זאָגט דער מלבי"ם, די פסוקים באַשרייבן אונדז דעם גוי אין דער באַשרייבונג פון אַ וואַלד פול מיט ביימער, אַ וואַקסנדיקער וואַלד, אַזוי קומט עס אָן אין ישעיה, אַזוי קומט עס אויך אָן אין זכריה. די מלוכות פאַרגלייכן זיי צו אַ בנין. פאַרוואָס? ווייל די מלוכה ווערט טאַקע געבויט שטיין נאָך שטיין. די גויים זענען ווי אַ גאַנצער וואַלד פון ביימער. דאָס איז ווען מען באַשרייבט דעם גוי. און ווען מען באַשרייבט די מלוכה, ווערט די מלוכה געבויט פּאַמעלעך שטיין נאָך שטיין, און דעריבער פאַרגלייכט מען די מלוכה צו אַ בנין.
קעגן די גויים און די מלוכות, אויף די גויים זאָגט ער לנטוש ולהאביד ולנטוע, ווייל די גויים, האָבן מיר געזאָגט, באַשרייבט מען זיי ווי אַ וואַלד. אָט באַשרייבט ער דעם גוי ווי אַ וואַלד, איז מען רעדט וועגן אויסרייסן דעם וואַלד, דאָס איז לנטוש ולהאביד. און אויב איך וויל דערנאָך, נאָך דעם חורבן, בויען פון דאָס ניי, איז דאָס לנטוע, ווייל מען רעדט וועגן אַ וואַלד. ווען איך רעד וועגן אַ מלוכה, איז ווען איך וויל צעברעכן די בעשטייענדע מלוכה, דאָס איז לנתוץ ולהרוס, און נאָך דעם אין דער קומענדיקער שטאַפּל, האָבן מיר געזאָגט, בויט דער קדוש ברוך הוא, ווייל דאָס איז אַ צעברעכן צוליב אַ בנין, איז נאָך דעם קומט לבנות, אַן אויסדרוק וואָס פּאַסט אין באַצוג צו אַ מלוכה.
וואָס איז להאביד? להאביד לייגט צו אויף לנטוש. דער פּירוש איז, ווען איך רייס אויס אַ בוים אָדער אַ פלאַנצונג פון זיין אָרט, לעבט ער נאָך אין דער מציאות, ער איז נאָר נישט אויפן אָרט. דאָס הייסט לנטוש. דאַקעגן דער נאבד גייט אין גאַנצן פאַרלוירן. אַזוי ווי מיר וועלן זען ווייטער אין פרק י"ב פסוק י"ז, נטוש ואבד. די נטישה איז דאָס אויסרייסן, און דער איבוד איז דער קומענדיקער שטאַפּל אַז איך פאַרליר עס אין גאַנצן. דעריבער זעסטו דעם אויסדרוק לנטוש ולהאביד.
און וואָס איז לנתוץ ולהרוס? פאַרוואָס איז דאָ אויך דער אויסדרוק דאָפּלט? להרוס, זאָגט דער מלבי"ם, לייגט צו אויף די נתיצה. דער הרס און די נתיצה זענען צוויי ענינים. ערשטנס, נתיצה שייך אויך ביי איין שטיין. איך קען נעמען אַ שטיין און עס צונעצן. איך קען נישט זאָגן אַז איך האָב גענומען אַ שטיין און עס חרוב געמאַכט. איך מאַך חרוב אַ בנין, איך מאַך נישט חרוב אַ שטיין. אָבער יאָ קען איך נעצן אַ שטיין. דער הרס איז אויפן גאַנצן בנין. קומט אַרויס אַז דער אויסדרוק הריסה איז אַ מער אַרומנעמענדיקער אויסדרוק. און אַמאָל איז די נתיצה מער ווי די הריסה, אויב עס איז נאָך דער הריסה. ווייל איך קען למשל חרוב מאַכן אַ בנין און נאָך דעם צונעצן שטיין נאָך שטיין. דאָס הייסט, נישט גענוג וואָס איך האָב געטאָן די גרויסע הריסה, נאָר איך האָב עס אויך צעבראָקלט אויף בראָקלעך, און דאָס איז אויך אַ בחינה פון נתיצה.
איז לאָמיר צונויפנעמען. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, איך האָב דיך געשטעלט אויף די גויים וואָס זענען אין דער בחינה פון אַ וואַלד, און אויף די מלוכות וואָס זענען אין דער בחינה פון אַ בנין, לנטוש ולנתוץ ולהאביד, ווען מען רעדט וועגן דעם וואַלד, איז אים נוטש מען און אבד מען, און ווען מען רעדט וועגן די מלוכות, איז זיי נותץ מען און הרס מען. און דער גאַנצער ציל איז צום סוף לבנות ולנטוע. דער ציל איז טאַקע אַז צום סוף פון דער מציאות פון הרס זאָל געבויט ווערן עפּעס גוטס, עפּעס פּאָזיטיווס.
דער גרי"ז, הרב סאָלאָווייטשיק, איז מסביר: עס שטייט דאָ הפקדתיך היום הזה על הגויים ועל הממלכות לנטוש ולנתוץ להאביד ולהרוס לבנות ולנטוע, ויהי דבר השם אליי לאמור כי שוקד אני על דברי לעשותו, מצפון תיפתח הרעה על כל יושבי הארץ. און ער האָט טאַקע אַ שוועריגקייט: וואָס איז דאָס כי שוקד אני על דברי לעשותו מצפון תיפתח הרעה, אויף וואָס קומט דאָ צום אויסדרוק דאָס מצפון תיפתח הרעה, ווי איז דאָס פאַרבונדן צו די מלוכות?
איז ער זאָגט אַ וואונדערלעכן משל. ווען אַ מלך האָט אַ זון וואָס דער זון איז אים באַליבט, היט דער מלך אים אָפּ פון אַלע שאָדנס, פון אַלע היזוקים, פון אַלץ וואָס קען אים גורם זיין צער. וואו איז דאָס? אין פּאַלאַץ. ער מאַכט אַ מעולהדיקע שמירה ביי זיך, אַז גאָרנישט זאָל אים שאַטן, אַ סטערילער חדר. אָבער אויב דער זון זינדיקט, אויב דער מלך וויל יעצט אַרויסטרייבן דעם זון פון זיך, איז ער האָט מורא: איך וויל טאַקע אים אַרויסטרייבן פון פּאַלאַץ, אָבער איך וויל נישט אַז ער זאָל שטאַרבן. איך וויל נישט אַז ער זאָל געשעדיקט ווערן. איז אים קומט טאַקע אַ גירוש, אָבער אים קומט נישט קיין כליה. וואָס טוט ער? דער מלך זאָרגט אַרויסצולאָזן אַ כרוז אין שטאָט, אָנצוכאַפּן אַלע גזלנים, אַלע רוצחים, אַלע געפערלעכע מענטשן, אַראָפּצוברענגען אַלע געפערלעכע און שלעכטע חיות אין לאַנד, ווייל ער טרייבט אַרויס דעם זון, און דער זון וואַנדערט יעצט אַרום אין לאַנד, און גיי ווייס ווער קען אים שאַטן. איז דורך דעם וואָס דער מלך האָט אָנגעכאַפּט אַלע גזלנים און רוצחים און האָט אומגעבראַכט אַלע שעדלעכע בעלי חיים, וועט יעצט זיין זון, כאָטש ער וועט אַרומוואַנדערן אין לאַנד, נישט געשעדיקט ווערן. און דעמאָלט, נאָך דעם וואָס ער האָט געטאָן די דאָזיקע פּעולה, טרייבט ער אַרויס זיין זון אָן קיין חשש.
