? זיי פלעגן ברענגען בלויז עולות. וויבאלד די עולות האָבן געהאט אין זיך אַ ענין צו ווייזן קלפי חוץ אז כביכול זענען זיי עובדי השם. אָט ברענג איך אַ קורבן כליל צו השם. און שלמים פלעגן זיי ברענגען כדי צו עסן בשר. אלזאָ זאָגט ער זיי: וואָס דארפט איר ברענגען זבחים און נישט צולייגן אויף זיי נאך עולות? און איר מיינט אז דאָס איז מיר לרצון? ווי עס שטייט ונרצה לו לכפר עליו. ער זאָגט זיי, דאָס איז נישט לרצון, סיי די עולות און סיי די זבחים, זיי אלע זענען נישט לרצון. עולותיכם ספו, דער רד"ק זאָגט דאָס איז מלשון תוספת. לעומת זה איז דער מלבי"ם מסביר אז ספו איז נישט מלשון תוספת, אלא עס איז מלשון להכרית. אסוף אסיפם נאום השם. און ספו, מלשון ספו תמו. אזוי איז מסביר דער מלבי"ם.
השביתו, ספו, מלשון, ווי מיר האָבן געזאָגט, אַ בחינה פון הכרתה און השבתה. איר זאָלט משבית זיין די עולות מיט די זבחים, ברענגט נישט דאָס און דאָס, ויאכלו בשר, דהיינו איר זאָלט נישט עסן בשר ווי שלמים, אלא נעם די בהמה, שעכט זי, עס. עולותיכם ספו על זבחיכם, כביכול די עולות און די זבחים זאָלט איר משבית זיין איינער אויף דעם צווייטן, ווי די מענער, ווי מ'זאָגט די אנשים אויף די נשים, די כוונה איז בנוסף. איר זאָלט משבית זיין די עולות בנוסף צו די זבחים, וויבאלד השם וויל נישט נישט דאָס און נישט דאָס, אלא וואָס? עסט דעם בשר, וויבאלד סייווי איז נישטאָ קיין חפץ פאר השם אין די דאָזיקע.
כי לא דיברתי את אבותיכם ולא ציוויתים ביום הוציאי אותם מארץ מצרים על דברי עולה וזבח. לאמיר לייענען נאך אַ פסוק: כי אם את הדבר הזה ציוויתי אותם לאמור, שמעו בקולי והייתי לכם לאלוהים ואתם תהיו לי לעם, והלכתם בכל הדרך אשר אצווה אתכם למען ייטב לכם. עס איז דאָ אַ גרויסער קושיא אין דעם פסוק, ווי אלע מפרשים פילן עס. כי לא דיברתי את אבותיכם ולא ציוויתים ביום הוציאי אותם מארץ מצרים על דברי עולה וזבח? דאָס איז דאָך נישט ריכטיק. דער מקרא איז דאָך פול מיט ציוויים פון קורבנות. דער גאנצער ספר ויקרא איז דאָך אין ענין פון קורבנות. און אויב אזוי, ווי איז מעגלעך אז דער הייליקער באשעפער זאָל זאָגן אז ער האָט נישט מצווה געווען בני ישראל אויפן ענין פון עולה און זבח? פון דעם טאָג וואָס ער האָט אונדז ארויסגעפירט פון מצרים האָבן מיר דאָך מקריב געווען קרבן פסח, און דערנאך ווען דער משכן איז געבויט געוואָרן איז דאָ אַ צו את בני ישראל ואמרת אליהם את קורבני לחמי לאישי ריח ניחוחי תשמרו להקריב לי במועדו, און נאך אן ענדלאָזע צאָל ציוויים פון קורבנות וואָס דערשיינען אין מקרא. אלזאָ ווי איז מעגלעך אז דער פסוק זאָל זאָגן כי לא דיברתי את אבותיכם ולא ציוויתים ביום הוציאי אותם מארץ מצרים על דברי עולה וזבח?
איז באמת, רש"י זאָגט אז די כוונה פון די ווערטער איז אז דער אָנהייב פון מיין ציווי און מיין רעדן מיט זיי איז נישט געווען אויפן ענין פון עולה און זבח, אלא מיט וואָס האָט השם געעפנט? אם שמוע תשמעו בקולי ושמרתם את בריתי והייתם לי סגולה. די כוונה, דער אָנהייב פון דעם ענין איז נישט געווען אין עולה און זבח. אזוי אויך אין דעם שטייגער איז מסביר דער רד"ק, די ערשטע מצווה און וואָס ער האָט זיי מצווה געווען אין מרה, שם שם לו חוק ומשפט ושם ניסהו. וואָס האָט ער זיי מצווה געווען? שבת, ער האָט זיי מצווה געווען דינים, ער האָט זיי נישט מצווה געווען עולה אָדער זבח. דאָס הייסט, וואָס עס שטייט דאָ כי לא דיברתי את אבותיכם, די כוונה איז אז נישט דאָס איז געווען דער אָנהייב פון מיין רעדן מיט זיי. און עס איז דאָ אַ באדייטונג צום אָנהייב פון רעדן, וויבאלד דער אָנהייב פון רעדן ווייזט אויף די וויכטיקייט פון דער זאך. זאָגט דער הייליקער באשעפער, קום זע אז נישט די וויכטיקע און עיקר זאך ביי מיר איז געווען קורבן אָדער זבח, וויבאלד אָט זעסטו אז דאָס איז נישט געווען דער אָנהייב פון מיין רעדן מיט זיי. דער אָנהייב פון מיין רעדן מיט זיי איז געווען ושמרתם את בריתי, תשמעו בקולי, שבת, דינים, אבער נישט די ענינים פון קורבנות.
נאך זאָגט ער, אז דער עיקר פון דער מצווה איז נישט געווען אויף דברי עולה וזבח. דאָס הייסט, דער הייליקער באשעפער זאָגט: איך גיב אייך די תורה און דער עיקר פון מיינע מצוות איז נישט די קורבנות, אלא שמיעה אין קול פון השם. גיב אכט, זאָגט דער רד"ק, אז אין אלע צען דברות, וואָס זיי זענען דער כלל פון דער גאנצער תורה, איז נישטאָ קיין זכר פון עולה און זבח. די עשרת הדיברות וואָס זיי זענען די עיקרים פון דער תורה נעמען נישט אריין אין זיך עולה אָדער זבח. און אויך, זאָגט דער רד"ק, ווען ער רעדט מיט זיי וועגן קורבנות, איז ער נישט מצווה צו מקריב זיין אַ קורבן, אלא אדם כי יקריב מכם קורבן להשם, אויב ער וועט טאָן אזוי און אזוי זאָל ער עס טאָן. זאָגט דער רד"ק, עס איז נישטאָ קיין ציווי צו מקריב זיין אַ קורבן. וואָס וועסטו זאָגן, אבער די תמידים? צו את בני ישראל, דאָ איז דאָ אַ ציווי, את קורבני לחמי לאישי, יעדן טאָג מקריב זיין אַ קרבן תמיד, דאָ איז יאָ אַ ציווי. זאָגט דער רד"ק, די תמידים זענען אַ ציווי פארן ציבור, אבער נישט פארן יחיד. און דאָ באציט זיך דער פסוק צום יחיד. די יחידים האָט ער נישט מצווה געווען צו מקריב זיין אַ קורבן. די תמידים וואָס ער האָט מצווה געווען איז לכבוד הבית, זיי קומען פארן ציבור. אבער די יחידים איז ער מצווה צו טאָן משפט, ער איז זיי מצווה אלע מצוות, אבער איז נישט מצווה צו טאָן אַ קורבן. אלא אויב דער מענטש זינדיקט בשוגג, דאן זאָגט ער, איך האָב אַ מעגלעכקייט פון תיקון פאר דיר. און דאן איז ער אים מצווה צו פארברענען די אימורים, אז דער חוטא זאָל זיך אומקערן צו זיין הארץ און די תאוות זאָל ער בייקומען, דאָרט זאָל ער עסן דעם חלב און דם כביכול צו פארברענען זיי, ער זאָל אכטונג געבן אז ער זאָל נישט נכשל ווערן אין קיין שום מצווה. אבער אלס אַ מצווה און אלס אַ ציווי פון אַ חוב, זאָגט דער הייליקער באשעפער, ווער עס וויל כפרה און תיקון זאָל טאָן אויף דעם דרך.
