כי אוויל עמי, אותי לא ידעו, בנים סכלים המה, ולא נבונים המה. חכמים המה להרע, ולהיטיב לא ידעו. כי אוויל עמי. אוויל עמי, זאָגט דער רד"ק, ווען זיי וואָלטן געווען קלוג, וואָלטן זיי דערקענט דעם גוטן וועג, און דעמאָלט וואָלטן זיי מיך געקענט. דאָס מיינט, זיי וואָלטן געוואוסט אַז אַלץ וואָס עס טרעפֿט זיי קומט פֿון מיר. און דעמאָלט וואָלטן זיי פֿאַרשטאַנען אַז דער איינציקער אַדרעס אַראָפּצונעמען פֿון זיך די צרה איז זיך צו ווענדן צו מיר. איך בין דער וואָס טוט גוטס און דער וואָס ברענגט שלעכטס. אָבער היות וואָס אוויל עמי, דעריבער אותי לא ידעו. אַלע צרות קומען אויף זיי און זיי ווייסן כביכול נישט אַז דאָס נעמט זיך פֿון מיר. בנים סכלים המה. פֿאַרוואָס רופֿט ער זיי בנים? ווייל זיי זענען בנים אתם להשם אלוהיכם. און די בנים די, וואָס קען מען טאָן, זיי זענען בנים, אָבער סכלים. זיי זענען נישט נבונים. וחכמים המה להרע ולהיטיב לא ידעו. די גאַנצע בינה און די חכמה זייערע ניצן זיי אויסעט צום שלעכטן. ווייל די חכמה און די בינה איז דאָך צו ניצן זי צו עבודת השם, צום וועג פֿון השם. און זיי, חכמים המה אָבער להרע, ולהיטיב לא ידעו. ווי עס דערמאָנט אין אַן אַנדער אָרט, הנה בדבר השם מאסו וחכמת מה להם. ווי עס זאָגט ישעיהו הנביא, ובילדי הנוכרים יספיקו. דאָס מיינט אַז זיי פֿלעגן גיין לערנען די חכמות פֿון די גויים. חכמות אויף צו טאָן לסטיקייט און אַלערליי טאַקטיקן כדי צו טאָן שלעכטס, און נישט חכמות מיט וועלכע מען דערקענט דעם וועג פֿון השם.
דער מלבי"ם אין ספר משלי לענגערן מיר אויס צו דעטאַלירן דעם גדר פֿון דעם אוויל, פֿון דעם סכל, פֿון דעם נבון, פֿון דעם חכם. דאָרט חזרט דער מלבי"ם דאָס איבער עטלעכע און עטלעכע מאָל. מיר וועלן דערקלערן לויט די יסודות וואָס ווערן דאָרט געבראַכט. זאָגט דער מלבי"ם, כי אוויל עמי. אוויל עמי, זיי פֿעלט די דעת צו כאַפּן דעם משפט השם מיט אַ קלאָרער ידיעה. וואָס איז דער גדר פֿון אוויל? דער מלבי"ם דערקלערט אין עטלעכע און עטלעכע געלעגנהייטן אַז אוויל איז מלשון אולי. אוויל איז דער צווייפֿלער, דער ספֿקן. דער וואָס איז קיין מאָל נישט זיכער. יאָ, זייער ריכטיק, קען זיין, אָבער הער, עס זענען דאָ אויך אַנדערע דעות, עס זענען דאָ אויך אַנדערע שיטות, און גאָרנישט איז קלאָר, און קיין ראיה איז נישטאָ, און נישטאָ... יעדע זאַך שטופּט ער אַריין אין נעפּלדיקייט, אונטער דעם ספֿק, און דורך דעם, יאָ, עס איז נישט קלאָר אַז אַזוי האָט השם געזאָגט, עס איז נישט קלאָר אַז דאָס איז די תורה, און עס איז נישט קלאָר... אַלץ ביי אים איז נישט קלאָר. דאָס איז דער גדר פֿון דעם אוויל. דורך דעם וואָס ער וועקט ספֿקות אין יעדער זאַך און זאַך, אַזוי כביכול וויל ער דורך דעם אַנטלויפֿן פֿון דעם חיוב, פֿון דעם מקיים זיין די תורה, פֿון דעם מקיים זיין די מצוות, אַלץ אין גדר פֿון אולי. דאָס איז דער היפּוך פֿון דעת. וואָס איז דער גדר פֿון דעת? דעת איז אַ קלאָרע ידיעה. אַ מוחלטע ידיעה. אַן אקסיאָמע. צוויי און נאָך צוויי איז פֿיר, דאָס איז אין גדר פֿון דעת. דעת איז אַ זאַך וואָס דאַרף נישט קיין ראיה, עס איז אַ מוחלטע זאַך, עס איז אַ זאַך וואָס איז לחלוטין קלאָר. און דעריבער זאָגט ער, כי אוויל עמי, ווי מיר האָבן געזאָגט דאָס איז דער ספֿקן, ממילא אותי לא ידעו. ווייל דעת איז אַ קלאָרע ידיעה, און היות וואָס זיי האָבן נישט קיין קלאָרע ידיעה, וואָס זענען זיי דעמאָלט? אוויל. דער אוויל איז דער וואָס איז מסתפֿק. דאָס איז די גאַנצע צייט, דאָס איז דער וואָס איז די גאַנצע צייט נישט זיכער, און דעריבער אותי לא ידעו.
און אויך פֿעלט זיי די בינה. וואָס איז דאָס בינה? דער מלבי"ם אין עטלעכע ערטער דערקלערט אַז בינה איז דער לימודישער חלק וואָס ווערט דערוואָרבן פֿון כוח פֿון התבוננות. בינה איז מלשון התבוננות. דורך דעם וואָס מען באַטראַכט און מען פֿאַרטיפֿט זיך, דאָס פֿאַרשטייט אַ זאַך פֿון אַ זאַך. דאָס קומט תמיד פֿון כוח פֿון דער התבוננות. ער זאָגט, זיי זענען בנים סכלים, זיי זענען נישט נבונים. דהיינו, ווען מען וואָלט געווען פֿיקח, וואָלט מען געלערנט אַ זאַך פֿון אַ זאַך. אָבער היות וואָס ער איז אַ סכל, אָט איז בנים סכלים המה, וואָס זאָגט דאָס? אַז זיי זענען נישט נבונים. דאָס קומט תיכף דערנאָך. דאָס הייסט, ביי זיי איז נישטאָ דער כוח פֿון בינה, וואָס דאָס איז צו לערנען אַ זאַך פֿון אַ זאַך.
און אותי לא ידעו, פֿון דעם כוח וועסטו פֿאַרשטיין אַז אותי לא ידעו. היות וואָס זיי פֿעלט די בינה, וואָס דורך דער בינה כאַפּן זיי דעם השם. וואָס איז דער פּירוש אַז דורך דער בינה כאַפּט מען דעם השם? מען דאַרף וויסן אַז עס איז דאָ אַ מעגלעכקייט צו כאַפּן דעם השם אויך אין כוח פֿון חקירה. ווי עס ברענגט אין חובת הלבבות, שער הייחוד. דורך אַ פֿילאָסאָפֿישער חקירה קען מען כאַפּן דעם השם. אַלזאָ היות וואָס זיי זענען נישט נבונים, ממילא אותי לא ידעו. זיי ווייסן נישט דעם השם, ווייל ווען דו וואָלטסט געהאַט בינה, וואָלטסטו געלערנט אַ זאַך פֿון אַ זאַך, און דורך חקירה, ווי אַזוי האָט אברהם אבינו געכאַפּט זיין באשעפֿער? דורך חקירה. וואָס ער האָט זיך באַטראַכט אין דער זון, אין דער לבֿנה, אין די וואָלקנס, אין אַלע גרמי השמיים. ווער פֿון זיי פֿירט אונדז? ביז ער איז געקומען צום מסקנא אַז עס מוז זיין אַ מנהיג פֿאַר דעם פּאַלאַץ וואָס הערשט איבער אַלץ. אַלזאָ היות וואָס ביי זיי איז נישטאָ די בינה צו לערנען אַ זאַך פֿון אַ זאַך, דורך דעם קומען זיי נישט צו די ריכטיקע מסקנות. אָבער וואָס איז דער מקורדיקער וועג כדי צו קומען צום השם? דאָס איז דורך דער קבלה. קבלה מיינט מען דאָ נישט מקובלים, נאָר קבלה מיינט מען קבלה מדור לדור. וואָס מיר מקבל זענען פֿון משה רבנו. דאָס הייסט דורך דער קבלה. און דאָס הייסט חכמה. וואָס מיר כאַפּן דורך דער קבלה, דאָס הייסט חכמה. ווייל עס זענען דאָ אַ סך זאַכן וועגן וועלכע עס איז נישטאָ קיין ראיה. דער מלבי"ם לענגערט אויס אין דעם אין ספר משלי, אַז עס זענען דאָ אַ סך זאַכן וועלכע מען קען נישט ברענגען אויף זיי אַ ראיה, און דעריבער דאָ דאַרף מען די קבלה. די קבלה מיינט וואָס מיר האָבן מקבל געווען מדור לדור, וואָס מיר האָבן מקבל געווען פֿון משה רבנו, וואָס מיר האָבן מקבל געווען פֿון די נביאים. דער עיקר איז דאָס געזאָגט אויף דעם תחום פֿון מוסר. וואָס איז הגון, וואָס איז נישט הגון, וואָס איז מוסרדיק, וואָס איז נישט מוסרדיק, וואָס איז ריכטיק, וואָס איז נישט ריכטיק. דאָס איז אַ תחום וועגן וועלכן אַ סך וועלן זיך אַמפּערן. דאָס איז אַ תחום וואָס האָט אַ סך פּלאַץ צו קומען און טענהן, די פּעולה איז ריכטיק, ער וועט זאָגן ניין, די פּעולה איז נישט ריכטיק. אַ מאָל האָב איך