ספר ירמיהו פרק ו'. העיזו בני בנימין מקרב ירושלים ובתקוע תקעו שופר ועל בית הכרם שאו משאת כי רעה נשקפה מצפון ושבר גדול. העיזו בני בנימין מקרב ירושלים. זאָגט דער רד"ק, העיזו איז ווי הניסו, שלח העז מקנך, וואָס איז די כוונה? זאָלסט אַנטלויפֿן מאַכן דעם פֿיך פֿון די פֿעלדער אין די הײַזער אַרײַן. אַלזאָ העיזו בני בנימין מקרב ירושלים, איר בני בנימין וואָס געפֿינען זיך אין ירושלים, זאָלט אַנטלויפֿן מאַכן אַלץ וואָס איר האָט פֿון ירושלים אַרויס, און נאָך מער פֿון די אַנדערע שטעט, ווײַל אַפֿילו ירושלים וועט אײַנגענומען ווערן. אַלזאָ אַלץ וואָס איר האָט דאָ, העיזו, מאַכט עס אַנטלויפֿן פֿון דאַנען, אַלץ וואָס וועט דאָ בלײַבן וועט אײַנגענומען ווערן. זאָגט דער מלבי"ם, אָבער וויסן זאָלסטו אַז דאָס איז אַ וועג פֿון גוזמה, ווײַל דאָס קומט מער אויסצודריקן דעם שרעק פֿון וואָס עס וועט קומען צו געשען איידער אַ פּראַקטישע עצה ווי אַזוי זיך צו ראַטעווען דערפֿון. זאָגט דער רד"ק, ווײַל זיי האָבן ניט קיין אָרט וווּהין צו אַנטלויפֿן, אַלזאָ וואָס מיינט העיזו? זאָלט אַנטלויפֿן, וווּהין? כּביכול וויל ער זאָגן, עס וועט זײַן אַ פֿאָרכטיקע און שרעקלעכע זאַך, אַלזאָ זאָגט ער, ווער עס קען אַנטלויפֿן זאָל אַנטלויפֿן, ניטאָ, אָבער די גרענעצן זײַנען פֿאַרשלאָסן. ריכטיק, איך וויל בלויז זאָגן ווי ווײַט די זאַך וועט זײַן פֿאָרכטיק און שרעקלעך, ניט אַז איך בין באמת געקומען צו געבן אַ פּראַקטישע עצה. דאָס איז וואָס דער רד"ק דערקלערט דאָ. כּביכול, אויב איר האָט וווּהין צו אַנטלויפֿן, אַנטלויפֿט, ווײַל אויך ירושלים וועט אײַנגענומען ווערן, אַז ירושלים איז געווען פֿון יהודה און בנימין. אַלזאָ פֿאַרוואָס זאָגט ער העיזו בני בנימין? זאָל ער זאָגן בני יהודה ובנימין, פֿאַרוואָס ווענדט ער זיך צו די בני בנימין? זאָגט דער רד"ק, ווי אַ מענטש וואָס יאָמערט קודם אויף זײַנע נאָענטע, ווײַל עס טוט אים מער וויי אויף זיי איידער אויף אַנדערע. ירמיהו איז דאָך געווען פֿון ענתות, פֿון ענתות אשר בארץ בנימין. די דאָזיקע לײַט זײַנען זײַנע נאָענטע, דאָס איז זײַן משפּחה, און דעריבער זאָגט ער, צו אײַך ווענד איך זיך קודם, איר מײַנע פֿרײַנד בני בנימין, העיזו בני בנימין. און דאָס איז וואָס עס שטייט כי גם אחיך ובית אביך גם המה בגדו בך, אויך זיי האָבן דיר פֿאַרראַטן, יענע וואָס זײַנען פֿון דײַן משפּחה, יענע וואָס זײַנען פֿון בני בנימין, אויך זיי זײַנען ניט געגאַנגען אויפֿן ריכטיקן וועג.
און ער זאָגט צו זיי ובתקוע תקעו שופר. וואָס מיינט ובתקוע תקעו שופר? תקוע איז אַ נאָמען פֿון אַן אָרט. וישלח יואב תקועה, דאָרטן איז געווען אַ קלוגע פֿרוי, יאָ, תקוע איז אַ נאָמען פֿון אַן אָרט. און דער נביא דריקט זיך דאָ אויס אין אַ מליצישן לשון, לשון נופל על לשון. ובתקוע תקעו בשופר. אין אָרט פֿון תקוע זאָלט טוען בלאָזן אין שופר. ווי אַן אַנדער מליצישער אויסדרוק וואָס עס איז דאָ אין נביא, עקרון תעקר, חמור חמורותיים בלחי החמור חמרים חמרים. נאָך אַ מאָל, ווילסט אַ לשון נופל על לשון, אַלזאָ נעמט ער אַ לשון וואָס איז אַ מליצישער לשון. אַלזאָ זאָגט ער, זאָלט בלאָזן אין שופר כדי אַנטלויפֿן צו מאַכן דאָס פֿאָלק, ווײַל עס זײַנען דאָ אויביים וואָס קומען צו באַלעגערן די שטאָט.
ועל בית הכרם שאו משאת כי רעה נשקפה מצפון ושבר גדול. על בית הכרם שאו משאת, וואָס איז בית הכרם? בית הכרם, דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס איז אַ נאָמען פֿון אַן אָרט. און דער רד"ק דערקלערט אַז בית הכרם איז דער טורעם וואָס מען פֿלעגט בויען אין אַ ווײַנגאָרטן, מען פֿלעגט מאַכן אַ הויכן טורעם און פֿון דעם טורעם פֿלעגט מען קוקן אויף דעם ווײַנגאָרטן, דעריבער רופֿט מען עס בית הכרם, דאָס הויז וואָס איז אין ווײַנגאָרטן. און פֿון דאָרטן פֿלעגט מען היטן אַלע ווײַנגערטנער, ווי עס שטייט ויבן מגדל בתוכו. אַלזאָ זאָגט ער דאָרטן שאו משאת. וואָס מיינט שאו משאת? לויט דעם רד"ק ווי משיאין משואות, די כוונה איז, זאָלט אָנצינדן אַ פֿײַער כדי אַז מענטשן זאָלן פֿאַרשטיין אַז עס איז דאָ געשען אַ צרה, עס איז דאָ אַן אומגליק. דאָס איז שאו משאת כדי אַז מענטשן זאָלן אַנטלויפֿן, ווי ער האָט אָנגעהויבן העיזו בני בנימין מקרב ירושלים, מאַכט אַנטלויפֿן, אַלזאָ שאו משאת כדי צו מודיע זײַן. דער מלבי"ם דערקלערט אַז שאו משאת איז פֿון לשון נס ודגל. דאָס איז דער זעלבער רעיון, יאָ, אַז די כוונה איז אַנטלויפֿן צו מאַכן דאָס פֿאָלק, אָבער משאת איז פֿון לשון כי ינשא, די כוונה אַ זאַך וואָס איז דערהויבן און אויפֿגעהויבן. הייבט אויף אַ צייכן פֿון נס ודגל כדי אַנטלויפֿן צו מאַכן דאָס פֿאָלק. ווײַל די רעה איז שוין נשקפה מצפון. וואָס מיינט מצפון? צפון איז בבל, און אַלע זעען שוין די דאָזיקע רעה, זי איז שוין נשקפה, מען קען שוין אַרויסקוקן, מען קען שוין זען אַז זי קומט נענטער. און דעריבער האָט איר ניט קיין ברירה נאָר אַנטלויפֿן צו מאַכן דאָס פֿאָלק פֿון ירושלים.
לעומת זאת דערקלערט דער מלבי"ם אַז העיזו מיינט זאַמלט זיך, יאָ? און דער דערקלערונג איז דער זעלבער דערקלערונג ווי בײַם רד"ק, נאָר וואָס דער רד"ק דערקלערט אַז די כוונה איז, זאָלט אַנטלויפֿן מאַכן אײַער פֿיך און אַלץ וואָס איר האָט פֿון ירושלים, און דער מלבי"ם דערקלערט אַז די כוונה איז, זאָלט איר אַליין אַנטלויפֿן פֿון ירושלים. און דאָס איז דער זעלבער רעיון, אַז בעצם האָבן זיי דעמאָלט געטראַכט צו גיין זיך באַשיצן אין ירושלים, זיך צו ראַטעווען פֿון די אויביים, ווײַל ירושלים איז געווען אַרומגערינגלט מיט אַ מויער. זאָגט צו זיי דער נביא, אַנטלויפֿט, טראַכט ניט אַז ירושלים וועט זײַן אײַער באַשיצונג, נאָר וויסט אײַך אַז ירושלים וועט פֿאַלן. אַלזאָ דעריבער הניסו ווי דער רד"ק זאָגט אָדער זאַמלט זיך פֿון ירושלים ווי דער מלבי"ם זאָגט, דאָס איז העיזו. דער רעיון איז דער זעלבער רעיון, ירושלים וועט אײַך ניט זײַן פֿאַר אַ מחסה, ירושלים, ווער עס וועט זײַן דאָרטן וועט שטאַרבן און פֿאַלן דורכן שווערד, אַלזאָ ווער עס קען אַנטלויפֿן זאָל אַנטלויפֿן און וואָס פֿריער.