נאך אַ זאך זאָגט ער: עס איז אויך גאר מעגלעך, ווי דער רמב"ם האָט געשריבן, אז אויך דער ענין פון קורבנות וואָס השם האָט מצווה געווען אויף קרבנות הציבור. דער רמב"ם האָט אַ זייער אָריגינעלער טעם אינעם ענין פון קורבנות, און מיר האָבן שוין דערוועגן גערעדט ווען מיר האָבן גערעדט אין ספר הכוזרי. דער רמב"ם שרייבט, פארוואָס איז השם מצווה אויף די קורבנות? זאָגט דער רמב"ם, כדי אַרויסצונעמען די פרעמדע מיינונגען, און אינעם ענין פון די היכלות וואָס זענען געווען פאר די עכו"ם, האָט ער געוואָלט זיי איבערטראָגן צו עבודת האל און אז דער שם עכו"ם זאָל ווערן פארמעקט פון זיי. דער רמב"ם מאכט דאָ ממש אַ חידוש'דיקן מהלך. בעצם טענה'ט דער רמב"ם אז דער ענין פון די קורבנות איז געווען כדי זיי צוצוציען פון זייערע פארשעמענדיקע געוואוינהייטן, מקריב צו זיין קורבנות צו עבודה זרה. פאר דעם צוועק האָט מען געדארפט שאפן אַ תחליף, אלזאָ האָט דער הייליקער באשעפער געזאָגט: ווייסטו וואָס? קום זיי מקריב אין בית השם. כביכול צו געבן זיי עפעס אנדערש כדי דורך דעם זאָלן זיי זיין פארבונדן און נישט זיך פארבינדן דורך דער טומאה אין די זעלבע פארשעמענדיקע געוואוינהייטן וואָס זיי האָבן געהאט צו מקריב זיין קורבנות, זאָגט ער אים: קום נעם דאָס פאר עבודת השם. און אלזאָ קומט אויס, אז אויך דער ציווי וואָס איך האָב מצווה געווען צו את בני ישראל את קורבני לחמי, וואָס דאָס זענען די קרבנות הציבור, איז גאר מעגלעך אז אויך זיי, ווי איך האָב מסביר געווען, נישט אלס אַן עצם ציווי אלא בלויז אלס אַ פארהיטונג אז זיי זאָלן נישט גיין נאך דער עבודה זרה און דעריבער זאָלן זיי מקריב זיין אויף דעם דרך. אלזאָ איז דער דאָזיקער ביאור זייער שווער פון עטלעכע זייטן, מיר האָבן שוין דערין גערעדט דעריבער וויל איך יעצט נישט אריינגיין אין דעם. איך וועל בלויז זאָגן דעם קושיא. אדם הראשון האָט דאָך מקריב געווען אַ קורבן נאך פאר עס איז געווען עבודה זרה אין דער וועלט, אזוי אז עס איז זייער שווער צו געפינען אין דעם די סיבה. און קין און הבל האָבן מקריב געווען אַ קורבן אויך נאך פאר עס איז געווען אַ מציאות פון עבודה זרה אין דער וועלט. חוץ פון דעם, אין די הייליקע ספרים זענען דאָ עליונות'דיקע און זייער הויכע כוונות אויף דעם גאנצן ענין פון קורבנות, אלזאָ ווי איז שייך צו זאָגן אז די קורבנות זענען בלויז כדי צו פארמיידן פון עבודה זרה? און עס זענען אויך דאָ עטלעכע און עטלעכע סוגי קורבנות וואָס אויך אויף זיי איז זייער שווער צו געפינען די דאָזיקע סיבה, ווי קורבן יולדת און נאך אלערליי אנדערע קורבנות. בקיצור, די ווערטער פון רמב"ם דארפן אַ הסבר און מיר האָבן זיי מסביר געווען ביי אַן אנדער געלעגנהייט, יעצט וועלן מיר נישט אריינגיין אין דעם. בלויז אז אויף יעדן פאל, וואָס מיר האָבן יעצט מסביר געווען גיט אַ הסבר אויף וואָס דער הייליקער באשעפער טענה'ט אז איך האָב זיי נישט מצווה געווען אלס אַ ציווי אלס אַ זאך וואָס דאָס איז מיין רצון, לויט די ווערטער פון רמב"ם, אלא דער ציווי וואָס איך האָב זיי מצווה געווען איז בלויז כדי זיי צוצוציען און זיי אַרויסצונעמען פון דער עבודה זרה, אז זיי זאָלן מקריב זיין קורבנות און טאָן דאָס אויף אַ הייליקן אופן אנשטאָט צו טאָן דאָס צום קלקול און עבודה זרה.
דער מלבי"ם איז מסביר, כי לא דיברתי ולא ציוויתי את אבותיכם כי אם את הדבר הזה. זאָגט דער מלבי"ם, ווען איך האָב גערעדט און מצווה געווען אייערע אבות וואָס איך האָב ארויסגעפירט פון ארץ מצרים, האָב איך זיי מצווה געווען אויף עולה און זבח, זאָגט דער מלבי"ם ווי איז מעגלעך צו זאָגן, דער גאנצער ספר תורת כהנים איז דאָך פול מיט הלכות פון ברענגען קורבנות? אלא ער איז מסביר, איך האָב זיי נישט מצווה געווען עולה און זבח, די כוונה אז נישט דאָס איז געווען דער עיקר תכלית פון מיין ציווי. אויך ווען איך האָב מצווה געווען אויף עולה און זבח, הלא שמוע מזבח טוב, להקשיב מחלב אילים. דאָס הייסט, אויך ווען איך האָב מצווה געווען אויף עולה אָדער זבח, איז דער ענין און דער עיקר פון דעם גאנצן ענין פון קורבנות, שמעו בקולי. דער עיקר פון דעם ציווי און דער עיקר פון דער פארלאנגטער זאך, שמוע מזבח טוב. דאָס הייסט, וואָס גיט דיר אַ קורבן אויב דו פאראכטסט דאָס וואָרט פון השם? וואָס גיט דיר אַ קורבן ווען דו טוסט נישט דעם עיקר, און דאָס איז צו הערן אין קול פון השם? דער עיקר פון ציווי הקורבנות איז צו הערן אין מיין קול, דאָס איז דער עיקר וואָס ווערט פארלאנגט פון דעם מקריב הקורבן. און דעריבער זאָגט ער זיי שמעו בקולי. די כוונה, דער תכלית פון די קורבנות, איז מסביר דער מלבי"ם, איז דריי.
די ערשטע זאך, שמעו בקולי. נחת רוח הוא לפניי שאמרתי ונעשה רצוני. דאָס הייסט, דאָס עצם וואָס אַ מענטש האָט געגעבן אַן אָנווייזונג צו זיין זון און דער זון האָט צוגעהערט און איז תיכף געגאנגען, האָט געטאָן און מקיים געווען דאָס וואָרט פון זיין פאָטער, חוץ פון וואָס איך האָב געבעטן פונעם קינד, גרייט מיר אַ גלאָז טיי און ער האָט מיר צוגעגרייט אַ גלאָז טיי און איך האָב יעצט אַ גלאָז טיי, חוץ פון דעם האָב איך אַ הנאה אין דעם עצם וואָס איך האָב מצווה געווען מיין קינד עפעס און ער האָט עס געטאָן. אפילו אויב ער וואָלט מיר גאָרנישט געבראכט, דאָס הייסט אפילו אויב איך האָב נישט דעם מעשה'דיקן רעזולטאט, אבער דאָס עצם וואָס דיין קינד איז געהאָרכזאם, האָסטו פון דעם אַ נחת רוח. זאָגט דער הייליקער באשעפער, די ערשטע זאך אינעם ענין פון די קורבנות, נחת רוח הוא לפניי שאמרתי ונעשה רצוני. דאָס עצם וואָס מיר הערן אין קול פון השם, דאָס איז אַ מעלה פאר זיך אליין. נאך אַ זאך, והייתי לכם לאלוהים. דער פירוש פון דער זאך, ווען אַ מענטש קומט און איז מקריב אַ קורבן צו אַ מלך, דהיינו ער ברענגט אים אַ מנחה, זענען דאָ פילע סיכויים אז דער מלך וועט אים זאָגן: איך וויל נישט פון דיר קיין מנחה. דו זאָלסט נישט פילן אז דו האָסט מיר געגעבן עפעס און דו האָסט מיר געטאָן, איך וויל נישט פון דיר קיין מנחה. ווי עס זאָגט רבנו יונה, ומנחה לא יקבל מידו, ווען דער מלך וויל נישט די עבודה פון דעם וואָס דינט אים. דאָס הייסט, דאָס עצם וואָס ער איז גרייט אָנצונעמען פון דיר אַ מנחה, דאָס איז אַ מעלה. אפשר אויב מיר ווילן דאָס פארדייטלעכן, ווי היינט אז אַ מענטש וועט גיין צו אַן אדם גדול און וועט אים זאָגן: איך האָב געקויפט פאר דיר אַ מתנה. גיי צו רב שטיינמן, זאָג אים: רבי, איך האָב געקויפט פאר דיר אַ שטענדער. איך האָב אַ שטענדער וואָס דינט מיר שוין 60 יאָר און עס איז מיר גענוג. ער וועט נישט אָננעמען פון דיר. גיי צו אַן אדם גדול, ווילסט אים געבן אַ מתנה, וועט ער נישט וועלן נעמען פון דיר קיין מתנה. ער וועט דיר זאָגן: ניין, עס איז אין ארדענונג, וואָס איך האָב איז מיר גענוג, שונא מתנות יחיה, ער וועט נישט וועלן נעמען פון דיר. די גמרא זאָגט אז אַ פרוי וואָס האָט געגעבן אַן אדם גדול אַ מתנה און ער האָט אָנגענומען פון איר, זאָגט די גמרא זי קען זיך מקדש זיין צו אים דורך דעם. ווי אזוי זיך מקדש זיין צו אים? ער דארף דאָך געבן איר. זאָגט די גמרא ניין, זי האָט אַ נחת רוח וואָס ער איז געווען גרייט אָנצונעמען פון איר די מתנה. דאָס איז ווערט געלט. דאָס איז ווערט געלט. אויב מ'זאָגט דיר יעצט: קום, אדוני, קויף, איך ווייס וואָס, קויף פאר רב חיים קנייבסקי אַ טיש אויף וועלכן ער וועט לערנען, וויפל ביסטו גרייט צו באצאָלן דערפאר? 