כבושת גנב כי ימצא, כן הובישו בית ישראל, המה מלכיהם שריהם וכוהניהם ונביאיהם - ווי די שאַנד פונעם גנב ווען מען כאפּט אים, אַזוי האָבן זיך פאַרשעמט דאָס בית ישראל, זיי, זייערע מלכים, זייערע שׂרים, זייערע כּהנים און זייערע נביאים. כבושת גנב כי ימצא. זאָגט דער מלבי"ם: דער גנב, אַ געוויינטלעכער גנב, ווען מען כאפּט אים, איז זיין בושה נישט דערפאַר וואָס ער איז אַ גנב, נאָר ווייל זיין שלעכטס איז אַנטפּלעקט געוואָרן. דאָס הייסט, ער שעמט זיך נישט מיט דעם וואָס ער גנב'עט; פונעם גנב'ענען אַליין שעמט ער זיך נישט. ס'איז ביי אים אַזוי: ס'זענען דאָ מענטשן וואָס גייען אין באַנק ביי טאָג, און ס'זענען דאָ וואָס גייען ביי נאַכט; יעדער מיט זיין מלאכה. דאָס איז זיין פאַך, דאָס איז זיין פרנסה, און ער... וואָס איז דער בזיון? די בילדער, דאָס וואָס מען האָט אים געכאַפּט ביי דער טאַט, וואָס יעדער זעט אים איצט - דאָס איז דער חסרון. די מעשׂה אַליין איז אין זיינע אויגן גאָרנישט פאַרוואָרפן. די מעשׂה אַליין איז אַ וועג פון פרנסה, אַזוי שפּירט ער אַז ער קען לעבן.
איך האָב געזען אין די ספרים בשם דעם אַלטן פון סלאַבאָדקע כמדומני, אַז אין וואַרשע איז געווען אַ באַנדע גנבים. און ס'איז געווען דאָרט אַן אַלמנה וואָס מען האָט איר באַגנב'עט, און דאָס איז געווען דער נדן פאַר אירע קינדער, בקיצור, דאָס האָט איר פאַראורזאַכט גאָר אַ גרויסן צער, ביז זי איז געקומען צו אַ מצב אַז זי האָט נישט געקענט חתונה מאַכן אירע קינדער. האָבן עטלעכע מענטשן וואָס האָבן געהאַט פאַרבינדונגען מיט דער אונטערוועלט, פּרובירט צו רעדן מיט דער גנבים-באַנדע, צו זען וואָס מען קען טאָן, אפשר זאָלן זיי צוריקקערן אַ טייל. מען זיצט מיט זיי, און צווישן דער באַנדע גנבים איז אויך געווען אַ פרוי, מסתמא פאַראַנטוואָרטלעך אויפן אַדמיניסטראַטיוון טייל אָדער עפּעס אַזוינס, זי איז געקומען מטעם דער חבורה. מען לייגט זיי פאָר די גאַנצע מעשׂה און דעם ביטערן מצב. רופט זיך אָן די פרוי: "אַ רגע, איך פאַרשטיי אייך נישט! וואָס מיינט איר, אַז מיר וועלן אַלץ צוריקגעבן? וואָס, מיר אַרבעטן בחנם? מיר אַרבעטן אומזיסט? איר פאַרשטייט נישט וואָס דאָ טוט זיך? דאָ זענען דאָ מענטשן וואָס האָבן מסכן געווען זייער לעבן! וואָס מיינט איר, אַז מיר וועלן איצט נעמען און אַלץ צוריקגעבן?!" פאַרשטייט איר? דאָס הייסט: הערט אויס, מיר האָבן שווער געאַרבעט דערפאַר, שעמט איר זיך נישט נאָך צו קומען און פאָדערן אַלץ צוריק?! דאָ זענען פאַראַן מענטשן וואָס אַרבעטן פאַר דעם געלט, און פּלוצלינג קומט יענער און וויל אַלץ צוריק! האָבן מיר דען אומזיסט געאַרבעט? וואָס פאַר אַ מאַנגל אין דרך ארץ איז דאָס צו קומען פאַרלאַנגען אַזאַ זאַך! ווער פאָדערט אַזאַ זאַך פון אַ גנב? קומט אים דען נישט צו מאַכן אַן ערלעכע פרנסה?! פאַרשטייט איר? פאַר זיי איז דאָס פרנסה. מיט דער גניבה אַליין שעמען זיי זיך נישט. אויב מען כאפּט אים ביי דער טאַט, איז דאָס וואָס מען רופט אַן אַרבעטס-אומגליק. וואָס פאַר אַ בזיונות, וואָס פאַר אַ פאַרלעגנהייט - מען האָט אים געכאַפּט אויפן אָרט! ביי דער כאַוורע גנבים זאָגט מען: "אַזוי אַרבעט מען?! ווער ס'אַרבעט ריין אַרבעט נישט אַזוי; דו אַרבעטסט שמוציק... ווער ס'אַרבעט ריין ווייסט ווי אַזוי אַריינצוגיין און ווי אַזוי אַרויסצוגיין, אַז קיינער זאָל נישט באַמערקן." דאָס איז די בושה: די בושה פונעם געכאַפּט ווערן, נישט קיין בושה אויף דער גניבה אַליין.
גיט אַכט ווי וואונדערבאַר דאָס איז. זאָגט דער מלבי"ם: דאָ קענען מיר פאַנדערשיידן צווישן אַ מענטש וואָס זינדיקט בעצם און אַ מענטש וואָס זינדיקט במקרה. אַ מענטש וואָס זינדיקט במקרה, באַדויערט דעם גוף החטא. אָבער אַ מענטש וואָס זינדיקט בעצם, באַדויערט נישט דעם גוף החטא, ווייל דער גוף החטא איז ביי אים אַן אידעאָלאָגיע. און דאָס שטימט טאַקע זייער מיט וואָס מיר האָבן איצט געזאָגט. אַ מענטש וואָס האָט זיך פאַרגליווערט אַלס גנב, שעמט זיך נישט מיט דער גניבה; די בושה און דער בזיון איז בלויז וואָס מען האָט אים געכאַפּט. אַזוי אויך, זאָגט ער, כלל ישראל: אַזוי שנעל ווי זיי גייען נאָך עבודה זרה אַלס שיטה, אַלס אידעאָלאָגיע - פאַר דעם וואָס ס'איז ביי אים אַן אידעאָלאָגיע, איז דאָס נישט קיין סיבה צו שעמען זיך. ס'איז נישט קיין בושה אויף דער עבירה אַליין, נאָר די פּעטש וואָס מען באַקומט, דאָס איז די בושה; אָבער פונעם עצם עניין שעמט ער זיך נישט. אָבער גיט אַכט: פאַרקערט איז ביי דעם וואָס ס'איז נישט אַזוי ביי אים, נאָר ער זינדיקט בלויז צוליב אַ מקרה. ער איז אַ מענטש וואָס איז נישט קיין גנב פון זיין נאַטור; נאָר כדי צו באַקומען אַ סומע געלט וואָס ער מוז דרינגענד האָבן, ווייל אַנישט וואַרפט מען אים אַרויס פון שטוב, איז ער געגאַנגען און געגנב'עט. דער דאָזיקער מענטש שעמט זיך פונעם עצם גניבה! ווייל די גניבה איז נישט קיין שיטה ביי אים, זי איז נישט קיין ציל און נישט קיין עצמיות'דיקע זאַך, נאָר אַ צופעליקע. דער ציל איז בלויז צו באַקומען די סומע געלט; ווען ער וואָלט דאָס געקענט באַקומען אויף אַ כּשר'ן אופן, דורך עפּעס אַ לאַנג-טערמיניקער הלואה מיט לייכטע באַדינגונגען, וואָלט ער דאָס גערן גענומען. נאָר וואָס זאָל ער טאָן אַז ער האָט נישט קיין ברירה, און "לא יבוזו לגנב כי יגנוב למלא נפשו כי ירעב". האָט ער דאָס געטאָן צוליב נויט. און איצט: "וואָס פאַר אַ שאַנד, מען האָט מיך געכאַפּט גנב'ענען!" דאָס וואָס ער האָט געגנב'עט איז די גרויסע בושה. אָבער ביים פּראָפעסיאָנעלן, אויסגעלערנטן גנב, איז דאָס גנב'ענען נישט קיין שאַנד; די גאַנצע בושה איז בלויז ווי אַזוי מען האָט אים געכאַפּט.
זאָגט ער, לויט דעם וועט מען אויך פאַרשטיין דאָ: פּונקט ווי ביי דער זונה וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט, אַז אויב זי טוט זנות בלויז צוליב דעם אתנן, אויב מען וועט איר אויסטאָן נאַקעט און נישט געבן איר ברויט און איר וואַסער, וועט זי זיך שעמען פונעם עצם מעשׂה: פאַרוואָס האָב איך געטאָן אַזאַ מיאוס'ע מעשׂה כדי צו באַקומען געלט, און צום סוף האָב איך גאָרנישט באַקומען?! אָבער אויב דאָס זנות איז ביי איר אַן עיקרון, אַן עצמיות'דיקע זאַך, און זי גייט נאָר פאַר דער תאוה אַליין, איז צי מען האָט איר יאָ געגעבן צי נישט געגעבן - וואָס מאַכט עס אויס? דעם ציל האָט זי דאָך דערגרייכט; דאָס זנות איז דאָך ביי איר דער עיקר, און זי האָט באַקומען וואָס זי האָט געוואָלט. אויף דעם זאָגט דער נביא: ווען כלל ישראל וואָלט געדינט עבודה זרה בלויז צוליב דער תועלת, בלויז צוליב דעם רווח - ווייל דער אָפּגאָט וועט מיר העלפן, ווייל דער גאָט וועט מיך רייך מאַכן, און דאָס וואָלט געווען די איינציקע סיבה - דעמאָלט, ווען ער וואָלט געזען אַז צוליב דעם האָט ער נישט נאָר נישט קיין רווח, נאָר ס'קומען נאָך היזקות, צער און עגמת נפש, וואָלט ער חרטה געהאַט אויף דעם וואָס ער האָט געדינט עבודה זרה: "פאַרוואָס בין איך געגאַנגען אים דינען כדי צו באַקומען עפּעס, און איך האָב גאָרנישט באַקומען?!" ער וואָלט חרטה געהאַט אויפן גוף המעשׂה. אָבער היות, ווי מיר האָבן געזאָגט, זייער עבודה זרה איז נישט געווען כדי צו דערגרייכן עפּעס אַנדערש, נאָר זי איז געווען אַ ציל פאַר זיך, צו דינען עבודה זרה - זענט איר פּונקט "כבושת גנב כי ימצא"! ווי אַ גנב וואָס דאָס איז זיין מלאכה, ווען מען כאפּט אים שעמט ער זיך נישט מיט דער גניבה, נאָר מיט דעם "כי ימצא" - די בושה איז וואָס מען האָט אים געכאַפּט ביי דער טאַט, נישט אויפן עצם גניבה. אַזוי אויך איר: היות איר האָט געמאַכט די עבודה זרה פאַר אַ שיטה, פאַר אַ וועג און פאַר אַן אייגענעם ציל, שעמט איר זיך שוין נישט פונעם עצם עבודה זרה, נאָר בלויז פון דעם וואָס די עבודה זרה האָט צום סוף נישט געליפערט די סחורה; אָבער דינען עבודה זרה וועט איר ווייטער אָנגיין, און דאָס איז ביי אייך נישט קיין שום בושה.
און דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: "כן הובישו בית ישראל, המה מלכיהם שריהם וכוהניהם ונביאיהם". אַזוי אויך זייערע מלכים און זייערע שׂרים: קיינער פון זיי האָט זיך נישט געשעמט פונעם עצם שלעכטן וועג, נאָר בלויז פונעם דורכפאַל, וואָס צוליב דעם שלעכטן וועג איז אַרויסגעקומען אַ היזק. אָבער דאָס מיינט נישט אַז איך וועל ענדערן מיין וועג; דער שלעכטער וועג איז ביי מיר די שיטה, און איך וועל ווייטער אָנגיין מיט איר. נאָר וואָס זאָל איך דיר זאָגן, ס'איז געווען בזיונות און צום סוף האָבן מיר גאָרנישט באַקומען. אָבער זיין וועג איז אַ וועג פאַר זיך און אַ ציל פאַר זיך.
זאָגט דער מלבי"ם: לויט דעם קען מען מסביר זיין וואָס ס'שטייט "תיסרך רעתך... ופחדתי לא אליך", אַז דאָרט האָט דער הקדוש ברוך הוא באַפֿוילן אַז דאָס שלעכטס אַליין זאָל זיין די סיבה פון דער תוכחה. נישט די מורא פאַר מיר וועט ברענגען די תוכחה, נאָר די זאַך אַליין. פאַרוואָס? ווייל ווי מיר האָבן געזאָגט, היות ביי אייך איז די עבודה זרה אַליין דער ציל, איז דאָס איינציקע וואָס קען אייך אפשר ברענגען חרטה צו האָבן אויף איר אַליין. נישט ווי ס'איז איצט: וואָס טוט זיך איצט? איר באַדויערט נישט דעם גוף העבודה זרה; איר באַדויערט בלויז וואָס איר האָט געהאַט בזיונות און צום סוף נישט באַקומען וואָס איר האָט געוואָלט, אָבער אויפן גוף העבודה זרה האָט איר נישט חרטה געהאַט. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: "תיסרך רעתך" - אפשר ווען די עבודה זרה אַליין וועט אייך פּייניקן, וועט אייך דאָס ברענגען חרטה צו האָבן אויפן גוף העבודה זרה, און נישט בלויז אויף דעם וואָס איר האָט געהאַט בושות און נישט באַקומען וואָס איר האָט געוואָלט, און דעמאָלט וועט איר אפשר תשובה טאָן אויפן עצם עבודה זרה.
אֹמְרִים לָעֵץ אָבִי אַתָּה וְלָאֶבֶן אַתְּ יְלִדְתָּנוּ כִּי פָנוּ אֵלַי עֹרֶף וְלֹא פָנִים וּבְעֵת רָעָתָם יֹאמְרוּ קוּמָה וְהוֹשִׁיעֵנוּ - זיי זאָגן צום האָלץ: מיין פאָטער ביסטו, און צום שטיין: דו האָסט אונדז געבאָרן; ווייל זיי האָבן זיך אויסגעדרייט צו מיר מיט דער פּלייצע און נישט מיטן פּנים, און אין דער צייט פון זייער נויט וועלן זיי זאָגן: שטיי אויף און ראַטעווע אונדז! זאָגט דער מלבי"ם: ס'זענען געווען אַזעלכע עובדי עבודה זרה וואָס האָבן געדינט די עבודה זרה בלויז אַלס אַ ממוצע, אַלס אַ כּלי דורך וועלכן מען זאָל דערגרייכן רוחניות, אַז דורך דעם זאָל די רוחניות האָבן אַ פאַרבינדונג מיט אונדז. און ווי אַזוי פלעגן זיי דאָס טאָן? זיי פלעגן מאַכן טלסמאות און תרפים און אַלערליי צורות, וואָס די דאָזיקע צורות האָבן מקבל געווען רוחניות'דיקע השפעות, און דורך דעם האָבן זיי געשפּירט אַז כביכול זיי שאַפֿן אַ קשר מיט דער רוחניות דורך דעם. ווי מיר האָבן מסביר געווען ביים עגל, וואָס ביים עגל האָט מען אויך געזאָגט "אלה אלוהיך ישראל", און זיי זענען געווען זיכער אַז דער הקדוש ברוך הוא וועט זיך מתלבש זיין אינעם עגל, וואָס דאָס איז בעצם געווען זייער כוונה: היות מיר האָבן נישט משה רבינו וואָס זאָל אונדז פאַרבינדן, זאָל דער עגל זיין דער פאַרבינדער; אַזוי איז געווען זייער מחשבה. אָבער דאָ, זאָגט ער, איז נישט אַזוי די מציאות! "אומרים לעץ אבי אתה" - זיי מיינען אַז דאָס האָלץ אַליין האָט זיי כביכול באַשאַפֿן און געמאַכט; "אלה אלוהיך ישראל" פון דער זייט וואָס דאָס אַליין איז אונדזער גאָט! און צום שטיין זאָגן זיי "את ילדתנו", דו האָסט אונדז געבאָרן. דאָס איז נישט מער קיין כּלי, אַ שטיין וואָס איך האָב געמאַכט כדי צו דערגרייכן רוחניות; ניין, דער שטיין אַליין איז דער גאָט, דאָס האָלץ אַליין איז דער גאָט! און אויב אַזוי, קומט אויס אַז איר האָט זיי פאַרוואַנדלט אין אַן אייגענעם ציל: "כי פנו אליי עורף ולא פנים". און דאָס איז שווער צו פאַרשטיין: "פנו אליי עורף" - אויב מען דרייט אויס די פּלייצע צו עמיצן, ווענדט מען דען צו אים דאָס פּנים?! דאָס איז דאָך די פאַרקערטע זאַך! פאַרוואָס פעלט אויס צו זאָגן "עורף ולא פנים"? אויב מ'האָט אויסגעדרייט די פּלייצע, איז עס דאָך זיכער נישט קיין פּנים?!
זאָגט דער מלבי"ם: ס'איז זייער מעגלעך אַז אַ מענטש זאָל סיי אויסדרייען די פּלייצע און סיי ווענדן דאָס פּנים. ווי אַזוי קען דאָס זיין? זאָגט דער מלבי"ם: לאָמיר נעמען אַ משל, אַ מענטש וואָס שטייט צווישן דעם מלך און דעם שׂר הצבא; דער מלך איז פון איין זייט, און דער שׂר הצבא איז פון דער צווייטער זייט. איצט דרייט ער זיך אויס צום שׂר הצבא. ווען ער שטייט פאַרן שׂר הצבא און דער מלך איז הינטער אים, וואָס דרייט ער צום מלך? די פּלייצע, ריכטיק? ער דרייט אויס די פּלייצע צום מלך, און לכאורה איז דאָס אַ פגיעה און אַ בזיון. אָבער גיט אַכט: אויב ער ווענדט זיך צום שׂר הצבא און זאָגט אים: "טוט מיר אַ טובה, איך בעט אייך, ווענדט זיך צום מלך אַז דער מלך זאָל מיר באַגליקן און מיר שענקען דאָס און דאָס", קומט דען אויס אַז ער האָט אויסגעדרייט די פּלייצע צום מלך?! ניין! ווייל דאָס ווענדן דאָס פּנים צום שׂר הצבא איז דאָך אין דער אמת'ן, אינעם לעצטן ציל, אַ ווענדונג צום מלך; איך ווענד זיך דאָך צו דיר בלויז אַלס שליח צווישן מיר און דעם מלך. דאָס הייסט נישט קיין אויסדרייען די פּלייצע צום מלך. אויסדרייען די פּלייצע צום מלך מיינט צו זאָגן: "הערט אויס מלך, איך דאַרף אייך נישט, איך וויל אייך נישט, איך האָב דעם שׂר הצבא!" דאָס איז זיכער אַז מען הייסט אַן אויסגעדרייטער פונעם מלך. אָבער אויב איך ווענד מיין פּנים צום שׂר הצבא, כאָטש טעכניש איז מיין רוקן אויסגעדרייט צום מלך, אָבער מיין גאַנצער ציל איז אַז דער שׂר הצבא זאָל זיך ווענדן צום מלך און דורך דעם זאָל איך באַקומען מיין בקשה - קומט דאָך אויס אַז צום סוף האָב איך געווענדט מיין פּנים צום מלך, ווייל דער תכלית איז דאָך צו דערגרייכן דאָס פּנים פונעם מלך.