געגעבן אַ דוגמא פֿון אַ שאלה אין תחום פֿון מוסר. אויב אַ יונגע מיידל איז שוואַנגער געוואָרן, נישט אין נישואין, אַ בת 16. אַלזאָ עס איז דאָ אַ מענטש וואָס וועט זאָגן, נו, וואָס ווילסטו, אַז זי זאָל אים געבורן? און דערנאָך ערשטנס אַז אַ מיידל אין אַזאַ עלטער זאָל דורכגיין אַן איבערלעבעניש פֿון אַ געבורט, און דער גאַנצער צער און ליידן וואָס זי וועט האָבן, נאָך צו וויסן אַז זי האָט אַ קינד וואָס איז אַוועקגעוואָרפֿן אין עפּעס אַ יתומים-הויז, וואָס זי האָט אים קיין מאָל נישט אויסגעצויגן און זי קען אים נישט און ער קען נישט זיין מאַמע, און צו פֿאַרעלנטן אויך דאָס קינד, אין וועלכער פֿאָרעם ער וועט אויפֿוואַקסן, דאָס איז זיכער איינער וואָס וועט אָנקומען צו די מחוזות פֿון פּשע און אַזוי ווייטער און אַזוי ווייטער. פֿון אַ מוסרדיקן שטאַנדפּונקט, דאַרף מען אים אַוועקוואַרפֿן. און עס וועט קומען אַן אַנדער בן אדם און וועט זאָגן, נו, אַלזאָ עמעצער וואָס פּאַסט דיר נישט, אָדער וואָס וועט אפֿשר אַרויסקומען אַ פּושע, אַלזאָ לאָמיר אים שוין הרגענען איצט. דאָס איז אין דער אמת וואָס דו לייגסט פֿאָר. אַלזאָ דו לייגסט פֿאָר צו הרגענען אים ווייל וואָס? ווייל זיין עתיד איז נישט אויסגעשטרויט מיט רויזן? אַלזאָ ווי אַזוי עס זענען דאָ אַ סך שכונות ווו עס זענען דאָ קינדער אַז עס איז קלאָר אַז זייער עתיד איז זייער שלעכט, אפֿשר לאָמיר זיי הרגענען? אַלזאָ איז הריגה אַ לייזונג? עס איז דאָ דאָ אַ מוסרדיקע דילעמע. מיר ווייסן וואָס איז די הכרעה, ווייל מיר האָבן אַ תורה. אָבער מענטשן וואָס נישט, אַלזאָ אין דער קלאָרסטער פֿאָרעם וועלן זיי דיר זאָגן צו טאָן אַן הפֿלה. און אַלץ פֿון טעמים פֿון מוסר. דאָס הייסט, מיר האָבן אַלזאָ גערעדט, מיר גיבן זיך אָפּ אַ חשבון אַז אין געוויסע ענינים, בפֿרט אין ענינים פֿון גוט און שלעכט, דאָ דאַרף מען די קבלה. די קבלה מיינט וואָס מיר האָבן מקבל געווען פֿון משה רבנו, פֿון די נביאים, וואָס דאָס איז אַ חכמה וואָס איז לחלוטין קלאָר אַז אַזוי האָבן מיר מקבל געווען פֿון הימל.
אַלזאָ ער זאָגט, אָט זע, די חכמה זייערע, דאָס איז אַ בחינה פֿון חכמה. די חכמה די, חכמים המה להרע ולהיטיב לא ידעו. די חכמה איז אין הנהגת הנפש, צו וויסן גוט און שלעכט, ווי מיר האָבן גערעדט וועגן מוסר. אַלזאָ זיי, די חכמה זייערע ווענדן זיי כביכול תמיד צום שלעכטן. די מסקנות זייערע זענען תמיד צו טאָן שלעכטס. ולהיטיב לא ידעו. זיי קומען נישט אָן מיט חכמה, היות וואָס די חכמה איז נישט מקובל פֿון אַ כוח רוחני עליון, זי איז נישט מקובל פֿון נביאים און פֿון משה רבנו, ממילא זענען תמיד אירע תוצאות צום שלעכטן. ראיתי את הארץ והנה תוהו ובוהו ואל השמיים ואין אורם. ראיתי את הארץ, דער נביא באַשרייבט איצט דעם חורבן, כביכול די גאַנצע בריאה וואָס איז אַרויסגעקומען צום פּועל אין ששת ימי בראשית, ווי אַזוי זי איז אין גאַנצן חרוב געוואָרן. און אין די קומענדיקע פּסוקים, זאָגט דער מלבי"ם, וועסטו זיך אָפּגעבן אַ חשבון ווי אַזוי ער באַשרייבט די בריאה לויט דעם וואָס עס דערשיינט אין חומש בראשית ווי דער פּראָצעס פֿון דער בריאה, איצט באַשרייבט ער די בריאה די אין אַ פּראָצעס פֿון חורבן. אַלזאָ ראיתי את הארץ, און אָט זע איך אַז די ערד איז תוהו ובוהו, ואל השמיים ואין אורם. דאָס מיינט, די בריאה האָט זיך דאָך אָנגעהויבן אין די ערשטע צוויי טעג, שטייט אין ערשטן טאָג ורוח אלוהים מרחפת על פני הארץ, און אַלץ איז געווען תוהו ובוהו, אַלץ איז געווען באַדעקט מיט וואַסער. און אָט זע איך אַז דער מצב קערט זיך אום צו זיין קדמות. ראיתי את הארץ והנה תוהו ובוהו, אַלץ ווי פֿריער. דערנאָך, ויאמר אלוקים יהי אור. און איצט קוק איך און איך זע צום הימל, ואל השמיים ואין אורם. אַלזאָ אויך דער מצב פֿון תוהו ובוהו האָט זיך אומגעקערט, און אויך וואָס ויהי אור האָט זיך אומגעקערט, אַז בעצם איז נישטאָ קיין ליכט. און דערנאָך, אין צווייטן טאָג, אין דריטן טאָג, האָט זיך אָנגעהויבן פֿורעמען דער יבשה, דורך דעם וואָס די וואַסערן האָבן זיך אָפּגעטיילט, און דעמאָלט דורך דעם און פֿון דעם כוח זענען געוואָרן בערג, זענען געוואָרן היגלען איבער די וואַסערן, ווי עס שטייט יעלו הרים ירדו בקעות אל מקום זה יסדת להם. אַלץ דאָס איז געשען דערנאָך אין דריטן טאָג, ווען עס האָט זיך אָנגעהויבן פֿורעמען די ערד. און דאָ זאָגט ער, ראיתי ההרים והנה רועשים, וכל הגבעות התקלקלו. דאָ גייט ער שוין איבער צו רעדן וועגן דעם דריטן טאָג, אַז אין דריטן טאָג זענען שוין באַשאַפֿן געוואָרן די בערג, און אָט אַנשטאָט אַז מיר זאָלן האָבן בערג, זע איך די בערג אָט ציטערן, כביכול קערן זיך אום די וואַסערן און דעקן צו די ערד און שווענקען די בערג, און איצט ווערט אַלץ אַ בחינה פֿון חורבן. און איצט באַשרייבט ער אַלץ וואָס וועט געשען פֿון דריטן טאָג און ווייטער, דומם, צומח, חי, מדבר, אַלץ דאָס איז דאָך באַשאַפֿן געוואָרן פֿון דאָ און ווייטער, ער זאָגט דיר קום און זע ווי אַזוי אַלץ וואָס איז באַשאַפֿן איצט אין חורבן, וואָס אים זעט ער אין די אויגן פֿון זיין רוח, אַז דאָס איז דער חורבן ירושלים, כביכול באַשרייבט ער אַלץ ווערט צעשטערט. אַלץ וואָס איז געבויט געוואָרן אין ששת ימי בראשית, ווי אַזוי כביכול איז אַלץ חרוב געוואָרן.
פֿון פֿיל לייכטקייט כביכול זענען זיי אַלע פֿאַרשוואונדן געוואָרן. די בערג, וואָס האַלט זיי אויף? די היגלען, וואָס האַלט זיי אויף? זייער שווערקייט. אָבער דאָ התקלקלו, מיינט מלשון קל, פּלוצלינג ווערט ער פֿאַרשוואונדן, אַוועקגעטראָגן, נישטאָ קיין היגלען, נישטאָ קיין בערג. זאָגט דער מלבי"ם, אַלזאָ אָבער דאָ האָבן מיר זיך אָנגעהויבן פֿון ערשטן טאָג ביז דריטן טאָג, אָבער פֿון דאָ און ווייטער הייבן מיר זיך אָן פֿון זעקסטן טאָג און מיר גייען אַראָפּ. און פֿאַרוואָס? ווייל פֿון דאָ און ווייטער גייט ער איבער צו רעדן לויט דעם סדר פֿון זייער וויכטיקייט אין תכלית. און וואָס איז מער די תכלית פֿאַר וועלכער עס איז באַשאַפֿן געוואָרן די וועלט? דאָס איז דער אדם. דעריבער איצט וועט ער רעדן פֿון זעקסטן טאָג. ראיתי והנה אין האדם וכל עוף השמים נדדו. אין זעקסטן טאָג איז באַשאַפֿן געוואָרן דער אדם, און אָט אין האדם. דער אדם איז דער מין המדבר, און אָט זע איך אַז דער מדבר איז פֿאַרשוואונדן, אויסגעגאַנגען איז דער מין המדבר. וכל עוף השמים נדדו, וכל עוף השמים גייט איבער צו רעדן וועגן דעם חי. מיר גייען אַראָפּ אַ מדרגה און מיר רעדן וועגן דעם חי. און דער חי וואָס געפֿינט זיך אין דער יבשה, דער מין וואָס געפֿינט זיך אין דער יבשה און איז ווייטער פֿון דעם אדם דאָס איז דער עוף השמים. עוף השמים איז באַשאַפֿן געוואָרן אין פֿינפֿטן טאָג.