50 טויזנט שקל, 100 טויזנט שקל, אויף מיין טיש וועט ער לערנען. אויב לאמיר זאָגן דערנאך וועט איר מיר מאכן אַ מגבית, וועל איך אים קויפן אַ ארון, נאך 120. נישט אזוי? דו ביסט גרייט צו באצאָלן דערפאר אַ סך. דאָס הייסט, גיט אכט, איך קויף אים עפעס און נישט ער באצאָלט מיר, איך בין נאך גרייט צו באצאָלן אַ סך כדי אז ער זאָל נעמען. אלזאָ די דאָזיקע פרוי, דאָס עצם וואָס זי האָט געגעבן אַן אדם גדול אַ מתנה און ער האָט אָנגענומען פון איר, דאָס אליין איז אַ גרויסע נחת רוח פאר איר וואָס איז ווערט אַ סך געלט. אלזאָ קען ער איר זאָגן, דו ביסט מקודשת צו מיר מיט דעם וואָס איך האָב אָנגענומען פון דיר די מתנה. פארשטייט איר? ער האָט אָנגענומען און ער איז מקדש איר מיט דעם. דו זעסט אז דאָס עצם וואָס דער הייליקער באשעפער זאָגט: איך בין גרייט אָנצונעמען פון דיר עולה אָדער זבח, זאָגט דער מלבי"ם דאָס איז שוין אַ געוואלדיקע זאך. והייתי לכם לאלוהים, איך בין דיין אלוה און גרייט אָנצונעמען דאָס פון דיר. עס זענען דאָ אזעלכע וואָס איך וויל נישט זייערע קורבנות און איך בין נישט אינטערעסירט אז ער זאָל מקריב זיין צו מיר. זאָגט דער הייליקער באשעפער, דאָס אליין והייתי לכם לאלוהים, דאָס איז אַ מעלה. די דריטע זאך זאָגט דער מלבי"ם, והלכתם בכל הדרך. די נאך אַ זאך איז צו גיין אין דרך השם. והלכתם בכל הדרך, דער פירוש פון דער זאך, זיי דערמאנען דורך די קורבנות צו גיין אין דרך השם. ווי קורבנות נדבה, עלייה לרגל, למען תלמד ליראה את השם. קורבנות חובה, חטאות, אשמות, דורך דעם וועסטו געדענקען אז דו ביסט נכשל געוואָרן, דו דארפסט ברענגען אַ קורבן, דו דארפסט זיין מכפר, דו דארפסט מתקן זיין. זאָגט דער הייליקער באשעפער, אין אלץ וואָס איך האָב יעצט אויסגערעכנט פאר דיר, איז נישטאָ קיין איין זאך וואָס איז פאר מיין תועלת. עס איז נישטאָ קיין איין זאך וואָס איז פאר מיין צורך. די ערשטע זאך אז זיי זאָלן הערן אין מיין קול, נחת רוח לפניי שאמרתי ונעשה רצוני, אבער איך דארף נישט דעם גוף פונעם קורבן. די צווייטע זאך האָב איך געזאָגט והייתי לכם לאלוהים, דאָס איז נאך צווישן מיר און אייך אז איך בין גרייט צו נעמען פון דיר אַ קורבן. און די דריטע זאך והלכתם בכל הדרך, אייך צו דערמאנען צו גיין אין דרך השם, ווי קורבנות נדבה וואָס זענען באשטימט אייך צו דערמאנען נישט אָפּצובייגן פון דעם דרך. אויב אזוי, דער גאנצער ענין פון די קורבנות איז נישט וויבאלד איך דארף דעם בשר, דעם חלב און דעם דם, דאָס איז נישט פאר מיין צורך. דער גאנצער ענין פון די קורבנות איז כדי דורך זיי זאָלסטו דערקענען השם, זיך דערנענטערן צו השם, געפינען חן אין די אויגן פון השם. דאָס אלץ איז פאר דיר, פאר דיין גוטס, וויבאלד דער הייליקער באשעפער דארף נישט דעם גאנצן ענין.
זאָגט דער מלבי"ם, ער איז דאָ מסביר דעם חילוק, עס איז דאָ דיבור און עס איז דאָ ציווי. כי לא דיברתי את אבותיכם ולא ציוויתים ביום הוציאי אותם מארץ מצרים על דברי עולה וזבח. זאָגט דער מלבי"ם, גיב אכט, עס שטייט דאָ לא דיברתי את אבותיכם און עס שטייט לא ציוויתים. וואָס איז דער חילוק צווישן דיבור און ציווי? זאָגט דער מלבי"ם, דער דיבור קומט אויך אויף אַ דבר הרשות. דער ציווי קומט אויף אַ דבר חובה. און דאָס איז זייער לאָגיש. איך האָב מיט אים גערעדט אז ער זאָל טאָן אזוי און אזוי. האָב איך אים מחייב געווען? ניין, איך האָב מיט אים גערעדט, ווער עס וויל וועט טאָן. איך האָב אים מצווה געווען אז ער זאָל טאָן אזוי און אזוי. דאָס איז נישט דיברתי, דאָס איז ציוויתי, און ער איז וואָס מ'רופט מוכרח. איך האָב אים געגעבן אַ צו און אים מחייב געווען צו טאָן מיין באפעל. זאָגט דער מלבי"ם, אין קורבנות זענען דאָ דיבורים און זענען דאָ ציוויים. קורבנות נדבה, השם האָט גערעדט, השם האָט נישט מצווה געווען. עס איז נישטאָ קיין ציווי צו מקריב זיין אַ נדבה. ווילסט מקריב זיין, ווילסט נישט מקריב נישט. אדם כי יקריב, ווען ער וויל וועט ער מקריב זיין. אדם כי יקריב מכם קורבן להשם. לעומת זה, אין קורבנות חובה האָבן מיר יאָ געפונען אַ ציווי, ווי מיר האָבן געזאָגט, צו את בני ישראל, זאת תורת העולה, את קורבני לחמי לאישי. דאָס הייסט, מיר זעען אז אין קורבנות איז דאָ אויך אַ היבט פון דיבור, אויך אַ סוג פון דיבור, און אויך אַ סוג פון ציווי. קורבנות אין וועלכע עס איז דאָ חובה און עס איז דאָ ציווי. זאָגט דער מלבי"ם, זאָגט דאָ דער פסוק, כאָטש בנוגע די קורבנות זעלבסט איז דאָ דיבור און עס איז דאָ ציווי, אבער אינעם תכלית פון די קורבנות, די כוונה וואָס השם וויל כביכול דורך דעם קורבן, דאָ איז נישט שייך קיין דיבור פון רשות, דאָ איז נאר דאָ אַ ציווי. דאָס איז וואָס ער זאָגט, הגם איך האָב גערעדט און אויך מצווה געווען אויף דברי עולה וזבח, איך האָב גערעדט אויף קורבנות פון נדבה, איך האָב מצווה געווען אויף קורבנות פון חובה, אין ביידע איז געווען דער ציווי אז זיי זאָלן הערן אין מיין קול. ווען דו רעדסט וועגן דעם קורבן זעלבסט, קענסטו זאָגן עס איז דאָ אַ קורבן וואָס איז דיבור, עס איז דאָ אַ קורבן וואָס איז ציווי. ווען דו רעדסט וועגן דעם תכלית, און וואָס איז דער תכלית? צו הערן אין קול פון השם, דאָ איז נישטאָ דיבור און ציווי. גלייך, אויב דו ווילסט, איז נישטאָ דיבור. און צו הערן אין קול פון השם איז דאָ אַ דיבור? עס איז דאָ אַ ציווי! דו מוזט הערן אין קול פון השם. אלזאָ, אויב אזוי, אלץ וואָס עס איז שייך אין דעם דיבור לעומת ציווי, איז נאר שייך ווען מ'רעדט וועגן דעם גוף פונעם קורבן. אבער ווען מ'רעדט וועגן דעם רצון צו טאָן דאָס וואָרט פון השם און דעם חיוב צו טאָן דאָס וואָרט פון השם, דאָ איז נישטאָ קיין דיבור. וויבאלד דיבור איז כביכול אויב דו ווילסט. איז דאָ אַ דיבור צו טאָן דאָס וואָרט פון השם? אויף שמעו בקולי איז דאָ אַ גאנצער ציווי, דאָס האָב איך זיי מצווה געווען. וויבאלד איך האָב זיי מצווה געווען, איז ממילא דאָ אַ גאנצער חיוב אז דאָ איז נישטאָ קיין פלאץ אָפּצובייגן פונעם ציווי און פונעם חיוב.