זאָגט דער מלבי"ם: ווען איר וואָלט אויסגעדרייט דעם רוקן צו השי"ת און אייער פנים וואָלט געווען צו דער עבודה זרה, אָבער דער ציל וואָלט געווען ווי די עובדי עבודה זרה פון יענע צייטן, וואָס פלעגן זיך ווענדן צו דער עבודה זרה בלויז אַלס אַ ממוצע צווישן אונדז און השי"ת, דעמאָלט וואָלט איך געזאָגט: איר האָט אויסגעדרייט די פּלייצע צו השי"ת, אָבער דאָס איז אַן עורף וואָס איז בעצם אַ פנים. פאַרוואָס? ווייל איך האָב זיך געווענדט צו דער עבודה זרה כדי זי זאָל זיך ווענדן צו השי"ת, און מיין פּנים און מיין ציל זענען צום קודשא בריך הוא. אָבער פאַרקערט, ווען איר גייט דינען עבודה זרה אַלס אַן אייגענע כּוח, דעמאָלט האָט איר אויסגעדרייט צום מלך עורף ולא פנים! דאָס איז אַן אויסדרייען די פּלייצע וואָס דאַרף בשום אופן נישט דערגרייכן צו אים; ווייל איך בעט פון דער עבודה זרה "און דו וועסט מיר געבן", און פאַרטיק, ס'איז נישטאָ קיין בורא עולם, אָדער דו ביסט דער בורא עולם, און נישט דער קודשא בריך הוא וואָס שטייט הינטער מיין רוקן! דאָס הייסט עורף ולא פנים. אָבער ווען מען וואָלט זיך געווענדט צו דער עבודה זרה בלויז אַלס אַ ממוצע צווישן מיר און קודשא בריך הוא, וואָלט דאָס געווען אַן עורף וואָס איז אַ פנים; מען דרייט טאַקע אויס דעם רוקן, אָבער דער סוף ציל איז צו ווענדן דאָס פּנים צו השי"ת, ווייל די דערגרייכונג וועט זיין דורכן קודשא בריך הוא. ווי וואונדערבאַר! זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז די כוונה דאָ: "כי פנו אליי עורף ולא פנים" - נאָכדעם וואָס דו זאָגסט צום האָלץ "אבי אתה", און צום שטיין "את ילידתנו", קומט דאָך אויס אַז דו האָסט אויסגעדרייט אַן עורף צום קודשא בריך הוא און גאָרנישט קיין פנים. אָבער ווען דו וואָלסט געזאָגט צום האָלץ: "דו זאָלסט מיר בלויז שאַפֿן אַ פאַרבינדונג מיטן רבונו של עולם", וואָלט דאָס געווען אַ פאַרקערטע פּלייצע וואָס איז אַ פּנים; כאָטש מען דרייט אויס דעם רוקן, איז דאָך דער ציל צו זוכן דאָס פּנים פון השי"ת.
און מיט דעם אַלעמען: "ובעת רעתם יאמרו קומה והושיענו" - ווען זיי האָבן אַ צרה און ס'קומט אויף זיי אַ שלעכטס, זאָגן זיי: שטיי אויף און ראַטעווע אונדז! זיי האָבן נישט קיין חרטה אויף דעם וואָס זיי האָבן מיך פאַרלאָזט צו לויפן דינען דעם אָפּגאָט; נאָר וואָס דען? זיי ווילן בלויז אַ ישועה פון השי"ת. דאָס הייסט: רבונו של עולם, מיר האָבן דאָ אַ פּראָבלעם, לייז עס אונדז ביטע; האָסטו עס געלייזט, דאַרפֿן מיר דיך שוין מער נישט, מיר האָבן דאָך אונדזער אָפּגאָט, מיר האָבן דעם גילול! ווי שרעקלעך איז דאָס אַרויסצוברענגען פונעם מויל, אָבער כביכול זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: אפילו ווען זיי נויטיקן זיך אין אַ ישועה פון השי"ת, ברענגט זיי דאָס נישט צו לייקענען אין זייער עבודה זרה און איינצוזען אַז די עבודה זרה איז גאָרנישט מיט נישט, זי האָט קיין כּוח נישט און קען גאָרנישט העלפן, "אָט זעסטו דאָך אַז צום סוף האָב איך זיך געמוזט ווענדן צום קודשא בריך הוא". זאָגט ער: ניין! זיי זוכן בלויז צו באַקומען אַ ישועה, אָבער נישט צוריקצוקומען און מיך דינען; נאָר זיי פאַרלאָזן אינגאַנצן דעם אייבערשטן און ווענדן זיך צום אָפּגאָט כאילו ער האָט זיי געבאָרן, און כביכול זייער גאַנצער ציל איז בלויז ער. און אפילו ווען זיי נויטיקן זיך אין אַ ישועה פון השי"ת, איז דאָס בלויז אַ צייטווייליקע ישועה - באַנוץ זיך און וואַרף אַוועק, ווי שווער ס'איז אַרויסצורעדן אַזאַ וואָרט פונעם מויל.
וְאַיֵּה אֱלֹהֶיךָ אֲשֶׁר עָשִׂיתָ לָּךְ יָקוּמוּ אִם יוֹשִׁיעוּךָ בְּעֵת רָעָתֶךָ כִּי מִסְפַּר עָרֶיךָ הָיוּ אֱלֹהֶיךָ יְהוּדָה - און וואו זענען דיינע געטער וואָס דו האָסט דיר געמאַכט? זאָלן זיי אויפשטיין אויב זיי קענען דיך ראַטעווען אין דער צייט פון דיין נויט, וואָרעם אַזוי פיל ווי די צאָל פון דיינע שטעט זענען געווען דיינע געטער, יהודה! זאָגט דער מלבי"ם: נאָכדעם וואָס דו האָסט דיר געמאַכט געטער, וואָלטן זיי דאָך זיכער אויפגעשטאנען דיך צו העלפן און דיך צו ראַטעווען אין דיין נויט, אויב זיי וואָלטן נאָר געקענט! אויב זיי וואָלטן נאָר געהאַט דעם כּוח אין דער האַנט; היות דו האָסט זיי געמאַכט און זיי זענען דיין אייגן מעשׂה ידיך, זענען זיי דאָך מחויב צו באַצאָלן גמול פאַר זייערע מאַכערס. און נישט בלויז דאָס, נאָר וואָס וועסטו זאָגן, אפשר זענען זיי ווייט? "כי מספר עריך היו אלוהיך יהודה" - דאָס מיינט אַז זיי געפינען זיך ביי דיר אין יעדן איינציקן אָרט! ווייל לויט דער צאָל פון דיינע שטעט זענען געווען דיינע געטער; אין יעדער שטאָט האָט ער זיך געמאַכט אַן אָפּגאָט, ער האָט זיך נישט פאַרלאָזט אויפן אָפּגאָט פון דער צווייטער שטאָט, ער האָט זיך געמאַכט אַן אָרטיקן גאָט, אַ לאָקאַלן תושב! אויב אַזוי, זאָגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: ביטע זייער, "איה אלוהיך, יקומו אם יושיעוך בעת רעתך" - זאָלן זיי אויפשטיין דיך צו העלפן אין דער צייט פון דיין צרה!
לָמָּה תָרִיבוּ אֵלָי כֻּלְּכֶם פְּשַׁעְתֶּם בִּי נְאֻם ה' - פאַרוואָס קומט איר קריגן מיט מיר? איר אַלע האָט געזינדיקט קעגן מיר, זאָגט השי"ת. פאַרוואָס קומט איר זיך טענה'ן מיט מיר און זאָגן מיר האָבן נישט געזינדיקט? כולכם פשעתם בי! זאָגט רש"י: לכאורה מיינט דאָס אויך די צדיקים. זאָגן חז"ל: היינו דאמרי אינשי, בהדי הוצא לקי כרבא - צוזאַמען מיט די דערנער ווערט אויך געשלאָגן דער קרויט; דאָס הייסט, ווען מען גראָבט אויס די דערנער, רירט מען אָן אומבאַמערקט אויך עפּעס פונעם קרויט. דאָס איז אַ משל אַז ווען די רשעים ליידן, ליידן אויך די צדיקים. ווי דער פּסוק זאָגט "כי תצא אש ומצאה קוצים ונאכל גדיש או הקמה"; דרש'ענען חז"ל: פאַרוואָס גייט אַרויס אַ פייער? צוליב די קוצים, צוליב די רשעים; אָבער ווער ווערט פאַרברענט צום ערשט? דער גדיש אָדער די קמה, דאָס זענען די צדיקים וואָס זענען בבחינת אַ גדיש און נישט קיין דערנער. און ס'זענען פאַראַן דערויף עטלעכע טעמים, ווי מיר האָבן מאריך געווען ביי אַן אַנדער געלעגנהייט. עכ"פ זאָגט ער: "כולכם פשעתם בי נאום השם", צוזאַמען מיט די רשעים ליידן אויך די צדיקים. דער רד"ק דערקלערט אַז "למה תריבו" מיינט צו זאָגן אַז איר קומט כביכול מיט טענות: ווען ס'קומט אַ שונא, אויף וועמען קלאָגט מען זיך? אויף השי"ת! פאַרוואָס האָט השי"ת אונדז פאַרלאָזט? פאַרוואָס ראַטעוועט אונדז נישט דער הקדוש ברוך הוא? פאַרוואָס באַשיצט ער אונדז נישט? זאָגט ער זיי: פאַרוואָס קריגט איר מיט מיר? זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: איר האָט דאָך געזינדיקט קעגן מיר! און "כולכם", לויטן רד"ק, מיינט גדוליכם וקטניכם, פון גרויס ביז קליין. און אויב אַזוי, פאַרוואָס קריגט איר מיט מיר? וואָס בעט איר איך זאָל אייך ראַטעווען? איך בין אייך גאָרנישט שולדיק; אויב איר האָט זיך געמאַכט געטער, ווענדט זיך צו זיי! "אלוהיך אשר עשית לך, יקומו אם יושיעוך"! נאָכדעם וואָס דו מאַכסט דיר געטער און דו זעסט אַז דאָס ברענגט אויף דיר צרות, צו וועמען קומסטו מיט טענות, צום הקדוש ברוך הוא?! "למה תריבו אליי? כולכם פשעתם בי נאום השם".