הנווה והמעונגה דמיתי בת ציון. הנווה והמעונגה דמיתי, אויף דמיתי זײַנען דאָ צוויי ביאורים. איין ביאור איז דעם רש"י און אויך דעם רד"קס פֿאָטער, זאָגט אַז דמיתי איז פֿון לשון חרוב געמאַכט. ונדמו נאות השלום, נדמתה אשקלון, פֿון לשון אויסגעראָטן, ווי נדמו עמי. אויסראָטן, חרוב מאַכן, דאָס איז דמיתי. הנווה והמעונגה דמיתי בת ציון. בת ציון וועט חרוב ווערן, דאָס איז בעצם וואָס עס ווערט דאָ געזאָגט. לעומת זאת דערקלערט דער מלבי"ם אַז דמיתי דאָ איז פֿון לשון דמיון. פֿון לשון דמיון און משל. הנווה והמעונגה דמיתי בת ציון. איך האָב געמשלט די בת ציון ווי זי וואָלט געווען אַ נווה און מעונגה. וואָס איז נווה און מעונגה? וואָס איז בעצם די דאָפּלטקייט? דערקלערט דער מלבי"ם אַז בעצם נווה איז פֿון לשון נווה, ווי נווה הצאן, פֿון לשון נווה, נות רועים וצאן, אַן אָרט וואָס דאָרטן איז דאָ אַ מעגלעכקייט צו פֿיטערן די שאָף פֿון וועגן דעם גוטן אויסזען וואָס עס איז דאָרטן. און פֿון דעם מענטשן אַליין, די וואָס וווינען דאָרטן, איז זי געווען ווי אַ פֿרוי אַ מעונגה. דאָס מיינט, עס זײַנען דאָ צוויי באַשרײַבונגען. עס איז דאָ אַ באַשרײַבונג אויף דעם אָרט וווּ זי וווינט, און עס איז דאָ אַ באַשרײַבונג פֿון דער עצם. דאָס אָרט וווּ זי וווינט זאָגט ער די דאָזיקע זאַך איז אַ נווה, אַן אָרט וואָס איז אַן אָרט פֿון נווה, אַן אָרט וואָס איז אָנגעזען און פּראַכטפֿול. און המעונגה איז די מענטשן וואָס וווינען, וואָס זײַנען מענטשן מעונגים, וואָס זײַנען איידעלע מענטשן.
אליה יבואו רועים ועדריהם תקעו עליה אוהלים סביב רעו איש את ידו. זאָגט דער מלבי"ם, אַנטקעגן דעם וואָס ער האָט זי געמשלט ווי אַ נוות רועים, זאָגט ער, דאָס אַז דאָ איז דאָס אָרט אַן אָרט מיט אַ גוטן אויסזען, אַלזאָ אַהער וועלן קומען די גוים און וועלן פֿיטערן זייערע סטאַדעס. ותקעו עליהם סביבה, יעדער וועט פֿיטערן אין זײַן אַרום, יאָ, אין זײַן אָרט, פֿון זײַנע ראַנדן. וואָס וויל ער בעצם זאָגן? דאָס איז אַ משל אין וועלכן ער באַשרײַבט ווי אַזוי צום אָנהייב האָבן זיי חרוב געמאַכט דאָס אַרום ירושלים. און דאָס איז וואָס ער זאָגט סביב רעו איש את ידו. צום אָנהייב איז דאָס געווען דאָס אַרום ירושלים. נאָך דעם ווי זיי האָבן פֿאַרענדיקט צו פֿיטערן, כּביכול אויפֿגעגעסן דאָס גאַנצע גראָז און דעם אויסזען, און דאָס איז בעצם אַן אויסדרוק דערפֿאַר אַז זיי האָבן פֿאַרענדיקט זייער מלחמה אַרום ירושלים, אַלזאָ זײַנען זיי שוין געקומען צו ירושלים אַליין. און דעמאָלט באַשרײַבט ער די באַוווינער פֿון ירושלים ווי אַ מעונגה, די דאָזיקע מעונגה וואָס זי זיצט און באַהאַלט זיך אין איר הויז אין מיטן טאָג פֿון וועגן דער היץ. און דאָס איז וואָס ער זאָגט אין דעם קומעדיקן פּסוק:
קדשו עליה מלחמה קומו ונעלה בצהריים אוי לנו כי פנה יום כי ינטו צללי ערב. ער באַשרײַבט כּביכול די בת ירושלים ווי אַ מעונגה וואָס איז אין אַ סיעסטה, מיטאָג-רו. זי באַהאַלט זיך אין איר הויז אין מיטן טאָג פֿון וועגן דער היץ, ווי עס שטייט איכה תרביץ בצהריים, אַז דאָרטן פֿלעגן די סטאַדעס פֿיטערן און ליגן אין מיטן טאָג, ווער עס וויל וועט קענען דאָס הערן אין אונדזער דיסק אויף שיר השירים. און דעמאָלט פֿלעגט זי שלאָפֿן דעם מיטאָג-שלאָף, און אויך בײַ נאַכט פֿלעגט זי ליגן אויף איר בעט. און די אויביים ווען זיי האָבן געזען, האָבן געוואָלט קומען און זיי אײַננעמען, פֿלעגן זיי זאָגן קדשו עליה מלחמה, ביז אַהער זײַנען מיר געווען אין די ראַנדן, איצט אויף איר, אויף ירושלים אַליין. קומו ונעלה בצהריים, ווײַל אויב זי שלאָפֿט אין מיטן טאָג איז דאָס זייער וווּנדערלעך, עס איז דאָ אַן אויסגעלעגנהייט איצט, זי וועט ניט אַרויסגיין פֿון הויז ווײַל עס איז הייס אין דרויסן, אַלזאָ איז דאָס אַן אויסגעלעגנהייט זיי אײַנצונעמען אָן אַ מי. דאָס איז דער משל דאָ, אַז פֿון פֿיל מעונג האָבן זיי בכלל גאָרניט מורא געהאַט. און דעמאָלט זאָגן די אויביים ממילא, קום, דאָס איז אַן אויסגעלעגנהייט איצט זיי אײַנצונעמען. אָבער בשעת די אויביים אָרגאַניזירן זיך צום אײַננעמען ירושלים, זאָגן זיי איינער צום אַנדערן אוי לנו כי פנה יום. דאָס הייסט, דער טאָג האָט זיך שוין געווענדט, דער מיטאָג איז שוין אַריבער, מיר זײַנען שוין פֿאַר שקיעה, און איצט וועט די דאָזיקע מעונגה אַרויסגיין אין דרויסן. פֿאַרוואָס? יען כי ינטו צללי ערב, זי האָט שוין אַ שאָטן זיך צו באַשירעמען אונטער אים, זי דאַרף ניט אַרײַנגיין און זיך באַהאַלטן אין הויז פֿון וועגן דער זון, זי קען שוין אַרויסגיין אין דרויסן ווײַל עס איז דאָ אַ שאָטן. און דעמאָלט זאָגן די אויביים, אויב זי וועט אַרויסגיין אין דרויסן וועט זײַן פֿאַר אונדז אַ פּראָבלעם זיי אײַנצונעמען. און דעריבער זאָגט דער אויב כי פנה יום אוי לנו כי ינטו צללי ערב און דורך דעם וועט אונדז שווערער זײַן זיי אײַנצונעמען. רש"י דערקלערט אַז דאָס אַז עס ווערט געזאָגט אוי לנו כי פנה יום כי ינטו צללי ערב, זאָגט רש"י אַז צו נאַכט האָבן זיי אָנגעצונדן דאָס פֿײַער, דאָס פֿײַער אין בית המקדש. דאָס הייסט, ווען איז פֿאַרברענט געוואָרן דער בית המקדש? אין צענטן אב, דאָס הייסט תשעה באב צו נאַכט, דהיינו עס האָט געברענט דעם גאַנצן צענטן. אָבער אין תשעה באב צו נאַכט. אויף דעם זאָגט קדשו עליה מלחמה קומו ונעלה בצהריים, און דעמאָלט זאָגט דאָס פֿאָלק אוי לנו כי פנה יום כי ינטו צללי ערב, אַז דעמאָלט ווען עס ווענדן זיך די שאָטנס פֿון אָוונט, דעמאָלט האָט מען אָנגעצונדן דאָס פֿײַער אין בית המקדש.