זאָגט דער גרי"ז, דער חילוק איז אַז פריער איז דער זון געווען אָפּגעהיט און די מדינה הפקר, אָבער יעצט איז דער זון הפקר און די מדינה איז אָפּגעהיט. אַזוי זאָגט דער גרי"ז. זעט ווי וואונדערלעך. פריער, בעפאָר כלל ישראל האָבן געזינדיקט, זענען כלל ישראל געווען אָפּגעהיט און די מדינה, דאָס איז די וועלט, איז געווען הפקר. עס איז דאָ געווען אַלע גרויליקייטן. יעצט ווען כלל ישראל האָבן געזינדיקט און זיך מחייב געווען אין גלות, גייט דער קדוש ברוך הוא פריער אויף די גויים און אויף די מלוכות לנטוש ולנתוץ להאביד ולהרוס לבנות ולנטוע. דער קדוש ברוך הוא שיקט יעצט מאַכן אַ סדר צווישן די אומות. איך וועל אַהין פאַרשיקן מיין זון. איך וועל אַהין פאַרשיקן כלל ישראל. איז דאַרף דאָס אָרט דאָרטן זיין אַן אָרדנטלעך אָרט, אַז עס זאָל נישט זיין אַ מצב וואו כלל ישראל וואָלטן חלילה פאַרלוירן געוואָרן. און דאָס איז וואָס דער פסוק ענדיקט: כי שוקד אני על דברי לעשותו. פאַרוואָס דאַרף מען דעם גאַנצן באַלאַגאַן צו טאָן ביי די אומות? ווייל כי שוקד אני על דברי לעשותו. נו, וואָס איז דבריי? צו פאַרשיקן כלל ישראל אין גלות. און ווייל אַזוי, דאַרף מען דאָרטן אַראָנגירן אַן אָרט וואו כלל ישראל וועט קענען זיין, אַז עס זאָל נישט זיין דאָרטן חיות און ליסטים און גזלנים און רוצחים און אנסים, כדי כלל ישראל זאָל קענען בעשטיין צווישן די אומות.
מען קען עס מסביר זיין אויף אַ נאָך אַן אופן, לויט וואָס מיר האָבן שוין געלערנט אין מלבי"ם אויפן ספר יונה, אַז יונה איז געשיקט געוואָרן צו מוכיח זיין נינווה. און וואָס האָט יונה מיט נינווה? און וואָס האָבן מיר מיט זיי? און פאַרוואָס דאַרף מען זיי בכלל מוכיח זיין? און טאַקע, איז דאָס אונדזער פּראָבלעם אויב די גויים טוען עבירות? וואָס אַרט עס טאַקע? האָט דאָרטן דער מלבי"ם אַן אָריגינעלן ביאור, ער איז מסביר אַז יונה איז געשיקט געוואָרן צו נינווה ווייל נינווה איז די מדינה פון וועמען? אשור. ריכטיק, פון דאָרטן איז אַרויס אשור. נינווה איז אשור. און מיר ווייסן דאָך הוי אשור שבט אפי. זי איז דער שבט פון דעם כעס פון דעם קדוש ברוך הוא. דאָס הייסט זי איז דער שטעקן פון רבונו של עולם. און ווייל דער קדוש ברוך הוא גייט שלאָגן מיט אשור, דאַרף דער שטעקן זיין אַ ראוי'ער שטעקן. און אויב דער שטעקן איז אַליין אַ פּושע, ווי וועט דער השם אים ניצן? דעריבער שיקט ער יונה כדי יונה זאָל מוכיח זיין נינווה, כדי זיי זאָלן פאַרראַכטן זייערע מעשים, איז דער שטעקן ראוי, מען קען אים ניצן צו שלאָגן כלל ישראל. און דעמאָלט פאַרשיקט ער כלל ישראל אין גלות און ער יסר'ט כלל ישראל. דעריבער, אגב, האָט יונה זיך אָפּגעזאָגט צו גיין אין דער שליחות, ווייל יונה זאָגט: וואָס גיי איך טאָן? מכשיר זיין דעם שטעקן וואָס זאָל אונדז שלאָגן? אַז דער קדוש ברוך הוא כביכול זאָל נישט ניצן אַ פגומ'ן שטעקן, איז איך גיי זיי מכשיר זיין אַז זיי זאָלן פאַרראַכטן זייערע מעשים, און דורך דעם וועלן זיי קענען אונדז שלאָגן? האָט ער זיך אָפּגעזאָגט. ער האָט בעסער געוואָלט געשעדיקט ווערן און זיין אַ נביא הכובש נבואתו און באַשטראָפט ווערן, אַבי עס זאָל נישט דורך אים זיין אַ שאָדן צו כלל ישראל.
איז עס קען זייער זיין, איך גיי יעצט לויט דעם ליניע צוזאַמען מיט וואָס דער גרי"ז זאָגט דאָ, אַז עס קען זייער זיין אַז דער רעיון דאָ איז אַזאַ: ווייל דער קדוש ברוך הוא וויל פאַרשיקן כלל ישראל אין גלות, וואָס דאַרף מען יעצט טאָן? פאַרראַכטן די אומות. און ווייל אַזוי, דאַרף מען לנטוש ולהרוס און אַזוי ווייטער ביי די אומות, כדי זיי צו גלייכן, כדי זיי זאָלן קענען פּועל'ן אין כלל ישראל, ווי מיר האָבן געזאָגט, כדי זיי זאָלן זיין אונדזער מקל חובלים. איז דער גרי"ז האָט מסביר געווען, כדי ווען מיר וועלן אָנקומען אַהין זאָלן זיי אונדז נישט שאַטן. אָבער מיר וועלן מסביר זיין לויטן מלבי"ם אַז די כוונה איז כדי זיי זאָלן טאַקע קענען זיין אַ כלי אַרויסצוברענגען די פּלענער פון דעם קדוש ברוך הוא אין פועל, אַז זיי זאָלן זיך מכשיר זיין צו זיין די מוציאים לפועל פון דבר השם.
ויהי דבר השם אליי לאמור, וואָס זעסטו ירמיהו? און ער זאָגט מקל שקד אני רואה. מיר האָבן שוין מסביר געווען אין דער פאַרגאַנגענהייט אַז די נביאים וואָס האָבן געקראָגן נבואה, האָבן פילע מאָל געקראָגן די נבואה דורך אַ משל. און דעמאָלט איז די נבואה זיי געווען קלאָר אין גאַנצן, דאָס הייסט זיי האָבן פאַרשטאַנען אין זייער דעת וואָס דער משל קומט טאַקע זאָגן, און דאָס איז אַ זאַך וואָס חזרט זיך אָפט אין די דברי הנבואה. וואָס קלערער דער רעיון איז געווען ביים נביא, האָט ער געקענט קריגן די זאַכן אין אַן אָפענעם אופן אָן משלים. משה רבנו פה אל פה אדבר בו, במראה ולא בחידות. מקל שקד, נוד נפוח, אַלע די זאַכן, סיר נפוח, אַלע די זאַכן זענען חידות. דאַקעגן ביי משה רבנו איז דאָס במראה ולא בחידות. במראה אדבר בו. מען האָט נישט געדאַרפט אים אויסלייגן חידות און געבן אים משלים כדי אים צו באַלייכטן דעם רעיון.
איז דער השם זאָגט אים, וואָס זעסטו ירמיהו? זאָגט אים ירמיהו מקל שקד אני רואה. מקל שקד אני רואה, זאָגט דער רד"ק, די דאָזיקע ראייה, די התגלות, איז געווען אינעם ערשטן מראה. ווייל אין אָנהייב זאָגט אים דער השם, דו וועסט גיין וואוהין איך וועל דיך שיקן, און נאָך דעם אין דער זעלבער נבואה ווייזט אים דער קדוש ברוך הוא אַ מקל שקד. וואָס איז מקל שקד? זאָגט דער רד"ק, וויסן זאָלסטו, ער האָט אים געוויזן אַ מקל אָן בלעטער, אָבער ירמיהו דערקענט אויף דעם מקל אַז דאָס איז אַ מקל פון אַ שקד־בוים. וואָס האָט אים גענייט אַזוי מסביר צו זיין? ווייל אויב דו וועסט מסביר זיין אַז דער קדוש ברוך הוא האָט אים געוויזן אַ מקל מיט די בלעטער און די ציצים און די בלומען און אַלץ וואָס מען זעט אַז דאָס איז אַ מקל שקד, וואָס זאָגט אים דער השם היטבת לראות? דאַרף מען טאַקע אַ גרויסע הטבה לראות כדי צו זען אַז דער מקל איז אַ מקל שקד? נו, דאָס איז דאָך אַ קלאָרע זאַך. נאָר ניין, מען רעדט אַז עס איז דאָ געווען נאָר אַ מקל, און ירמיהו האָט אין דער התבוננות אויפן מקל דערקענט אַז דאָס איז אַ מקל שקד, כאָטש עס איז אויף אים נישט געווען קיין בלעטער און נישט קיין ציץ און נישט קיין בלום, האָט ער אויף אים דערקענט אַז דאָס איז אַ מקל פון אַ שקד־בוים.
