כי כה אמר ה' בורא השמים הוא האלוהים יוצר הארץ ועושה הוא כוננה לא תוהו בראה לשבת יצרה אני ה' ואין עוד.
כי כה אמר ה' בורא השמים הוא האלוהים. דער רד"ק ערקלערט אז וויבאלד מיר האבן געזען אויבן אז ער רעדט וועגן געצן וואס וועלן נישט העלפן און נישט ראטעווען און קיין תשועה איז נישטא אין זיי. זאגט ער, וויס דיר, דער אויבערשטער וואס באשאפט די הימלען איז דער אלוקים. דער אויבערשטער האט אלץ באשאפן, ער איז דער ריכטער, ער איז דער פירער, און נישט די גלגלים און די שטערן. און אפילו עס דוכט זיך דיר אז זיי פירן דא אין דער נידעריקער אונטערשטער וועלט, זאגט דער אויבערשטער, איך געפין זיך איבער אלץ. בורא השמים הוא האלוהים. און ער איז דער וואס יוצר את הארץ ועושה, און הוא כוננה. יוצר הארץ, די ערשטע יצירה. עושה, דאס איז דערנאך. און נישט נאר דאס, נאר הוא כוננה. די כוונה, ער האט זי אוועקגעשטעלט אז די באשעפענישן זאלן זיין אויף איר, זאגט דער רד"ק, אז זיי זאלן זיין פרים ורבים. ווי ער האט זיי געזאגט פרו ורבו. און זאגט דער רד"ק, לייגט אכט, און אויב זיי ווערן ווייניקער איז דאס דורך דעם פשע פון די מענטשן. אויב זאגסטו אבער די וועלט מערט זיך נישט ווי עס דארף צו זיין, איז דאס דורך דעם פשע פון די מענטשן. ווייל זיי האבן א דעת צו פארשטיין דאס גוטע און דאס שלעכטע, און דורכן טאן דאס שלעכטע ווערן זיי ווייניקער. דאס הייסט דו ברענגסט דאס אויף זיך אליין. אדער דורך דעם אין א מלחמה, אדער א מגפה פון דעם אויבערשטן, נאך אמאל איז דאס דורך דיר. יא, אדער דורך דעם וואס זיי, דורך דעם וואס זיי באשעפטיקן זיך נישט מיט פריה ורביה. איז ממילא מאכן זיי זיך אליין ווייניקער. אבער דער אויבערשטער פון זיין זייט האט באשאפן די וועלט אז זי זאל וואקסן און זיך אנטוויקלען און זיך מערן. אני ה' ואין עוד, קלאפט און היילט, טייט און מאכט לעבן, איך אליין.
דער מלבי"ם ערקלערט, ער האט דא דריי ראיות אז מען דארף זיך פארלאזן אויף השם. דריי ראיות וואס מען דארף זיך שטיצן אויפן אויבערשטן, אז דער אויבערשטער, דאס איז א המשך צו וואס מיר האבן פריער געזען, ער איז אל מסתתר. אז ווי מיר האבן דערקלערט אז מסתתר מיינט ער באהאלט זיך פאר דיר אבער ער זעט דיך. ווייל דער מענטש קען אריינקומען אין א טעות אין דעם וואס די פילאסאפן האבן געגלייבט און האבן געזאגט אז דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט אבער עס אינטערעסירט אים שוין נישט זינט דעמאלט. די וועלט איז נישט, דאס איז נישט פאר אים, דאס איז נישט... ווער זענען מיר בכלל אז השם זאל פארנעמען זיין מחשבה מיט די מענטשן. אזוי האבן געגלייבט יענע כופרים. אבער מיר גלייבן אז דער אויבערשטער האלט אן אויג אויף יעדן פרט און פרט און יעדן מעשה און מעשה. זאגט דער מלבי"ם, יעצט וועט ער אונדז באווייזן די דאזיקע נקודה, אז דער אויבערשטער האלט אן אויג אויף אלץ וואס עס טוט זיך מיט די מענטשן, און הגם ער באהאלט זיך, איז בהכרח דא א פולע השגחה. די ערשטע ראיה ברענגט ער אונדז פון דער בריאת העולם. אט, זעסט, דער אויבערשטער האט באשאפן די הימלען און די ערד. אין די הימלען האט דער אויבערשטער גארנישט געענדערט. ווי זיי זענען באשאפן געווארן, אזוי זענען זיי אויך געבליבן ביז היינט. בראשית ברא אלוקים את השמים ואת הארץ. וואס איז דאס בריאה, זאגט דער מלבי"ם? בריאה איז ארויסברענגען יש מאין. צו באשאפן א זאך איז חד פעמי, יש מאין. און מיר האבן שוין דערקלערט