דערנאָך דערקלערט ער דעם כליון פֿון מין הצומח. ראיתי והנה הכרמל המדבר וכל עריו נתצו מפני השם מפני חרון אפו. ראיתי והנה הכרמל, הכרמל דאָס איז וואָס איז אונדז באַקאַנט ווי דער הר הכרמל, איך זע אים אַז ער איז אומגעקערט געוואָרן צו זיין ווי אַ מדבר. וואו זענען די צמחים? וואו זענען די ירקות? וואו זענען די גראָזן? און פֿון דאָ גייט ער אַראָפּ נאָך אַ מדרגה צום דומם. איצט רעדט ער וועגן דעם דומם, אַז אָט ראיתי וואָס איז דער דומם וואָס איז די מלאכת האדם? מען רעדט נישט וועגן דומם פֿון אַ שטיין וואָס איז אַזוי באַשאַפֿן געוואָרן אין ששת ימי בראשית, נאָר מען רעדט וועגן דעם דומם וואָס מיר האָבן געטאָן, דאָס זענען שטעט, דאָס זענען טורעמס, דאָס איז דומם וואָס מיר האָבן געבויט. זאָגט והנה זע איך אַז כל עריו נתצו מפני השם. כל עריו דאָס איז אויך אַ בחינה פֿון דומם, אויך זיי נתצו. און אויב דו ווילסט וויסן דעם גאַנצן חורבן,
אַז אַלץ ווערט תוהו ובוהו, און עס פֿאַרלענדעט אַלץ, דומם, צומח, חי, מדבר, פֿאַרלענדעט אַלץ, זאָגט ער דיר, אַלץ דאָס פֿאַרוואָס? מפני השם, מפני חרון אפו. אַלץ דאָס איז נישט געשען על פי טבע, דאָס איז געווען אין השגחת השם. און פֿאַרוואָס? מפני חרון אפו. כי כה אמר השם שממה תהיה כל הארץ וכלה לא אעשה. כה אמר השם שממה תהיה כל הארץ, השם זאָגט די ערד וועט זיין שממה, אָבער מיט אַלץ דעם וועל איך נישט מאַכן אַ כליון פֿון עם ישראל. האָט הקדוש ברוך הוא אויסגעלאָזט זיין חמה אויף די ביימער און אויף די שטיינער און נישט אויף עם ישראל. אַלזאָ אָבער ווי מיר האָבן געזען עס איז דאָ אַ באַשרייבונג אַז אַלץ ווערט בטל, זאָגט ער אָבער וויס דיר, אַלץ וואָס עס טרעפֿט דאָרט, אַלץ רעדט נאָר וועגן דער ערד. תוהו ובוהו, די בערג ציטערן, די היגלען התקלקלו, נישטאָ קיין אדם, כל עוף השמים נדדו, הכרמל, עריו נתצו.
מיט אַלץ דעם זאָגט הקדוש ברוך הוא וכלה בעם ישראל לא אעשה. עם ישראל וועט נאָך בלייבן קיים. הקדוש ברוך הוא וועט איבערלאָזן אַ שארית, און דאָס זענען יענע ווי עס זאָגט דער רד"ק, יענע פּליטים וואָס וועלן גיין אין גלות. און דאָס איז די הבטחה זאָגט דער רד"ק, ואף גם זאת בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם. זאָגט הקדוש ברוך הוא, מיט אַלץ דעם כלה לא אעשה. אַ כליון חרוץ, אַ מוחלטער כליון, אַזאַ זאַך זאָגט השם וועט בשום אופן נישט זיין, נאָר די מציאות וועט זיין אַז נאָר די ערד וועט ליידן, אָבער דאָס פֿאָלק וועט נאָך בלייבן קיים און גיין אין גלות. רש"י דערקלערט אַז אַלץ וואָס שטייט דאָ קומט צו רמזן אויף די אבות. אָט ראיתי ההרים רועשים, זאָגן חז"ל הרים דאָס זענען די אבות. וכל הגבעות התקלקלו, דאָס זענען די אימהות. און וואָס רעדט ער דאָ? אַז עס האָט זיך אויסגעלאָזט זכות אבות. כביכול לענען מיר זיך אויף בערג, אלה הרים אשא עיני, דאָס זענען די הייליקע אבות, מיר לענען זיך אויף זייער זכות. אָבער איך זע אַז אָט זענען זיי נישטאָ ציטערן, מיר האָבן נישט די זכות אבות די פֿון די בערג. זכות אימהות דאָס זענען די היגלען, אויך זיי התקלקלו, אויך זייער זכות איז אויך זי כביכול שוין אויסגעלאָזט. וואָס איז אין האדם? ראיתי והנה אין האדם, אויך די זכות פֿון משה אויף וועלכן עס איז געזאָגט עניו מכל האדם, דאָס איז משה רבנו, אַלזאָ אויך משה רבנו זיין זכות ווירקט שוין נישט. והנה הכרמל המדבר וכל עריו נתצו מפני השם, ווער האָט געטאָן אותות ומופתים אין כרמל? אליהו. אַלזאָ אויך די זכות פֿון אליהו, אָט דער כרמל אויך ער נתצו מפני השם, אויך זיין זכות איז כביכול נתץ געוואָרן, און אויך זיין זכות האָבן מיר נישט כדי צו פֿאַרריכטן און כדי צו ראַטעווען די ערד. מיר וועלן דערמאָנען נאָך אַ זאַך, וואָס עס זאָגט דאָ דער רד"ק, אַז דער רד"ק דערקלערט אַז עריו נתצו מפני השם, ער זאָגט זיין ענין איז נתיצה און הריסה. אָבער לעומת זאת אין תרגום ווערט משתמע אַז ער דערקלערט דעם נתצו מלשון שריפֿה. ווי אַזוי איז נתצו אַ לשון שריפֿה? אַלזאָ ער דערקלערט אַז דאָס איז ווי די פּעלים ההפוכים. נתצו ווי ניצתו. יאָ? די כוונה איז ווי דו זאָגסט לשרש, דאָס איז אָדער איינוואָרצלען אין דער ערד אָדער אויסרייסן וואָרצלען, אַלזאָ אַזוי אויך נתצו און ניצתו, אַז די באַדייטונג פֿון די זאַכן איז מלשון אָדער מלשון נתיצה אָדער מלשון דאָ אָבער דאָס זענען נישט פּעלים הפוכים אָבער דאָס איז מלשון הצתה, ווי לאָמיר דעפֿינירן מער פּינקטלעך, אַ בעסערע דוגמא, דאָס איז ווי כבש כשב, שלמה שמלה. אַלזאָ דו זעסט אַז דאָסזעלביקע וואָרט קען דערשיינען אין צוויי פֿאָרעמען. אַלזאָ אויך דאָ להצית און להתיץ, לויט זיין ענין די באַדייטונג פֿון ביידע אין אונדזער פֿאַל איז אַז זיי מיינען שריפֿה.
על זאת תאבל הארץ וקדרו השמים ממעל על כי דברתי זמותי ולא נחמתי ולא אשוב ממנה. על זאת תאבל הארץ וקדרו השמים ממעל, על זאת תאבל די כוונה איז תשחת הארץ. על כי דברתי זמותי, די כוונה וואָס איך האָב גערעדט צו די נביאים ווען איך האָב מיר פֿאָרגענומען, זמותי מיינט זממתי, מיינט איך האָב געטראַכט, ווי איך האָב געטראַכט אַזוי האָב איך גערעדט, אַזוי וועט זיין אויף דער ערד און די ערד וועט אבל זיין וקדרו השמים, דאָס איז בעצם אַן אויסדרוק פֿון דער גרויסקייט פֿון דער צרה וואָס וועט זיין, אַז די הימלען וועלן קודר ווערן, די כוונה די הימלען וועלן שוואַרץ ווערן, זייערע פּנים וועלן זיין קודר פֿאַר דער גרויסקייט פֿון דער צרה. דער מלבי"ם האָט דאָ אַ וואונדערלעכן דערקלערונג, אַ גאַנצן מהלך, הערט צו און פֿאַרנעמט. וואָס איז דער פּירוש דברתי זמותי ולא נחמתי ולא אשוב ממנה? וואָס בעצם ווערט דאָ געזאָגט? זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן אַ הבטחה צום גוטן וואָס הקדוש ברוך הוא זאָגט צו, און אַ הבטחה צום שלעכטן, צווישן ייעוד הטוב און ייעוד הרע. זאָגט דער מלבי"ם, דאָס גוטס וואָס הקדוש ברוך הוא זאָגט אונדז צו, השם וויל דאָ מצד עצמו, ווייל באמת וויל השם צו טאָן גוטס. אַלזאָ ווען הקדוש ברוך הוא וויל טאָן אַ טובה, וויל ער די טובה מצד עצמו, ווייל השם איז שלמות הטוב און דעריבער איז ער מעוניין צו טאָן גוטס. לעומת זאת, ווען השם וויל טאָן אַ רעה, וויל ער דאָ נישט מצד עצמו, ווייל באמת וואָלט השם געוואָלט טאָן אונדז נאָר גוטס. אָבער וואָס הקדוש ברוך הוא טוט אַ רעה דאָס איז כדי צו דערגרייכן דורך דעם בסופו של דבר אַ טובה. וואָס? אַז זיי זאָלן חוזר בתשובה זיין, אַז זיי זאָלן ענדערן זייערע וועגן. און דעריבער אויב אַזוי קומט אויס, זאָגט דער מלבי"ם, אַז ווען הקדוש ברוך הוא מודיע איז אונדז וועגן אַ טובה וואָס דאַרף זיין, אַלזאָ זענען זיין מויל און זיין מחשבה גלייך. ווייל השם וויל באמת טאָן גוטס, און השם זאָגט דיר אויך איך וועל דיר טאָן גוטס, איך וועל דיר טאָן גוטס. זיין מויל און זיין מחשבה זענען גלייך, ווייל דאָס איז זיין אמתער רצון. אָבער ווען השם זאָגט איך וועל ברענגען אַ רעה, אַלזאָ זענען נישט זיין מויל און זיין מחשבה גלייך. ווייל זיין מויל זאָגט איך וועל ברענגען אַ רעה, אָבער זיין מחשבה, הלוואי איך וואָלט נישט געדאַרפֿט ברענגען אַ רעה, הלוואי איך וואָלט געקענט ברענגען נאָר גוטס פֿאַר דעם פֿאָלק. אין זיין מחשבה קוקט הקדוש ברוך הוא אַרויס און האָפֿט נישט צו ברענגען די רעה, ווייל בעצם איז די מטרה פֿון דער רעה נישט קיין תכלית פֿאַר זיך אַליין, נאָר זי איז אַ תכלית כדי צו קומען צום ייעוד הטוב. און וואָס איז דאָס גוטס? אַז מיר זאָלן חוזר בתשובה זיין. אַלזאָ ווען השם זאָגט עס וועט זיין שלעכט, אין זיין אינעווייניק כביכול זאָגט הקדוש ברוך הוא איך וויל נישט אַז זיי זאָלן האָבן שלעכט, איך וויל נאָר אַז זיי זאָלן חוזר בתשובה זיין אָן דעם נויט צו ברענגען דאָס שלעכטס.