און וואָס וויל טאַקע דער קדוש ברוך הוא אים מיט דעם ווייזן? זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא, כי שוקד אני על דברי לעשותו. אַזוי ווי מיר וועלן זען אינעם קומענדיקן פסוק. דער מלבי"ם איז מסביר, וואָס זעסטו? די האַנט וואָס איז געשיקט געוואָרן צו זיין מויל און האָט אָנגערירט זיין מויל, האָט זיך אויסגעצייכנט אין ירמיהו'ס דמיון אין אַ געוויסער געשטאַלט, אין אַ געוויסן משל, וואָס דער משל איז פאַרבונדן צום ענין פון דער נבואה וואָס דער קדוש ברוך הוא וויל אים שיקן. זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז וואָס עס שטייט וביד הנביאים אדמה. אדמה מיינט אַז די זאַך קומט אין אַ געוויסן דמיון. פרעגט אים דער קדוש ברוך הוא, וואָס זעסטו אין דיין דמיון? זאָגט אים ירמיהו, אין מיין דמיון האָט זיך יעצט אָנגעכאַפּט אַ מקל שקד. כביכול די דאָזיקע געשטאַלט איז דער בילד פונעם מחזה פון דער האַנט וואָס האָט אים אָנגערירט. די האַנט וואָס האָט אים אָנגערירט האָט אויסגעמאָלט אין זיין דמיון אַ מקל שקד.
גיט אַכט, זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן מקל, צווישן מטה און צווישן משענת. דאָס זענען דריי פאַרשידענע אויסדרוקן און אין יעדן אָרט ניצט מען אַן אַנדער אויסדרוק. דער מטה איז אַ זאַך וואָס איז געמאַכט לכבוד. געוויינטלעך פלעגן די נשיאים נעמען מטות. אַזוי ווי מטה עוז שבט למשול, אַזוי ווי עס שטייט אין יחזקאל. אָדער אַזוי ווי מטה אהרון בתוך מטותם. דאָס זענען געווען נשיאים, יעדער נשיא גייט מיט אַ מטה, אַזוי ווי אַן אדמו"ר וואָס גייט אַזוי מיט אַ מין מקל. דער מקל, דער מטה, סימבאָליזירט חשיבות. דאָס איז ווען עס שטייט דער אויסדרוק מטה. אויב דער מטה איז באַשטימט כדי זיך אויף אים אָנצושפּאַרן ווייל אַ מענטש איז אַלט, ער האָט אַ זיידע־שטעקן ווי די קינדער רופן עס, איז דער מקל וועט הייסן משענת. עס קען אויך זיין אַ קראַנקער מענטש, על משענתו, און דאָס הייסט אַ מכה. משענת איז אַ מטה אויף וועלכן מען שפּאַרט זיך אָן. אָדער איש משענתו בידו מרוב ימים, אַזוי שטייט וועגן דער צוקונפטיקער גאולה אין זכריה. אויב ער איז געמאַכט צו שלאָגן, הייסט ער אַ מקל. ווייל ביי די פּאַסטוכער איז מערסטנס דאָ אַ מקל אין דער האַנט, אַזוי ווי עס שטייט ויך את האתון במקל. מקל מיינט אַ שלאָג. איז לאָמיר צונויפנעמען: מטה איז געמאַכט לכבוד, משענת איז געמאַכט זיך אויף איר אָנצושפּאַרן, מקל איז געמאַכט צו שלאָגן מיט אים.
זאָגט דער מלבי"ם נאָך אַ הקדמה, שקד איז נישט דער נאָמען פונעם פּרי, נאָר שקד דאָ איז אַ פּועל. מקל שקד, איך זע דאָ אַ מקל וואָס איז שקד. שקד מיינט ווי שוקד. איך זע דאָ אַ מקל השוקד. דאָס איז וואָס איך זע דאָ. וואָס קומט דאָס אַלץ אויסדרוקן אינעם רעיון פון די זאַכן? אגב, דער מלבי"ם איז מסביר אַז מקל שקד מיינט אַז דער מקל האָט זיך אָנגעטאָן אין שקד בעת דעם חזון. אין דער צייט איז דער מקל געוואָרן שקד. פאַרשטייט איר? דאָס הייסט ער האָט זיך אָנגעטאָן אין שקדים. און נישט אַזוי ווי דער רד"ק האָט מסביר געווען אַז ער האָט אים טאַקע געזען אַ ליידיקן מטה, נאָר ווי אַ מקל פאַר זיך.
וואָס קומט דאָס אַלץ זאָגן? ויאמר השם אליי היטבת לראות כי שוקד אני על דברי לעשותו. היטבת לראות, איז די חז"ל זאָגן, דער שקד ברענגט אַרויס אַ בלום גיכער פון אַלע ביימער. אַזוי ווי די קינדער זאָגן, דער שקד־בוים בליט, ריכטיק? באַלד ווי דו גייסט, וואָס איז דאָס ערשטע וואָס מען זעט פול מיט בלומען? דאָס איז דער שקד־בוים. דאָס קומט דיר זאָגן שוקד אני על דברי לעשותו. דאָס מיינט אַז מיין דבר וועט זיך מקיים זיין גיך אַזוי ווי דער שקד. מדרש אגדה, דער שקד פון דער שעה פון חנטה ביז דעם גמר בישול איז 21 טעג. ער איז זייער גיך. וואָס קומט דאָס זאָגן? וויפל טעג זענען דאָ צווישן י"ז בתמוז און תשעה באב? 21 טעג. כדי דיר צו זאָגן, גרייט זיך צו, עס זענען דאָ 21 שווערע טעג וואָס וועלן דורכגיין אויף כלל ישראל. מיר רעדן וועגן ירמיהו וואָס איז דער נביא פונעם חורבן.
זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא היטבת לראות. איז מסביר דער מלבי"ם, אַז וואָס דו האָסט יעצט געזען איז געצילט צום ענין פון דער נבואה און דעם מסר וואָס איך וויל דיר זאָגן, אין וואָס דו ביסט פאַרכאַפּט. און קומט יעצט זעט ווי גענוי דאָס איז. ערשטע זאַך זאָגט ער אים, וואָס האָסטו געזען? האָסט געזען אַ מקל. גיט אַכט, נישט קיין מטה האָסטו געזען, נישט קיין משענת. מטה מיינט כבוד, משענת מיינט עפּעס אויף וואָס דו האָסט זיך אָנצושפּאַרן. אָבער נישט דאָס האָסטו געזען. וואָס האָסטו געזען? אַ מקל. מקל, האָבן מיר געזאָגט, מיינט עפּעס מיט וואָס דו שלאָגסט. דאָס הייסט ירמיהו, דו זעסט דאָ אַ נבואה וואָס קומט אויסצודריקן אַז עס וועלן זיין קלעפּ פאַר כלל ישראל. דאָס איז ערשטע זאַך. דעריבער האָט ער דאָ אָנגעכאַפּט דעם נאָמען מקל. אַזוי אויך מיט די כשדים אין דער האַנט פון השם, זענען זיי ווי אַ מקל חובלים צו יסר'ן די חוטאים. דאָס איז נישט קיין מטה כבוד און נישט קיין משענת.
צווייטע זאַך, שקד. מיר האָבן געזאָגט אַז אין דער צייט פון די רייד זעט ער אים יעצט שקד. ער זעט אים יעצט ווי בליענדיק מיט שקדים. דאָס איז די כוונה שקד. אין דעם רגע שקד. דאָס ווייזט אַז פון גרויס גיכקייט וועט ער אין דעם רגע אַרויסברענגען זיין פּרי, אַרויסברענגען זיינע שקדים. מיט אַלעם דעם, וואָס אין געוויינטלעכן אופן נעמט עס אים צייט, 21 טעג, אָבער דאָ וועט עס זיין אין דעם רגע. און אויב דו ווילסט, קענסטו אויך זאָגן אַז 21 טעג איז גיך, דאָס איז אין דעם רגע, לגבי די איבעריקע פירות וואָס נעמט זיי מער צייט. אַזוי אויך, ווי מיר האָבן געזאָגט, דאָס איז די 21 טעג פון י"ז בתמוז ביז תשעה באב, וואָס דאָס איז אין דעם רגע, אין אַ קורצער צייט איז חרוב געוואָרן דער בית המקדש. פונעם מצור, יאָ, ביז דער בית איז חרוב געוואָרן.