לַשָּׁוְא הִכֵּיתִי אֶת בְּנֵיכֶם מוּסָר לֹא לָקָחוּ אָכְלָה חַרְבְּכֶם נְבִיאֵיכֶם כְּאַרְיֵה מַשְׁחִית - אומזיסט האָב איך געשלאָגן אייערע קינדער, קיין מוסר האָבן זיי נישט גענומען; אייער שווערד האָט אויפגעגעסן אייערע נביאים ווי אַ פאַרדאַרבנדיקער לייב. לשווא הכיתי את בניכם - אומזיסט, ס'האָט גאָרנישט געהאָלפן אַז זיי זאָלן נעמען מוסר. אָט זעט: אכלה חרבכם נביאיכם. רש"י ערקלערט: וואָס מיינט "אכלה חרבכם נביאיכם כאריה משחית"? זאָגט רש"י: איר האָט גע'הרג'עט זכריה'ן און ישעיה'ן. ישעיה, ווי מיר געדענקען, דורך וועמען איז ער געהרגעט געוואָרן? דורך מנשה, מיט דער מעשׂה אַז ער איז איינגעשלונגען געוואָרן אין אַן צעדערבוים און ער האָט איבערגעזעגט דעם בוים. און אַזוי אויך האָט איר געהרגעט זכריה'ן; זכריה בן יהוידע, וואָס איז געקומען און נבואה געזאָגט נבואות וואָס זענען נישט געווען אָנגענעם צום אויער, און דערפאַר האָט מען אים געהרגעט, און זיין בלוט האָט געקאָכט אויפן פלאַסטער פון דער עזרה ביז נבוזראדן איז געקומען און געשאָכטן דערויף פילע מענטשן ביז דאָס בלוט האָט זיך באַרויִקט. מען האָט געוואָרפן אויף אים אַ שטיין און אים פאַרשטיינערט דאָרט אין דער עזרה, "אם ייהרג במקדש השם כוהן ונביא". ווער ס'וויל קען זען אינעם ספר משנת הגלגולים, וואו מען ברענגט פילע מעשׂיות וועגן דעם ערשטן וואָס האָט געוואָרפן דעם שטיין אויפן נביא זכריה, וויפיל גלגולים ער איז דורכגעגאַנגען און וויפיל גדולי ישראל האָבן געפּרובירט אים צו פאַרריכטן דורכאויס די דורות, ס'איז ממש מורא'דיק. אויף דעם מוסר'ט ער זיי דאָ און זאָגט זיי: "לשווא הכיתי את בניכם, מוסר לא לקחו", אייער שווערד האָט אויפגעגעסן די נביאים, איר האָט געהרגעט זכריה'ן און ישעיה'ן. דער רד"ק אָבער מוטשעט זיך מיט דעם פירוש. זאָגט דער רד"ק: דער פשוט'ער פשט פון "נביאיכם" מיינט די נביאי שקר וואָס איר האָט זיך אויסגעטראַכט, דאָס איז די כוונה, און נישט די נביאי אמת. דערפאַר נויגט דער רד"ק מער צו פאַרטייטשן ווי זיין פאָטער האָט מפרש געווען, אַז "נביאיכם" זענען די נביאי שקר; דאָס הייסט, זייערע נבואות וואָס זיי האָבן אייך נבואה געזאָגט האָבן גאָרנישט געהאָלפן, נאָר ווען איר האָט געהערט דאָס וואָרט פון השי"ת, זענט איר געגאַנגען און געהרגעט די נביאי שקר. וואָס מיינט איר האָט געהרגעט די נביאי שקר? אויב מיר קוקן גוט, שטייט אַזוי: "לשווא הכיתי את בניכם, מוסר לא לקחו, אכלה חרבכם נביאיכם". ער ערקלערט דאָס אַז ס'מיינט נישט איר אַליין האָט געהרגעט די נביאים, נאָר די שווערד פון אייערע נביאים האָט פאַרצערט; דאָס הייסט, אייערע נביאים האָבן פאַראורזאַכט די שווערד זאָל עסן, "כאריה משחית". דאָס הייסט, זיי, די נביאי שקר, האָבן אָנגעמאַכט אַ חורבן אינעם פאָלק, מנפש ועד בשר - פון דער נפש, ווייל ווען ס'זענען פאַראַן פאַלשע נביאים מוטיקן זיי דאָס פאָלק צו דינען עבודה זרה; און ביזן בשר, ווייל...
די שווערד קומט און שלאָגט אין זיי. און דערפאַר זאָגט ער: "אכלה חרבכם נביאיכם כאריה משחית" - די שווערד פון אייערע נביאים האָט פאַרצערט אינעם פאָלק ווי אַ לייב וואָס צערייסט דאָס פלייש אויף שטיקער ווען ער פאַרציקט עס; אַזוי האָבן די נביאי שקר זיי פאַרדאָרבן סיי אין זייערע נפשות און סיי אין זייערע קערפּערס.
דער מלבי"ם ערקלערט: "לשווא הכיתי את בניכם, מוסר לא לקחו" - דאָס וואָס איך האָב געשלאָגן אייערע קינדער דערויף וואָס זיי האָבן נישט גענומען קיין מוסר, איז געווען לשווא, דאָס הייסט אייערע קינדער זענען נישט שולדיק, זיי האָבן נישט געהאַט פון וועמען צו נעמען קיין מוסר! נאָכדעם וואָס אייער שווערד האָט פאַרצערט אייערע נביאים ווי אַ משחית'דיקער לייב - איר האָט דאָך געהרגעט די נביאים (ער ערקלערט מער לויטן וועג פון רש"י, אַז מען האָט געהרגעט זכריה'ן און ישעיה'ן) - נאָכדעם וואָס איר האָט אויסגע'הרג'עט די נביאים, פון וועמען האָבן די קינדער געזאָלט נעמען מוסר? פון וועמען זאָלן זיי מקבל זיין תוכחה? "לשווא הכיתי את בניכם, מוסר לא לקחו", ווייל איר האָט דאָך שוין אומגעבראַכט אייערע נביאים, טאָ פון וועמען זאָלן זיי נעמען מוסר?!
הַדּוֹר אַתֶּם רְאוּ דְבַר ה' הֲמִדְבָּר הָיִיתִי לְיִשְׂרָאֵל אִם אֶרֶץ מַאְפֵּלְיָה מַדּוּעַ אָמְרוּ עַמִּי רַדְנוּ לוֹא נָבוֹא עוֹד אֵלֶיךָ - איר, דאָזיקער דור, זעט דאָס וואָרט פון השי"ת! בין איך דען געווען אַ מדבר פאַר ישראל, אָדער אַ לאַנד פון טיפער פינצטערניש? פאַרוואָס האָט מיין פאָלק געזאָגט: מיר האָבן געוועלטיקט, מיר וועלן מער נישט קומען צו דיר? "הדור אתם ראו דבר השם" - ראו דבר השם מיינט, ערקלערט דער רד"ק, ס'איז פאַראַן אַ זען וואָס איז אינעם האַרצן, ווי "ולבי ראה הרבה", "ראה דבריך טובים"; אַזוי זאָגט דער רד"ק, אַ זען מיטן האַרצן. אָבער חז"ל דרש'ענען: אויף וואָס פאַר אַ זעונג האָט ער זיי געזאָגט? זאָגן חז"ל: ער האָט זיי געוויזן די צנצנת המן! ער האָט אַרויסגענומען דאָס קריגעלע מן און זיי געזאָגט: זעט דאָ וואָס דאָס וואָרט פון השי"ת קען טאָן! אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט געוואָלט און באַשלאָסן פרנסה, איז געפאַלן מן פאַר די אידן אינעם מדבר! און דערפאַר, זאָגט דער רד"ק, גיט אַכט: ס'שטייט "ראו דבר השם", ס'שטייט נישט שמעו; אַז ס'שטייט ראו, ווייזט דאָס לכאורה אויף עפּעס פיזיש, עפּעס גשמיות'דיק. האָט ער זיי געוויזן די צנצנת המן כדי זיי זאָלן זען און בטחון האָבן אינעם הקדוש ברוך הוא.
"המדבר הייתי לישראל?" - בין איך זיי דען געווען ווי אַ מדבר, אָדער ווי אַן ארץ מאפליה, אַ פינצטער לאַנד וואו אַ מענטש געפינט נישט זיינע געברויכן? דאָס איז דאָך אַ לשון פון אַ בתמיה: ווען זיי זענען געווען אין מדבר, איז דאָס דען געווען ווי אַ מדבר? איז דאָס געווען ווי אַ פינצטער לאַנד? זיי האָבן דאָך געהאַט מן, זיי האָבן געהאַט פרנסה, זיי האָבן געהאַט אַלע זייערע געברויכן אינעם מדבר! טאָ דער וואָס איז דעמאָלט געווען בכּוח זיי צו געבן דאָס אַלץ, קען ער דען היינט נישט זאָרגן פאַר אייך?! זייערע אַלע באַדערפענישן זענען דעמאָלט געשטילט געוואָרן. טאָ פאַרוואָס האָט מיין פאָלק געזאָגט "רדנו"?
וואָס מיינט "רדנו"? אויף רדנו זענען פאַראַן צוויי באַדייטן. איין באַדייט וועלן מיר מסביר זיין לויטן רד"ק, און דערנאָך וועלן מיר זען דעם ביאור פונעם מלבי"ם. דער רד"ק ערקלערט אַז רדנו איז מלשון ממשלה, פונעם לשון פון רידוי, הערשאַפט; ווי "בנימין רד עם אל", וואָס דאָרט מיינט עס אויך הערשאַפט, אָדער ווי "וירדו בדגת הים ובכל חית הארץ" וכדומה, אַ לשון פון הערשן און רעגירן. טאָ פאַרוואָס ווען איך מוסר זיי זאָגט מיין פאָלק: "רדנו, לא נבוא עוד אליך"? מיר האָבן שוין אַן אייגענע ממשלה! ס'זענען פאַראַן שופטים אין ירושלים, אין גבעת רם זיצן געזעצגעבער... מיר דאַרפֿן דיך נישט, רבונו של עולם, מיר וועלן מער נישט קומען צו דיר! מיר דאַרפֿן נישט דיינע חוקים, מיר האָבן אונדזערע אייגענע געזעצן און מיר וועלן באַשליסן, מיר דאַרפֿן נישט קיין דת און קיין תורה! זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: אַלע זייערע געברויכן און זייער שפֿע, די גאַנצע צייט וואָס זיי זענען געגאַנגען נאָך מיר, איז דאָך אַלץ געווען מסודר, אויף אַלץ זענען זיי געווען פאַרזיכערט! צי איז אינעם מדבר געווען אַ מדבר? האָט איר דען דאָרט געליטן? איז דאָס געווען אַן ארץ מאפליה? פאַרוואָס נעמט מען פּלוצלינג און מען מאַכט זיך אַן אייגענע ממשלה און מען זאָגט: מיר ווילן נישט דיין ממשלה, מיר דאַרפֿן נישט דיין שלטון, רבונו של עולם?!