קומו ונעלה בלילה ונשחיתה ארמנותיה. אַלזאָ זאָגן די אויביים, מיר האָבן געוואָלט אין מיטן טאָג ווען זי איז אויף איר בעט, דהיינו הייס אין דרויסן, זי פֿאַרשליסט זיך אין איר הויז און דעמאָלט וועלן מיר קענען זי אײַננעמען מיט גרינגקייט. און זיי האָבן געזען אַז עס ווענדן זיך די שאָטנס פֿון אָוונט, אוי לנו כי פנה יום, אַלזאָ זאָגן די אויביים איינער צום אַנדערן אוי לנו כי פנה יום, מיר קענען שוין ניט, ווײַל איצט גייט זי שוין אַרויס פֿון איר הויז. און דעריבער זאָגן זיי, אויב אַזוי איז די פּאַסיקע צײַט מער קומו ונעלה בלילה. אַז דעמאָלט בײַ נאַכט וועט די דאָזיקע מעונגה וואָס מיר האָבן דערמאָנט אין פּסוק ב' הנווה והמעונגה, שלאָפֿן אויף איר בעט און דעמאָלט וועט אונדז ווידער גרינגער זײַן זיי אײַנצונעמען. וואָס איז בעצם דער נמשל דאָ פֿון דער גאַנצער מעשה? זאָגט דער מלבי"ם, דער נמשל איז אַז די לײַט פֿון ירושלים האָבן בכלל ניט געשטאַנען אַנטקעגן דעם אויב, נאָר אין די דאָזיקע צײַטן ווען דער אויב איז אָנגעקומען זײַנען זיי געווען צאַרט און מעונגים וואָס האָבן ניט געוואָלט אַרויסגיין פֿון הויז. קאַלט אין דרויסן, ניט אָנגענעם, הייס אין דרויסן, ניט אָנגענעם אין דרויסן, זיי זײַנען כּביכול אַזוי צאַרט און מעונגים וואָס זײַנען ניט געווען גרייט צו קומען און מלחמה האַלטן אַנטקעגן דעם אויב און צו שטיין און קעמפֿן פֿאַר זייער בלוט. ניין, נאָר ווי אַ צאַרטע און מעונגה וואָס זי שלאָפֿט זיך אויף איר בעט און דער אויב, כּביכול גייענדיק, קומט און נעמט ירושלים.
כי כה אמר ה' צבאות כרתו עצה ושפכו על ירושלים סוללה היא העיר הופקד כולה עושק בקרבה. כרתו עצה, אַלזאָ קודם כל דאָ זאָגן שוין די מפֿרשים אַז עצה איז ניט קיין מפּיק ה'. און אויב עצה איז ניט קיין מפּיק ה' מיינט דאָס אַז דאָס איז ניט איר בוים. איר בוים איז עצה, מיט אַ מפּיק ה'. און אויב עצה דאָ איז ניט קיין מפּיק ה' נאָר דאָס איז ווי אויפֿן וואָג פֿון דגה. דגה איז פֿיל פֿיש. אַלזאָ כרתו עצה, די כוונה, פֿיל ביימער. דאָס איז די כוונה, ניט איר בוים נאָר עצה ווי דגה, דהיינו זאָלט אָפּהאַקן די פֿיל ביימער וואָס זי האָט. דערקלערט דער מלבי"ם אַז הגם אַז לויט דער תורה שטייט אַז ווען מען האַלט מלחמה אויף אַ שטאָט לא תשחית את עצה לנדוח עליו גרזן און זאָלסט ניט נוצן די עסבײמער פֿון דער שטאָט אויף צו שיטן אַ סוללה, ווי מיר וועלן באַלד דערקלערן וואָס דאָס איז פּונקט, ווײַל דאָך ממנו תאכל, פֿון די ביימער זאָלסטו דאָך עסן, וכי האדם עץ השדה לבוא מפניך במצור? און מיר האָבן שוין אַ מאָל דערקלערט אַז בעצם די פֿראַגע איז, וכי דער עץ השדה איז אַ מענטש צו קומען פֿאַר דיר, האַלטסטו מלחמה אַנטקעגן ביימער? אַלזאָ פֿאַרוואָס זאָלסטו חרוב מאַכן איר בוים? דאָ זאָגט ער דאָס פֿאַרקערטע. שטענדיק איז די אַזהרה ניט חרוב צו מאַכן איר בוים, דאָ זאָגט השם אדרבה, כה אמר ה' צבאות כרתו עצה, זאָלט אָפּהאַקן די ביימער וואָס געפֿינען זיך דאָרטן, און אדרבה זאָלט שיטן דאָרטן אַ סוללה אויף ירושלים. וואָס איז דער פּירוש פֿון דער זאַך? העיר הפקד כולה. די פּקידה איז אויף דער גאַנצער שטאָט אַז זי זאָל גאָר חרוב ווערן. פֿאַרוואָס? ווײַל עושק בקרבה. עושק בקרבה ווי עס שטייט כי אבן מקיר תזעק הוי בונה עיר בדמים. און אַזוי ווי אַזוי, אַלזאָ דאַרף מען חרוב מאַכן איר גאַנצע. וואָס איז די דאָזיקע סוללה? אַלזאָ זײַנען דאָ אין דעם צוויי ביאורים. איין ביאור דערקלערט דער רד"ק, כרתו ביימער צו מאַכן פֿון זיי אַ דייק און צו שיטן אַ סוללה אויף ירושלים. דייק איז געווען אַ שלײַדער-כלי מיט וועלכן מען פֿלעגט שלײַדערן די שטיינער, און צו שיטן אַ סוללה איז די שטיינער וואָס מען פֿלעגט שלײַדערן מיטן דייק. די כוונה איז מיט דעם דאָזיקן כלי מיט וועלכן מען פֿלעגט, אָדער דייק אָדער ווי איר ווילט, מיט וועלכן מען פֿלעגט שלײַדערן די שטיינער, דאָס ווערט גערופֿן צו שיטן אַ סוללה, די כוונה צו שיטן שטיינער אויף ירושלים, צו שלײַדערן שטיינער אויף ירושלים כדי צו צעברעכן די מויערן און די טורעמס אירע. די מער אָנגענומענע דעה איז וואָס דער תרגום יונתן דערקלערט און אַזוי אויך ברענגט דער רד"ק אַלס אַ נאָך אַ ביאור, און לויט דעם ביאור דערקלערט אויך דער מלבי"ם, אַז ווען מען האָט געוואָלט אײַננעמען אַ שטאָט האָט מען געדאַרפֿט אַרײַנגיין אין דער שטאָט אַרײַן, אָבער אירע מויערן זײַנען הויך. אַלזאָ וואָס פֿלעגט מען טאָן? מען פֿלעגט שיטן אַ סוללה. מען פֿלעגט נעמען ערד און ביימער און פֿלעגט אָנפֿילן אויף אַ דיאַגאָנאַלן אופֿן ביז עס איז געוואָרן פֿון דער מויער אַראָפּ אַן אַרויפֿגאַנג. און דעמאָלט האָבן געקענט די סאָלדאַטן אַרויפֿגיין אויף דער סוללה און עס איז געוואָרן אַזאַ מין אַרויפֿגאַנג ביז דער מויער אַרויף. און מען האָט אויך געדאַרפֿט דערפֿאַר ביימער, ווײַל אויב ניט, אויב וועסטו לייגן ערד, וועט די גאַנצע ערד זיך צעשפּרייטן. אַלזאָ פֿלעגט מען צונויפֿלייגן אויך ביימער כדי אַז דאָס זאָל האַלטן די ערד, אַזאַ מין גיסונג, כדי אַז דאָס זאָל האַלטן די ערד זי זאָל זיך ניט צעשפּרייטן. און דאָס איז וואָס ער זאָגט כרתו עצה ושפכו על ירושלים סוללה, כדי צו מאַכן אַזאַ מין וועג, אַ מין ראַמפּע וואָס וועט זיך אָנהייבן פֿון אונטן ביז דער מויער, כדי אַז דורך דעם זאָלן די סאָלדאַטן קענען לויפֿן אויף דער סוללה און פֿון דאָרטן אַרײַנגיין אין דער שטאָט אַרײַן. עס איז זייער ניט געווען פּשוט צו טאָן אַזאַ זאַך, ווײַל יענע וואָס זײַנען געווען אויף דער מויער פֿלעגן זיי אָנפֿאַלן. מען פֿלעגט גיסן אויף זיי זידנדיק בוימל, מען פֿלעגט וואַרפֿן אויף זיי שטיינער, מען פֿלעגט שיסן אויף זיי פֿײַלן, און זיי האָבן דעם מעלה פֿון דער הייך, ווײַל ער איז אויפֿן שפּיץ מויער און דו ביסט אונטן און פּרוּווסט ברענגען ערד און פּרוּווסט ברענגען ביימער כדי זיך צו דערנענטערן צו דער מויער, אַלזאָ פֿלעגן זיי שלײַדערן אויף זיי שטיינער און בליסטראות פֿון דער מויער און דעריבער איז זייער ניט געווען פּשוט צו בויען די דאָזיקע סוללה. אָבער נאָך דעם ווי די סוללה איז געבויט איז שוין די שטאָט אָפֿן פֿאַר דיר צו אײַננעמען, ווײַל דורך דעם ביסטו שוין אַרויפֿגעקראָכן אויף דער מויער און דעמאָלט לאָזן זיי זיך אַראָפּ מיט שטריק און גייען אַרײַן אין דער שטאָט אַרײַן, עפֿענען די טויערן פֿון אינעווייניק, יאָ, און דעמאָלט קען דאָס גאַנצע חיל אַרײַנגיין, די שטאָט איז אָפֿן פֿאַר אים.