דעריבער זאָגט דער מלבי"ם, גיב זיך אָפּ אַ חשבון אויף אַ זייער אינטערעסאַנטן שינוי, לקמן אין פּרק י"ח שטייט: רגע אדבר לנתוש ולנתוץ ושב הגוי ההוא וכולי, ונחמתי על הרעה אשר חשבתי לעשות לו. ורגע אדבר על גוי ועל ממלכה לבנות ולנטוע ועשה הרע בעיניי ונחמתי על הטובה אשר אמרתי להיטיב איתו. האָט איר זיך אָפּגעגעבן אַ חשבון אויף דעם שינוי? כאשר אדבר לנתוש ולנתוץ, אַז איך וויל טאָן אַ רעה, ושב הגוי ההוא, און לעומת זאת קומט זיי שוין נישט די רעה די, נחמתי על הרעה אשר חשבתי לעשות לו. דאָס הייסט עס שטייט נישט אשר דיברתי, אשר חשבתי. און כאשר איך וועל רעדן על גוי ועל ממלכה לבנות ולנטוע ועשה הרע בעיניי ונחמתי על הטובה אשר אמרתי להיטיב איתו. זאָגט דער מלבי"ם, האָסטו זיך אָפּגעגעבן אַ חשבון? וועגן שלעכטס האָט ער גענומען מחשבה, וועגן גוטס האָט ער גענומען אמירה. און דער סיבה איז, ווייל פֿון גוטס, בנוגע אַ גוטער זאַך, טוט זיך הקדוש ברוך הוא נחם נאָר פֿון דעם וואָס ער האָט געזאָגט, נישט פֿון דעם וואָס ער האָט געטראַכט. און דעריבער ווען הקדוש ברוך הוא זאָגט נחמתי על הטובה, פֿון וואָס האָב איך מיר נחם געווען? נחמתי על הטובה אשר אמרתי. איך טו מיר נחם פֿון דעם וואָס איך האָב געזאָגט, אָבער נישט פֿון דעם וואָס איך האָב געטראַכט, ווייל טובה טראַכט איך תמיד צו טאָן גוטס. נאָר איך האָב געזאָגט צו טאָן גוטס, איך קען שוין נישט, איך טו מיר נחם פֿון דער טובה אשר אמרתי. לעומת זאת ווען עס רעדט זיך וועגן דער רעה, אין זיין מחשבה וויל דאָך הקדוש ברוך הוא באמת ברענגען אונדז אַ טובה. הקדוש ברוך הוא איז דאָך נישט מעוניין צו ברענגען אַ רעה. אַלזאָ אויב אַזוי ווען עס רעדט זיך וועגן נחמתי על הרעה, דאָס איז נחמתי על הרעה אשר חשבתי. דאָס מיינט, איך אויך אויף דעם וואָס איך האָב געטראַכט טו איך מיר נחם, ווייל באמת פֿון תמיד אָן טראַכט איך נאָר צום גוטן, און די מחשבה איז אויף אייביק גוט, נאָר די אמירה קען זיין אַ מאָל שלעכט און אַ מאָל גוט. אָבער די מחשבה, דאָס הייסט די אינערלעכע סיבה, איז תמיד אך ורק צום גוטן.
לויט דעם זאָגט דער מלבי"ם, יעדע מחשבה וואָס השם טראַכט צו ברענגען אַ רעה, שייך דערין חרטה, שייך דערין התנחמות, אַז הקדוש ברוך הוא טראַכט תיכף חרטה צו האָבן אויף דעם שלעכטס אויב זיי וועלן פֿאַרבעסערן זייערע מעשים. אַלזאָ אָבער איך וויל איצט ברענגען אַ רעה, אָבער איך בין וואָס מען רופֿט, דאָס איז אַ שלעכטס וואָס איז די גאַנצע צייט מיט אַן אָפּציע זיך אומצוקערן. עס איז די גאַנצע צייט מיט אַן אָפּציע זיך צו ענדערן. היות וואָס עס איז נישטאָ קיין מוחלטע מגמה צו ברענגען אַ רעה, הקדוש ברוך הוא שטרעבט נישט צו ברענגען אַ רעה. היות וואָס דאָס שלעכטס, זאָגט דער מלבי"ם, וואָס השם טראַכט אויף אים, איז אַ שלעכטס וואָס זיין תכלית איז אַ טובה. ממילא איז תמיד דער רצון צו ברענגען שלעכטס ער איז אַ צייטווייליקער. עס איז קיין מאָל נישט אַ מוחלטער רצון. לעומת זאת צו ברענגען גוטס דאָס איז אַ מוחלטע אמירה, היות וואָס הקדוש ברוך הוא שטרעבט תמיד צו ברענגען גוטס. אַז הקדוש ברוך הוא וויל תמיד נאָר טאָן אַ טובה. און אויב אַזוי זאָגט דער מלבי"ם, דאָס שלעכטס וואָס הקדוש ברוך הוא טראַכט איז אַ רע תנאי. עס איז קיין מאָל נישט מוחלט. דאָס איז אַ שלעכטס וואָס איז תלוי, אויב איר וועט טאָן, ענדערן אייערע וועגן, וועט נישט זיין שלעכטס. דאָס איז תמיד שלעכטס בתנאי. ווען דאָס שלעכטס וואָלט געווען החלטי, וואָלט מען נישט געקענט אים ענדערן. מוחלט און כלה ונחרצה, דאָס איז נישט בר שינוי. פֿאַרוואָס קענען מיר יאָ ענדערן דאָס שלעכטס? היות וואָס דאָס שלעכטס איז על תנאי. ענדערט אייערע וועגן, וועט זיך דאָס שלעכטס ענדערן, וועט זיין גוט. גיט זיך אָפּ אַ חשבון, זאָגט דער מלבי"ם, דאָ זעען מיר עפּעס אַ שינוי. ער קומט און זאָגט אונדז, איצט האָב איך פֿאָרגעזעען אַ רעה. און וואָס איז די רעה? חורבן הארץ. דאָ איז אַנדערש די גזירה די פֿון די איבעריקע רעות וואָס איך זע תמיד פֿאָר. ווייל תמיד האָבן מיר געזאָגט אַז די רעות וואָס הקדוש ברוך הוא זעט פֿאָר זענען תמיד על תנאי, זיי זענען נישט מוחלט. ענדערט אַ וועג, וועט זיך ענדערן די רעה, ווייל באמת איז מיין מחשבה תמיד צום גוטן. זאָגט דער מלבי"ם, דאָ גיב זיך אָפּ אַ חשבון, הקדוש ברוך הוא גזרט די גזירה די אין אַ מוחלטער פֿאָרעם, אָן אַ מעגלעכקייט זיך צו נחם זיין, אָן אַ מעגלעכקייט זיך אומצוקערן פֿון עצם דער גזירה, אויך אויב זיי וועלן פֿאַרבעסערן זייערע מעשים. עס איז דאָ אַ מוחלטע קביעה. תאבל הארץ וקדרו השמים ממעל על כי דברתי זמותי, די כוונה איך האָב געטראַכט אין מיין מחשבה, ולא נחמתי ולא אשוב ממנה. דאָס איז לחלוטין אַנדערש פֿון יעדער רעה וואָס הקדוש ברוך הוא האָט ביז אַהער גערעדט וועגן איר, אַז תמיד איז זי בתנאי און תמיד איז שייך זיך נחם זיין דערין און תמיד איז שייך זיך חזר צו זיין. דאָ זאָגט הקדוש ברוך הוא לא נחמתי, לא אשוב ממנה, די זאַך די וועט זיין אַ מוחלטע זאַך, אויך אויב זיי וועלן ענדערן זייערע וועגן, אויך אויב זיי וועלן פֿאַרבעסערן זייערע מעשים, זאָגט הקדוש ברוך הוא ווען איך רעד די זאַך די, לא נחמתי, עס איז דאָ נישטאָ קיין דיבור וואָס האָט אין זיך אַן אָפּציע פֿון שינוי. ניין, דאָס איז אַ דיבור וואָס האָט אין זיך נישט קיין אָפּציע פֿון שינוי, אַז לא נחמתי, אַז עס איז נישט שייך זיך נחם צו זיין דערצו.