און מיט דעם איז מסביר דער מלבי"ם דעם פסוק: כי אם את הדבר הזה ציוויתי אותם לאמור, שמעו בקולי והייתי לכם לאלוהים ואתם תהיו לי לעם, והלכתם בכל הדרך אשר אצווה אתכם למען ייטב לכם. וויבאלד בעצם האָט דער מלבי"ם דאָ אַ קושיא. דו זאָגסט לא דיברתי את אבותיכם ולא ציוויתים ביום הוציאי אותם מארץ מצרים על דברי עולה וזבח. דו האָסט געדארפט זאָגן כי אם את הדבר הזה שמעו בקולי והייתי לכם לאלוהים. פארוואָס נאך אַ מאָל כי אם את הדבר הזה ציוויתי אותם לאמור? מ'דארף נישט דעם ציוויתי, האָסט שוין געזאָגט פריער. לא דיברתי ולא ציוויתי על דברי עולה וזבח כי אם את הדבר הזה שמעו בקולי. פארוואָס חזר'ט ער כי אם את הדבר הזה ציוויתי אותם לאמור? זאָגט דער מלבי"ם, אין זיין ספר אילת השחר, ברענגט ער אַ כלל אז אלע מאָל ווען עס שטייט כי אם און ער חזר'ט נאך אַ מאָל דעם ציוויתי ווי דאָ, ולא ציוויתים און ער חזר'ט נאך אַ מאָל כי אם ציוויתים, קומט דאָס צו זאָגן אַ תוספת אויף וואָס מיר קענען פארשטיין אויפן פשוט'ן אופן. דהיינו, עס קומט דאָס צו דערמאנען כדי צו דרשן. און דעריבער זאָגט ער, פארשטיי, כי אם את הדבר הזה ציוויתי אותם לאמור, דער ענין פון די קורבנות איז געווען דיבור, דער ענין פון די קורבנות איז געווען ציווי. קורבנות נדבה דאָס איז דיבור, קורבנות חובה דאָס איז ציווי. אבער לעומת זה ציוויתי אותם לאמור שמעו בקולי, דאָ איז נישטאָ קיין דיבור, דאָ איז נאר דאָ ציווי. צו הערן אין מיין קול איז אַ גאנצער חובה. צו הערן אין מיין קול איז אַן אָנווייזונג וואָס איז בבחינת אַ צו און נישט בבחינת אַ דיבור אויב דו ווילסט הער. אזוי אז בפועל איז נישטאָ קיין מעגלעכקייט צו קומען און טענה'ן אז השם איז אינטערעסירט אינעם גוף פונעם קורבן. זאָגט דער הייליקער באשעפער ניין, דער איינציקער ציווי איז צו הערן אין מיין קול, און דער גאנצער ענין פון קורבנות איז בלויז אַ כלי כדי דו זאָלסט דורך אים אָנקומען צו שמיעה אין קול פון השם. אלזאָ, אויב אזוי, איז זייער ריכטיק צו זאָגן לא דיברתי את אבותיכם ולא ציוויתים על דברי עולה או זבח אלס אַ תכלית פאר זיך אליין, אלא דער תכלית איז צו הערן אין קול פון השם.
און דער רעזולטאט: ולא שמעו ולא הטו את אוזנם וילכו במועצות בשרירות ליבם הרע, ויהיו לאחור ולא לפנים. ולא שמעו, זאָגט דער הייליקער באשעפער, איך האָב מיט זיי גערעדט און זיי האָבן נישט געהערט. ולא הטו את אוזנם, דהיינו נישט גענוג וואָס זיי האָבן נישט געהערט, וויבאלד דער עיקר ענין פון די קורבנות ווי דער פסוק זאָגט, דער עיקר ענין איז לאמור שמעו בקולי, און איר האָט דעם תכלית נישט דערגרייכט. ולא שמעו. סוף כל סוף איז דער תכלית נישט דערגרייכט געוואָרן, זיי זענען נישט גרייט צו הערן. און הגם וואָס זיי האָבן פארמערט אין קורבנות, האָבן זיי דאָס נישט געבראכט צום ראוי'ן תכלית כדי צו הערן אין קול פון השם. און נישט נאר וואָס זיי האָבן נישט געהערט, אלא אפילו נישט צוגעבויגן זייער אויער. צו הערן איז צו צוהערן, צו בייגן דעם אויער איז אפילו בדרך עראי. ער זאָגט און נישט נאר וואָס זיי זענען נישט געגאנגען אין דעם דרך וואָס איך האָב זיי מצווה געווען, אלא זיי זענען געגאנגען במועצות. זאָגט דער מלבי"ם וואָס איז מועצות? מועצות איז להבדיל פון אַ חטא בשגגה. חטא בשגגה, אַ מענטש ווערט נכשל אָן אַכטגעבן. במועצות האָט ער זיך געעצה'ט און געפלאנעוועט דעם חטא. דאָס איז דער גדר פון במועצות. זאָגט דער מלבי"ם, זאָלסט נישט טראכטן אז דער חטא איז דאָ געווען בשגגה, אלא זיי זענען געגאנגען נאך זייער עצה. אלא זיי זענען געגאנגען בשרירות ליבם הרע. שרירות ליבם, וואָס איז דער פירוש פון דעם וואָרט שרירות? איז דערין דאָ צוויי ביאורים. איין ביאור זאָגט דער רד"ק, מלשון קוקן. ישור על אנשים, ווי אשורנו ולא עתה אראנו ולא קרוב, דאָס איז מלשון לשור. הביטו שורו וראו, יאָ? ווער עס געדענקט. דו זעסט אז לשור איז אַן ענין פון זען. אלזאָ הלכו בשרירות ליבם, די כוונה במראה ליבם. וואוהין זייער הארץ ציט זיי, ווייזט זיי, צו דעם זענען זיי געצויגן געוואָרן. עס איז דאָ נאך אַ הסבר וואָס איז לכאורה מער נתפס, מלשון שריר. זיי זענען געגאנגען בקושי ליבם, זיי זענען געגאנגען מיט דער שווערקייט פון זייער הארץ. דאָס איז דער גדר פון הלכו בשרירות ליבם. אלזאָ זאָגט ער, אָט זע אז זיי זענען געגאנגען נאך דער פארדארבענער עצה און אויך נאך שרירות הלב, די כוונה ווי מיר האָבן מסביר געווען, סיי מצד די ראייה פון זייער הארץ, סיי מצד די עקשנות פון זייער הארץ. און זיי ויהיו לאחור ולא לפנים. ויהיו לאחור ולא לפנים, דער פירוש פון דער זאך, דער תכלית וואָס לשמו האָט השם געגעבן תורה און מצוות איז כדי איך זאָל זיין פאר זיי אלס אלוהים, און דורך דעם זאָלן זיי אַרויף פון מדרגה צו מדרגה, והייתם לי ממלכת כהנים וגוי קדוש. דער ציל איז אז דורך דעם זאָלן זיי זיך דערהויבן און זיין מער רוחניות'דיק און נענטער צו השם יתברך. זאָגט דער הייליקער באשעפער, אבער וואָס קומט פאר מיט זיי? והלכו במועצות בשרירות ליבם הרע, ויהיו לאחור ולא לפנים. דער פירוש פון דער זאך, אז זיי האָבן זיך אומגעקערט צוריק פון דער מדרגה וואָס זיי האָבן געהאט, ממלכת כהנים, גוי קדוש, ביז זיי זענען געגאנגען לאחור ולא לפנים. זאָגט דער מלבי"ם, ביז דער נידעריקער מדרגה אז זיי זענען אראָפ פון דער מדרגה פון דעם מין האנושי און זענען נמשל געוואָרן ווי בהמות. להבדיל דער רעיון, דער אויסדרוק ביז אזוי ווייט וילכו לאחור ולא לפנים, ווי עס שטייט נזורו אחור. דאָס הייסט, זאָלסט נישט זאָגן ווי איינער וואָס גייט צו דער שלמות און קערט זיך אום און נאך אַ מאָל גייט ער פאָרויס און פאלט און נאך אַ מאָל דערהייבט זיך און פאלט. זאָגט ער ניין, וילכו לאחור ולא לפנים. דאָס הייסט, אויב דו זאָגסט זיי זענען געגאנגען אחור, איז דאָס נישט לפנים. ווען איך זאָג ער איז געפאָרן ריווערס, איז דאָס נישט פאָרויס. ער איז געפאָרן ריווערס, איז דאָס נישט פאָרויס. וואָס איז וילכו לאחור ולא לפנים? אמאָל זאָגסטו ער איז געפאָרן ריווערס, ער האָט זיך אַ ביסל פאָרגערוקט און נאך אַ מאָל געפאָרן, און נאך אַ מאָל זיך אַ ביסל פאָרגערוקט און נאך אַ מאָל געפאָרן. אבער אויב איך זאָג דיר ניין, ער איז געפאָרן לאחור ולא לפנים, דאָס הייסט ער האָט זיך בכלל נישט פאָרגערוקט, אלא תמיד בלויז לאחור. דאָס איז וואָס ער וויל דאָ זאָגן. אמאָל טרעפט זיך אז אַ מענטש גייט אראָפ, ער האָט אַ לייכטן חיזוק, דערהייבט זיך אַ ביסל, נאך אַ מאָל גייט אראָפ, און נאך אַ מאָל עפעס אַ לייכטער חיזוק און נאך אַ מאָל גייט אראָפ. אלזאָ זאָגסטו אז ער גייט לאחור אבער אויך אַ ביסל לפנים. אבער דאָ וויל ער זאָגן אז זיי האָבן געהאט אַ פאָרזעצנדיקע אראָפגייונג אָן אז זיי זאָלן קיינמאָל זיין געגאנגען פאָרויס. אלא וילכו לאחור, ויהיו לאחור ולא לפנים. זייער גאנצע ירידה איז געווען בלויז לאחור און כלל קיינמאָל זענען זיי נישט געגאנגען לפנים.