כהקיר ביר מימיה כן הקרה רעתה חמס ושוד ישמע בה על פני תמיד חולי ומכה. קודם כל אַ צד-הערה, כהקיר ביר מימיה, זאָגט דער מנחת שי חצי המקרא בפסוקים. אַזוי האָב איך געפֿונען אין צוויי מקראות פֿון האַנט-שריפֿט. חצי הספר בפסוקים. גוט. כהקיר ביר מימיה. כהקיר, די כוונה איז, זאָגט דער מלבי"ם, די דאָזיקע רעה וואָס איז געקומען אויף ירושלים איז ניט קיין אויסערלעכע רעה, נאָר דאָס איז אַ רעה וואָס זי האָט זיך אַליין געטאָן. און מיר האָבן שוין אַ מאָל גערעדט וועגן דעם אַז עס זײַנען דאָ צוויי מיני עונשים. עס איז דאָ אַן עונש פֿון אויב וועסט טאָן וועל איך דיך שטראָפֿן, און עס איז דאָ אַן עונש אַז אויב וועסט טאָן וועסטו זיך שאַטן. דאָס הייסט אין ביידע פֿאַלן וועט דיר זײַן אַ צרה, נאָר אין דעם ערשטן פֿאַל למשל זאָג איך דעם קינד, אויב וועסט טאָן אַזוי און אַזוי וועסטו באַקומען פֿון מיר אַן עונש. און איך קען אים אויך זאָגן פֿון דער אַנדער זײַט, אויב וועסט שפּרינגען אויף דעם וועג וועסטו באַשטראָפֿט ווערן, וועסט איבערגעפֿאָרן ווערן. וואָס איז דער חילוק? אין דעם ערשטן פֿאַל איז דער עונש ניט תלוי, נאָר ער איז תלוי אין מיר. אין דעם צווייטן פֿאַל איז דאָס אַן עונש וואָס איז תלוי, דאָס האָסטו געבראַכט אויף דיר אַליין, דו האָסט געשפּרונגען אויף דעם וועג, דו האָסט זיך געשאַט. האָסט אַרײַנגעשטעקט די האַנט אין פֿײַער, דו האָסט זיך פֿאַרברענט. דאָס איז ניט אויב וועסט אַרײַנשטעקן וועל איך דיך שטראָפֿן, ווען דו האָסט אַרײַנגעשטעקט די האַנט אין פֿײַער ברענט עס. זאָגט דער מלבי"ם, אַזוי זאָגט זיי דאָ דער נביא, די רעה וואָס איז געקומען אויף ירושלים איז ניט קיין אויסערלעכע, דאָס איז ניט אויב וועט איר טאָן וועט דער אייבערשטער ברענגען אויף אײַך, ניין, נאָר דאָס איז אַ רעה וואָס איר האָט געבראַכט אויף אײַך אַליין, אַז אײַערע מעשים אַליין מאַכן פֿאַר אײַך. און דערצו ברענגט ער אַ משל, כהקיר ביר מימיה. ווי לעבעדיקע וואַסער וואָס דער ברונעם ברענגט אַרויס, און דער דאָזיקער ברונעם, דאָס איז ניט קיין וואַסער וואָס קומט צו אים פֿון אַן אַנדער אָרט, נאָר זיי קומען פֿון זײַן מקור, דאָס איז וואַסער וואָס נעמט זיך פֿון דעם זעלבן אָרט. דאָס קומט ניט פֿון עפּעס אונטערערדישע טײַכן, נאָר זי אַליין ברענגט אַרויס, אַ פּריוואַטע קוואַל וואָס ברענגט אַרויס אין דעם ברונעם אַרײַן דאָס וואַסער. כן הקרה רעתה. אַזוי אויך די רעה און די צרה וואָס זײַנען געקומען אויף איר, הקרה, דאָס איז פֿון איר מקור געקומען, פֿון איר איז געבוירן געוואָרן די דאָזיקע רעה. וואָס איז דער גורם? חמס ושוד ישמע בה על פני תמיד. עס זאָגט דאָך דער אייבערשטער, הגם אַז איך געפֿין זיך און מײַן שכינה געפֿינט זיך אין ירושלים, מיט אַלעם דעם פֿאַרמײַדט דאָס ניט די לײַט פֿון חמס און שוד צו טאָן אַזוי תמיד פֿאַר מיר, אַפֿילו אַז איך געפֿין זיך כּביכול דאָ, האָבן זיי ניט קיין פּראָבלעם דאָס צו טאָן אויך כּביכול פֿאַר מײַן פּנים אין דעם אָרט פֿון דער שכינה. חמס ושוד ישמע בה על פני תמיד. און דעריבער זאָגט ער הקרה חולי ומכה. דער מלבי"ם דערקלערט כן הקרה רעתה, דאָס הקרה גייט צוריק אויף דעם אָנהייב און אויך אויפֿן המשך. כן הקרה רעתה, חמס ושוד ישמע בה על פני תמיד, דעריבער הקרה חולי ומכה. דער פּירוש פֿון דער זאַך, דער חמס און דער שוד האָבן געמאַכט, ווי מיר האָבן געזאָגט ווי אַ ברונעם וואָס נעמט זיך פֿון זײַן מקור, פֿון זייער מקור נעמט זיך חולי ומכה, ווי חז"ל זאָגן לא הערוד ממית אלא החטא ממית. דער פּירוש פֿון דער זאַך, אײַערע פֿאַרדאָרבענע מעשים, דער חמס און דער שוד, דאָס איז די קוואַל, דאָס איז דער מקור פֿון דעם חולי און דער מכה וואָס זײַנען געקומען נאָך דעם. אַזוי ווי אַזוי, האָט איר קיינעם ניט צו באַקלאָגן נאָר אײַך אַליין. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס וואָס עס שטייט ביר, ביר איז פֿון לשון באר און ניט פֿון לשון בור, ווײַל בור איז אַן אָרט וווּהין דאָס וואַסער קלײַבט זיך צונויף, און דאָ ווען מיר רעדן, רעדן מיר וועגן אַן אָרט וואָס עס נעמט זיך פֿון אים וואַסער. אַן אָרט וואָס עס נעמט זיך פֿון אים וואַסער איז אַ באר און ניט קיין בור.