און וואָס איז באמת דער דערקלערונג? זאָגט דער מלבי"ם, דאָס וועט מען פֿאַרשטיין לויט דעם וואָס חז"ל זאָגן, אַז דער חורבן הארץ האָט געגרמט אַז הקדוש ברוך הוא האָט נישט אויסגעלאָזט זיין חמה אויף דעם פֿאָלק, נאָר אויסגעלאָזט זיין חמה אויף די ביימער און אויף די שטיינער. שממה תהיה כל הארץ וכלה לא אעשה. היות וואָס די ערד וועט זיין שממה, דאָס איז וואָס באַשיצט עם ישראל אַז נישט זאָל זיין קיין כליה. אויב אַזוי זאָגט דער מלבי"ם, אַלזאָ קומט אויס וואונדערלעך שיין. ווייל מיר האָבן געזאָגט אַז אויף אַ גוטער זאַך טוט זיך הקדוש ברוך הוא נישט נחם. אַ גוטע זאַך וויל הקדוש ברוך הוא תמיד אין איר קיום. נאָר אויף אַ שלעכטער זאַך פֿון פֿאָרויס איז די זאַך די געגעבן צו שינוי. פֿון פֿאָרויס איז די מחשבה נישט מוחלט, נאָר אויב איר וועט ענדערן אייערע וועגן, וועל איך ענדערן צום גוטן. זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז ריכטיק ווען די זאַך איז שלעכט מצד עצמו. אַלזאָ באמת איז דאָ פּלאַץ צו ענדערן זי דורך שינוי המעשים. אָבער דאָ איז דאָך דער גאַנצער ענין אַז הקדוש ברוך הוא לאָזט אויס זיין חמה אויף די ביימער און אויף די שטיינער, דאָס איז דער גוף פֿון דער טובה. היות וואָס דורך דעם וועט דאָך זיין אַ באַשיצונג פֿאַר עם ישראל, היות וואָס דורך דעם וועט עם ישראל נישט אויסגיין. זאָגט אויב אַזוי דער מלבי"ם, דאָ די תכלית, דער עיקר פֿון דער זאַך, איז נישט שלעכט, ער איז גוט. און דעריבער זאָגט הקדוש ברוך הוא, אין דעם איז נישטאָ פּלאַץ זיך צו נחם זיין. ווייל אויב אַזוי קומט אויס, אַז כאָטש דאָס זעט אויס ווי אַ שווערע גזירה, ווי אַ גזירה פֿון חורבן, אָבער עס איז נישטאָ קיין בעסערע טובה פֿון איר. היות וואָס די גזירה די מיינט אַז עם ישראל וועט נישט אויסגיין. און אויב אַזוי אויב איך וועל מיר נחם זיין, אַלזאָ אוי ואבוי. ווייל אויב איך וועל מיר נחם זיין, וואָס זאָגט דאָס? איך האָב מיר נחם געווען אויף דער גזירה פֿון כליה פֿון דער ערד, און דעמאָלט וואָס וועט געשען? עם ישראל וועט אויסגיין חלילה. זאָגט הקדוש ברוך הוא, ניין, דאָס איז אַ זאַך אויף וועלכער איך וועל מיר נישט נחם זיין. אַלזאָ קומט אויס אויב אַזוי, אַז כאָטש דאָס זעט דיר אויס ווי אַ שווערע גזירה, אדרבה, איר תכלית איז אַ גוטע תכלית, און דאָס איז דער קיום פֿון עם ישראל. און דעריבער זאָגט הקדוש ברוך הוא, די זאַך די האָב איך גערעדט און געטראַכט אָן זיך צו נחם זיין און וועט זיך נישט אומקערן פֿון איר כל עיקר. אויף די זאַך איז נישטאָ מער קיין מעגלעכקייט פֿון שינוי.
מכל פרש ורומי קשת בורחת כל העיר. באו בעבים ובכפים עלו כל העיר עזובה ואין יושב בהן איש. אפֿשר וועל איך צעטיילן דעם פּסוק אַ ביסל אַנדערש. באו בעבים ובכפים עלו כל העיר עזובה ואין יושב בהן איש. מכל פרש ורומי קשת. פרש דאָס זענען די רייטער וואָס קומען די רייטער פֿון דעם אויב כדי צו כובש זיין. רומי קשת דאָס איז אַ שיסער מיט אַ בויגן, אַ וואַרפֿער מיטן בויגן. סוס ורוכבו רמה בים, די כוונה מלשון אַראָפּוואַרפֿן. בורחת כל העיר, באו בעבים. די גאַנצע שטאָט אַנטלויפֿט, באו בעבים. עבים מיינט אין וועלדער, אַז די וועלדער זענען עבים. דאָס איז איין דערקלערונג. עס איז דאָ נאָך אַ דערקלערונג פֿון באו בעבים, זאָגט דער רד"ק, אַז די כוונה איז כביכול זיי זענען געגאַנגען זיך באַהאַלטן אין די וואָלקנס. דאָס איז אַ געוואַלדיקער אויסדרוק כביכול, וואו נאָר עס זאָל זיין, אַפֿילו אַפֿילו אין אַ וואָלקן. און יענע מענטשן פֿון כוח פֿון וואָס? פֿאַרוואָס האָבן זיי געזוכט זיך אַ פּלאַץ זיך צו באַהאַלטן? זאָגט ער דיר היות וואָס זיי הערן אַז מען איז אַרויף אויף דער גאַנצער שטאָט מיט אַ סך פֿאָלק. כל פרש ורומי קשת, אַלזאָ זאָגט דער רד"ק, כאָטש עס שטייט דאָ אַ לשון יחיד, אָבער דאָס איז ווי עס שטייט ויהי לי שור וחמור. קיינער טראַכט נישט אַז דאָס איז איין אָקס און איין אייזל. יאָ? אַלזאָ אויך דאָ, ותעל הצפרדע, קיינער טראַכט נישט אַז דאָס איז איין פֿראָש, אַלא אויב מיר וועלן אָננעמען דעם מדרש פֿון רבי עקיבא. אָבער אויף יעדן פֿאַל, מיר פֿאַרשטייען אַז אַ מאָל דריקט מען זיך אויס אין אַ לשון יחיד וועגן אַ זאַך וואָס איז רבים. אַלזאָ אויך דאָ מכל פרש, די כוונה פֿרשים. רומי קשת, די כוונה רומי קשת, די כוונה מען וואַרפֿט מיטן בויגן. און פֿון פֿיל אַז זיי וועלן הערן און עס וועט זיין אַ שרעקלעכער פּחד, זאָגט דער נביא, בורחת כל העיר. אַלע מענטשן פֿון דער שטאָט אַנטלויפֿן. און דאָ איז די כוונה אַז זיי אַנטלויפֿן צו אַ פּלאַץ ווו זיי וועלן זיך קענען באַהאַלטן. באו בעבים ובכפים עלו כל העיר. וואָס איז כפים? כפים מיינט פֿעלדזן. כיפיא, די כוונה איז דער מתרגם האָט מתרגם געווען פֿעלדזן. זיי אַנטלויפֿן און זוכן עפּעס אַ פּלאַץ ווו זיי וועלן זיך קענען דאָרט באַהאַלטן, אויב עס וועט זיין אין אַ געהעלץ, אויב עס וועט זיין אין די פֿעלדזן, כדי זיך צו באַהאַלטן פֿאַר די אויבים וואָס וועלן קומען אויף דער שטאָט. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ באַשרייבט ער בעצם אַ שרעקלעכן מצב, אַז נאָך דעם ווי אַלע שטעט וואָס אַרום ירושלים זענען שוין חרוב געוואָרן, און אויך ירושלים און אירע טעכטער זענען אַנטלאָפֿן פֿאַר די אויבים, זענען נאָך געווען אַזעלכע וואָס זענען געגאַנגען זיך באַהאַלטן אין מצודת ציון. וואָס דאָס איז אַ פּלאַץ אַרומגערינגלט מיט אַ חומה אינעווייניק אין ירושלים. און זיי זענען געווען זיכער כביכול אַז דער אויב וועט דאָ אונדז נישט קענען טאָן גאָרנישט. און דעריבער באַשרייבט ער ציון אינמיטן די איבעריקע חרובע ערטער, אַז זיי ווען זיי האָבן געהערט אַ קול פֿון פרש ורומי קשת, זענען זיי אַנטלאָפֿן אַלע. אָבער כביכול איז געווען נאָר איינע, און דאָס וועלן מיר תיכף זעען, דאָס איז וואָס דער מלבי"ם גיט דאָ אַ הקדמה צו דעם וואָס מיר וועלן זעען אין די קומענדיקע פּסוקים. עס איז געווען נאָר איינע, זאָגט דער מלבי"ם, נאָר איין זונה מובטח אויף איר שיינקייט איז געבליבן אין דער שטאָט. אין אַ מחשבה אַז דער קומענדיקער אויב וועט חומד זיין איר שיינקייט און וועט חמלה האָבן אויף איר. דאָס הייסט, היות וואָס זי איז נאה און שיין, אַלזאָ האָט זי זיך פֿאַרלאָזט אַז דער אויב וועט חומד זיין איר שיינקייט און וועט זי איבערלאָזן צוליב איר שיינקייט. אַלזאָ אָט זאָגט ער, הלא מכל פרש ורומי קשת. אַלזאָ דער רד"ק האָט דערקלערט אַז די כוונה איז רבים אָבער עס איז גענומען אַ לשון יחיד. אָבער דער מלבי"ם דערקלערט נישט אַזוי. זאָגט דער מלבי"ם, אַז מכל פרש דאָס איז באמת יחיד. ער זאָגט וויס דיר אַז דאָס איז נאָר אַ קול פֿון פרש, און אַפֿילו איין רומי קשת, און אַפֿילו אַז מען האָט אים נישט געזען, נאָר מען האָט געהערט זיין קול, דאָס איז שוין גענוג אַז זי זאָל אַנטלויפֿן פֿון דער שטאָט. דאָס הייסט, דאָס וועט שוין גרמן אַז זי זאָל האָבן אַזאַ שרעקלעכן פּחד אַז זי וועט נישט בלייבן, זי וועט נישט וואַרטן אַז עס זאָל קומען די גאַנצע צבא. דאָס הייסט, דאָס ווייזט ביז וואַנעט דער מצב איז געווען אַראָפּגעפֿאַלן, אַז אַפֿילו אַ קול פֿון איין פרש און אַ קול פֿון איין רומי קשת האָט געגרמט אַ בריחה, און נישט אַז זיי זענען אַנטלאָפֿן איבערן פֿעלד, נאָר באו בעבים, זיי זוכן די וועלדער אַריינצוגיין אינעווייניק אין די פּלעצער וואָס זענען באַדעקט מיט ביימער. און פֿון דאָרט זענען זיי אַרויף אין כפים, וואָס דאָס זענען די הויכע פֿעלדזן. און אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז דאָס איז געווען אויף אַ צייטווייליקן אופן, זאָגט ער דיר כל העיר עזובה. עזובה דאָס איז לגמרי נטוש, און ואין איש, אין יושב בהן איש. דאָס הייסט עס איז נישט געבליבן קיינער צו זיצן, דאָס איז נישט אַז מען איז געגאַנגען אויף אַ קורצער צייט און מען גרייט זיך אומצוקערן.