דער רד"ק, ווי מיר האָבן געזאָגט, ערקלערט אַז רדנו איז מלשון ממשלה. לעומת זה ערקלערט רש"י אַז רדנו מיינט נבדלנו, מיר האָבן זיך אָפּגעשיידט; דאָס הייסט, פאַרוואָס האָט מיין פאָלק געזאָגט רדנו, מיר האָבן זיך אָפּגעזונדערט פון דיר, מיר וועלן שוין מער נישט קומען צו דיר. ווי אַזוי איז דאָס וואָרט רדנו פֿאַרבונדן מיט נבדלנו? ווי "הרודה פת מן התנור", וואָס דאָרט מיינט עס אַרויסנעמען דאָס ברויט פונעם אויוון; אַזוי אויך דאָ, רדנו מיינט מיר זענען אַרויס פון דיר, מיר זענען שוין מער נישט פאַרבונדן מיט דיר, נבדלנו ממך.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער מלבי"ם נעמט דאָ אַ ליניע וואָס ער ציט ווייטער אין די קומענדיקע פּסוקים אויך, אַז אין כלל ישראל זענען דעמאָלט געווען דריי כּתות, און קעגן יעדער כּת גיט דער נביא אַן ענטפער און זאָגט תוכחה. די ערשטע כּת פלעגט זאָגן: פאַרוואָס גייען מיר נישט ווייטער אין השי"ת'ס וועג? פאַרוואָס פירן מיר נישט אויס מצוות? פאַרוואָס גייען מיר נישט אויפן דרך פון מוסר און יראה? ווייל יענער דור איז געווען אַ דור פון יראת שמיים, אַ דור פון צדיקים, אַ דור וואָס דאָס וואָרט פון השי"ת האָט געשיינט צווישן זיי; אָבער מיר האָבן זיך שוין דערווייטערט, מיר זענען שוין גאָר ווייט אַראָפּגעפאַלן פונעם באַרג פון השי"ת, "מי יעלה בהר, מי יקום במקום קודשו" - דאָס איז נישט פאַר אונדז, מיר זענען אויף אַ נידעריקער מדרגה.
די צווייטע כּת פלעגט טענה'ן פּונקט פאַרקערט: די פריערדיקע דורות זענען נישט געווען גענוג פולקאָם אין עבודת השם; מיר קומען און טראַכטן אויס וועגן און שיטות צו פאַרשטאַרקן מער די עבודת השם! פאַרקערט פון דער ערשטער כּת וואָס זאָגט אַז יענע ערשטע האָבן געקענט און געהאַט כוחות, זאָגן די דאָזיקע פּונקט פאַרקערט: די ערשטע האָבן נישט געטאָן גענוג, מיר דינען השי"ת פיל בעסער ווי געהעריק. און ס'איז געווען אַ דריטע כּת וואָס האָט נישט געטענה'ט נישט דאָס און נישט דאָס; זיי האָבן פאַרגעסן פון דער תורה און פאַרגעסן פון די מצוות. דאָס איז דער בחינה פונעם בן שאינו יודע לשאול; ער אינטערעסירט זיך נישט וואָס יענע זאָגן און וואָס יענע זאָגן, תורה און מצוות גייען אים באמת נישט אָן, ער איז אויף זיין אייגענעם שטייגער, אין זיינע אייגענע נאַרישקייטן. אים אינטערעסירט נישט וואָס פאַר אַ טענות מ'האָט קעגן דער תורה און וואָס פאַר אַ טענות מ'האָט פאַר דער תורה, צי די פריערדיקע זענען געווען בעסער צי איצט איז בעסער; ס'אינטערעסירט אים גאָרנישט. ער שלעפּט זיך נאָך די תאוות פון זיין האַרצן, און האָט אינגאַנצן פאַרגעסן פון דער תורה.
זאָגט דער מלבי"ם: איצט הייבט ער אָן ענטפערן פאַר יעדער איינער פון זיי. פאַר דער ערשטער כּת, וואָס פלעגט זאָגן אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט זיך אַנטפּלעקט בלויז צו די פריערדיקע דורות וואָס זענען געווען הייליק און גרויס, בשעת מיר אינעם לעצטן דור זענען אויף אַ זייער נידעריקן מצב - אויף דעם זאָגט ער זיי: "הדור אתם ראו את דבר השם"! אויך איר, דער איצטיקער דור, זעט דאָס וואָרט פון השי"ת; דאָס הייסט, דער הקדוש ברוך הוא באַווייזט זיך אויך ביי אייך, דער הקדוש ברוך הוא איז דבוק מיט אייך פּונקט ווי אין די פריערדיקע דורות! זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: "המדבר הייתי לישראל?" דאָס מיינט ווי הבמדבר, כאילו ס'פעלט דאָ דער אות ב' - צי נאָר אינעם מדבר בין איך געווען פאַר ישראל? צי נאָר דאָרט האָב איך זיי געוויזן דעם וועג? צי נאָר דאָרט בין איך געווען נאָענט צו זיי? צי נאָר אין אַ לאַנד פון מאפליה בין איך זיי געווען פאַר אַן אלוקים, און נישט פאַר די יושבי הארץ, נישט פאַר די מענטשן וואָס געפינען זיך דאָ?! "מדוע אמרו עמי רדנו?" - פאַרוואָס זאָגט מיין פאָלק רדנו? לויטן מלבי"ם איז רדנו מלשון ירידה, אַראָפּנידערן; נישט מלשון ממשלה און נישט מלשון רדיית הפת וואָס מיינט אָפּשיידן, נאָר אַ לשון פון ירידה. פאַרוואָס זאָגט מיין פאָלק רדנו, מיר זענען אַראָפּגעפאַלן אין די טיפֿענישן פונעם גרוב, מיר זענען אָנגעקומען צו שפלות'דיקע מדרגות, מיר זענען נישט ראוי צום געטלעכן קשר, דער הקדוש ברוך הוא אַנטפּלעקט זיך נישט צו אונדז ווי ער האָט זיך אַנטפּלעקט צו די פריערדיקע דורות, זיינע מצוות זענען צו שווער פאַר אונדז, איננו בני הכי צו דערגרייכן יענע השׂגות פון אַמאָל, ווייל אָט זעסטו אַז דער הקדוש ברוך הוא איז אויך נישט נאָענט צו אונדז?! זאָגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: אייערע ווערטער זענען ליגן! ווייל איך באַווייז זיך צו אייער דור פּונקט ווי איך האָב זיך באַוויזן צו די פריערדיקע דורות; ווייל ס'איז דאָך אָן שום ספק אַז אין יענע דורות איז נאָך געווען נבואה, ס'איז געווען אַ געטלעכער קשר. טאָ זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: ווי אַזוי זאָגט איר רדנו? איך בין דאָך פאַרבונדן מיט אייך פּונקט ווי איך בין געווען פאַרבונדן דעמאָלט אין די פריערדיקע דורות!
דער מלבי"ם זאָגט: רדנו איז ווי ירדנו. און ער ערקלערט אַז ס'איז פאַראַן דער פועל רוד, ווי "אריד בשיחי", "וירדתי על ההרים", און ס'איז פאַראַן אַ חילוק צווישן זיי: ירד מיינט תמיד אַ ירידה פונעם גוף, און רוד מיינט אַ ירידה פון דער נפש. דאָ וואָס ס'שטייט רדנו, שטייט נישט ירדנו נאָר רדנו, רעדט דאָס וועגן דער בחינה פון דער נפש, אַז די נפש איז כביכול אַראָפּגעפאַלן; אָבער וואו ס'שטייט ירדתי, גייט עס אויף דער בחינה פונעם גוף. דאָס איז דער חילוק צווישן ירד און רד.
הֲתִשְׁכַּח בְּתוּלָה עֶדְיָהּ כַּלָּה קִשֻּׁרֶיהָ וְעַמִּי שְׁכֵחוּנִי יָמִים אֵין מִסְפָּר - צי קען דען אַ בתולה פאַרגעסן אירע צירונגען, אַ כּלה אירע געבונדן? און מיין פאָלק האָט מיך פאַרגעסן אָן אַ צאָל טעג! התשכח בתולה עדיה - צי פאַרגעסט דען אַ בתולה אירע צירונגען? און צי פאַרגעסט אַ כּלה אירע קישורים? קישורים מיינט אַלערליי צירונגען וואָס מען פלעגט בינדן אויף דער כּלה, עדי און קישורים. כלל ישראל, זאָגט דער רד"ק, איז צוגעגליכן געוואָרן צו אַ כּלה ביים מעמד הר סיני; ווי איז מעגלעך אַז די כּלה זאָל פאַרגעסן אירע צירונגען און אירע קישורים? זי האָט פאַרגעסן אַלע צירונגען וואָס זי האָט דאָרט באַקומען ביים מעמד הר סיני?! ועמי שכחוני ימים אין מספר - און מיין פאָלק האָט מיך פאַרגעסן טעג אָן אַן עק, דאָס איז אַ לשון הפלגה. לויטן רד"ק איז התשכח בתולה עדיה וכלה קישוריה אַ כפל העניין במילים שונות, די זעלבע זאַך מיט צוויי דימויים. און פאַרוואָס? ווייל דער רד"ק טענה'ט: אַ כּלה איז נישט מיט צירונגען און קישורים סיידן זי איז אַ בתולה, און אַ בתולה איז נישט מיט צירונגען און קישורים סיידן זי איז אַ כּלה; אַז מען רעדט וועגן אַ כּלה, רעדט מען פון אַ כּלה בתולה וואָס האָט צירונגען און קישורים, דערפאַר דאָפּלט ער דאָס מיט פאַרשידענע ווערטער.