היווסרי ירושלים פן תקע נפשי ממך פן אשימך שממה ארץ לא נושבה. היווסרי ירושלים די כוונה, נעם אָן מוסר. פן תקע נפשי ממך, ניט זאָל איך זיך דערווײַטערן, זאָל זיך די שכינה דערווײַטערן פֿון דיר. תקע זאָגט דער מלבי"ם איז פֿון שורש יקע, וואָס קומט אויסצודריקן אָפּצונעמען אַ זאַך פֿון איר אָרט. ותקע כף ירך יעקב, דער פּירוש פֿון דער זאַך, עס האָט זיך אָפּגערוקט די כף ירך פֿון איר אָרט. אַלזאָ פן תקע נפשי ממך, ניט זאָל זיך אָפּרוקן און דערווײַטערן מײַן שכינה פֿון דיר, ווײַל ווי מיר האָבן געזאָגט חמס ושוד ישמע בה על פני תמיד ווי מיר האָבן געזען אין דעם פֿריערדיקן פּסוק. און זאָגט דער אייבערשטער, דורך דעם אשימך שממה. דאָס הייסט, מיר האָבן דאָך שוין דערקלערט אַז באור פניך נתת לנו תורה וחיים אהבה וחסד צדקה רחמים ברכה ושלום, אַלץ איז אין באור פני מלך עליון. און ווען דער אייבערשטער פֿאַרבאָרגט זײַן פּנים, אַלזאָ קומען ממילא אַלע נזקים און אַלע צרות און דער גאַנצער הסתר פנים און די גאַנצע פֿינצטערניש און אַלץ וואָס מיר ווערן לצערנו געשלאָגן. אַלזאָ זאָגט דער אייבערשטער, אין דעם רגע וואָס תקע נפשי ממך, אַשימך ממילא שממה. ממילא וועט ארץ ישראל זײַן אַ שממה. און ניט נאָר וואָס עס וועט זײַן אַ שממה, נאָר עס וועט נאָך גלײַכן אַ ארץ לא נושבה. וואָס איז דער פּירוש פֿון דער זאַך? עס איז דאָ אַן אָרט וואָס איז געווען אַ באַזעצטער אָרט, אין אַ געוויסן שלב איז ער חרוב געוואָרן, געוואָרן אַ שממה. עס זײַנען דאָ פֿיל שפּוק-שטעט אין דער וועלט. שטעט וואָס אַ מאָל זײַנען געווען באַזעצט און אין אַ געוויסן שלב האָט אויפֿגעהערט בײַ זיי דער יישוב פֿון אַלערליי סיבות. אין דער דאָזיקער מציאות קענסטו נאָך זען פֿיל פֿון וואָס עס איז געווען פֿריער, עס איז דאָ תשתיות, עס איז דאָ אַלערליי זאַכן וואָס מען קען נאָך זען וואָס עס איז געווען אין דער פֿאַרגאַנגענהייט. לעומת זאת ארץ לא נושבה איז אַ לאַנד וואָס איז אין גאַנצן אַ שממה, עס איז אין איר גאָרניט. ניט קיין תשתיות, ניט קיין גריבער, דהיינו ברונעמס, ניטאָ, ניטאָ גאָרניט. אַלזאָ זאָגט ער אשימך שממה און ניט נאָר וואָס נאָר עס וועט זײַן ווי אַ ארץ לא נושבה, ווי אַן אָרט וואָס איז קיין מאָל ניט געווען באַזעצט, און דורך דעם וועט כּביכול דערקענט ווערן די גרויסקייט פֿונעם חורבן וואָס וועט זײַן אין דעם אָרט.
כה אמר ה' צבאות עולל יעוללו כגפן שארית ישראל השב ידך כבוצר על סלסלות. כה אמר ה' צבאות עולל יעוללו כגפן שארית ישראל. זאָגט דער מלבי"ם, צום אָנהייב וועט מען עוללן די שארית ישראל ווי מען עוללט דעם ווײַנשטאָק. דער ווײַנשטאָק, נאָך דעם ווי מען האָט אָפּגעשניטן די טרויבן, האָט מען איבערגעלאָזט עוללות. עס זײַנען דאָ די עוללות, די עוללות זײַנען די ווייניקע טרויבן וואָס זײַנען איבערגעבליבן, וואָס געוויינטלעך זײַנען די פֿרט און די עוללות געקומען די אָרעמע-לײַט און קלײַבן זיי אויף. אויף דעם זאָגט ער צום אָנהייב עולל יעוללו כגפן שארית ישראל. אויך דאָס וואָס איז געבליבן נאָך דעם ווי מען האָט אָפּגעשניטן פֿונעם ווײַנשטאָק, נאָך דעם וועט מען אויך די עוללות, אויך דאָס וועט מען נעמען. וואָס קומט דאָס אָנצוּווײַזן? אַז נאָך דעם ווי עס וועט אין איר ניט בלײַבן נאָר אַ ווייניקע שארית, וועט מען אויך די עוללות אַוועקנעמען פֿון דאָרטן. נבוכדנצר וועט זיך אומקערן כדי צו פֿאַרטרײַבן אויך יענע וואָס בלײַבן. און נאָך דעם השב ידך כבוצר על סלסלות. זאָלסט צוריקקערן דײַן האַנט אויף די טרויבן וואָס זײַנען געלייגט אין קערב וואָס זײַנען שוין אָפּגעשניטן, און דעמאָלט ווי דו שנײַדסט זיי אָפּ צום צווייטן מאָל. וואָס וויל דאָס זאָגן? נאָך דעם ווי אַלע זײַנען שוין געווען אין גלות, וועט ער זיי נאָך פֿאַרטרײַבן אַ צווייטן מאָל. אַזוי איז געווען, ווען זיי זײַנען אַרויסגעגאַנגען קיין מצרים נאָכן חורבן, האָט זיי דער אויב דאָרטן דערגרייכט און פֿאַרטריבן זיי אויך פֿון דאָרטן. דאָס איז וואָס ער זאָגט, זיי זײַנען שוין אין קערב און דעמאָלט ווי ער שנײַדט זיי אָפּ נאָך אַ מאָל. אין קערב איז שוין אָפּגעשניטן. אין קערב איז שוין אָפּגעריסן פֿונעם ווײַנשטאָק. זאָגט ער ניין, נאָר דאָ השב ידך זאָל ער צוריקקערן זײַן האַנט ווי אַ בוצר אויף וואָס? אויף סלסלות. די סלסלות זײַנען שוין אָפּגעשניטן, אויף דעם ווענדט ער זיך ווי מען שנײַדט זיי אָפּ פֿון דאָס נײַ. דאָס הייסט זיי זײַנען פֿאַרטריבן געוואָרן אין דער ערשטער גלות און פֿון דאָרטן האָט ער זיי פֿאַרטריבן צום צווייטן מאָל קיין בבל און לחלח חבור נהר גוזן און צו די איבעריקע ערטער. רש"י דערקלערט אַז דאָ רעדט מען וועגן דער גלות וואָס איז דאָ געווען. עס האָט דאָך צום אָנהייב, ווער עס האָט פֿאַרטריבן יהויקים האָט ער דאָך געמאַכט פֿאַר מלך יכוניה. נאָך דעם האָט זיך אומגעקערט נבוכדנצר נאָך דרײַ חדשים און פֿאַרטריבן אים, און סוף 12 יאָר, 11 יאָר, האָט ער זיך אומגעקערט און פֿאַרטריבן צדקיהו. אַלזאָ דאָס הייסט אַז דו האָסט דאָ געזען עולל יעוללו כגפן שארית ישראל, אויך די עוללות וואָס זײַנען דאָ געבליבן האָט ער זיך אומגעקערט אויך זיי צו נעמען, אויך זיי האָט ער ניט איבערגעלאָזט נאָר גענומען מיט זיך.