ואת שדוד מה תעשי כי תלבשי שני כי תעדי עדי זהב כי תקרעי בפוך עיניך לשוא תתיפי מאסו בך עוגבים נפשך יבקשו. ואת שדוד מה תעשי, כביכול דערקלערט דער מלבי"ם אַז דאָ זאָגט ער כביכול צו איר, ואת שדוד, נאָך דעם ווי עס קומען אָן די רויבער וואָס האָבן שוין געראַבירט אַלץ וואָס דו האָסט, וואָס איז דיר געבליבן? נאָר אַ מלבוש שני, עפּעס אַ תכשיט, עדי זהב. מה תעשי כי תלבשי שני ותעדי זהב? עס וועלן דאָך אויך דאָס נעמען די אויבים. און וואָס תקרעי בפוך עיניך, וואָס איז דאָס תקרעי בפוך עיניך? מען פֿלעגט עפֿענען דאָס אויג און לייגן דאָרט אַ פֿאַרב. דאָס הייסט תקרעי בפוך עיניך. דער פּוך דאָס איז דער סאָרט פֿאַרב וואָס מען לייגט אין די אויגן. און דעמאָלט זאָגט ער, דאָס הייסט תקרעי בפוך, דערקלערן די מפרשים, ווייל כדי צו לייגן דאָס אין אויג דאַרף מען עפֿענען דאָס אויג כביכול מען רייסט עס. מען עפֿנט דאָס אויג אין זיין פֿולן כוח. דאָס הייסט תקרעי בפוך עיניך. תקרעי דיינע אויגן צו לייגן אין זיי פּוך. און דו טראַכטסט אַז דורך דעם וועסטו געפֿינען חן אין זייערע אויגן? איך זאָג דיר אויף דעם, לשוא תתיפי. די עוגבים, יענע וואָס זענען די מאהבים אין וועמעס אויגן דו פּרוביסט צו געפֿינען חן, זיי מאסו בך. און דער סיבה איז ווייל זיי בעטן נישט דיין שיינקייט, נאָר את נפשך יבקשו. זיי ווילן הרגענען דיך. דאָס הייסט, וואָס דו טראַכטסט אַז דו וועסט מצליח זיין זיך צו ראַטעווען אין כוח פֿון דעם, האָסטו נישט קיין סיכוי זיך צו ראַטעווען פֿון כוח פֿון חן, נאָר זיי וועלן קומען מיט איין מטרה און מיט איין מגמה, און דאָס איז אך ורק צו הרגענען.
דער רד"ק שטייט אויף אַ דקדוק, זאָגט ואת שדוד. את שדוד, אָדער אתה שדוד, אָדער את שדודה. וואָס איז דאָס את שדוד? זאָגט דער רד"ק, עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס האָבן געוואָלט דערקלערן ואת כשדוד. דאָס איז אַ כף הדמיון כביכול. את ווי שדוד, און דעמאָלט יאָ קען מען זאָגן אין לשון זכר, ווייל את בדומה לשדוד. אָבער זאָגט דער רד"ק באמת דאַרף מען דאָס נישט. היות וואָס מיר ווייסן אַז כנסת ישראל אַ מאָל ווערט מכונה אין לשון זכר און אַ מאָל ווערט מכונה אין לשון נקבה. און יעדער איינער פֿון זיי איז ריכטיק. איך קען רעדן וועגן כנסת ישראל, אַז זיי זענען די רעיה לדוגמא אין שיר השירים, און דעמאָלט וועל איך רעדן וועגן זיי אין לשון נקבה. און איך קען רעדן אין לשון זכר, ווייל איך רעד וועגן עם ישראל, און דעמאָלט וועל איך רעדן וועגן זיי אין לשון פֿון זכר. אַלזאָ קען מען זאָגן ואת שדוד, היות וואָס מען רעדט וועגן אַ פֿאָלק אַז דער אויסדרוק קעגן אים איז אי אַ לשון זכר אי אַ לשון נקבה. און אויף דעם זאָגט זיי דער נביא, ואת מה תעשי? ווען עס וועט קומען דער שוד והשבר, מיט וואָס וועסטו זיך ראַטעווען? מיט וואָס טראַכטסטו אַז דו וועסט האָבן אַ באַשיצונג? באַשרייבט דער רד"ק און זאָגט, די מציאות זייערע דעמאָלט איז געווען אַז זיי זענען אָנגעקומען צו אַזאַ מצב פֿון מוחלטן ייאוש. דאָס הייסט, זיי האָבן נישט געפֿונען קיין סיכוי פֿון באַשיצונג און ראַטעווונג. וואָס זיי אין זייער מציאות האָבן זיי געדאַרפֿט אָנטאָן זעק, זיי האָבן געדאַרפֿט זיך אומקערן צו אלוקים אין אַ שלמער תשובה. אָבער קום זע אַז זיי האָבן דערפֿון געטאָן גאָרנישט. זיי האָבן נישט געוואַרט אויף קיין ישועה. זיי האָבן נישט געגלייבט אין קיין הצלה. אויף דעם זאָגט, לא תלבש שני, לא תעדי זהב. דער נביא באַשרייבט דאָך דעם מצב וואָס איז געווען דאָ, און זאָגט אַז די מענטשן דאָ כביכול אַלע דברי הנביאים האָבן ממש נישט גערעדט צו זיי. כביכול ניין, דאָס איז וואָס מען רופֿט חלומות באספמיא. דאָס איז נישט עפּעס וואָס וועט זיין. דער נביא זאָגט דאָך עדות אויף זיי, ישעיה, מיר האָבן דאָס געלערנט אין מי שירצה ישמע אין דיסק אויף ישעיה, והנה ששון ושמחה הרוג בקר ושחוט צאן. זיי פֿלעגן זאָגן כרתנו ברית את מוות.
זיי האָבן נישט געוואַרט אויף קיין ישועה, נישט געגלייבט אין קיין הצלה. אויף דעם זאָגט, לא תלבש שני, לא תעדי זהב. דער נביא באַשרייבט דאָך דעם מצב וואָס איז געווען דאָ, און זאָגט אַז די מענטשן דאָ כביכול אַלע דברי הנביאים האָבן ממש נישט גערעדט צו זיי. כביכול ניין, דאָס איז וואָס מען רופֿט חלומות באספמיא. דאָס איז נישט עפּעס וואָס וועט זיין. דער נביא זאָגט דאָך עדות אויף זיי, ישעיה, מיר האָבן דאָס געלערנט אין מי שירצה ישמע אין דיסק אויף ישעיה, והנה ששון ושמחה הרוג בקר ושחוט צאן. זיי פֿלעגן זאָגן כרתנו ברית את מוות. עם שאול עשינו חוזה, שוט שוטף כי יעבור לא יבואנו. זאָרג נישט, עס וועט זיין גוט. השותים במזרקי יין. זיי זענען געווען זיכער אין זיך. זיי זענען געווען רויק, זיי זענען געווען שאנן. אָבער אָט זעסטו אַז עס איז דאָ טויט, עס איז דאָ אַ סכנה. ניין, זאָרג נישט, כרתנו ברית את מוות. מיר האָבן אַ חוזה מיט אים. אַהער קומט ער נישט אַריין. פֿאַרשטייט איר וואָס פֿאַר אַן אילוזיע זיי האָבן געהאַט? עם שאול עשינו חוזה. זיי האָבן אַ חוזה מיטן גיהנום. שוט שוטף כי יעבור לא יבואנו. עס וועט אונדז נישט טרעפֿן אין גאָרנישט. מיר האָבן שוין דאָ אַ פּאָר מאָל גערעדט, אַז דער מענטש פֿון עפּעס אַ סיבה פֿילט תמיד אַז אַלץ וואָס אַרום אים איז צייטווייליק. ער איז דאָ שטענדיק. ווי אַזוי אַזוי האָט אונדז אַ מאָל געזאָגט איין ראש הממשלה? ווי אַזוי האָט ער געזאָגט צו זיין פֿאָלק? איך בין געקומען כדי צו בלייבן. אין אַ געוויסן שטאַפּל אַז דאָס פֿאָלק האָט באַשלאָסן אַז עס פּאַסט זיי שוין נישט, אָבער ניין, איר זאָלט זיך נישט צעמישן, איך בין געקומען כדי צו בלייבן. איך מיין נישט צו גיין ערגעץ און זאָלט זיך נישט אײַלן צו פֿרייען. איך בין געקומען כדי צו בלייבן. ער איז נישט געבליבן פֿיל צייט, אָבער אויף יעדן פֿאַל, אַז מיר זאָלן וויסן אַז תמיד האָט דער מענטש די אילוזיע די.