און דאָס איז וואָס ער באשרייבט יעצט: למן היום אשר יצאו אבותיכם מארץ מצרים עד היום הזה, ואשלח אליכם את כל עבדיי הנביאים יום השכם ושלוח. למן היום הזה אשר יצאו אבותיכם מארץ מצרים, זאָגט דער רד"ק, אין יעדן דור און דור זענען אין זיי געווען פושעים. און דער רד"ק האָט דאָ אַ שווערן אויסדרוק, און רוב דורות זענען זיי געווען רובם פושעים, זאָגט דער רד"ק. און אפילו וואָס איך פלעג זיי תמיד וואָרענען דורך די נביאים, יום השכם ושלוח. יום די כוונה יעדן טאָג, טאָג נאך טאָג. השכם ושלוח, זאָגט דער מלבי"ם, זאָגט דער רד"ק, אז די כוונה איז יעדן פרימאָרגן און פרימאָרגן. פארוואָס? וויבאלד רוב פון דער אזהרה וועט זיין אינדערפרי איידער אַ מענטש גייט צו זיין מלאכה. אלזאָ איידער ער גייט צו טאָן עבירות, דאן וואָרנסטו אים יעצט. הלוך ושלוח, איך פלעג שיקן אַ שליח בהשכמה כדי ער זאָל גיין און מוכיח זיין דעם עם. און אָט זע, מן היום אשר יצאו אבותיכם מארץ מצרים עד היום הזה, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז וואָס עס שטייט אחור ולא לפנים. פון דעמאָלט זענען זיי בלויז אחור. ממלכת כהנים וגוי קדוש, אבער פון דעמאָלט זענען זיי אין אַ תמיד'יקער ירידה. און זאָלסט נישט זאָגן אז איך האָב זיי נישט מוכיח געווען דורך די נביאים, אָט זע אז איך האָב זיי מוכיח געווען און נישט אויף אַ חד פעמי'דיקן אופן, אלא אויף אַ תמיד'יקן אופן, און זעסט אז די זאכן זענען געווען אָן קיין תועלת.
ולא שמעו אליי ולא הטו את אוזנם, ויקשו את עורפם, הרעו מאבותם. ולא הטו את אוזנם, הרעו מאבותם, אויך דאָ גיט אכט אויפן אויסדרוק פון רד"ק. אין יעדן דור און דור רובם הרעו מאבותם. עס איז שרעקלעך צו זען ביז וויפל דער רד"ק שטעלט דאָ פאָר די זאכן אויף אַ שווערן אופן. עס האָט זיך פארשפרייט אין אלע שיכטן פון ציבור, רובם הרעו מאבותם. ווי מנשה און אמון וואָס זענען געווען די לעצטע, האָבן פארמערט אשמה מן די ערשטע. אויף מנשה שטייט אז ער האָט אָנגעפילט ירושלים מיט בלוט פון עק צו עק, ער האָט אוועקגעשטעלט אַ צלם אינעם היכל. אמון האָט אויסגעקראצט די אזכרות, געלעבט מיט זיין מוטער, שרעקלעכע און פארכטיקע זאכן. שרעקלעכע און פארכטיקע. אלזאָ קום זע אז וואָס מער די מלכים זענען געגאנגען און זיך דערווייטערט, דהיינו ווייטער פון מעמד הר סיני, גייען זיי און דערדארפן זיך. הלוך אחור ולא לפנים. אויף אחאב וואָס איז נאך געווען פון די רשע'שע מלכים די פריערדיקע, שטייט אין חז"ל אז ער איז געווען שקול. ווען השם רעדט מיט אים, שיקט ער אליהו הרצחת וגם ירשת, שטייט אויף אים אז ער האָט אָנגעטאָן אַ שק, ויהלך אט. דאָס הייסט, עס איז געווען מיט וועמען צו רעדן. אבער ווען דו קומסט אָן צו די מלכים ווי אמון, קומסטו אָן צו רשע'שע מענטשן וואָס זאָגן דיר: זוך איך דען הנאות? מיין גאנצע ענין איז דאָך צו מכעיס זיין מיין באשעפער. דאָס הייסט, מיר פארשטייען אין וואָס פאר אַ מדרגה פון רשעות עס גייט די רייד. און אויף דעם זאָגט ער דיר, לא שמעו אליי ולא הטו את אוזנם, ויקשו את עורפם. וואָס איז דער דאָזיקער אויסדרוק קשה עורף? מיר האָבן מסביר געווען עטלעכע מאָל. דאָ זעען מיר דעם אויסדרוק, דאָ איז דאָס אויך מסביר דער מצודת דוד אין דעם ארט. קשה עורף איז אַ מענטש וואָס האָט אַן אייזערנעם גיד אין זיין נאקן. זיין נאקן איז האַרט. וואָס איז דאָס, וואָס זאָגט דאָס? עס דערמאנט זיך מיר יעצט אז אמאָל איז געווען אן ארטאָפעד וואָס האָט געזאָגט עמעצן אין חוץ לארץ אז ער וויל מאכן עלייה. האָט מען אים געפרעגט פארוואָס מאכן עלייה? דאָס איז אַ מעשה שהיה. פארוואָס מאכן עלייה? זאָגט ער וויבאלד איך האָב פארשטאנען אז די ישראלים דארפן זיי אַ סך דעם ענין פון אן ארטאָפעד און זיי... זאָגט מען אים ווי איז דאָס פארבונדן? זאָגט ער אים וויבאלד זיי זענען אַ עם קשה עורף. אלזאָ בין איך אַ מומחה, איך ווייס ווי אזוי צו באפרייען דעם נאקן, איך בין... זיי זענען אַ עם קשה עורף. דארפן אַ מאסאזשיסט. בקיצור, וואָס איז דער אויסדרוק עם קשה עורף? וויבאלד דו האָסט אַ האַרטן גיד אין נאקן, עמעצער רופט דיר און זאָגט דיר: היי, קום אהער, הער אַ רגע, היי קום אהער דריי זיך אום. דיין קאָפ ניין, ער איז אַ בלאָק, ער איז פאָרויס, ער איז נישט מסוגל זיך אומצודרייען צוריק כדי צו הערן וואָס ער וויל פון דיר, עמעצער וואָס וויל דיר מתקן זיין. דאָס איז וואָס מ'רופט היינט אַ קאָפ אין ווענט. ער גייט, ער וועט זיך אנשלאָגן אין ווענט, ער האָט נישט קיין פראבלעם, אבער ער וועט נישט דרייען דעם קאָפ. דאָס איז וואָס ער זאָגט, עם קשה עורף, ער וויל נישט אומקערן זיין פנים צו זיין חבר צו הערן זיינע ווערטער. אלזאָ דאָ זאָגט דער הייליקער באשעפער, איך רוף זיי, זיי בייגן נישט זייערע אויערן, ויקשו את עורפם, הרעו מאבותיהם. זיי האָבן געטאָן גרעסערע רעות ווי זייערע אבות. און זאָגט דער מלבי"ם, גיב אכט, עס איז דאָ רעה על רעה. ולא שמעו אליי, און אויך נישט צוגעבויגן זייער אויער. אויב זיי וואָלטן כאָטש צוגעבויגן דעם אויער, אויך אויב זיי וואָלטן נישט געהערט, וואָלט איך געזאָגט, הער, ער האָט געפרואווט און עס האָט נישט געפעלן אין זיינע אויגן. אבער דאָס אלערגרעסטע איז אז ער איז נישט געווען גרייט צו פרואוון. ער האָט אויך נישט צוגעבויגן זיין אויער. ווילסט געבן דיין קינד עפעס צו עסן? ניין, איך האָב נישט ליב. האָסט פראבירט? ניין, איך האָב נישט ליב. נו, האָב איך געוואָלט פראבירן? ניין, איך האָב נישט ליב. דאָס דערצערנט, נישט אזוי? כאָטש פראביר, באשלוס אויב דו האָסט ליב אָדער נישט. אבער פארוואָס, פארוואָס פראבירסטו נישט אויך, באשלוסטו אז דו האָסט נישט ליב? דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ, נישט גענוג וואָס זיי האָבן נישט געהערט, אלא אויך נישט צוגעבויגן זייער אויער. גלייך, כאָטש וואָלטן זיי צוגעבויגן זייער אויער, וואָלט איך געקענט זאָגן עס האָט נישט געפעלן אין זייערע אויגן. אבער אויב זיי בייגן אויך נישט זייער אויער, דאָס הייסט אז מלכתחילה האָט ער פסל'ט דעם דאָזיקן דרך, דעם דרך השם. און אויף דעם איז געווען דער כעס אויף זיי אַ פיל גרעסערע זאך, זיי זענען אפילו נישט גרייט צו באטראכטן די ווערטער פון די נביאים. און נישט נאר דאָס, אויך אויב מ'האָט זיי געוויזן די עונשים פון השם, דאן ויקשו את עורפם. זיי מאכן האַרט דעם נאקן, זיי דרייען זיך נישט אום, ווי מיר האָבן געזאָגט. און מיט דעם הרעו מאבותם. זאָגט דער מלבי"ם, וויבאלד זייערע אבות זענען אמת געגאנגען במועצות בשרירות ליבם הרע, אבער זיי זענען געגאנגען במועצות. זיי האָבן געפאָרשט, זיי האָבן זיך געעצה'ט ווי מיר האָבן מסביר געווען. עס איז דאָ געווען מועצות. כאָטש האָט ער געפרואווט. און ער האָט באשלאָסן אָפּצובייגן פון דרך השם. אַ פאלשע באשלוס. אבער כאָטש איז ער געגאנגען במועצות. זיי ווילן אפילו במועצות נישט גיין. פון פריער האָט ער באשלאָסן אז ער פאלט אָפּ דעם דרך און פארטיק. אלזאָ איז דאָס נישט ערגער ווי זייערע אבות? כאָטש זייערע אבות האָבן נאך געפרואווט, אבער ער איז אפילו נישט גרייט צו פרואוון פרואוון, אפילו צו הערן נישט גרייט צו הערן.