פונדעסטוועגן ווייסן מיר אַז ביים מלבי"ם איז נישטאָ אַזאַ זאַך ווי כפל העניין במילים שונות, נאָר יעדער אויסדרוק קומט אַרויסברענגען אַ באַזונדערע זאַך. זאָגט דער מלבי"ם: איצט דינגט ער זיך קודם כל מיט יענער כּת וואָס פאַרלאָזט השי"ת מצד שכחה - די וואָס האָבן אינגאַנצן פאַרגעסן פון השי"ת; זיי זענען נישט בעד און נישט נגד, ביי זיי עקזיסטירט איבערהויפּט נישט קיין הקדוש ברוך הוא, נישט קיין תורה און נישט קיין מצוות, זיי לעבן אין זייער אייגענער וועלט אין אַ פולקאָמער כפירה. קעגן זיי זאָגט ער: ווי אַזוי האָט איר פאַרגעסן אייער תפארת? ווי אַזוי האָט איר פאַרגעסן אייער כּבוד? התשכח בתולה עדיה? און אפילו אויב ס'זאָל פּאַסירן אַז אַ בתולה זאָל פאַרגעסן אירע צירונגען, צי וועט אַ כּלה פאַרגעסן אירע קישורים?! עדיה מיינט עדי, צירונגען, די בתולה גייט מיט צירונגען; אָבער די כּלה האָט אירע קישורים. וואָס איז די הגדרה פון קישורים? ערקלערט דער מלבי"ם אַז קישורים זענען דאָס וואָס דער ארוס האָט איר געגעבן צו ווייזן אויפן שטאַרקן קשר צווישן זיי - לאָמיר דאָס אָנרופן ווי אַ קידושין-רינגל היינט, אָדער דאָס וואָס די כּלה שענקט דעם חתן, למשל אַ זייגער וכדומה; דאָס זענען זאַכן וואָס קומען עדות זאָגן אויפן קשר צווישן זיי, זאַכן וואָס זענען איינגעפירט בלויז צווישן אַ חתן און אַ כּלה, און זיי ווייזן אויף דער פאַרבינדונג צווישן זיי. זאָגט ער: אפילו אויב אַ בתולה זאָל פאַרגעסן אירע געוויינטלעכע צירונגען, וועט אָבער אַ כּלה זיכער נישט פאַרגעסן אירע קישורים! זי וועט נישט פאַרגעסן די צירונגען וואָס באַווייזן דעם פעסטן קשר צווישן איר און איר חתן, וואָס דאָס איז דער צייכן אַז זי איז מקושר מיט אים. בפרט אין יענע צייטן, ווען זי איז נאָך געווען אַ כּלה פאַר דער חופה, איז זי שוין געווען אַן ארוסה, און אַז זי איז געווען אַן ארוסה האָט מען איר דאָך שוין געזאָגט "הרי את מקודשת לי בטבעת זו", דאָס הייסט זי האָט שוין ממש קישורים צווישן איר און איר מאַן. צי איז דען מעגלעך אַז אַ כּלה זאָל פאַרגעסן אירע קישורים?! וואָס וויל ער בעצם זאָגן? די תורה איז דאָך דער קשר צווישן אונדז און השי"ת; בעבור התורה איז דער הקדוש ברוך הוא אונדזער אלוקים! ווי קען מען דאָס פאַרגעסן?! אויף דעם זאָגט ער: ווי קען זיין עמי שכחוני, און נישט בלויז אויף אַ קורצער צייט, נאָר ימים אין מספר - זיי האָבן פאַרגעסן דעם הקדוש ברוך הוא אָן אַ צאָל טעג! זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: ווי איז דאָס מעגלעך? אַ כּלה פאַרגעסט דאָך נישט אירע קישורים, און כלל ישראל ביים הר סיני זענען דאָך געווען ווי אַ כּלה; ווי האָט די כּלה פאַרגעסן איר חיבור מיטן הקדוש ברוך הוא?!
מַה תֵּיטִבִי דַּרְכֵּךְ לְבַקֵּשׁ אַהֲבָה לָכֵן גַּם אֶת הָרָעוֹת לִמַּדְתְּ אֶת דְּרָכָיִךְ - ווי פאַרבעסערסטו דיין וועג צו זוכן ליבע, דערפאַר האָסטו אויך די שלעכטע געלערנט דיינע וועגן! מה תטיבי דרכך לבקש אהבה - וואָס מיינט תטיבי דרכך? דער רד"ק ערקלערט אַז ס'איז פאַראַן אַן אויסדרוק פון תטיבי וואָס איז נישט דווקא לטובה; מען קען זאָגן: ער פאַרבעסערט זיין דקדוק אין די עבירות וואָס ער טוט. הערט איר? ס'איז מטיב, אָבער לשלילה; דאָס הייסט, ער איז גאָר מדקדק אין די עבירות, ער טוט די עבירות מיט פיל הידור! ווי "ההיטב חרה לך" - חרון איז דאָך אַ שלעכטע זאַך, און דאָך שטייט היטב חרה לך, אַז היטב מיינט פיל, אָבער נישט דאַווקע צום גוטן, ס'קען זיין אַ סך שלעכטס; ווי "כי ייטיב אבי את הרעה עליך", ייטיב רעה?! יאָ, דאָס מיינט ער וועט פיל מאַכן די שלעכטס. מען טוט די זאַך אויפן בעסטן אופן פון יענער זאַך, אָבער ס'מיינט נישט אַז די זאַך איז פּאָזיטיוו. אַזוי אויך דאָ, זאָגט דער רד"ק: מה תטיבי דרכך לבקש אהבה - דו פאַרריכטסט דיינע וועגן אויפן בעסטן אופן כדי צו זוכן ליבע. וואָס מיינט לבקש אהבה? רש"י ערקלערט: זוכן ליבע מיינט קעגנקומען דיינע מנאפים, ווי ס'שטייט "ותיטב ראשה" ביי איזבל; דאָס מיינט, ווען ער רעדט דאָ וועגן מנאפייך, מיינט עס די פּסילים און די אָפּגעטער וואָס כנסת ישראל איז נאָכגעגאַנגען, ווייל כנסת ישראל איז ווי אַ כּלה צום קודשא בריך הוא, און ווען זי גייט נאָך די בעלים, נאָך דער עבודה זרה, איז דער אויסדרוק תמיד ותזני אחרי הבעלים, דאָס איז אַ בחינה פון זנות און ניאוף, ווייל זי פאַרלאָזט דעם מאַן פון איר יוגנט, דעם הקדוש ברוך הוא, און לויפט נאָך דער עבודה זרה.
לכן גם את הרעות לימדת את דרכייך - וואָס מיינט גם את הרעות לימדת? זאָגט רש"י: דו ביסט איבערגעגאַנגען אַלע שלעכטע וועגן כדי זיך אויסצולערנען דעם מערסט פאַרדאָרבענעם פון זיי אַלע! מורא'דיקע שרעק! דו האָסט געזוכט די ערגסטע, פאַרדאָרבנסטע וועגן וואָס ס'איז פאַראַן ביי די אומות, צו גיין אין די אַלע קלקולים און זיי צוקלעפּן צו דיר; גם את הרעות לימדת את דרכייך, דו האָסט געפירט דיינע וועגן לויט די מערסט קאַליע וועגן פון די אומות. עמיצער האָט אַמאָל ציטירט אַ רייזע-בוך וואָס באַשרייבט שטעט אין דער וועלט, וואָס מ'קען זען אין דער שטאָט און וואָס מ'קען זען אין יענער שטאָט; און זיינע באַשרייבונגען אויף תל אביב זענען געווען שוידערלעך, ממש שוידערלעך, וועגן דער הפקרות פון דער שטאָט, אַז אין דער דאָזיקער שטאָט קען מען געפינען זאַכן וואָס ס'איז פאַראַן ביי די מערסט פאַרדאָרבענע און פּסול'ע פעלקער. וואָס פאַר אַ שבח-ליד ער האָט אָנגעשריבן אויף תל אביב, שרעק איבער שרעק! גם את הרעות לימדת את דרכייך - דו ביסט געגאַנגען און זיך אויסגעלערנט פון די פעלקער די מערסט צעלאָזענע וועגן, די ערגסטע זאַכן, אַלץ האָסטו גענומען און זיך איינגעהאַנדלט; לימדת את דרכייך, דו האָסט געוואוינט דיינע וועגן צו זיי. מיר מוזן אָבער באַטאָנען אַז וואָס מיר רעדן דאָ באַציט זיך צו אַ זייטיקער, משוגענער מינדערהייט וואָס מאַכט ליידער אַ סך קולות אין די מעדיע, און דאָס איז וואָס מ'זעט ווען מ'שרייבט וועגן תל אביב לויט זייער טומל; אָבער ווען מיר קוקן אויף כלל ישראל און "ועמך כולם צדיקים", זעט מען ביי כלל ישראל אַן התחזקות, מען זעט מער גיין אין השי"ת'ס וועג פיל מער ווי אין די פריערדיקע יאָרן. אפילו אין תל אביב, אפילו אין די ערטער וואָס האָבן זיך גערעכנט פאַר פעסטונגען פון כפירה, ס'איז נישט צו גלייבן: ס'איז היינט פאַראַן אַ כּולל אין סביון, דאָס איז נישט תל אביב אָבער אויך אין סביון, אין צפון תל אביב, אין רמת אביב, אין די ווייטסטע ערטער זעט מען היינט אַן התעוררות! ס'זענען דאָ בתי שורשים, בתי ערכים, הידברות, וואָס נישט! אַזוי אַז אפילו אין די ווייטסטע מקומות זעט מען אַ מצב פון אויפוואַכונג. וואָס מיר רעדן דאָ איז בלויז וועגן די שפּיצן פון די ראַנדן, יענע וואָס זענען געווען אין שאַפע און קומען איצט אַרויס; אָבער דער גאַנצער רעשט, כלל ישראל, איז דאָס זיכער נישט זייער פּנים.