על מי אדברה ואעידה וישמעו הנה ערלה אוזנם ולא יוכלו להקשיב הנה דבר ה' היה להם לחרפה לא יחפצו בו. על מי אדברה ואעידה וישמעו. ער זאָגט על מי אדברה אָדער על מי אעידה וישמעו. דער פּירוש פֿון דער זאַך, עס איז דאָ אַ רעדן און עס איז דאָ אַ העידה. בין אם אדברה, אדברה איז ווי אַ מוכיח, ווי אַ מענטש וואָס קומט צו לערנען דעת, בין אם אעידה, אעידה איז אַ מענטש וואָס וואָרנט מיט עונשים, אַ מענטש וואָס דראָט מיט קאַטאַסטראָפֿעס וואָס וועלן זיך טרעפֿן. און העידה איז פֿון לשון התראה, ווי רד העד בעם. איך וועל זיי וואָרענען, איך וועל אויף זיי דראָען מיט שרעק, עונשים וועלן זײַן, עס וועט זײַן צרות, עס וועט זײַן אומגליקן. אדברה איז פֿון דעם שכל, דאָס רעדן פֿון אַ זאַך וואָס דו פֿאַרשטייסט מיטן שכל. אַלזאָ פּרוּוו איך צו רעדן, די כוונה איבערצוצײַגן אויף אַ שכלדיקן ראַציאָנעלן אופֿן, דאָס אַרבעט ניט. אפֿשר אויפֿן וועג פֿון עונשים, פֿון אעידה, ווי איינער וואָס וואָרנט מיט עונשים און אַזהרות, זאָגט דער נביא, וועט דאָס העלפֿן? צו דעם וועלן זיי יאָ הערן? עס איז דאָך ערלה אוזנם. אַן ערלה אויער, די כוונה אַ פֿאַרשטאָפּטער אויער. הראל ליבם, די כוונה זייער האַרץ איז אָנגעשטאָפּט. שטענדיק דריקט די ערלה אויס אַן אָנגעשטאָפּטקייט. און אויך ווען מען רעדט וועגן ערלת בשר, רעדט מען אַז אויפֿן גיד איז דאָ אַן ערלה, עס איז דאָ אַן אָנשטאָפּונג וואָס געפֿינט זיך אויף אים. אַלזאָ זאָגט ער טחו אוזניהם משמוע, זייערע אויערן זײַנען ווי פֿאַרשטאָפּט וואָס אויף זיי האָט מען געמאַכט אַ פֿאַרשמירונג, יאָ, דאָס ווערט גערופֿן טחו אוזנם, פֿאַרשמירט, לטוח אַ זאַך, יאָ, ווי טיח. טחו אוזניהם משמוע, ערלה אוזנם, אַלזאָ האָב איך ניט צו וועמען צו רעדן. אַ נאָך אַ זאַך, הנה דבר ה' היה להם לחרפה. דאָס הייסט, ווען איך קום זיי זאָגן די נבואת השם, דאַכט זיך זיי אַז איך קום זיי בעליידיקן. ווײַל די זאַכן וואָס איך זאָג זײַנען דאָך עוונות וואָס זיי האָבן געטאָן. און ווען איך קום און זאָג איר האָט געטאָן אַזוי און אַזוי און אַזוי, און דער נביא האָט דאָך ניט צוריקגעהאַלטן דעם שטעקן פֿון זײַן צונג פֿון זיי ווי השם האָט אים באַפֿוילן, אַלזאָ האָט זיך די לײַט געדאַכט אַז איך קום זיי בעליידיקן, דהיינו האָסט צו מיר געקומען דערמאָנען מײַן עוון. דו קומסט צו מיר כדי צו דערמאָנען מײַנע פֿאַרדאָרבענע זאַכן, אַלזאָ איז דײַן גאַנצער ענין צו קומען געפֿינען מײַן חרפה. זיי ווייסן דאָך אַז זיי האָבן געזינדיקט אין דעם. אויב איך האָב עפּעס ניט געטאָן, אַלזאָ זאָג, וואָס אַרט מיך וואָס דו וועסט זאָגן. אָבער אויב איך ווייס אַז איך בין באמת שולדיק, אַלזאָ אַלץ וואָס דו זאָגסט מיר איז מיר אַ חרפה, דו בעליידיקסט מיך, דו פֿאַרשעמסט מיך מיט די דאָזיקע זאַכן. אַפֿילו אַז בעצם בין איך ניט געקומען ווי איינער וואָס קומט געפֿינען דײַן חסרון, איך בין געקומען מיטן דבר השם כדי דיך צו וואָרענען כדי עס זאָל דיר ניט זײַן קיין רעה. מיט אַלעם דעם האָט זיך זיי געדאַכט ווי איך האָב עפּעס אַ פּערזענלעכע זאַך אַנטקעגן זיי, ווי איך בין געקומען זיי בעליידיקן.
ואת חמת ה' מלאתי נלאיתי הכיל שפוך על עולל בחוץ ועל סוד בחורים יחדיו כי גם איש עם אישה ילכדו זקן עם מלא ימים. זאָגט דער מלבי"ם, זיי רעכענען דאָך דעם דבר השם פֿאַר אַ חרפה, ווי איך קום אײַך בעליידיקן אויף אַ פּערזענלעכן אופֿן. זאָגט ער זיי, איר פֿאַרשטייט ניט, את חמת השם מלאתי, נלאיתי הכיל. די כוונה איז די זאַכן וואָס איך רעד מיט אײַך, וואָס דאָס איז חמת השם, דאָס איז אַ תוכחה, דאָס זײַנען שווערע עונשים וואָס איך זאָג אײַך אין מײַן נבואה, מלאתי, זאָגט ער זיי דאָס פֿילט מיך אָן, איך האָב ניט קיין כוח דאָס אײַנצוהאַלטן. דהיינו ווי אַ זאַך וואָס פֿילט זיך אָן און גיסט זיך אויס, אַזוי אויך פֿילן מיך אָן די זאַכן און איך מוז זיי אַרויסלאָזן אין דרויסן, ווײַל אַ נביא וואָס האַלט אײַן זײַן נבואה איז חייב מיתה. אַלזאָ נלאיתי הכיל, איך קען ניט, איך האָב ניט קיין כוח אײַנצוהאַלטן יענע זאַכן. וואָס זאָל איך טאָן? יענע זאַכן, ווי אַזוי, ווי אַזוי זאָלן זיי אַרויסגיין פֿון מיר? זאָגט דער מלבי"ם, אויף דעם ענטפֿערט אים השם, שפוך על עולל בחוץ. דאָס איז די תשובת השם. דאָס דאָזיקע כעס וועסטו אויסגיסן על עולל בחוץ. ניט נאָר אויף עולל, וואָס דאָס זײַנען די יונגע, נאָר על סוד בחורים יחדיו, אויך אויף די גרויסע בחורים. סוד די כוונה איז אַ קיבוץ פֿון פֿיל בחורים, יאָ, ווי ווי זיי חברן זיך אין איין סוד און איין עצה, אַזוי דערקלערט דער רד"ק. אַלזאָ זאָגט ער אויך אויף די גרויסע בחורים. און אויך איש עם אישה. אויך איש עם אישה ילכדו. וואָס איז איש עם אישה? מיר האָבן גערעדט וועגן דעם עולל און וועגן די בחורים, אַלזאָ אויך איש עם אישה, דער פֿאָטער פֿון דעם עולל און די בחורים, אויך זייערע עלטערן, אויך זייער מוטער און פֿאָטער ילכדו. און אויך זקן עם מלא ימים. זקן איז זייער זיידע. עם מלא ימים איז נאָך מער אַ זקן. דערקלערט דער מלבי"ם מלא ימים איז מער אַ זקן פֿון אַ זקן, אַז שוין הנה מלאו ימיי, יאָ, און אַ זקן אשר לא ימלא את ימיו, דאָס איז אַ מענטש וואָס זײַנע טעג זײַנען שוין פֿול צו שטאַרבן. אַלזאָ דאָס הייסט, וואָס וועט דאָ זײַן? אַלזאָ האָבן מיר גערעדט וועגן דעם טאַטן און דער מאַמען, און דאָס איז וואָס מיר האָבן געזאָגט אויך איש עם אישה. אויך זקן איז דער זיידע, און עם מלא ימים איז אויך דער עלטער-זיידע. דאָס איז אבי אבי אביהם. דהיינו די תוכחה זאָגט בעצם אַז די קאַטאַסטראָפֿע, דער אומגליק וואָס וועט זײַן, וועט כאַפּן אַלעמען, עס וועט ניט בלײַבן גאָרניט פֿון דער משפּחה, עס וועט אומקומען די גאַנצע משפּחה. אַלזאָ די דאָזיקע זאַך, דאָס דאָזיקע כעס וואָס מלאתי נלאיתי הכיל, זאָגט אים דער אייבערשטער, לאָז אַרויס דאָס דאָזיקע כעס פֿון דיר און זאָג זיי די דאָזיקע זאַכן. אַזוי אַז למעשה איז ניט דאָ קיין אָרט פֿאַר קפידה אויף מיר וואָס איך זאָג די זאַכן, עס איז ניט דאָ קיין פּערזענלעכער ענין מײַנער אַנטקעגן אײַך, נאָר די חמת השם איז דאָס וואָס פֿילט מיך אָן און זי איז דאָס וואָס איך האָב באַקומען אַ ציווי אויף איר שפוך על עולל בחוץ, דאָס איז וואָס דער אייבערשטער האָט מיך באַפֿוילן. אַלזאָ פֿאַרוואָס רעכנט איר דעם דבר השם פֿאַר אַ חרפה ווי איך קום אײַך בעליידיקן אויף אַ פּערזענלעכן אופֿן?