ודיברת אליהם את כל הדברים האלה ולא ישמעו אליך, וקראת אליהם ולא יענוכה. ודיברת את הדברים האלה ולא ישמעו אליך, דער הייליקער באשעפער זאָגט דאָ צום נביא, איך ווייס אז זיי וועלן נישט הערן צו דיר. און אפילו נישט יענוכה. כאָטש דו רופסט עמעצן, ענטפערט ער דיר, ער רעאגירט. ער זאָגט דאָ, זיי וועלן אפילו נישט ענטפערן דיר. און אעפ"כ, זאָגט דער הייליקער באשעפער, וואָרן זיי.
און דאן, ואמרת אליהם, זה הגוי אשר לא שמעו בקול השם אלוהיו ולא לקחו מוסר, אבדה האמונה ונכרתה מפיהם. ואמרת אליהם, זאָג זיי, זה הגוי אשר לא שמעו בקול אלוהיו. זאָגט דער מלבי"ם, דאָ רעדט ער וועגן דעם דרך אויף וועלכן איך האָב זיך צו זיי געווענדט. די ערשטע זאך, לא שמעו בקול אלוהיו. איך האָב מיך צו זיי געווענדט מצד השכל. הער, פארשטיי, איך וויל דיר מסביר זיין. פראביר צו פארשטיין. עס האָט נישט געהאָלפן. און אויך לא לקחו מוסר, מוסר איז ייסורים. זאָגט דער הייליקער באשעפער, איך האָב געזען אז עס גייט נישט דורכן דרך השכל, אלזאָ אפשר דורך ייסורים, וועל איך זיי מייסר זיין מיט עונשים. ולא לקחו מוסר. אבדה האמונה ונכרתה מפיהם. אלזאָ, אויב אזוי, אבדה האמונה מליבם, און אויך נכרתה מפיהם. אז אפילו איז נישטאָ די מעשה אבותיהם אין זייערע הענט. וואָס איז דער פירוש פון דער זאך? עס איז דאָ אַ בחינה אז די אמונה איז אבד געוואָרן אבער נישט נכרת געוואָרן מפיהם. וואָס הייסט דאָס? ער גלייבט שוין נישט. פארוואָס טוט ער? מכוח דער אינערציע. פארוואָס טוט ער? וויבאלד זיין טאטע האָט געטאָן אלזאָ זעצט ער פאָר. אלזאָ ביי ליל שבת ווייסט ער מ'נעמט אַ גלאָז, מ'שטעלט אריין ווין, מ'זאָגט עפעס מ'דעקלאמירט אַ געוויסן טעקסט, און פארטיק, און דערנאך גייט יעדער צו זיין זאך. דאָס איז פאר אים שבת, דאָס איז פאר אים קידוש. ער טוט עפעס, טוט ער מתוך אמונה? ניין. אבדה האמונה, אבער כאָטש איז זי נישט נכרת געוואָרן מפיהם. ווי אריאל שרון האָט אמאָל געזאָגט, זכותו תגן עליו. ער האָט געזאָגט אז איך האָב נאך כאָטש געקענט, איך האָב געקענט מיין זיידע וואָס האָט נאך געמאכט קידוש. ער האָט געזאָגט, אבער איך זאָרג זיך פאר מיינע אייניקלעך אז זיי ווייסן אפילו נישט וואָס קידוש איז, זיי האָבן זייער זיידן נישט געזען דאָס טאָן. וואָס ער האָט געטאָן מיט דער דאָזיקער באמערקונג איז אַ נאך אַ ענין, אבער כאָטש שכר שיחה נאה אז ער האָט באמת אויפגעוואָרפן אַ פראבלעם. וויבאלד דער דור וואָס איז געווען אַ דריטער דור האָט כאָטש געקענט אַ זיידן מיט אַ יארמלקע, אַ זיידן אַ ירא שמים. אבער די וואָס קומען דערנאך האָבן געקענט אַ זיידן מיט אַן אייפאָן. דאָס איז וואָס ער קען דעם זיידן, דאָס איז וואָס ער ווייסט. נו, אלזאָ ווי, וואָס דו ריכטסט אז פון אים זאָל ארויסקומען? אלזאָ זאָגט ער, כאָטש איז געווען אַ מציאות פון נישט נכרת געוואָרן מפיהם. אבער דאָ אבדה האמונה ונכרתה מפיהם. דאָ די אמונה איז אבד געוואָרן און אויך נכרת געוואָרן מפיהם, וויבאלד אפילו כמצוות אנשים מלומדה אָדער אלס עפעס אַן אקט פון מסורה, האָבן זיי אויך דאָס נישט. מ'קען מסביר זיין אויף אַ נאך אַ דרך, ווי עס זענען דאָ וואָס אזוי זענען מסביר, אבדה האמונה ונכרתה מפיהם, מיר האָבן געזען אזעלכע וואָס הגם זיי זענען נישט געווען מענטשן יראי שמים, אבער כאָטש האָסטו נאך געהערט פון זייערע מיילער בעזרת השם, אם ירצה השם, האָסטו געהערט אויסדרוקן פון דעם סוג. אבער דו קומסט אָן צו אַ דור וואָס די אמונה איז אבד געוואָרן מפיהם, דער פירוש אויך אז דער שם שמים ווערט נישט דערמאנט אויף זיין מויל. אמאָל נאך אויך אויב וועסטו זאָגן נו דאָס איז נאר קלפי חוץ, אבער אויף יעדן פאל האָט זיך דאָס כאָטש געהערט. אויף יעדן פאל צו זאָגן בעזרת השם איז נישט נחשב געוואָרן פאר אַ ווילד וואָרט אין דער מעדיע. אבער היינט, ווער עס וועט זאָגן בעזרת השם, דאָס הייסט, אַ רגע, ווילסטו מיר זאָגן אז דער אמ"ן און דער שב"כ און דער מוסד גרייטן זיך נישט ווי געהעריק? פארוואָס? וויבאלד האָסט געזאָגט אז בעזרת השם, האָפסטו אז דאָס... פארשטייט איר? דאָס הייסט, אויף וועמען לענסטו זיך אויפן הייליקן באשעפער אנשטאָט זיך צו גרייטן? פאר זיי איז דאָס אַ ווילד וואָרט. אלזאָ צו זאָגן אז דאָס וועט זיין בעזרת השם, וואָס פלוצלינג זאָלסטו זאָגן אַזא זאך? דו דארפסט צה"ל דארף זיין גרייט, בוי נישט אויף דער מיסטיק וואָס דו גלייבסט אין איר. עפרא לפומייהו. אלזאָ מיר דארפן וויסן אז דאָס עצם אויסזאָגן בעזרת השם און דאָס דעקלאמירן די זאכן, אויך אויב עס ווערט נישט געטאָן מתוך אַ הארץ וואָס גלייבט באמת, אבער כאָטש דאָס ענדערט דעם שיח. אז דער שיח הציבורי אז מ'שרעקט זיך נישט צו דערמאנען דעם שם שמים, אז מ'קען זאָגן אז די מציאות איז בסיעתא דשמיא, מ'דערמאנט דעם שם שמים. עס איז נישט נכרת געוואָרן דער שם שמים מפיהם. עס זאָגט דיר אז דאָ איז די מציאות געווען אז זיי האָבן נישט גענומען מוסר, אבדה האמונה און אויך נכרתה מפיהם. אפילו אינעם מויל, אפילו אלס אַ דעקלאמאציע, האָבן זיי דאָס שוין נישט דערמאנט. אזוי אז די דאָזיקע מציאות איז אַ ערגערע מציאות. דער רד"ק איז מסביר, אבדה האמונה ונכרתה מפיהם, אמונה איז דער רד"ק מסביר איז אמת. עס איז באוואוסט אז אמונה, אמן, איז מלשון אמת. ווען איך זאָג אמן אויף אַ ברכה, דער פירוש פון דער זאך אמת וואָס דו האָסט געבענטשט אז הכל נהיה בדברו, אמת הוא. אמן איז אמת. און אמונה איז אויך אַ באדייטונג פון אמת. איך זאָג דיר דאָס באמונה, די כוונה איך זאָג דיר דאָס באמת. זאָגט דער רד"ק, רוב בני אדם רעדן מיט זייערע מיילער וואָס עס איז נישט אזוי אין זייערע הערצער, זיך צו ווייזן אלס גוטע און זיי זענען נישט. דאָס הייסט, דאָס איז אבדה האמונה ונכרתה מפיהם. זיי זאָגן נישט אמת אין זייערע מיילער און כל שכן אין זייערע הערצער. אבדה האמונה ונכרתה מפיהם, ער ליגט פריי. ער האָט נישט קיין אמת אין מויל און אין הארץ, אויף וועמען איז שייך צו רעדן בכלל? ווער ווער קען רעדן וועגן אזעלכע פארלאנגען? להבדיל פון די צדיקים וואָס ער איז אַ דובר אמת בלבבו. אויב אין זיין הארץ האָט ער באשלאָסן צו פארקויפן דיר פאר אַ נידעריקערן פרייז, הגם דו האָסט צוגעלייגט אויפן פרייז, וועט ער נישט, ער וועט דיר דאָס פארקויפן ווי ער האָט געוואָלט, ער וועט דיר דאָס פארקויפן פון אָנהייב ווי ער האָט באשלאָסן אין זיין הארץ. דאָס איז דובר אמת בלבבו. אלזאָ כאָטש אויב ער איז נישט דובר אמת בלבבו, איז ער דובר אמת בפיו. און די אפילו אין זייערע מיילער נישט. דאָס איז וואָס ער זאָגט, אבדה האמונה ונכרתה מפיהם. אויך צו ליגן אויף אַ רשמי'ן אופן האָט ער נישט קיין פראבלעם.