דריטע זאַך, אויך דער נאָמען פונעם פּרי איז נישט אומזיסט. ווי הייסט דער פּרי? שקד. שקד ווייזט אויף דער שקידה, אויף דער השתדלות. כי שוקד אני על דברי לעשותו. איך שקד אויף מיין דבר, כביכול איך אָנשטרענג זיך און בין משתדל צו טאָן די זאַך גיך. און אַלעמאָל רמז'ט די שקידה אָדער לערנט אויף אַ תמידיקער פּעולה, לשקוד על הדבר ביז די זאַך גייט אַרויס אין פועל. אַזוי ווי שוא שקד שומר. לשקוד על דלתותיי יום יום. דאָס זאָגט אויך דער מלבי"ם, אַזוי ווי אין אַראַמיש, הוה מסקיד ביה באחיביה, וואָס אויך דאָרטן איז די כוונה מלשון אין אַ תמידיקן אופן.
זאָגט דער מלבי"ם, אַמאָל ברענגט דער קדוש ברוך הוא אַ רעה דורך דעם וואָס ער באַהאַלט זיין פּנים, און דעמאָלט קומט די רעה פון זיך אַליין. אסתירה פניי מהם און דעמאָלט והיה לאכול. און אַמאָל איז דאָ אַזאַ מצב אַז די רעה קומט פון דעם השם אין השגחה. דער קדוש ברוך הוא באַהאַלט נישט זיין פּנים, נאָר אַדרבה, ער אַנטפּלעקט זיין פּנים אונדז צו שאַטן. אַזוי ווי וישקוד השם על הרעה ויביאה עלינו. שוקד אני על דברי, זאָגט דער קדוש ברוך הוא, ווי צו ברענגען די רעה אין אַן אופן פון השגחה. און דעמאָלט זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא אַז מיט דעם היטבת לראות, ווי דער דיבור אַליין ווערט צו אַ מקל. מיר האָבן געזען וישם דברו בפי. וואָס איז דברו? דאָס איז דער דיבור וואָס האָט אָנגערירט, די האַנט וואָס האָט אים אָנגערירט אינעם מויל, דאָס איז געוואָרן אַ מקל, אַז דער מקל אַליין איז געוואָרן דער מקל וואָס שלאָגט אין זיי.
און טאַקע דער ענין פון דעם פאַרפריען די פּורענות, שוקד אני על דברי, זאָגן די חז"ל אַז דאָס איז געווען לטובה. פאַרוואָס? ווייל עס שטייט אין דער תורה כי תוליד בנים ובני בנים ונושנתם בארץ והשחתם ועשיתם פסל תמונת כל און אַזוי ווייטער, און דעמאָלט זאָגט דער קדוש ברוך הוא, חס ושלום כלל ישראל וועלן זיך פאַרזאַמלען, חס ושלום פאַרלוירן ווערן. זאָגן די חז"ל, האָט דער קדוש ברוך הוא רחמנות געהאַט אויף כלל ישראל און דער קדוש ברוך הוא האָט פאַרפריט צוויי יאָר לגבי ונושנתם. וויפל איז ונושנתם אין גימטריא? 852. און דער קדוש ברוך הוא האָט פאַרפריט דאָס... דאָס איז ל־850. ווייל אויב ער וואָלט געטאָן ונושנתם, וואָלט חס ושלום געווען אַ גאַנצער אונטערגאַנג. איז אָט איז גוט פאַר אונדז, שוקד אני על דברי לעשותו, איך אייל און שקד עס צו טאָן גיך כדי עס זאָל זיך נישט אָפּהאַלטן, ווייל אויב עס וואָלט זיך אָפּגעהאַלטן, וואָלט חס ושלום זיך אויך מקיים געווען אין אונדז דער סוף פונעם פסוק וואָס עס שטייט דאָרטן, כליה חלילה פאַר כלל ישראל. דעריבער האָט השם געשקד'ט אויף זיין דבר, און די דאָזיקע זאַך איז געווען לטובת ישראל און זיי צו ראַטעווען. אגב, אַ זייער זייער אינטערעסאַנטע זאַך, מיר ווייסן אַז אין גימטריא איז דאָ דער באַגריף עם הכולל. וואָס איז עם הכולל? אַ חילוק פון איינס אין גימטריא רעכנט מען נישט, דאָס רעכנט זיך פאַר די זעלבע זאַך. אויב עס איז 20 אָדער 21, רעכנט זיך דאָס פאַר די זעלבע זאַך. מען זאָגט נישט ניין, דאָס איז אַן אַנדער גימטריא. עם הכולל, אַזוי הייסט דאָס. אַמאָל האָט מען געפרעגט אַן אברך, אברך, ווי איז דאָס צו זיין פאַרהייראַט? האָט ער זיי געזאָגט, זעט, אישה איז אין גימטריא ייאוש. האָבן זיי אים געזאָגט, פעלט איינס. האָט ער זיי געזאָגט עם הכולל. נו, אויף יעדן פאַל, איז דער ענין פון עם הכולל איז אַ זייער אינטערעסאַנטע זאַך, וואָס דער תרומת הדשן, וואָס איז געווען פון די קדמונים, ברענגט אַ ראיה, הערסטו? אַ ראיה פון מדרשי חז"ל צום דאָזיקן באַגריף פון עם הכולל. עס איז דאָ אַ קבלה'דיקער הסבר, אָבער מיר האָבן דעם ניט געזען לכאורה מקורות. האָט ער געפונען אַ מקור. וואָס איז דער מקור? דער מקור איז פון אונדז. ונושנתם, די דרשה וואָס איך האָב יעצט דערמאָנט. וואָס האָט דער קדוש ברוך הוא געטאָן? דער קדוש ברוך הוא האָט געוואָלט אָפּשטופּן צום מאַקסימום, צום מאַקסימום אָפּשטופּן די צרה אויף כלל ישראל, אָבער פון דער אַנדער זייט, אויב איך וועל דאָס צו פיל אָפּשטופּן, ביזן דעדליין, 852, איז אוי ואבוי, וועט זיין אַ כליה. וואָס האָט דער קדוש ברוך הוא געטאָן? דער קדוש ברוך הוא האָט געזאָגט, איך וועל אָפּשטופּן צום מעגלעכן מאַקסימום, און פון דער אַנדער זייט אַז עס זאָל נישט זיין אַ כליה. וואָס איז דער מעגלעכער מאַקסימום און עס זאָל נישט זיין אַ כליה? אויב די כליה איז 852, האָט דער קדוש ברוך הוא געדאַרפט מאַכן 851. ווייל אָט, איין יאָר פאַר דער כליה. און דעמאָלט, פון איין זייט זענען מיר געזעסן דעם מאַקסימום צייט אין לאַנד, פון דער אַנדער זייט זענען מיר נישט אָנגעקומען צו 852. וואָס לערנסטו פון דאַנען? אַז 851 איז 852. עם הכולל, קומט אַרויס די זעלבע זאַך, דאָס איז די גימטריא ונושנתם. דעריבער, כדי דאָס זאָל נישט זיין די גימטריא ונושנתם, מוז זיין 850. דאָס איז דער מאַקסימום וואָס מען קען אָפּשטופּן די גזירה. שטופּ עס אָפּ צו 851, ביסטו אָנגעקומען צו 852 ווייל 851 עם הכולל איז 852. פלא פלאים, אַ וואונדערלעכע ראיה זייער, כדי צו זען ביז וואַנעט דער קדוש ברוך הוא איז חס און מרחם אויף אונדז און אויף וויפל דלא רמיזא באורייתא.