זאָגט דער זוהר, אזיל בר נש בהאי עלמא וחשיב דדיליה הוא וישתאר בגווה לדרי דרין. דער מענטש גייט זיך אין דער וועלט, ער האָט אַן אילוזיע אַז די וועלט געהערט צו אים, און ער וועט דאָ בלייבן לדורי דורות. אַלע זענען ברי חלוף, אָבער ער איז נצחי. ער וועט דאָ בלייבן. און דאָס איז פֿאַרחידושדיק, ווייל דו קענסט זעען אַפֿילו, השם זאָל אונדז ראַטעווען, השם זאָל שיקן אַ רפואה שלמה פֿאַר אַלע חולים פֿון זיין פֿאָלק ישראל, דו קענסט זעען אַפֿילו סופנישע חולים. ער כאַפּט נישט דאָס אַז ער גייט אַוועקצוגיין. ער כאַפּט נישט, און תמיד קומט עס אים אַן איבערראַשונג. עס קומט אים תמיד אַן איבערראַשונג. ער כאַפּט נישט דאָס, אַפֿילו אַז די רופֿאים זאָגן אים הער, דיין מצב איז אַזוי און דיין מצב איז אַזוי. דאָס איז פֿאַרחידושדיק, היות וואָס לכאורה וואָלטן מיר געזאָגט הער, אַ בן אדם געזונט, בסדר, אַלזאָ פֿילט ער אַז ער וועט דאָ זיין ביי 70, ביי 100 די קומענדיקע יאָרן, אַלזאָ זעט זיך אים בכלל נישט אַז ער גייט אַוועקצוגיין. אָבער אַ בן אדם וואָס מען מודיע אים שוין, הער אַדוני, דו ביסט אַ חולה סופני, מען רעדט וועגן אַ בן אדם בר דעת. דו זעסט אַ בן אדם ער אָרגאַניזירט זיך אין גאָרנישט. ער אָרגאַניזירט זיך אין גאָרנישט. איך רעד מיט דיר וועגן מענטשן אַז אַ בן אדם שרייבט נישט קיין צוואה, אַ בן אדם נישט נישט, ער יאָ, ער ממש ער וויל, וואָס איז דאָס וויל? ווי ווען? ראש הבא יאָר? די רופֿאים רעדן מיט אים וועגן חדשים, אַלזאָ וועגן וואָס וועגן וואָס רעדט ער? פּלוצלינג אַ בן אדם נאָך צוויי חדשים אַ צונויפֿפֿאַל פֿון די סיסטעמען, מיר האָבן געענדיקט, עס האָט זיך געענדיקט. אַ בן אדם איז אַוועקגעגאַנגען, השם זאָל אונדז ראַטעווען, השם זאָל שיקן אַ רפואה שלמה פֿאַר אַלע חולים פֿון זיין פֿאָלק ישראל. אָבער דאָס נאָר אַז מיר זאָלן פֿאַרשטיין ביז וואַנעט עס איז איינגעקריצט אין דעם מענטש דאָס געפֿיל, איך בלייב, איך גיי נישט, איך גיי נישט. און ווען עס וואָלט באמת געהאַט ביי אים נאָר עפּעס פֿון דעם געפֿיל איך גיי אַוועקצוגיין, וואָלטן דאָך זיין גאַנצע רוחניותדיקע לעבן זיך געענדערט. און פּלוצלינג וואָלטסטו געזען ווי אַזוי ער ניצט אויס יעדן רגע. אָבער דו זעסט דעם בן אדם וואָס ער געפֿינט זיך אַ פּאָר חדשים פֿאַרן סוף, און וואָס זאָגט ער דיר? עס זענען דאָ נאָך אַ סך דאָקומענטן וואָס איך דאַרף אָרדענען. עס זענען דאָ נאָך אַ סך ענינים, ריבונו של עולם, דאָס איז ווי אַ רגע פֿאַר אַ מפגש אויבן, דאָס איז וואָס טרייבט דיך? אַלערליי דאָקומענטן, איך האָב איבערגעלאָזט, וועמען אינטערעסירט דערנאָך דיין פּאַפּירווערק? וועמען אינטערעסירט דערנאָך וואָס דו וועסט איבערלאָזן? וואָס זאָרגסטו? ווי אַזוי, ווי אַזוי וועלן מענטשן זיך אײַנרעדן מיט וואָס דו האָסט איבערגעלאָזט? דאָס איז דיין זאָרג?
דו האָסט אַ מפגש דאָרט וואָס השם זאָל אונדז ראַטעווען, אַז וויפֿל מען דאַרף תפילות אַז מיר זאָלן אים דורכגיין בשלום. און דער בן אדם, פֿאַרחידושט דיר, דאָס איז אַ נישט אַ פּשוטע זכות. ווייל אַ בן אדם ווייסט נישט זיין עת, און דער בן אדם דער יאָ ווייסט זיין עת. דאָס הייסט אַז ער קען זיך יאָ צוגרייטן. און מיט אַלץ דעם זעסטו דעם בן אדם, ער האָט ענינים, ער דאַרף גיין צום באַנק, ער דאַרף גיין אַהער. ווי אַזוי? וואָס וואָס? עולם כמנהגו נוהג, דו דו פֿאַרשטייסט נישט לקראת וואָס דו גייסט? דער מענטש האָט אַ שרעקלעכן כוח הדחקה, אַז דער מענטש, איך בלייב דאָ. אָבער האָבן דיר געזאָגט די רופֿאים? יאָ, דאָס די רופֿאים טועה אויך אַ מאָל. ער וועט דיר דאָס נישט זאָגן, אָבער אין זיין קאָפּ בלייבט ער דאָ. זאָגט אָט זע, דאָס איז געווען די מציאות דעמאָלט. דער נביא זאָגט ששון ושמחה, הרוג בקר, לכל הפחות זאָל דיר זיין אַ ביסל טרויעריק. דער נביא מודיע דאָ שווערע זאַכן. ער זאָגט וועגן אומגליקן וואָס וועלן זיין אין דער צוקונפֿט. ששון ושמחה, עס זענען דאָ סטייקס, הרוג בקר, שחוט צאן. כרתנו ברית את מוות, זאָרג נישט, עס וועט זיין גוט. און דעמאָלט זאָגט ער, אויך ער איז ממשיל, זאָגט דער רד"ק, ער איז זי ממשיל צו אַ זונה, אַז אַזוי כנסת ישראל כביכול האָט געפּרובירט זיך צו גלייכן אין אירע מעשים צו די עובדי אלילים, כדי צו געפֿינען חן אין זייערע אויגן. און דעמאָלט דורך דעם וועט דער גוי אפֿשר נישט נאָכיאָגן אונדז. זעט איר? דאָס איז נישט אַזוי סתם, דאָס איז נישט הרצל איז נישט געווען דער ערשטער גאון. דאָס איז שוין אַ סך פֿאַר אים. הרצל האָט דאָך געזאָגט, מיר ליידן פֿון רדיפות פֿון די גויים, ווייל מיר זענען מרוחק פֿון זיי, מיר זענען אַנדערש, מיר מיר אין דער כנסיה פֿון יוהנס אין ערשטן טאָג צום קול פֿון די גלעקלעך פֿון די גלאָקן, מיר וועלן טאָן אַ המרה אויף דער דת המונית פֿון עם ישראל, מיר אַלע וועלן זיך שמדן צום קול פֿון פֿידל און אָרגל, און מיר האָבן געלייזט די אנטישמישע פּראָבלעם. אויב עס זענען נישטאָ קיין ייִדן, זענען נישטאָ קיין אנטישמים, נישט וואָר? זייער לאָגיש. מאַכט אַ חשבון, באמת דאָס איז גאוניות, ווי אַזוי ווי אַזוי האָבן מיר נישט געטראַכט אויף דעם פֿריער? עס איז דאָך די גאַנצע שנאה פֿון ייִדן, אויב עס זענען נישטאָ קיין ייִדן, איז נישטאָ קיין שנאה. באמת ממש אַ פּשוטע גאוניות. און נאָר עס איז געווען אַ לייכטע פּראָבלעם, איר ווייסט, אַ מאָל האָבן די מײַז געליטן זייער פֿון דער קאַץ. זייער געליטן במשך יאָרן. ביז עס איז אויפֿגעשטאַנען עפּעס אַ מויז אַ גאון און האָט געזאָגט, ער האָט אַן אידעאַלע לייזונג. וואָס? מיר וועלן קויפֿן אַ גלאָק, מיר וועלן אים אָנבינדן צום האַלדז פֿון דער קאַץ, יעדעס מאָל וואָס די קאַץ קומט נענטער, וועלן מיר הערן. יעדעס מאָל וואָס זי קומט נענטער וועלן מיר הערן, און אַזוי וועלן מיר קיין מאָל נישט האָבן קיין איבערראַשונגען. די קאַץ קומט דאָך שטיל פֿון הינטן, טאַק, גיט אַ קלאַפּ און עס האָט זיך געענדיקט די מעשה. אַזוי וועלן מיר וויסן. די אידעע איז געווען אידעאַל, נאָר מען האָט נישט געפֿונען קיין פֿרייוויליקן וואָס וואָלט אָנגעבונדן דעם גלאָק אויפֿן האַלדז פֿון דער קאַץ, אָבער חוץ דעם, דאָס איז פּשוט געווען אַ גאונישע אידעע. די אידעע פֿון הרצל איז געווען גאוניש, נאָר ער האָט נישט געפֿונען דאָס פֿאָלק וואָס וואָלט געווען גרייט צו איבערגעבן זיין האַלדז לשחיטה, קומט נעמט שעכט אונדז, מיר זענען פֿון מאָרגן נוצרים. מען זאָל שעכטן דאָס ייִדישע פֿאָלק אין דרכי נועם, אין דרכי נועם, חס ושלום, נישט ממש אַ שחיטה, מיר זענען גרייט צו זיין פֿון מאָרגן נוצרים, די דת השקר נעמען מיר אויף זיך באהבה. ער האָט נישט געפֿונען דאָס פֿאָלק דאָס ברוך השם. אָבער חוץ דעם, די אידעע איז ממש אַן אידעאַלע אידעע, די סופֿישע לייזונג אַפֿילו היטלער האָט נישט געטראַכט אויף איר.