ונסבו בתיהם לאחרים שדות ונשים יחדיו כי אטה את ידי על יושבי הארץ נאום ה'. ונסבו בתיהם לאחרים, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס וועט ניט זײַן ווי בײַ אַנדערע געלעגנהייטן אַז דעמאָלט אויב איינער פֿון דער משפּחה איז געכאַפּט געוואָרן אין געפֿאַנגענשאַפֿט, אַלזאָ שטעלט דער בית דין אַ גבאי אויף זײַנע הײַזער און פֿאַרמאַכט זיי, אַזאַ אַן אפּוטרופוס, און ער איז אחראי כדי אײַנצונעמען שכר פֿון מענטשן וואָס זײַנען אַרײַן אין די הײַזער און פֿאַרמאַכן זיי, און די פֿעלדער גיט מען די נאָענטע כדי אַז זיי זאָלן עסן זייערע פֿירות. עס איז דאָ אַזאַ אָרגאַניזירונג וואָס טוט מען מיט די נכסים פֿון אַ מענטשן וואָס איז געכאַפּט געוואָרן. אָבער ער זאָגט דאָ, דאָס וועט ניט זײַן די מציאות, נאָר ונסבו בתיהם לאחרים. אויך די הײַזער וועלן נעמען אַנדערע, אויך די פֿעלדער, און אַפֿילו נשים יחדיו. אויך פֿרויען וועלן שוין ניט זײַן עגונות, איר מאַן איז דאָך פֿאַרשוווּנדן, איר מאַן איז אַוועק אין געפֿאַנגענשאַפֿט. זאָגט ער ניין, זיי וועלן ניט זײַן עגונות. פֿאַרוואָס? כי אטה את ידי על יושבי הארץ נאום השם. דער פּירוש פֿון דער זאַך, אַלע וועלן פֿאַלן און רחמנא ליצלן שטאַרבן אין איין רגע, אַזוי אַז למעשה וועט ניט זײַן קיין דיון צי די נאָענטע וועלן אַרײַנגיין אין דעם פֿעלד, ווער וועט איצט דינגען די דאָזיקע ערטער פֿון די מענטשן וואָס זײַנען אַוועק אין געפֿאַנגענשאַפֿט, וואָס וועט זײַן מיט זייערע נשים? עס וועט בכלל ניט זײַן קיין דיון ווײַל אַלע אין איין רגע וועלן אַוועק. און אויב אַזוי זאָגט ער זיי, פֿאַרשטייט וואָס פֿאַר אַ צרה און אומגליק וועט זיך אויף אײַך אָנוואַרפֿן.
כי מקטנם ועד גדולם כולו בוצע בצע ומנביא ועד כהן כולו עושה שקר. ווי אַלע האָבן געזינדיקט, זאָגט דער רד"ק, אַזוי אויך וועלן אַלע געשלאָגן ווערן. אַלזאָ וווּנדער זיך ניט פֿאַרוואָס איך זאָג אַז די צרה וועט זײַן אַזוי גרויס און אַזוי אַרומנעמענדיק, ווײַל באמת האָבן אַלע געזינדיקט. מנביא ועד כהן כולו עושה שקר. מנביא, מען רעדט וועגן די נביאי השקר, ווײַל חס ושלום ודאי רעדט מען ניט וועגן די נביאי האמת, ווײַל אויף אַ נביא האמת קען מען ניט זאָגן עושה שקר, ווײַל אויב ער וואָלט געטאָן אַ שקר וואָלט דער אייבערשטער אים ניט איבערגעגעבן קיין נבואה. אַלזאָ אויף נביא רעדט מען בוודאי וועגן די נביאי השקר. און דער תרגום יונתן זאָגט ומסופר, די כוונה אַ סופֿר וואָס וואָרנט דאָס פֿאָלק. וועגן כוהנים, אַלזאָ באמת זײַנען דאָ צוויי ביאורים. עס איז דאָ איין ביאור אַז כוהן רעדט מען וועגן אַ כוהן הבעל, אָדער עס איז דאָ אַן אַנדער ביאור וואָס רעדט וועגן די כוהנים און די לוויים, ווי מיר האָבן געזען אַז די נביאים האָבן גענביאעט אין שקר און די כוהנים האָבן מיך פֿאַרלאָזט און אַזוי ווײַטער, אַלזאָ זעט מען אַז עס איז געווען אַ תוכחה אויך ביחס צו די כוהנים וואָס זײַנען געווען אין בית המקדש, אַז אויך זיי האָבן פֿאַרפֿעלט אין זייער תפֿקיד.
לחתם. און אַזוי ווי אַזוי, זאָגט דער מלבי"ם, זאָגט דער אייבערשטער, זיי האָבן ניט קיין זכות דורך די גרויסע מענטשן וואָס אין פֿאָלק, ווײַל מקטנם ועד גדולם זײַנען זיי בוצעים בצע, עס איז ניט דאָ קיין האָפֿענונג אַז זיי וועלן באַקומען מוסר פֿון די נביאים אָדער תורה פֿון די כוהנים, ווײַל אַלע ווי מיר האָבן געזאָגט אַלע זײַנען געווען ניט ערלעכע מענטשן, און דעריבער זאָגט דער אייבערשטער אין דעם איז ניט דאָ קיין ברירה נאָר צו ברענגען אויף זיי די צרה.
וירפאו את שבר עמי על נקלה לאמור שלום שלום ואין שלום. וירפאו את שבר עמי על נקלה, על נקלה, רש"י דערקלערט, עס איז גרינג פֿאַר די נביאי השקר אַרויסצולאָזן פֿון זייער מויל און צו זאָגן שלום וועט אײַך זײַן. מיט דער דאָזיקער זאַך היילן זיי מיט זייער רעדן דעם שבר וואָס וועט קומען אויף זיי אין דער צוקונפֿט. אַ צרה נעמט זיך אָן, אַלזאָ מיט גרינגקייט זאָגט ער עס וועט זײַן גוט, עס וועט זײַן שלום, זאָרגט זיך ניט, און עס וועט זײַן גוט, אַ נײַער מזרח תיכון און זאָרגט זיך ניט, אַלץ וועט זײַן גוט. גלייבט ניט אַלע נבואות, די אַפּאָקאַליפּטישע נבואות פֿון ירמיהו וועגן אומגליקן, וועגן צרות, און שטענדיק ליבן זיי צו שרעקן די דאָזיקע פֿרומע, ניט ניט צו דערשרעקן, דערשרעקט זיך ניט, עס וועט זײַן גוט, עס וועט זײַן גוט. זיי היילן שבר עמי, דאָ איז דאָך אַ טויט-קרענק, די דאָזיקע טויט-קרענק וואָלט נויטיק געווען אַ אַרומנעמענדיקע אָפּעראַציע, עס איז דאָ אַ פֿאָרכטיקער שבר, און אין אָרט פֿון דעם טראַכטן זיי אַז מיט רעדעס וועט דאָס אויסגעהיילט ווערן. זיי היילן זי מיט אַ גרינגער זאַך, זאָגן אַלץ איז גוט, אַלץ איז שלום, עס וועט ניט זײַן קיין שום פּראָבלעם.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס וואָס עס שטייט וירפאו את שבר עמי על נקלה, זאָגט ער נאָך אַ דערקלערונג, אַז דאָס 'על' איז פֿון לשון רפואה, ווי עס שטייט רפואת תעלה, יאָ? אַלזאָ זעט מען אַז 'על' איז פֿון לשון רפואה. אַלזאָ וירפאו את שבר עמי על נקלה, די כוונה מיט אַ נקלה רפואה, מיט אַ באַדײַטלאָזער רפואה, אַ רפואה וואָס... דאָס הייסט עס איז דאָ אַזאַ שווערע קרענק און ער גיט אים אַן אַקאַמאָל. אַלזאָ וירפאו את שבר עמי על נקלה, 'על' איז אַ רפואה, רפואת תעלה, מיט אַ גרינגער רפואה טראַכטן זיי אַז זיי קענען היילן שבר עמי און זאָגן זיי שלום שלום, און באמת אין שלום.