ויהי דבר השם אליי שנית לאמור, וואָס זעסטו? און ער זאָגט סיר נפוח אני רואה ופניו מפני צפונה. אַ נאָך אַ דבר נבואה, שנית לאמור, אַז דער השם פרעגט אים וואָס זעסטו? זאָגט ער אים סיר נפוח אני רואה. תרגום יונתן זאָגט מלך דרתח כדוד אנא חזה. איך זע אַ מלך וואָס קאָכט, די כוונה ער קומט אין כעס און זעם, אַזוי ווי אַ קאָכנדיקער טאָפּ. ותקוף משרייתיה דמדברן ואתיין מאפי צפונא. די כוונה און זיינע חילות וואָס קומען פון צפון־זייט. סיר נפוח, איז מסביר דער רד"ק, נפוח איז די באַשרייבונג פונעם טאָפּ. און וואָס איז די כוונה נפוח? דאָס איז קאָכנדיק. און פאַרוואָס רופן מיר אים נפוח? ווייל ווען ער קאָכט הייבט ער אַרויף הבל. דעריבער הייסט דאָס נפוח. אַזוי ווי אַ מענטש וואָס בלאָזט אין פייער, וואָס ער ברענגט אַרויס הבל פון זיין מויל אין דער שעה פון בלאָזן, דאָס הייסט נופח. אויך דער טאָפּ בלאָזט און ברענגט אַרויס, וואָס גייט דאָך אַרויס פון טאָפּ אויב נישט פּאַרע? און דאָס איז ווי אַ מענטש גייט יעצט אַרויס אין אַ קאַלטן אָרט, וואָס גייט אים אַרויס פונעם מויל? פונעם מויל גייט אים אַרויס אַ מין פּאַרע. דעריבער הייסט דאָס סיר נפוח, אַ טאָפּ וואָס הייבט אַרויף קאָכעכצן. ופניו מפני צפונה, וואָס איז פניו מפני צפונה? עס איז דאָ אין דעם עטלעכע ביאורים. פניו, לויט דעם ביאור פונעם רד"ק, איז די כוונה די זייט פונעם טאָפּ פון וואַנעט מען גיסט, הייסט פניו. עס איז געווען ביים טאָפּ, אגב, ווען מען האָט געוואָלט גיסן, אַן אָרט וואָס האָט אַ ביסל אַרויסגעשטעקט ווי אַ מין טרעכטער, און די דאָזיקע זייט הייסט פני הסיר. פניו מפני צפונה מיינט די זייט פון וואַנעט דאָס וועט זיך אויסגיסן, דאָס איז די צפון־זייט. רש"י איז מסביר, פניו מיינט זיינע קאָכעכצן. די זייט פון זיינע קאָכעכצן איז צו דער צפון־זייט. דאַקעגן ברענגט דער רד"ק אַ ביאור אין נאָמען פון זיין פאָטער, אַז פניו מיינט די הרפּה אויף וועלכער מען שטעלט דעם טאָפּ. אָדער דער פּתח פון דער הרפּה וואו מען האָט אַריינגעלייגט קוילן, וואָס ער וויל זאָגן אַז די זייט פונעם פייער וועט זיין פון צפון־זייט. דאָס הייסט דער טאָפּ געפינט זיך אויף דעם פייער און דאָס פייער פון וואַנעט האָבן זיי געצילט? די ריכטונג פונעם פייער איז פון צפון.
און דער מלבי"ם איז טאַקע מסביר אַז דאָ זענען די דברי הנביא אָנגעאָרדנט אין דריי רייד. ערשטע זאַך האָט דער קדוש ברוך הוא אים באַשטימט צו דער שליחות, אים אָנגעזאָגט די מהות פון דער שליחות לנטוש ולנתוץ. און נאָך דעם באַשטימט דער קדוש ברוך הוא אים נאָך צוויי רייד. איין דיבור אים צו זאָגן די צייט פונעם מקיים זיין די נבואה. דאָס האָבן מיר געזען פריער, שוקד אני על דברי, אָט־אָט, עס וועט זיין באַלד, עס וועט זיין גיך. דער צווייטער דיבור איז באַשטימט אים צו זאָגן דעם אָרט פון וואַנעט די פּורענות וועט קומען. נאָך דעם וואָס דער רוחניות'דיקער דיבור, זאָגט דער מלבי"ם, איז נישט פאַרבונדן נישט צו צייט און נישט צו אָרט, וואָס דאָס זענען נאָר גשמיות'דיקע ערדישע זאַכן, ביי רוחניות'דיקע זאַכן איז נישט שייך צייט און אָרט, אַזוי ווי מיר זעען אַז דער קדוש ברוך הוא איז איבער דער צייט און איבערן אָרט, איז זאָגט דער מלבי"ם, דער דאָזיקער סיר נפוח קומט ווי אַ משל כדי צו פאַרגשמ'ן די רוחניות'דיקע זאַך, אַז די רוחניות'דיקע זאַך האָט נישט קיין צייט און אָרט, דאַרף מען אַ משל כדי עס צו פאַרגשמ'ן כדי עס צו פאַרשטיין. מיר זעען אַז אין יחזקאל ווערט ירושלים פאַרגליכן צו אַ טאָפּ און כלל ישראל ווערן פאַרגליכן צו פלייש. אַזוי ווי דאָס פלייש אין דעם טאָפּ, וואָס עס דרייט זיך דאָרטן אינעם טאָפּ, איז דאָס אַ משל אויף כלל ישראל אינעווייניק אין ירושלים, אַז ירושלים וועט זיין ווי קאָכנדיק, אַזוי ווי אַ טאָפּ וואָס געפינט זיך אויף דעם פייער, און דאָס פאָלק דאָרטן כביכול חלילה ווי דורכגייענדיק אַ פּראָצעס פון קאָכן. זאָגט דער מלבי"ם, דער טאָפּ פון זיך אַליין איז באַשטימט צו היטן וואָס עס איז אינעווייניק אַז עס זאָל נישט פאַרברענט ווערן. אויב איך לייג אַ שטיק פלייש אויפן פייער ווערט עס פאַרברענט. לייג איך עס אינעווייניק אין אַ טאָפּ, הערשט נישט דאָס פייער אויף אים. אַזוי אויך זענען די שטאָט און דער מבצר באַשטימט צו היטן דאָס פאָלק אַז מען זאָל אים נישט אָנגרייפן. איז מיר האָבן געהאַט חומות, לאָמיר זאָגן, אַרום ירושלים, דאָס איז מעין דער טאָפּ אַז אינעווייניק איז דאָס פלייש. אַזוי אויך זענען די חומות וואָס באַשיצן אונדז אַרום. איז ער פאַרגלייכט יעצט ירושלים צו אַ סיר נפוח און אַ טאָפּ וואָס הייבט אַרויף קאָכעכצן. איז ערשטע זאַך זאָגט ער דיר, ווען דער טאָפּ וועט זיין אויפן פייער, וועט די מדורה זיך אַזוי פאַרמערן און דער טאָפּ איז נישט צוגעדעקט פון אויבן, און דאָס ווייזט אַז כביכול וועט דאָ זיין אַ פייער מער פון דער קיבולת פונעם טאָפּ. דער טאָפּ האָט אַ מעגלעכקייט צו אויפנעמען פייער ביז אַ געוויסן מדרגה, אויב נישט קען ער אַליין פאַרברענט ווערן מיט אַלץ וואָס אין אים. איז זאָגט ער דיר דאָ, ער וועט נישט זיין צוגעדעקט, ער וועט נישט האָבן קיין הגנה, קיין אויבערשטע דעקונג, און דאָס פייער וועט זיין הויך. און צווייטע זאַך זאָגט ער דיר, דער טאָפּ כביכול וועט נישט העלפן און נישט באַשיצן וואָס עס געפינט זיך אין אים. און דאָס קומט אויסצודריקן דעם ענין הסר מסוכתו והיה לבער, פרוץ גדרו והיה למרמס. דער קדוש ברוך הוא איז ווי אַ דעקל אויפן טאָפּ. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, דו האָסט דעם טאָפּ, די חומות פון ירושלים, אָבער אויב איך בין נישט דאָ ווי אַ דעקל, וועט דער דאָזיקער טאָפּ דיך נישט באַשיצן. ער וועט דיר גאָרנישט העלפן. איז דער קדוש ברוך הוא הסר מסוכתו והיה לבער. מסוכתו מיינט וואָס דעקט איבער זיי. דער קדוש ברוך הוא כביכול נעמט אָפּ די דעקונג און דעמאָלט דורך דעם והיה לבער, וועט דאָס פייער הערשן און פאַרברענען דאָ דאָס פאָלק וואָס זיצט אין ירושלים.