דער רד"ק ערקלערט: מה תטיבי דרכך לבקש אהבה - זאָגט דער רד"ק, דאָס קומט אַרויסברענגען ווי כלל ישראל האָט זיך געצויגן נאָך די אומות זיך צו פאַרלאָזן אויף זיי אַז זיי וועלן אונדז ראַטעווען. און מיר זעען אַז די נביאים אין פילע ערטער מוסר'ן דאָס פאָלק אויף דער דאָזיקער זאַך, וואָס דאָס פאָלק ציט זיך נאָך מצרים אַז מצרים זאָל אונדז העלפן, בשעת מצרים איז אַ משענת קנה רצוץ, אַז ווער ס'שפּאַנט זיך דערויף וועט זיך שטעכן און בלוטיקן, און נישט נאָר ער וועט נישט זען קיין תועלת פון זיי, נאָר ס'וועט אים נאָך ברענגען היזק; ווי דער נביא זאָגט: מה לך לדרך מצרים, מה לך לדרך אשור. אַלזאָ מה תטיבי דרכך, דו פאַרשטאַרקסט דיינע וועגן צו זוכן ליבע - פון וועמען? די ליבע פון די אומות, אַז זיי זאָלן דיר העלפן און דיך ראַטעווען! און וואָס דעמאָלט? גם את הרעות לימדת את דרכייך - דאָס הייסט, דו האָסט געלערנט די שלעכטע פעלקער דיינע וועגן! דו ביסט געוואָרן ערגער ווי זיי, ביז - הערט נאָר ווי שוידערלעך! - אַז זיי האָבן זיך געלערנט זייער שלעכטס פון אונדז! הערט איר? וואָס מיינט גם את הרעות לימדת את דרכייך? לויט ווי רש"י האָט געלערנט, מיינט עס אַז דו האָסט זיך געלערנט אַלע שלעכטע מעשׂים פון די גוים; דער רד"ק נעמט דאָס נאָך אַ שריט ווייטער: איר זענט געוואָרן מורי דרך פאַר די פעלקער! ווען די אומות האָבן געזוכט צו טאָן שלעכטע מעשׂים, וועמען האָבן זיי נאכגעמאַכט? אונדז! אַנשטאָט צו זיין אַן אור לגויים, זענען מיר געוואָרן דער ליכט פאַר אַלע שלעכטס, אַז די גוים זאָלן קומען און זיך לערנען פון אונדז!
דער מלבי"ם ערקלערט אַז איצט טענה'ט ער זיך מיט יענער כּת וואָס מיר האָבן פריער אָנגערופן די מיטלסטע כּת - די וואָס פלעגן זאָגן: אבותינו האָבן נישט געדינט השי"ת בשלמות, מיר זענען מער צדיקים פון זיי! און איר ווייסט דאָך שטענדיק, אַז ווען איינער פּרובירט צו זיין מער צדיק, אויב ס'איז נישט אויף אַ גלייכן וועג, איז עס אָפטמאָל אוי וויי... און דאָס איז בעצם וואָס ס'איז דאָ געשען: זיי זענען געקומען און האָבן זיך אויסגעטראַכט מצוות פון זיך אַליין, צוגעלייגט הוספות משל עצמם, און מיט דעם זוכן זיי כביכול צו פאַרמערן די ליבע צו השי"ת, אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָל כביכול זיין נענטער צו אונדז און מער דבוק זיין אין אונדז. אויף דעם זאָגט ער זיי: מה תטיבי דרכך? - פאַרוואָס מיינסטו אַז דו פאַרבעסערסט דיין וועג מער ווי דיינע אבות? כביכול לבקש אהבה, איך דערגרייך די ליבע פון השי"ת מער ווי מיינע אבות האָבן דערגרייכט, איך דין השי"ת אויף אַ העכערער מדרגה ווי מיינע אבות האָבן אים געדינט! וואָס זענען די דוגמאות וואו דו געפינסט זיך אויף אַ העכערער מדרגה? זאָגט ער: זע נאָר, אחז האָט געבויט אַ מזבח אין בית המקדש; וואָס איז געווען זיין מודל? דער מזבח וואָס ער האָט געזען אין דמשק! דאָס הייסט: אונדזערע מזבחות זענען נישט גענוג, איך האָב געזען אין דמשק אַ מזבח משהו חבל על הזמן, 2015, דער לעצטער מודל, ס'איז נישטאָ אַזעלכע זאַכן... ברענגט ער אַהער אומנים זאָלן בויען אַ מזבח אין בית המקדש פּונקט ווי דער מזבח וואָס ער האָט געזען אין דמשק! דאָס הייסט, ער מיינט אַז כביכול מיר דינען השי"ת אויף אַ העכערער מדרגה. די במות - כביכול די תורה האָט פאַרווערט צו מאַכן במות; אָבער מיר, זאָל יעדער בויען אַ במה אין זיין הויף! וואָס רעדסטו, יענע פריערדיקע דורות זענען נישט געווען גענוג פרומע מענטשן, מיר זענען פיל מער מדקדק! ביז דו וועסט גיין אין בית המקדש, האָב איך, חביבי, געבויט אַ מזבח אינעם הינטערשטן הויף! האָסטו אַזעלכע זאַכן? ווייסטו וואָס פאַר אַ דביקות איך האָב? איך מקריב ביי מיר אין הויף כּסדר קרבנות צו השי"ת! זיי שפּירן זיך כביכול פיל גרעסערע צדיקים. און ס'איז דאָך שחוטי חוץ, ס'איז דאָך אַ שווערע עבירה, די במות זענען דאָך פאַרווערט געוואָרן! אָבער ער האָט אַ תיאוריה, פאַרטשעפּ אים נישט מיט פאַקטן; ער גייט אויף זיין אייגענער ליניע. תטיבי דרכך לבקש אהבה - דו מיינסט אַז דו טוסט זאַכן מער מהודר כדי צו זוכן ליבע, לכן גם את הרעות לימדת את דרכייך, ווייל כדי צו פאַרבעסערן דיינע דרכים האָסטו זיך אויך געלערנט די שלעכטע דרכים, דו האָסט אָנגעגריפן די שלעכטע וועגן וואָס דו האָסט זיך געלערנט פון די פעלקער, כאילו מיט דעם מאַכסטו שענער דיינע דרכים, פּונקט ווי דער מזבח וואָס מען האָט געברענגט פון דמשק! גם את הרעות, ער נעמט שלעכטע זאַכן און מיינט אַז דאָס איז אַ בעסערער וועג, אַ מער מהודר'דיקער און חשוב'ער וועג אין עבודת השם.
גַּם בִּכְנָפַיִךְ נִמְצְאוּ דַּם נַפְשׁוֹת אֶבְיוֹנִים נְקִיִּים לֹא בַמַּחְתֶּרֶת מְצָאתִים כִּי עַל כָּל אֵלֶּה - אויך אין דיינע פליגלען (אין די שויסן פון דיינע קליידער) איז געפונען געוואָרן דאָס בלוט פון די נפשות פון אומשולדיקע אָרימעלייט; נישט ביים אונטערגראָבן האָסטו זיי געטראָפן, נאָר צוליב דעם אַלעמען. גם בכנפייך - כנפייך מיינט די עקן פון דיינע בגדים, ווי "ויז נצחם על בגדיי וכל מלבושיי אגאלתי"; כביכול אין די שויסן פונעם קלייד, ווי מיר מאַכן תשליך און מיר שאָקלען אויס די כנפי הבגד, ווייל די עבירות קלעפּן זיך כביכול אָן אין די עקן פונעם קלייד. תרגום יונתן ערקלערט אויף גם בכנפייך נמצאו דם נפשות: "אַף בִּסְתָרָא אִשְׁתְּכַחַת דְּאַשְׁדֵיתָא דַּם זַכָּאֵי" - אויך בסתר איז געפונען געוואָרן, דאָס מיינט בכנפייך, פונעם לשון פון צודעקן און באַהאַלטן, ווי מכסה בכנפו; אויך בסתר האָט מען געפונען אַז דו האָסט פאַרגאָסן דם נקי, ווי ס'שטייט "לא יגלה כנף אביו", וואָס מיינט סתר אביו, דאָס הייסט זיין ווייב. אַזוי אויך דאָ, בכנפייך מיינט בסתר. נמצאו דם איז ווי ס'וואָלט געשטאַנען דמים, ס'איז געפונען געוואָרן בלוט פון נפשות אביונים נקיים. לא במחתרת מצאתים - וואָס מיינט הלא במחתרת מצאתים? ס'שטייט דאָך אין דער תורה: "אם במחתרת ימצא הגנב והוכה ומת, אין לו דמים"; אַ גנב וואָס קומט אונטערגראָבן דיין הויז צו גנב'ענען, זאָגט די גמרא אַז מען מעג אים הרג'ענען - נאָך פאַר דעם חוק דרומי... פאַרוואָס מעג מען אים הרג'ענען? ווייל אויב דו וועסט אים נישט הרג'ענען, ער קומט דאָך אָדער נעמען געלט אָדער הרג'ענען, און אויב עמיצער וועט זיך שטעלן קעגן אים וועט ער אים טויטן; ער האָט אַ כוונה צו רציחה, איז דאָ אַ דין פון הבא להורגך השכם להורגו, און מ'מעג אים הרג'ענען. זאָגט ער דיר דאָ: דו וועסט זיך נישט קענען פאַרטיידיקן מיט דער טענה, ווייל לא במחתרת מצאתים, דו האָסט זיי נישט געטראָפן אונטערגראָבן דיין הויז אַז דו זאָלסט זיי הרג'ענען! קומט דאָך אויס אַז זיי זענען דם נפשות אביונים נקיים, אומשולדיק בלוט; טאָ פאַרוואָס האָסטו זיי געהרגעט? רש"י און דער מצודת דוד - רש"י גייט אויך לויטן רד"ק, אָבער דער מצודת דוד ערקלערט: וואָס ס'שטייט דאָ גם בכנפייך נמצאו דם נפשות אביונים נקיים, לא במחתרת מצאתים, מיינט צו זאָגן: דו האָסט נישט געטאָן די זאַכן בהסתר. ווען מען טוט זאַכן בהסתר איז כאָטש פאַראַן אַ מעלה אַז ס'איז דאָ אַ בושה, ס'איז כאָטש נישט קיין נאָרמע; אָבער דו האָסט געטאָן די זאַכן בגלוי! נישט במחתרת, נאָר דו ביסט געגאַנגען און עס געטאָן פאַר אַלעמענס אויגן. וואָס ווייזט דאָס? דאָס ווייזט אויף אַ מרידה גמורה בהשם: איך שעמ זיך שוין מער נישט מיט די עבירות, איך טו זיי פאַר דער גאַנצער וועלט!