גזי נזרך והשליכי, ושאי על שפיים קינה, כי מאס השם וייטוש את דור עברתו. גזי נזרך, גזי איז מלשון לגזוז. גזי נזרך די כוונה איז רייס אויס דיין האָר. ווי ויגז שלוים, ויגז את ראשו. רש"י זאָגט אַן אנדער לשון, נזרך איז דיין קרוין, לשון גדולה. די כוונה נעם אָפ דיין קרוין. דער רד"ק איז מסביר פארוואָס דאָס וואקסן פון די האָר ווערט גערופן נזרך? דו רעדסט דאָך וועגן אָפּשערן די האָר, אלזאָ פארוואָס זאָגט ער גזי נזרך? פארוואָס זאָל ער נישט זאָגן גזי שערותייך? שער אָפ דיינע האָר. דער רד"ק זאָגט אַן אינטערעסאנטע זאך. דער נזיר האָט דאָך לאָזן וואקסן זיין האָר. אלזאָ גזי נזרך די כוונה שער אָפ די האָר וואָס האָבן זיך אויסגעצויגן, ווי ביים נזיר וואָס עס האָבן זיך אויסגעצויגן זיינע האָר. אלזאָ מאך אַ קרחה אין דיין קאָפ. און אויך גזי נזרך והשליכי, ושאי שפיים קינה. שאי שפיים על שפיים קינה, דער פירוש פון דער זאך שפיים איז אַ הויכער ארט. אזוי האָבן מסביר געווען דער רד"ק און דער מלבי"ם, אז דאָס זענען הויכע ערטער. רש"י האָט מסביר געווען אז שפיים די כוונה איז וואסער-שטראָמען, דער פירוש טאָלן פון אַ נחל, דאָס איז די כוונה שפיים. כי מאס השם וייטוש את דור עברתו. דער הייליקער באשעפער האָט מאס און פארלאָזן דור עברתו. וואָס איז דור עברתו? דער דאָזיקער דור אויף וועלכן השם האָט אויסגעגאָסן עברה. דער דאָזיקער דור וואָס השם איז כביכול אָנגעפילט געוואָרן מיט כעס אויף זיי. נאך אַ ביאור, דאָס איז וואָס עס זאָגט דער תרגום יונתן, עברתו איז נישט מלשון עברה און כעס, אלא לשון לעבור. לשון לעבור. וואָס איז דער פירוש? עברתו, דרא דעברו על מימריה. מאס השם וייטוש את דור עברתו, דעם דור וואָס גייט אריבער אויף זיינע ציוויים. לויט דעם פירוש, דער ערשטער ביאור איז דער דור אויף וועלכן ער האָט אַ כעס, מלשון עברה. לויטן צווייטן ביאור, די כוונה דער דור וואָס גייט אריבער אויף די ציוויים פון השם. דער מלבי"ם איז מסביר אז דער ענין פון גזי, וואָס איז ער בעצם מצווה זיי רייסט אויס אייערע האָר? וואָס, וואָס איז דער ענין? וואָס איז דער ציל אין גזי נזרך? זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז אַ סימן פון ייאוש. דאָס איז אַ סימן פון אבלות. מיר ווייסן אז ווען אַ מענטש איז מיואש, ווען אַ מענטש טוט וויי, דאן שטייט אז ער האָט אויסגעריסן די האָר פון זיין קאָפ, ער האָט אויסגעריסן די האָר פון זיין קאָפ. דאָס דריקט תמיד אויס כעס, דאָס דריקט אויס ייאוש, דאָס דריקט אויס אבלות. עס זענען דאָ גויים ביי וועלכע דאָס איז אַ טייל פון דעם פראצעס פון דעם אבל, זיך צו קראצן און אויסצורייסן די האָר פון זייער קאָפ. אלזאָ ער זאָגט גזי נזרך, רייס אויס די האָר פון דיין קאָפ, כביכול אלס אַ צייכן פון ייאוש און אבלות. ושאי קינה, קינה די כוונה איז ממש צו קלאָגן, און דאָס וועט זיין בפרהסיה. שאי קינה על שפיים. די קינה וואָס איר וועט קלאָגן וועט זיין על שפיים, די כוונה איז דו האָסט נישט קיין תקווה, דאָס וועט זיין אויף אַ הויכן און דערהויבענעם ארט. און אויף וואָס איז דער עיקר פון דער קינה? אויף וואָס השם האָט מאס, און נישט סתם מאס אלא וייטוש. די פארלאָזונג איז נישט געווען בלויז אַ צייטווייליקע אלא אַ פארלאָזונג כביכול אויף אַ לענגערער צייט. און די סיבה וואָס השם האָט פארלאָזן איז נאך שווערער, וויבאלד כי מאס השם. וויבאלד השם האָט מאס אין אונדז. און דאָס איז אַ שרעקלעכע זאך אין היינט. וויבאלד מאיסה דאָס הייסט אַן אבסאלוטע דערווייטערונג. כי עשו בני יהודה הרע בעיניי נאום השם, שמו שיקוציהם בבית אשר נקרא שמי עליו לטמאו. כי עשו בני יהודה הרע בעיני השם, בעיניי נאום השם. וואָס איז דער דאָזיקער הרע? שמו שיקוציהם בבית. אחז און מנשה און די בני יהודה מיט זיי האָבן אוועקגעשטעלט די עבודה זרה, די שיקוצים אין תוך בית המקדש. זאָגט דער מלבי"ם, ווי כמושיב צרתה בצידה. כביכול דאָס איז אַן אלוה און דאָס איז אַן אלוה. אלזאָ כביכול אין בית השם זענען זיי געקומען און געזאָגט עס זענען דאָ נאך כוחות, עס איז דאָ נאך אַ עבודה זרה, האָבן זיי אויך אים אוועקגעשטעלט אין בית השם. ווילסט דינען דיין עבודה זרה, דין זי אין דיין הויז. דאָס איז שוין גענוג שווער. צו ברענגען זי אין תוך בית השם, שמו שיקוציהם בבית, און מער פון דעם, זיי נעמען אויף זיך אַ שווערע עבודה צו עבודה זרה. דאָס איז וואָס ער זעצט פאָר אין פסוק ל"א. אבער איידער דעם לאמיר בלויז לערנען דעם מוסר וואָס נוגע צו אונדז. די גדולי ישראל זאָגן דאָך אז דער אלערטמאסטער שיקוץ פונעם דור, דער אלערטמאסטער פונעם דור, דער שטן וואָס דער הייליקער באשעפער האָט נישט באשאפן זיין גלייכן פון דעם טאָג פון באשאפן די וועלט, דאָס זענען די אייפאָנעס פון אלערליי סארטן. אלזאָ יעצט זאָגט מיר, דאָס איז נישט וואָס עס שטייט, דאָס איז נישט אונדזער דור? עשו בני יהודה הרע בעיניי נאום השם, שמו שיקוציהם בבית אשר נקרא שמי עליו? אין בית הכנסת נעמט ער ארויס זיין אייפאָן. אלע גדולי ישראל זאָגן אז דאָס איז אַן איסור גמור צו האַלטן דאָס. דאָס איז עבודה זרה, דאָס איז גילוי עריות און שפיכות דמים, ער האָט נישט קיין חלק לעולם הבא. פסול לעדות. מ'קען מאכן אַ גאנצע רשימה פון וואָס עס איז געזאָגט געוואָרן אויף דעם. און ער קומט אָן צו בית השם, וואָס דאָס איז די אלערמיאוסטע זאך אין זיינע אויגן יתברך, און ער נעמט דאָס ארויס און בלעטערט יעצט אין אים. דאָס איז נישט שמו שיקוציהם בבית אשר נקרא שמי עליו לטמאו? ובנו במות התופת אשר בגיא בן הינום לשרוף את בניהם ואת בנותיהם באש אשר לא ציוויתי ולא עלתה על ליבי. ובנו במות התופת. במות התופת דאָס איז דער מולך. מולך איז געווען אַ עבודה זרה שווער און שרעקלעך, אז באמת איז שווער צו נעמען אין דעם שכל האנושי ווי איז בכלל שייך צו טאָן אַזא זאך. דאָס ווייזט ביז וואָס פאר אַ פארדארבנקייט זיי זענען אָנגעקומען. זיי האָבן געהאט אַ תופת. וואָס איז תופת? זיי פלעגן מקריב זיין אַ קורבן צום מולך. און דער סוג פונעם דאָזיקן קורבן, דער סוג פונעם קורבן איז געווען, עס זענען דערין דאָ צוויי באשרייבונגען אין חז"ל. מיר וועלן דערמאנען ביידע. רש"י דערמאנט דאָ איין באשרייבונג. דער מולך איז געווען פון קופער. דאָס איז געווען אַ גרויסער פסל מיט הענט אויסגעצויגן פאָרויס, ווי הענט וואָס בייגן זיך צו אָננעמען עפעס. און מ'האָט אים אָנגעצונדן פון אונטן. און זיינע הענט זענען פשוט און גליענדיק. דאָס הייסט, מ'האָט אים אָנגעפילט מיט פייער, און דער גאנצער ריזיקער פסל איז געוואָרן עפעס וואָס איז אינגאנצן אַ פייער אַ פלאם, אינגאנצן גליענדיק און רויט. פונעם פייער האָבן זיי אים