אויפן דרך פונעם סיר נפוח זאָגט דער מלבי"ם, אַז פון דער זעלבער זייט וואו דאָס פייער הערשט דער עיקר, הייבן זיך אַרויף זיינע קאָכעכצן. דו קענסט זען, ווען דו לייגסט אַ טאָפּ אויף דער פּליטה, איז דאָרטן איז דאָס מער מצוי ווייל נישט די גאַנצע פּליטה איז איין גוף חימום, עס זענען דאָרטן גופי חימום אין צוויי אָדער אין איין אָרט, לויטן גרייס. דו קענסט זען אַז אויף אַ געוויסער זייט הייבן זיך דאָרטן אַרויף קאָכעכצן. נישט אין די גאַנצער טאָפּ קאָכט. פון וועלכער זייט קאָכט ער מער? באַלבערט מער? פון דער זייט פונעם פייער וואו דאָס פייער ברענט מער, דעמאָלט הייבן זיך אַרויף די קאָכעכצן. די דאָזיקע קאָכעכצן, גיט אַכט ווען אַ טאָפּ קאָכט, וואָס דוכט זיך טאַקע? אַז די מים פּרובירן צו אַנטלויפן. די מים שפּרינגען און ווילן אַנטלויפן אַרויס. אויב עס זענען זאַכן ווי מילך און דומה, איז זיי אַנטלויפן ממש, נישט נאָר פּרובירן צו אַנטלויפן. אָבער ביי מים זעט מען אַז זיי שפּרינגען די גאַנצע צייט און פאַרלאַנגען צו קאָכן. און אין דער זעלבער זייט וואו דאָס פייער הערשט מיט שטאַרקייט, אַנטלויפן די מים פון דאָרטן צו דער אַנטקעגנדיקער זייט. אַזוי אויך מפני צפונה, תיפתח הרעה, די כוונה פון דאָרטן וועט זיין דאָס פייער. דער עיקר פון די קאָכעכצן פונעם טאָפּ וועט זיין פון צפון־זייט. און ווער איז פון צפון־זייט? פון צפון־זייט איז די כוונה צו די גויים וואָס זענען געקומען פון דער זייט פון בבל, ווייל בבל איז צום צפון פון ארץ ישראל. פון דאָרטן וועט קומען דאָס פייער, און מיר האָבן געזאָגט, ווען דאָס פייער קומט אָן וואָס טוט זיך מיט די מים? זיי אַנטלויפן צו דער אַנדער זייט. דאָס פאָלק וואָס זיצט אין ירושלים, זיי וועלן זיך אויסליידיקן, זיי וועלן וועלן אַנטלויפן צו דער אַנדער זייט. און מיט אַלעם דעם וועט עס זיי נישט העלפן, ווייל די כשדים וועלן זיי אָנכאַפּן און צום סוף וועלן זיי זיי פאַרשיקן אין גלות קיין בבל. אַזוי אַז די הגנה פון די דעקונג פון דער זייט פונעם טאָפּ, וואָס דאָס זענען טאַקע די חומות פון ירושלים, וועט אייך נישט העלפן, נאָר איר וועט זיין ווי פלייש אין דעם טאָפּ, וואָס צום סוף וועט דאָס פלייש געשעדיקט און פאַרברענט ווערן דורך דעם ריבוי פון פייער.
ויאמר השם אליי מצפון תיפתח הרעה על כל יושבי הארץ. מצפון תיפתח הרעה, בבל, ווי מיר האָבן געזאָגט, איז צום צפון פון ארץ ישראל. און וואָס איז תיפתח? דער רד"ק איז מסביר אַז דאָס איז מלשון התרה. אַזוי ווי ויפתח את הגמלים, וואָס די כוונה איז ער האָט אויפגעבונדן זייערע בינדונגען. וואָס ביז יעצט, זאָגט דער קדוש ברוך הוא, איז געווען געבונדן, איז די רעה געווען ווי געבונדן דאָרטן, איך האָב עס ווי געבונדן און נישט געלאָזט אַרויסגיין, וויסן זאָלסטו אַז מצפון תיפתח הרעה, זי וועט יעצט זיין אַנטבונדן, דער היפּוך פון געבונדן, צו קומען אויף כלל ישראל.
כי הנני קורא לכל משפחות ממלכות צפונה נאום השם. ובאו ונתנו איש כסאו פתח שערי ירושלים ועל כל חומותיה סביב ועל כל ערי יהודה. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, איך רוף אַלע משפחות פון די מלוכות פון צפון. די משפחות מיינט דאָס פאָלק. די ממלכות, מיר וועלן רעדן וועגן די מלכים, וועגן די ראשי הממלכה, זיי הייסן ממלכות, דאָס זענען די מלכי בבל. דער גרויסער מלך צווישן זיי איז נבוכדנצר. וואָס איז די ממלכות? דאָס איז נרגל און שר אצר און רב מג, אַלע שרים פון בבל הייסן ממלכות. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, כביכול איך האָב אַ משפט מיט כלל ישראל וואָס האָבן געזינדיקט קעגן מיר, און איך רוף אַלע משפחות פון די מלוכות פון צפון, וואָס זיי זאָלן זיין ווי שופטים צווישן מיר און דעם פאָלק. זיי וועלן קומען און שטעלן איש כסאו פתח שערי ירושלים. וואָס איז איש כסאו? אַ כסא מיינט אַ משפט. אַ מלך זיצט אויף אַ כסא דין. אַ כסא מיינט אַ משפט. איז זיי וועלן קומען זיצן, זיי וועלן שטעלן איש כסאו פתח שערי ירושלים. אויך דער שער העיר מיינט אַן אָרט פון משפט. ווייל אין שער העיר זענען געזעסן די שופטים. נתנו איש כסאו פתח שערי ירושלים, זיי וועלן דאָרטן זיצן אין טויער כדי צו הערן די טענות פון די בעלי דין. און זיי וועלן זיצן אויף פתח שערי ירושלים, זיי וועלן אויך זיצן אויף אַלע אירע חומות, און זיי וועלן אויך זיצן אין אַלע ערי יהודה. כביכול וועלן זיי זיך צעטיילן צו עטלעכע בתי דינים, סנהדרי גדולה, סנהדרי קטנה, להבדיל אלפי הבדלות. כביכול איז דאָרטן עטלעכע ערטער פון משפט.
זאָגט דער מלבי"ם, גיב אַכט, די כובשים ווען זיי הייבן אָן צו כובש זיין, הייבן זיי געוויינטלעך אָן פון די ערי הפרזות, גייען זיי און שרייטן פאָראויס צו די חומות, און נאָך דעם שוין ממש קעגן פתח השער. דאָס הייסט דער כיבוש איז פּאַמעלעך. אָבער דאָ גיב אַכט, נתנו איש כסאו פתח שערי ירושלים. דאָס הייסט זיי קומען ווי די אדונים פונעם לאַנד. ער קומט זיך דאָ צו זעצן ווי אַ מלך וואָס זיצט אויף זיין ממלכה. פתח שערי הארץ און דעמאָלט פון דאָרטן אויף אַלע אירע חומות און אויף אַלע ערי יהודה. פּונקט פאַרקערט. תמיד הייבט זיך דאָס אָן פון די שטעט, נאָך דעם חומות, נאָך דעם דער טויער. דאָ ניין, זיי וועלן אָנהייבן פונעם טויער, נאָך דעם די חומות, נאָך דעם די שטעט. דיר צו לערנען אַז זיי וועלן נישט קומען אַהער ווי איינער וואָס קומט צו מלחמה האַלטן, נאָר זיי וועלן דאָ קומען ווי אדונים, ווי שליטים. דאָס איז אַ טייל פון דער שוועריגקייט פון דעם שעבוד פון דער צרה וואָס דאַרף קומען, און אַ חוץ דעם וואָס אונדזערע שונאים זענען פלילים, וועלן זיי זיין אונדזערע שופטים, זיי וועלן כביכול אונדז דן זיין אויף וואָס מיר האָבן ווידערשפעניקט דעם פּי השם, וואָס דאָס איז נאָך אַ שווערע זאַך פאַר זיך.