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָ גייט ער ווייטער און ווענדט זיך צו יענער כּת וואָס זאָגט כביכול: מיר זענען מער מדקדק, מיר האָבן זיך געמאַכט במות, מיר ברענגען אַ מזבח פון דמשק. זאָגט ער זיי: גם בכנפייך נמצאו דם נפשות אביונים - דורך דעם, וואָס האָסטו אָנגעמאַכט? אַז ווען די נביאים זענען געקומען דיך מוסר'ן, וואָס האָסטו געטאָן? דו האָסט געזאָגט צו זיך אַליין: דער דאָזיקער נביא איז פונעם סיטרא אחרא, ער קומט מיך דערווייטערן פון עבודת השם, ער כאַפּט נישט ווי מדקדק איך בין, ער כאַפּט נישט ווי שטאַרק איך הקפּיד! ווי מיר האָבן פריער געזאָגט: ער שפּירט אַז ער איז דער צדיק; און אויב ער איז דער צדיק, וואָס איז דער נביא? אַ מסית ומדיח פשוט! ער קומט מיך אָפּקילן פון מיין צדקות, פון מיינע מעשים טובים! און אויב אַזוי, קומט אויס: די וואָס האָבן געהאַלטן אַז דער דרך פון די נביאים פּאַסט נישט פאַר אונדז ווייל ער איז צו הויך, העכער פון אונדזערע כוחות, השי"ת איז געווען מיט זיי אַמאָל אָבער איצט איז ער נישט מיט אונדז - זיי האָבן נישט קיין סיבה צו הרג'ענען די נביאים; אדרבה, ער זאָגט דרך השם היא אמת נאָר ס'איז כבד עלינו, דער הקדוש ברוך הוא איז נישט מיט אונדז ווי אַמאָל, טאָ פאַרוואָס זאָל ער הרג'ענען דעם נביא? ער איז דאָך מכיר אַז דעם נביא'ס ווערטער זענען אמת! אָבער דווקא די דאָזיקע כּת, וואָס זיי מיינען אַז זיי זענען די מער מדקדקים, פאַר זיי זענען די אמת'ע נביאים ווי כביכול נביאי שקר, ווייל דער נביא קומט מיך דערווייטערן פון עבודת השם, בשעת ווען איך בין זיך פיל מער מחזק בעבודת השם! דאָס דערמאָנט, אגב, זייער שטאַרק געוויסע קנאישע גרופּעס וואָס מען זעט אמאל אין מאה שערים וכדומה, און קעגן וועמען גייען די קנאים? קעגן די גדולים! ס'זענען געווען אַזעלכע וואָס זענען אַרויס קעגן הרב אלישיב; פאַרוואָס? ער איז נישט גענוג פרום, פאַרשטייט איר?! ער איז נישט גענוג קנאי, אפשר איז ער אַ ביסל צו ליבעראַל... פאַרשטייט איר? הרב אלישיב! וואָס ער איז דאָך געווען דער העכסטער מוסטער פון קנאות! אָבער זיי זענען מער צדיקים; און אויב זיי זענען מער צדיקים, זענען די נביאים שוין נישט גענוג גוט, נאָר אדרבה, די נביאים קומען אונדז נאָך קאַליע מאַכן! טאָ וואָס דאַרף מען טאָן מיט די נביאים, מיט די נביאי האמת? מען דאַרף זיי הרג'ענען! ווייל זיי האַלטן דאָך אָפּ דאָס פאָלק פון זיין ווי אונדז, וואָס מיר זענען פיל גרעסערע צדיקים און פיל מער מדקדק ווי די פריערדיקע דורות! לא במחתרת מצאתים, כי על כל אלה - ערקלערט דער מלבי"ם אַז דער פּסוק זאָגט דאָ כביכול: איך באַרעכטיק דאָס אויף אַלע דיינע דאָזיקע וועגן. ער באַגליכט דאָס כביכול כאילו די נביאים וואָס זענען געקומען זיי צוריקברענגען פונעם וועג, האָבן אויסגעזען אין זייערע אויגן ווי אַ גנב וואָס ווערט געכאַפּט ביים אונטערגראָבן; ווי אַ גנב וואָס קומט צונעמען פון מיר עפּעס גוטס, לגזול ממוני - אַזוי קומען די נביאים צונעמען פון אונדז אונדזער צדקות, אונדזער הקפדה, דעם דרך הטוב והישר וואָס מיר זענען מער מדקדק דערין ווי די פריערדיקע דורות! זאָגט ער זיי: דו האָסט נישט געטראָפן די נביאים ביים אונטערגראָבן, זיי זענען נישט געקומען גנב'ענען קיין ממון פון דיר; נאָר על כל דרכים אלה מצאתים, פאַרוואָס האָסטו זיי געהרגעט? ווייל זיי האָבן דיך געוואָלט אָפּקערן פון וואָס? מדרך הישר! זיי האָבן דיר כביכול געוואָלט צונעמען דיין צדקות! דאָס איז וואָס גייט זיי אין קאָפּ: לא במחתרת מצאתים, זיי זענען נישט געקומען צונעמען קיין געלט פון מיר, נאָר מיין יראת שמיים, מיין דקדוק במצוות! און אויב אַזוי, זאָגט דער מלבי"ם, קומט אויס אַז זייער שלעכטס איז דאָ אַ דרייפאַכיקע: די ערשטע שלעכטס - די שלעכטע וועגן וואָס דו האָסט זיך געלערנט זענען געבליבן ביי דיר, און דו האָסט נאָך צוגעלייגט סרה און קלקול, און דו זאָגסט נאָך: "דאָס וויל השי"ת!" די צווייטע זאַך - ווען די נביאים קומען דיך מוסר'ן און דיר זאָגן אַז נישט דאָס וויל השי"ת, גייסטו נאָך און הרג'עסט זיי, ווייל זיי קומען דיך דאָך צוריקהאַלטן פון גיין אין דעם וועג פון צדקות און יושר. און די דריטע זאַך - ותאמרי כי ניקיתי, אך שב אפו ממני, הנני נשפט אותך על אומרך לא חטאתי. דורך דעם, וואָס איז זי זיכער? וואָס זאָגט כנסת ישראל? כי ניקיתי - אדרבה, אין פאַרגלייך מיט די פריערדיקע דורות זענען מיר פיל גרעסערע צדיקים, טאָ איך בין ריין און אויסגעלייטערט, ריין פון יעדן חטא; אך שב אפו ממני, און דערפאַר בלויז איצט, דורך די מעשׂים וואָס איך טו, וועט זיין כעס אָפּגעקערט ווערן פון מיר, ווייל איך בין אַזוי מדקדק בעבודתו! זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: אַזוי מיינסטו?! הנני נשפט אותך על אומרך לא חטאתי! זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל אייך געבן אַ באַזונדערע שטראָף, באַזונדער פונעם חטא אַליין, אויף אומרך לא חטאתי! אויפן עצם זאָגן איך האָב נישט געזינדיקט, אויף דעם וועל איך דיך שטעלן צום משפט! הנני נשפט אותך - איך וועל כביכול גיין אין משפט מיט דיר. וואָס מיינט הנני נשפט אותך? ערקלערט דער מלבי"ם אַז כביכול זיי האָבן טענות קעגן דעם הקדוש ברוך הוא, און זיי קומען כביכול צו אַ משפט מיט אים ווי מען רופט עמיצן פאַר אַ דריטן צד: נשפט אותך מיינט ווי נשפט איתך, כאילו איך קום איצט צום דין מיט דיר געמשפּט צו ווערן ביי אַ צווייטן, וואו כביכול דער הקדוש ברוך הוא איז נישט בסדר; זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: איצט וועל איך קומען מיט דיר צום משפט און דיך אָנקלאָגן, אויף וואָס? אויף אומרך לא חטאתי! ס'פרעגט זיך די קשיא, אַזוי זאָגן די בעלי מוסר - דער דאָזיקער פּסוק איז אַ יסוד פאַר פילע שמועסן פון די בעלי מוסר: פרעגן די בעלי מוסר, הנני נשפט אותך על אומרך לא חטאתי - חטאתי צי לא חטאתי? חטאתי! אויב זי האָט געזינדיקט, זאָל ער זי משפּטן אויף איר חטא! וואָס איז דאָס הנני נשפט אותך על אומרך לא חטאתי? ממה נפשך: אויב זי האָט נישט געזינדיקט, זאָל ער זי נישט משפּטן; און אויב זי האָט יאָ געזינדיקט, זאָל ער זי משפּטן אויפן חטא! וואָס מיינט הנני נשפט אותך על אומרך לא חטאתי? זאָגן די בעלי מוסר: ווען דו וואָלסט געזינדיקט און מודה געווען אינעם חטא, כאָטש דו האָסט נאָך נישט תשובה געטאָן, אָבער דו ביסט מכיר בחטא, איז נאָך פאַראַן אַ תקוה, ס'איז פאַראַן סיכויים לתשובה! נישט היינט מאָרגן, נישט מאָרגן איבער אַ חודש, איבער צען יאָר - ס'איז פאַראַן אַ סיכוי אויף תשובה, ווייל דו ווייסט כאָטש אַז דיינע מעשׂים זענען מקולקל. אָבער אַז דו זאָגסט לא חטאתי, איז דאָס לא חטאתי פיל ערגער פונעם חטא אַליין! פאַרוואָס? ווייל דאָס לא חטאתי שלאָסט איין דעם חטא אויף אַזאַ אופן אַז ס'איז מער נישטאָ קיין מעגלעכקייט פון צוריקקער, און דאָס איז דאָס ערגסטע; ווייל דאָס לא חטאתי זאָגט: "איך בין דאָך אַזאַ צדיק, וואָס איז בכלל דאָ צו רעדן מיט מיר וועגן תשובה?!" און דערפאַר דווקא די וואָס האָבן עפּעס אַן אידעאָלאָגיע אין די מעשׂים וואָס זיי טוען כביכול לשם שמיים, דווקא זיי זענען די שווערסטע פונעם פּראָבלעם, זיי איז דאָס שווערסטע צוריקצוברענגען בתשובה; מ'קען מיט זיי נישט רעדן, ווייל ער איז זיכער אַז וואָס ער טוט איז אַ מצוה, און ער איז דער מדקדק און דער מהדר, און דו ביסט נישט גענוג גוט פאַר אים! און דורך דעם, אדרבה, דאָס אומרך לא חטאתי שלאָסט אים איין אין זיין פּאָזיציע וואו ער שטייט, און פון דאָרט וועט ער זיך נישט רירן קיין כי הוא זה! זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: אויף דעם אַליין זענט איר ראוי געמשפּט צו ווערן!