הובישו כי תועבה עשו, גם בוש לא יבושו, גם הכלים לא ידעו, לכן יפלו בנופלים בעת פקדתים יכשלו אמר השם. הובישו, רש"י דערקלערט די כוונה, זיי דאַרפֿן זיך שעמען, אַזוי ברענגט ער פֿון דעם תרגום, עליהון למבהת, דאָס איז די כוונה הובישו. הכלים, זיי דאַרף מען פֿאַרשעמען. אָבער דער רד"ק דערקלערט אַז דאָס קומט אין אַ תמיהה. הובישו? ווען זיי האָבן געטאָן תועבות מיינסטו אַז זיי האָבן זיך געשעמט אין דעם? מיינסטו אַז זיי האָבן געהאַט עפּעס אַן אומאָנגענעמלעכקייט? הובישו כי תועבה עשו? ווען זיי האָבן געטאָן אַ תועבה דאַכט זיך דיר אַז זיי האָבן זיך געשעמט דערמיט? גם הכלים לא ידעו. דאָס הייסט אויך קיין כלימה איז זיי ניט געווען אויף דעם רוע פֿון זייערע מעשים, אַפֿילו אויב עמעצער האָט זיי פֿאַרשעמט האָבן זיי זיך ניט געשעמט אויף דעם רוע פֿון זייערע מעשים. אַמאָל ווען אַ מענטש טוט אַ שלעכטע זאַך און עמעצער מוכיח אים, איז ער לכל הפחות פֿאַרשעמט, לכל הפחות פֿילט ער אַן אומאָנגענעמלעכקייט, ניחא. אָבער אויב ער איז איינער איך ווייס וואָס פֿון דער מאַפֿיע, אַלזאָ וואָס וועסטו אים פֿאַרשעמען אויף אויף עפּעס אַ ניט שיינע זאַך וואָס ער האָט געטאָן, עפּעס אַ ניט פּאַסיקע אויפֿפֿירונג? דערמיט איז זײַן תפֿארת, מיט אַלע די פֿאָרכטיקע זאַכן וואָס ער טוט. אַלזאָ הכלים לא ידעו. דעריבער זאָגט ער יפלו בנופלים, אויך די נביאי השקר, אויך די כוהני הבעל, ווען עס וועלן פֿאַלן די איבעריקע נופלים פֿון עם ישראל וועלן אויך זיי פֿאַלן בנופלים בעת פקדתים יכשלו אמר השם. ווען עס וועט זײַן זייער פּקידה וועלן זיי געשטרויכלט ווערן, און ווען וועט דאָס זײַן? ווען עס וועט חרוב ווערן דער בית און די שטאָט, דאָס וועט זײַן די צײַט אין וועלכער איך וועל אָנרעכענען אויף זיי זייער חטא, אַלזאָ אויך די נביאים און אויך די כוהנים וואָס זייער תפֿקיד איז געווען צו וועקן דאָס פֿאָלק, אויך זיי וועלן געשטרויכלט ווערן, אויך זיי וועלן פֿאַלן.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס וואָס עס שטייט דאָ הובישו, זיי אַליין וועלן זיך שעמען אויף דער תועבה און זיי אַליין דאַרפֿן זיך אומקערן בתשובה. אַזוי האָט עס געדאַרפֿט זײַן. אָבער וואָס איז בפועל? ער זאָגט דיר גם בוש לא יבושו און אויך גם הכלים לא ידעו. וואָס איז דער חילוק צווישן בוש און הכלים? אַלזאָ דאָס האָבן מיר שוין דערקלערט עטלעכע מאָל אין דער פֿאַרגאַנגענהייט, דער מלבי"ם האָט דערקלערט אַז בושה איז פֿון זיך אַליין, און כלימה איז פֿון אַנדערע. פניי לא הסתרתי מכלימות, כלימות, עמעצער האָט מיך פֿאַרשעמט. לעומת זאת בושה, איך שעם זיך פֿון זיך אַליין. דאָס איז בושה, בושה אַז אַ מענטש ווייסט איך האָב געטאָן אַ ניט ערלעכע זאַך און ער האָט אַ בושה. און דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ, הובישו, דאָס הייסט זיי האָבן געדאַרפֿט זיך אַליין שעמען אויף דער תועבה וואָס זיי האָבן געטאָן, אָבער אויך בוש לא יבושו. דו זעסט אַז זיי אַליין האָבן ניט קיין בושה, ער פֿילט ניט אַז ער האָט געטאָן עפּעס אַ ניט ערלעכע זאַך. גוט, וואָס וועסטו זאָגן? אפֿשר על כל פנים ווען עמעצער פֿאַרשעמט זיי אַרבעט דאָס יאָ, זיי נעמען עס יאָ צו זייער אויפֿמערק. זאָגט ער גם הכלים לא ידעו, דאָס הייסט ער פֿאַרשטייט בכלל ניט אַז דאָס איז אַ כלימה. אַמאָל איז דאָ אַ מענטש וואָס דו שטעכסט אים אויף עפּעס אַ ניט ערלעכן מעשה וואָס ער האָט געטאָן, און ער טראַכט נאָך אַז דאָס איז אַ קאָמפּלימענט. דאָס הייסט ער פֿאַרשטייט בכלל ניט דעם שטאָך, ער פֿאַרשטייט בכלל ניט אַז די אמירה דאָ קומט אויסצודריקן עפּעס אַ ניט ערלעכן מעשה, ער טראַכט ווי דו האָסט הנאה פֿון דעם וואָס ער האָט געטאָן. אַלזאָ זאָגט ער הכלים לא ידעו, לא ידעו, ער ווייסט בכלל ניט אַז דאָס איז אַ כלימה. אַלזאָ ווען דו דערמאָנסט וואָס ער האָט געטאָן כדי אַזוי צו רמזן אויף אַ שלעכטן מעשה זײַנעם, פֿאַרשטייט ער בכלל ניט אַז דאָס איז אַ שלעכטער מעשה, ער ווייסט בכלל ניט אַז דאָס איז אַ כלימה.
און דעריבער יפלו בנופלים. וואָס איז יפלו בנופלים? זאָגט דער מלבי"ם, אויב צוויי מענטשן גייען און איינער פֿון זיי האָט אויסגעגליטשט, וועט דאָך דער מענטש וואָס קומט נאָך אים אָפּהיטן זיך אויך כדי איך זאָל ניט אויסגליטשן נאָך אים. אויב ער האָט אויסגעגליטשט הייסט דאָס אַז עס איז דאָ עפּעס וואָס גליטשט. אַלזאָ ווען איך גיי נאָך אים ודאי היט איך זיך אַז אויך איך זאָל ניט פֿאַלן. אָבער אויב דער צווייטער איז אַ בלינדער, אַלזאָ אַפֿילו אויב די ערשטע סיבה וועט אָפּגענומען ווערן, דאָס הייסט דעם ערשטן וואָס האָט אויסגעגליטשט האָבן מיר אים אַוועקגערוימט פֿונעם וועג, ער איז שוין ניט דאָ, זאָגט ער דיר עס וועט גאָרניט העלפֿן, ווײַל דער דאָזיקער בלינדער, אָדער אַפֿילו אויב די סיבה וואָס גורם איז די גליטשונג, למשל איז דאָ געווען בוימל און דאָס בוימל האָבן מיר אויסגעפּוצט און עס איז שוין ניטאָ קיין סיבה וואָס גורם די גליטשונג, אַלזאָ אַפֿילו אויב מיר וועלן אָפּנעמען די סיבה וואָס גורם די גליטשונג, וועט ער סײַ ווי פֿאַלן. פֿאַרוואָס? ווײַל ער וועט זיך אָנשטויסן אָן דעם ערשטן וואָס האָט אויסגעגליטשט. דאָס איז ווען ער איז אַ בלינדער. און אויב אַזוי, דאָ זאָגט ער דער בורא, אַזוי ווי די דאָזיקע מענטשן הערן ניט קיין מוסר, זיי דורך דעם וואָס זיי זעען די נופלים, זיי קערן זיך ניט אום און זאָגן דאָס איז אַ גליטשיקער וועג, דאָס איז אַ מדרון, אָט קום זע יענע האָבן אויסגעגליטשט, זיי זײַנען געפֿאַלן. אויב וואָלטסטו געהערט מוסר, וואָס זאָגט דער מוסר? האָסט געזען וואָס עס איז זיי געשען? דאָס וועט אויך דיר געשען. אַלזאָ וואָלטסטו זיך אָפּגעטרעטן. אָבער אַזוי ווי זיי הערן ניט קיין מוסר, לערנען זיי זיך ניט פֿון דעם, און דעריבער וואָס וועט זײַן דער רעזולטאַט? יפלו דורך די נופלים. די כוונה, זייערע גופֿים פֿון די נופלים וועלן זײַן אַ מכשול פֿאַר די וואָס קומען נאָך זיי אַז זיי וועלן פֿאַלן דורך זיי. וואָס זאָגט דאָס בעצם? אַז די נביאים וועלן באַשטראָפֿט ווערן דורך זיי וואָס דאָס פֿאָלק זײַנען געפֿאַלן דורך זיי. דאָס הייסט דו דער נביא, דער נביא השקר, איר די כוהנים וואָס זײַט געגאַנגען און פֿאַרפֿירט דאָס פֿאָלק, דאָס פֿאָלק איז געפֿאַלן. וואָס איז געשען בעקבות דעם? איר וועט זיך אָנשטויסן אָן זייערע גופֿים און וועט אויך איר פֿאַלן. וואָס איז דער רעיון פֿון די זאַכן? די כוונה, דאָס וואָס דו האָסט געבראַכט צו זײַן פֿאַל, וועט ער ברענגען צו דײַן פֿאַל. ווי עס שטייט אַז זײַנע תלמידים זאָלן ניט זײַן אין גיהנום און ער זאָל זײַן אין גן עדן. אַלזאָ דו האָסט אים פֿאַרדאָרבן, דו האָסט אים פֿאַרזינדיקט, וועסט בהכרח זײַן צוזאַמען מיט אים. אַלזאָ דאָס איז יפלו בנופלים, דהיינו יענע וואָס זײַנען דאָ געפֿאַלן, זיי וועלן זײַן אַ מכשול פֿאַר דיר און זיי וועלן דיך אויך אַראָפּפֿאַלן מאַכן.