ודיברתי משפטיי אותם על כל רעתם אשר עזבוני. ויקטרו לאלוהים אחרים וישתחוו למעשה ידיהם. ודיברתי משפטיי אותם, רש"י זאָגט, איך וועל זיך מיט זיי טענה'ן, מיט יהודה, מיט ירושלים. אַ ריב און וויכוח. ודיברתי משפטיי עימם, איז מסביר דער רד"ק, די כוונה איז נישט אַ דיבור ממש, נאָר דאָס עצם ברענגען די מלכים אויף זיי, דאָס ברענגען די פּורענות איז דער דיבור. ווען דער קדוש ברוך הוא ברענגט די מלכים אויף זיי, איז דאָס אַן אופן ווי דער קדוש ברוך הוא איז מוכיח כלל ישראל, מען דאַרף נישט אַז ער זאָל מיט זיי רעדן פּנים אל פּנים. ווער וועט זיין דער שופט? זאָגט דער מלבי"ם, דיברתי משפטיי איתם, און דער שופט וועט זיין די גויים כביכול. די אומות וואָס זיי וועלן זיין די וואָס וועלן זיך פרעגן פון זיי. דער השם כביכול וועט אָנאָרדענען זיין משפט און זיינע טענות פאַר די דאָזיקע שופטים על כל רעתם, צו פאָדערן דין פון זיי אויף וואָס זיי עזבוני. און זייער חטא איז אַ דרייפאַכער. ערשטנס, עזבוני. צווייטע זאַך, אויב איר וואָלט מיך פאַרלאָזט, וואָלט מען אויף אייך געקענט מלמד זכות זיין, מיין עבודה איז אייך שווער. איז דעריבער האָט איר מיך פאַרלאָזט, האָט איר אויסגעקליבן צו זיין פריי. זאָגט דער קדוש ברוך הוא, אָבער זיי זענען געגאַנגען קטר'ן צו אלוהים אחרים, וואָס זייער עבודה איז שווערער. דאָס הייסט עס איז דאָ נישט קיין בקשת החופש, ווייל אויב עס איז בקשת החופש, פאַרוואָס ביסטו געגאַנגען עובד זיין אַן אַנדער עבודה זרה? און אויב זיי וואָלטן פאַרביטן זייער כבוד כדי צו באַקומען אַ געוויסן תועלת, נו, דעמאָלט וואָלט איך נאָך געזאָגט, יענער אלוה האָט דיר צוגעזאָגט וואָס איך זאָג נישט צו. אָבער זיי האָבן דאָך זיך געבוקט למעשה ידיהם. האָט מעשה ידיך אַ ממשות? עפּעס וואָס דו האָסט יעצט אויסגעשניצט, קענסטו פון אים באַקומען אַ תועלת? איז עס איז דאָ אַ חטא אויף אַ פשע וואָס דו ביסט נאָך געגאַנגען און האָסט דיר געבויט אַן אלוה וואָס דו ווייסט אַז אין אים איז נישטאָ קיין ממשות, און וואָס האָסטו געטראַכט צו באַקומען פון אים עפּעס וואָס דו וועסט נישט באַקומען פון מיר?
ואתה תאזור מותניך וקמת ודיברת אליהם את כל אשר אנוכי אצווך. אל תחת מפניהם פן אחיתך לפניהם. ואתה תאזור מותניך, תאזור מותניך איז לשון פון זירוז, ווי אַ איש חיל, גיי מיט זריזות. אַזוי ווי עס שטייט ביי אליהו וישנס מותניו. פן אחיתך, ער וואָרנט אים, היט זיך, אל תחת מפניהם. ווייל אויב דו וועסט זיך שרעקן פאַר זיי, די כוונה אויב דו וועסט מורא האָבן צו זאָגן זיי די זאַכן וואָס דאַרפן געזאָגט ווערן אָן קיין באַשמירונג, וועסטו זיך שרעקן פאַר זיי, וועל איך דיך אַראָפּפאַלן פאַר זיי, אחיתך לפניהם. דאָס הייסט, וואָס מער דו וועסט אַנטפּלעקן גבורה און עוצמה, אַזוי אויך וועט די הגנה דיינע פון דעם השם זיין גרעסער. און דער מלבי"ם איז מסביר, אַז נאָך פאַר איך וועל אַוועקזעצן די דאָזיקע אכזריות'דיקע שופטים, זאָגט דער קדוש ברוך הוא צו ירמיהו, איך וויל וואָרנען כלל ישראל דורך דיר. דו וועסט גיין צו כלל ישראל און זיי וואָרנען פאַר איך פאַל זיי אַראָפּ פאַר די דאָזיקע נוראדיקע שופטים, פאַר די יושבי צפון, פאַר בבל און די כשדים. און דאָס איז אַזוי ווי מען איז מקובל צו וואָרנען אַ בעל דין דורך אַ שליח בית דין. דעריבער תאזור מותניך, וואַרט נישט אַז זיי זאָלן קומען צו דיר, נאָר דו וועסט גיין צו זיי, גיי צו כלל ישראל און זיי מוכיח זיין. וקמת, שטיי אויף דו, ודיברת אליהם, גיי און רעד את כל אשר אנוכי מצווך, מצווך, אָן אַראָפּצולאָזן קיין זאַך פון אַלע מיינע ציוויים. און ער זאָגט אים אל תחת מפניהם, די כוונה זיי חנפ'ן. דער פּירוש, אַמאָל ווען עס איז דאָ עמעצער וואָס מיר איז נישט אָנגענעם פון אים, איז איך חנפ'ה אים, איך זאָג אים ווערטער פון שבח וואָס אין זיי איז נישטאָ קיין אמת און נישטאָ קיין ממשות, און דאָס איז נאָר מיטן ציל צו געפינען חן אין זיינע אויגן. וואָרנט אים דער קדוש ברוך הוא, היט זיך אַז דו זאָלסט זיי נישט חנפ'ן, ווייל אויב דו וועסט אַזוי טאָן, אחיתך לפניהם. איך וועל דיך אַראָפּפאַלן פאַר זיי, און דעריבער דאַרפסטו האָבן אַ דרייסטן פּנים קעגן זיי. דער מלבי"ם שטייט דאָ אויף דעם דיוק הלשון, את כל אשר אנוכי אצווך. אצווך איז וואָס איך צַוה. אנוכי איז איך. פאַרוואָס דאַרף מען זאָגן אנוכי אצווך? דאָס איז אַן איבעריקע דאָפּלונג. טו את כל אשר אצווך. ווער איז אצווך אויב נישט אנוכי? זאָגט אויף דעם דער מלבי"ם, אַז ווען עס קומט אנוכי מיט אצווך, דאָס הייסט וואָס איך צַוה דיר, אָבער אַליין בלויז. עס קען זיין אנוכי אצווך למשל דורך אַ נביא אין מיין נאָמען. דו וועסט אויך זאָגן אַז דאָס איז אצווך. דו וועסט אויך זאָגן אַז דאָס קומט פון מיר. אויף דעם זאָגט ער אים ניין, ער זאָגט אים אנוכי אצווך, דאָס הייסט איך צַוה דיר צו הערן נאָר לויט וואָס עס גייט אַרויס פון מיין מויל. דאָס הייסט דו וועסט נישט איבערגעבן קיין נבואה וואָס קומט פון אַן אַנדער כח. דו וועסט נישט איבערגעבן קיין נבואה וואָס עמעצער וועט דיר זאָגן איבערצוגעבן, אַפילו עס וועט קומען פון דעם השם. די כוונה פונעם מלך, פון די חכמי העדה, פון אַזעלכע וואָס האָבן אַ קשר מיט רבונו של עולם. זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא צו ירמיהו, דו הוראות און ציוויים באַקומסטו נאָר פון אנוכי אצווך. נישט אצווך אַליין און דעמאָלט קען עס זיין דורך אַן אַנדער כח פון דעם השם, נאָר ניין, נאָר דירעקט פון קודשא בריך הוא.