אַזוי אַז למעשה זעען מיר אַז שוין דעמאָלט האָט זיך כנסת ישראל געגלייכט אין די מעשי האומות, זאָגט דער רד"ק, צו דינען זייערע אלוהים, אָנצוטאָן זייערע מלבושים, זיך צו פֿאַרגרעסערן און זיך צו רימען פֿאַר זיי מיט שיינע בגדים און מיט שיינע קאַרעטעס, כדי זיי זאָלן זי ליב האָבן און זאָגן הרי היא כמונו. ויאהבוה. אָט, מיר זענען ווי די גויים, דו זעסט אַז מיר זענען נישט אַנדערש פֿון אײַך, אַלזאָ אפֿשר וועט איר מיך ליב האָבן. זאָגט זיי דער נביא, מה עשו בך עוגבים, נפשך יבקשו. דו טראַכטסט אַז דורך דעם וועט מען דיך ליב האָבן? מלשון עגבים, ווייל עגבים דאָס איז אַן ענין פֿון פֿאַרפֿירונג פֿון זנות. זאָגט זיי אדרבה, דער היפּוך פֿון דעם וואָס איר האָט געטראַכט וועט קומען אין אייערע אויגן. זאָגט דער רד"ק, איר האָט אַוועקגענומען דעם בטחון פֿון השם, איר האָט זיך פֿאַרלאָזט אויף די אומות, אַלזאָ וועסטו זעען אי אלוהימו צור חסיו בו. יקומו ויעזרוכם, יהי עליכם סתרה. אַזאַ זאַך וואָס דו טוסט חסה זיין אין איר חוץ פֿון השם יתברך, הקדוש ברוך הוא וואַרפֿט זי אַרויס פֿון זיין האַנט. דאָס וואָס דו טוסט בוטח זיין אין איר, גיי צו איר, בעט פֿון איר אַז זי זאָל דיר העלפֿן, יהי עליכם סתרה.
כי קול כחולה שמעתי צרה כמבכירה קול בת ציון תתיפח תפרש כפיה אוי נא לי כי עיפה נפשי להורגים. כי קול כחולה, כחולה דאָס איז מלשון חיל ורעדה. שמעתי צרה כמבכירה, מבכירה דאָס איז אַ פֿרוי וואָס געבורט דאָס ערשטע מאָל. ווי באַקאַנט אַז די ערשטע געבורט אירע איז די געבורט תמיד פֿון דער פֿרוי די שווערסטע געבורט. ווייל דאָס ערשטע מאָל וואָס עס עפֿנט זיך איר רחם, און דאָס איז אַ גרויסע און געוואַלדיקע שווערקייט. אַלזאָ דאָס איז נישט סתם אַ קול כחולה, נאָר אַזאַ צרה כמבכירה, ווי אַ פֿרוי וואָס געבורט אַ בכור אַז דעמאָלט זענען אירע געשרייען זיי זענען שווער, אַלזאָ זענען אירע געשרייען זיי זענען גרויס. און דעמאָלט וועט זי תתיפח, תתיפח די כוונה איז זי הוגה און זי איז הומה און זי איז מקונן אויף די הרוגים. תתיפח דערקלערט דער רד"ק אַז דאָס איז מלשון ויפח לקץ. אָדער עס זענען דאָ נאָך פּסוקים וואָס דאָרט דערשיינט דער אויסדרוק דער. רש"י ברענגט אַ דוגמא, ויפח חמס. וואָס איז דאָס יפח חמס? ער רעדט חמס, ער איז הוגה חמס. און דאָס איז מלשון ווי מען בלאָזט מיטן מויל. אַלזאָ דער דיבור איז מלשון נפֿיחה, ווייל ווען אַ מענטש רעדט בלאָזט ער דאָך מיטן מויל. אַלזאָ אויך דאָ תתיפח דאָס איז אויך מלשון דיבור. מיר דריקן דאָס אויס היינט אין לשון פֿון וויינען, אַלזאָ מסתמא דריקט עס אויס אַ דיבור פֿון קינה. און וואָס וואָס איז די קינה? די קינה איז אויף די הרוגים. אוי נא לי כי עיפה נפשי להורגים. עיפה נפשי פֿון ליידן, פֿון דעם גרויסן צער פֿון די הרוגים וואָס איצט זענען זיי אָנגעקומען אַהער און איצט געפֿינען זיי זיך שוין נעבן מיר. אַלזאָ האָב איך שוין נישט קיין כוח צו טראָגן דעם פּחד און די גרויסע צרה די.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דער נמשל איז אַז די בת ציון איז איצט געבליבן נאָך דעם ווי אַלע שטעט זענען אַנטלאָפֿן. און דעמאָלט ווי מיר האָבן געזאָגט, האָט ער זי ממשיל געווען צו אַ זונה וואָס איז זיכער אַז איר שיינקייט וועט איר שטיין קעגן דעם אויב. אַזוי אויך האָט די בת ציון געטראַכט אַז דער אויב וועט חמלה האָבן אויף די תפארת פֿון ציון, אויף איר הדר, אויף איר נוי, אַז ער וועט זי נישט משחית זיין. זאָגט דער מלבי"ם, און זיי האָבן זיך געטעות אין דעם. היות וואָס באמת איז געקומען דער אויב און האָט אויפֿגעבראָכן די חומה פֿון דער שטאָט, און נישט חס געווען אויף איר הדר און נישט אויף דער שיינקייט פֿון ירושלים. און דאָס ווי דאָס אויפֿברעכן די חומה פֿון דער שטאָט, איז ער זי ממשיל צו ווי אַ פֿרוי די יולדת, אַז אַ פֿרוי די יולדת ווערט אירע בויך אויפֿגעבראָכן און עס גייט אַרויס דער וולד. אַזוי אויך האָט ער ממשיל געווען דעם ענין דעם פֿון אויפֿברעכן די שטאָט, אַז אויך דאָ איז אויפֿגעבראָכן געוואָרן די שטאָט און עס איז אַרויס דער וולד, די כוונה איז אַז די בת ציון איז אַרויס פֿון ירושלים, יענע נאָך וואָס זענען געבליבן אין איר, איצט אויך זיי גייען אַרויס אין גלות.
אַלזאָ מיר האָבן געהערט אַ קול כחולה, דאָס איז געווען אַ עת צרה ווי אַ פֿרוי די מבכירה צו געבורן, אַז היות וואָס ביז איצט איז זי געווען אין גדר פֿון מקשה ללד, דאָס הייסט נאָך איז דער וולד געווען אין אירע אינגעווייד, דאָס הייסט נאָך האָט דער אויב נישט מצליח געווען אויפֿצוברעכן די חומה. און אָט איצט מבכירה ללד, דאָס הייסט ביז איצט די פֿרוי דאָך די מקשה ללד עס גייען פֿון איר אַרויס דמים און עס גייען פֿון איר אַרויס מי שפֿיר, אַלזאָ ביז איצט כאָטש זי האָט אויסגעגאָסן איר בלוט, אָבער נאָך איז וואָס מען רופֿט דער וולד נאָך אינעווייניק. די בת ציון איז נאָך נישט גלה געוואָרן. אָבער איצט האָבן מיר געהערט קול בת ציון תתיפח, כי עיפה נפשי להורגים. אַלזאָ עס איז אָנגעקומען נבוזראדן רב טבחים כדי צו שעכטן אַ גרויסע שחיטה אין דעם פֿאָלק וואָס זיצט אין ציון. דאָס הייסט אַז אַלץ וואָס זי האָט געטראַכט אַז עס וועט קענען איר שטיין און דאָס איז דער נוי פֿון דער שטאָט, אָט איצט ווערט די שטאָט אויפֿגעבראָכן ווי אַ בת המבכירה והיולדת, און דעמאָלט דורך דעם איז אַרויסגעגאַנגען דאָס פֿאָלק אין גלות.