אָנגעצונדן. און מ'האָט געלייגט דאָס קינד אויף זיינע הענט, און ער האָט זיך פארברענט און געשריגן. און די כמרים האָבן געשלאָגן אין די פויקן אז דער פאָטער זאָל נישט הערן דעם קול פונעם זון און זיינע רחמים זאָלן נישט ווערן אויפגעוועקט. און דאָס ווערט גערופן תופת, וויבאלד זיי האָבן געפויקט כדי דער טאטע זאָל נישט הערן די שרייען פון זיין זון. און דאָס איז געווען אשר בגיא בן הינום. פארוואָס גיא בן הינום? צוליב דעם געשריי (הנהמה) פונעם זון, דעריבער איז דאָס גערופן געוואָרן גיא בן הינום. און עס איז דאָ אַ ביאור און אַ באשרייבונג נאך אין חז"ל, אז זיי פלעגן מאכן צוויי שייטערן פון ביידע זייטן, גרויסע שייטערן, און פלעגן לויפן מאכן דאָס קינד צווישן זיי. און דאָס קינד האָט געשריגן, און זיי האָבן געפויקט אויך אין פויקן לויט דעם זעלבן עיקרון ווי ער איז דאָ מסביר, מ'פויקט אין פויקן כדי זיינע געשרייען זאָלן נישט ווערן געהערט. דאָס איז געווען אַ עבודה זרה שרעקלעך און פארכטיק. דאָס איז געווען דער תופת, בנו במות התופת אשר בגיא בן הינום. מ'פלעגט גיין צו אַ מענטש און אים זאָגן די עבודה זרה האָט אויסגעקליבן דיר אז דו זאָלסט מקריב זיין דיין זון צו איר. דאָס איז כביכול געווען אַ גרויסער כבוד וואָס ער איז מקריב זיין זון צו עבודה זרה. לשרוף את בניהם ואת בנותיהם באש אשר לא ציוויתי ולא עלתה על ליבי. וואָס איז לא ציוויתי? זאָגט השם, איך האָב נישט מצווה געווען אז מ'זאָל מקריב זיין קינדער פאר אַ קורבן. עס איז נישטאָ אַזא ציווי אין דער תורה, אויך נישט לשם השם. כל שכן נישט צו עבודה זרה. ולא דיברתי, איך האָב נישט גערעדט צו קיינעם פון די נביאים. חז"ל דרש'נען, וואָס איז אשר לא ציוויתי ולא דיברתי ולא עלתה על ליבי? זאָגט דער רד"ק, אפשר פאר די דרשה פון חז"ל, ער זאָגט אויב איך האָב מצווה געווען, האָב איך מצווה געווען אויף בשר בהמה צו פארברענען פאר מיר, איך האָב נישט מצווה געווען זייערע זין און זייערע טעכטער, און זיי פארברענען זיי צו אַן אנדער אלוה, אלזאָ נישט גענוג וואָס דו האָסט נישט קיין רחמים אויף אים, נאך ביסטו מקריב צו עבודה זרה. זאָגן חז"ל, אשר לא ציוויתי דאָס איז יפתח. ולא עלתה על ליבי דאָס איז מישע מלך מואב, ווי עס שטייט ויקח את בנו הבכור ויעלהו לעולה. און זיי האָבן געמיינט אז מ'ברענגט אים ארויף צו הימל. זאָגט דער הייליקער באשעפער, אויך אויב וועסטו זען אזעלכע וואָס האָבן געטאָן אזעלכע זאכן, ווי יפתח וואָס האָט מקריב געווען זיין טאָכטער, און עס זענען דאָ דעות אין חז"ל צי ער האָט זי בלויז פארשלאָסן אין עפעס אַ הויז אָדער אז ער האָט זי באמת מקריב געווען. ווער עס וויל וועט קענען הערן דאָס אין אונדזער דיסק אויף ספר שופטים. און אזוי אויך מישע מלך מואב, אז מישע מלך מואב האָט געהערט מיט וואָס עם ישראל זענען מצליח, וויבאלד אברהם אבינו איז געווען גרייט צו עוקד זיין זיין זון, האָט ער געזאָגט אלזאָ וועל איך מקריב זיין מיין זון. איז ער געגאנגען און מעלה און מקריב געווען זיין זון. און דאן דורך דעם שטייט אז עס איז געווען אַ גרויסער כעס אויף עם ישראל, כביכול האָט דאָס דערוועקט אַ גרויסן קטרוג אויף עם ישראל. אלזאָ זאָגט דער הייליקער באשעפער, אויך די דאָזיקע ציוויים האָב איך נישט מצווה געווען און עס איז נישט אויפגעקומען אויף מיין הארץ. אבער השם האָט דאָך געזאָגט צו אברהם קח נא את בנך? זאָגן חז"ל, לא עלה על ליבי. עס איז נישט אויפגעקומען אויף מיין הארץ אז ער זאָל אים שעכטן, אלא בלויז כדי צו לאָזן וויסן זיין צדקות. און איך האָב אים געזאָגט קח נא את בנך, העלהו, און דערנאך ווען ער האָט אים ארויפגעברענגט האָב איך אים געזאָגט הורידהו. זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז לא ציוויתי ולא עלתה על ליבי? איך האָב נישט מצווה געווען אז מ'זאָל מיר טאָן אזעלכע עבודות. און זאָלסט נישט זאָגן אז איך האָב נישט מצווה געווען וויבאלד איך האָב געטראכט אז זיכער וועלן זיי מיר נישט הערן. ער זאָגט אבער באמת איז דאָס אויפגעקומען אויף מיין הארץ. איך האָב געזאָגט זיכער וועלן זיי נישט מקיים זיין מיינע ווערטער. ער זאָגט ניין, זאָלסט וויסן עס איז אפילו נישט אויפגעקומען אויף מיין הארץ, וויבאלד די דאָזיקע עבודה זרה איז משוקץ און מתועב ביי השם יתברך. לכן הנה ימים באים נאום השם, ולא ייאמר עוד התופת וגיא בן הינום, כי אם גיא ההריגה, וקברו בתופת מאין מקום. לא ייאמר עוד, מ'וועט נישט רופן בית הבמות מיטן נאָמען תופת און דעם גיא גיא בן הינום, אלא מ'וועט אים רופן גיא ההריגה. פארוואָס? וויבאלד דאָרט אין דעם דאָזיקן ארט וועלן פאלן פילע הרוגים דורך די אויבים. ביז אַזא מדרגה, וקברו בתופת מאין מקום. דאָס הייסט, עס וועט נישט בלייבן קיין ארט מער כדי צו באגראָבן. דאָס הייסט, דער עונש וועט זיין אז דער דאָזיקער ארט וועט זיין אַ בית קבורה. והייתה נבלת העם הזה למאכל לעוף השמיים ולבהמת הארץ ואין מחריד. די נבלה פונעם דאָזיקן עם וואָס טוען די שרעקלעכע זאכן, וועט זיין אַן עסן פאר די עופות פון הימל און פאר די בהמות פון דער ערד. און תמיד ווען עס קומט אָן דער עוף השמיים און די בהמת הארץ דאן איז דאָ ווער עס דערווייטערט זי אז עס זאָל נישט זיין קיין ביזיון פאר די מתים. אבער דאָ זאָגט ער אין מחריד. אלזאָ א', עס וועט נישט זיין קיין ארט מער צו באגראָבן. ב', עס וועט אפילו נישט זיין ווער עס וועט דערווייטערן די עופות פון הימל און די בהמות פון דער ערד כדי זיי זאָלן נישט עסן פון די פגרים. והשבתי מערי יהודה ומחוצות ירושלים קול ששון וקול שמחה, קול חתן וקול כלה, כי לחורבה תהיה הארץ. והשבתי, זאָגט דער מלבי"ם, ער האָט דאָ אַן אינטערעסאנטן ביאור. ער זאָגט נאך די גרויסע מלחמות, נאך דעם רב'ן הרג, איז דאָ אַ סך שידוכים. עס זענען דאָ אַ סך זיווגים. וויבאלד נאך דעם וואָס דער אויב איז געקומען און ער הרג'עט אַ סך, דאן זענען אַ סך מענטשן געשטאָרבן. אַ סך פרויען זענען געשטאָרבן דורכן אויב. און דאן וואָס? זענען דאָ זיווגים. פלוני דער אלמן מיט אַן אלמנה, זענען דאָ זיווגים. און דאן וועלן זיי וועלן נעמען פרויען, מוליד זיין קינדער, באזעצן די ערד. ווי עס שטייט אין פרק ל"ג, עוד יישמע במקום הזה קול ששון וקול שמחה, כי אשיב את שבות הארץ כבראשונה. יעצט זאָגט ער נישט אזוי וועט זיין. ער זאָגט לחורבה תהיה הארץ. אלזאָ וועט זיך נישט הערן קול ששון וקול שמחה, קול חתן וקול כלה, כי לחורבה תהיה הארץ. דאָרט וועט די ערד ווערן געבויט, אבער דאָ וועט די ערד ווערן חרוב. און וויבאלד אזוי, איז די זאך וואָס ווערט פארלאנגט וואָס דאָס איז קול ששון וקול שמחה, דאָס וועט נישט זיין דער רעזולטאט פון וואָס דער אויב וועט דאָ טאָן.