ואני הנה נתתיך היום לעיר מבצר ולעמוד ברזל ולחומות נחושת על כל הארץ, למלכי יהודה לשריה לכוהניה ולעם הארץ. זאָגט ער אים, זאָג נישט אַז זיי וועלן נישט אַכט געבן אויף דיר צו קומען קעגן דיר, זיי וועלן אפשר איגנאָרירן, אפשר וועלן דיינע רייד נישט משפיע זיין. זאָגט ער, איך האָב דיך היינט געגעבן, דו וועסט זיין אין זייערע אויגן ווי אַ עיר מבצר. און נאָך דעם ווי אַ עמוד ברזל. און נאָך דעם ווי חומות נחושת. ביז זיי וועלן זיך מיט דיר מלחמה האַלטן אין אַ זייער שווערער מלחמה, אַזוי ווי מען מלחמה האַלט כדי צו כובש זיין אַ עיר מבצר. אין פּשוט'ע ווערטער, איגנאָרירן דיך וועלן זיי נישט. זיי וועלן פּרובירן אויף יעדן דרך צו מלחמה האַלטן קעגן דיר. און אַזוי אויך וועסטו זיין אין די אויגן פון גאַנצן לאַנד, אויך פאַר די מלכי יהודה, נישט נאָר פאַר די מלכי יהודה וואָס פון זייער גאווה שנאה'ן זיי נאַטירלעך מוסר, ובפרט אַז אַזאַ מוסר, וואָס איז דאָך זיין רעיון? צו זאָגן אַז עס וועט קומען אַ מלך און וועט כובש זיין אונדזער מלך. עס וועט קומען אַ מלך און וועט אין גלות פאַרשיקן אונדזער מלך. וועלכער מלך האָט ליב צו הערן אַזאַ זאַך? כביכול זאָגט מען אים, דו ביסט דאָ נאָך אַ ווייל, דו ביסט אַרויסגעטריבן פון דאַנען. דאָס איז טאַקע מעין אַ מרידה במלכות. דער מלך וועט זיכער נישט וועלן דאָס הערן. ער זאָגט אים נישט נאָר ער, נאָר אויך זיינע שרים און אויך זיינע כוהנים, וואָס זיי זענען טאַקע די וואָס דאַרפן מורה זיין דעה דעם פאָלק, זיי זענען די וואָס דאַרפן זיי גלייכן לויטן דרך התורה. און אויך צום גאַנצן עם הארץ, אַלע וועלן מלחמה האַלטן מיט דיר און זיך אַנטקעגנשטעלן צו דיינע רייד.
אָבער דער השם זאָגט אים צו, ונלחמו אליך ולא יוכלו לך, כי איתך אני נאום השם להצילך. זיי וועלן מלחמה האַלטן קעגן דיר און זיי וועלן דיר נישט קענען. זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא פאַרוואָס? ווייל איך בין מיט דיר צו דיך ראַטעווען, כדי זיי זאָלן דיך נישט אומברענגען. און מיר האָבן שוין דערמאָנט, נישט אומברענגען, אָבער נישט אַז זיי וועלן נישט שאַטן. דאָס האָט ער נישט קיין הבטחה. עס קען זיין אַז זיי וועלן שאַטן און זיי וועלן פּרובירן צו שאַטן ווי מיר וועלן זען ווייטער. אָבער אומצוברענגען, וועלן זיי דיך נישט אומברענגען. זאָגט דער מלבי"ם אַז טאַקע דאָ זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא, וויסן זאָלסטו, דו וועסט נישט האָבן קיין שום עוזר. ווייל אַמאָל אויב איך בין קעגן, לאָמיר זאָגן, דעם אויבערשטן מעמד, איז דער נידעריקער מעמד העלפט מיר. אויב איך בין קעגן דעם מעמד הביניים, איז אפשר וועלן דער אויבערשטער עשירון און דער נידעריקער מעמד מיר העלפן. און אַזוי ווייטער אויף דעם דרך. אָבער דאָ זאָגט ער אים, וויסן זאָלסטו, פון קיין מעמד וועסטו נישט האָבן קיין סיוע. און דאָס איז וואָס ער האָט פריער אויסגערעכנט, מלכי יהודה, שריה, כוהניה און אויך עם הארץ. אויך דער מעמד הביניים און אויך דער נידעריקער עשירון. פאַרוואַרט נישט אַז דו וועסט האָבן אַ הצלה. נו, אויב איך וועל נישט האָבן קיין הצלה, איז רבונו של עולם ווי שיקסטו מיך זיך צו הרג'ענען? ונלחמו אליך ולא יוכלו לך כי איתך אני נאום השם להצילך. הגם וואָס איך האָב דיר געזאָגט אַז אַלע וועלן זיך דיר אַנטקעגנשטעלן, זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא, אָבער פאַרגעס נישט אַז איך בין מיט דיר. און ווען איך בין מיט דיר, האָסטו נישט קיין מורא צו האָבן פון קיינעם. און דער מלבי"ם איז מסביר אַז דער אויסדרוק נלחם קען זיך פאַרבינדן מיט אַ ב', נלחם בו, נלחם עמו, נלחם איתו אָדער נלחם עליו. און דער מלבי"ם, פאַר יעדן איינעם און איינעם פון זיי האָט ער אַן הסבר פאַר זיך, און מיר וועלן נישט אַריינגיין אין דעם יעצט, אויך ער איז דאָ נישט מסביר אַלע חילוקים צווישן זיי. נאָר דאָ איז ער מסביר וואָס איז דאָס ווען עס שטייט נלחם אל. עס שטייט נישט נלחמו עמך אָדער בך אָדער איתך, נאָר אליך. וואָס איז דער פּירוש נלחמו אליך? נלחמו אליך מיינט, ער קומט נישט פאַנאַנד. ער קומט כדי צו פּרובירן דיך אַרומצורינגלען פון אַלערליי זייטן, מיט תחבולות. דאָס איז דאָס נלחמו אליך, ער האַלט נישט מלחמה מיט דיר אין אַ דירעקטן אופן, נאָר אליך, ער וועט קומען און מאַכן אַלערליי תחבולות פון דער זייט כדי דיך צו מכשיל זיין. און צום סוף זאָגט דער קדוש ברוך הוא, האָסט נישט וואָס צו זאָרגן, הגם אַז אַלע זענען קעגן דיר, איך בין מיט דיר. עס ווערט דערציילט וועגן אַ געוויסן רב, מיר דוכט זיך אַז דאָס איז געווען דער רב כהנמן, וואָס איז געווען אַ רב אין אַ שטעטל אין אייראָפּע, און ער איז געקומען פאַרן חפץ חיים און האָט אים געזאָגט אַז ער טראַכט שוין צו אויפהייבן די הענט. זאָגט ער אים, איך ווייס נישט וואָס צו טאָן קעגן די משכילים אין זיין שטאָט. זיי כובש'ן שטח נאָך שטח און נעמען איבער די קהילה און די געביידעס און די מוסדות החינוך, און ער ווייסט שוין נישט וואָס צו טאָן. זאָגט אים דער חפץ חיים, וואָס איז די פראַגע? ווען עס זענען דאָ צוויי צדדים, גייט מען נאָך דעם געווינענדיקן צד. נאָך דעם שטאַרקן צד. איז ער זאָגט, אַ רגע אַזוי, איך דערשרעק זיך. וואָס הייסט דאָס? איז וואָס זאָגט מיר דער רב, צו גיין מיט זיי? זאָגט אים דער חפץ חיים, האָסט נישט געהערט. איך זאָג דיר דעם געווינענדיקן צד. דו וועסט מאַכן אַ חשבון ווער וועט געווינען צום סוף. די דאָזיקע משכילים אָדער דער צד וואָס איז אַנטקעגן, וואָס דאָס איז רבונו של עולם, ווייל מען האַלט דאָך מלחמה קעגן רבונו של עולם. ווער דו טראַכטסט אַז וועט געווינען צום סוף, גיי מיט אים. דאָס איז וואָס דער קדוש ברוך הוא זאָגט אים דאָ. נלחמו אליך אַלע, אָבער זאָרג נישט, איתך אני נאום השם להצילך. עס קען זיין אַלע מיט זיי, אָבער עס איז דיר גענוג אַז נאָר דער השם איז מיט דיר, דאָס איז גענוג, מען דאַרף נישט מער פון דעם. אויב נאָר דער השם איז מיט דיר, איז וועלן אַלע זיין קעגן דיר, אָבער וואָס האָב איך מורא אויב דער השם איז מיט מיר? ווען דער קדוש ברוך הוא איז מיט מיר, לא אירא רע כי אתה עמדי. איז דעריבער זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא אני נאום השם להצילך.