וואס דער רמב"ן זאגט אז אין ערשטן טאג איז באשאפן געווארן דער ערשטער היולי-חומר, וואס מען רופט אין אונדזער לשון אן אטאם, און פון דעם האט דער אויבערשטער באשאפן אלץ וואס עס איז דא אין דער בריאה דערנאך. דאס האט ער נישט באשאפן נאר וואס מען רופט יצר. ווייל בריאה איז נאר דאס ערשטע מאל, דאס איז נאר ארויסברענגען דעם יש מאין. דאס איז בריאה. יצירה איז ריכטן די זאך. די לשון פונעם מלבי"ם איז דאס תיקון פון דער אנקלעפנדיקער צורה. למשל, איך האב גענומען דעם שטויב וואס איז באשאפן געווארן, איך האב אים גענומען, אויסגעקנאטן עפעס וואס איז ענלעך צו דער צורה פון א כלי. דאס רופט מען שוין יצירה. איך האב צוגעקלעפט א שטיק צו א שטיק, אויסגעפורעמט אין א צורה פון א כלי. עשייה, איך גלעט אים אויס, מאך אים ווערן געמאכט. ועשתה את ציפורניה, וואס איז דער פירוש? און זי האט אויסגעריכט אירע נעגל. וואס טוט זי, מאכן נעגל? וואס הייסט טאן? נאר די כוונה איז תיקון. זי שלייפט און שניידט, דאס איז די כוונה פון טאן. לא עשה את זקנו, די כוונה איז ער האט אויסגעריכט זיין בארד. אזוי אז נאך דעם וואס איך האב שוין די שטיקלעך צוזאמגעקלעפט אין עפעס אן אלגעמיינער צורה פון א כלי, גלעט איך אים יעצט אויס, שאף זיין צורה, און די דאזיקע צורה רופט מען עשייה. ווען איך ענדיק, מאך די לעצטע פיניששן, דאס רופט מען לכונן די זאך. אים אוועקצושטעלן אויף זיין געהעריקן פארעם, וואס מען רופט שוין ראוי צו נוצן. למשל, קען זיין אז איך האב אים אפשר געגעבן א צוג פארב, אדער א צוג גלאז, אדער אויסגעמאלט אויף אים. דאס רופט מען לכונן אים. דאס איז דער לעצטער סוף פונעם כלי. אזוי זאגט ער, אט זעסט, השם באשאפט הימלען. די הימלען, ווי מיר האבן געזאגט, זענען באשאפן געווארן. עס איז אויף זיי נישט אריבער קיין שום ענדערונג, ווי זיי זענען, אזוי זענען זיי באשאפן געווארן פון השם יש מאין. און השם הוא האלוקים. וואס איז דאס האלוקים? אלע די פילע כוחות וואס דו זעסט אין דער טבע, אלץ, דאס אלץ איז פון השם. דו זעסט דערנאך השם מאכט זון און לבנה און שטערן און... השם הוא האלוקים. האלוקים, האבן מיר געזאגט אין לשון רבים. און מיר האבן דערקלערט אז די כוונה איז א געוועלטיקער איבער אלע כוחות. ער האט אויסגעטראכט די גאנצע מציאות, ער האט יוצר געווען די ערד ועשה הוא כוננה. וואס איז דער פירוש? ווי מיר האבן דערקלערט. אין דער ערד, אחוץ דער ערשטער בריאה וואס דאס איז נאמלעך דער עצם שטויב, דערנאך יצר. ער האט זי יוצר געווען אין א צורה, יקוו המים אל מקום אחד ותראה היבשה. דערנאך עשה, ער האט יוצר געווען אויף איר גראז און דשא און בוימער. דערנאך כוננה, דאס איז דער סוף. ער האט דארט אוועקגעשטעלט בעלי חיים און יוצר געווען דעם מענטש אויף דער ערד. דאס איז דער ארט אז עס איז מכונן, די כוונה מיר האבן שוין געענדיקט די מלאכה. וואס זעסטו פון דעם אלעם? דאס איז דער סוף פונעם פסוק. לא תוהו בראה לשבת יצרה. פון דעם אלעם וועסטו קומען צו דער מסקנה אז דער אויבערשטער האט נישט געוואלט אז עס זאל בלייבן אין א בחינה פון תוהו. ווי די ערד איז געווען אין אנהייב פון איר קיום, און די ערד איז געווען תוהו ובוהו. ניין, אויב אזוי וואלט געווען גענוג צו באשאפן. באשאף א ערד און גיי אוועק. פארטיק, זי איז תוהו. די ערד איז יעצט תוהו ובוהו. פארוואס האט מען געדארפט טאן דאס אלץ? יצירה, עשייה און כינון? דאס אלץ לשבת יצרה. דו זעסט פון דא אז דער עיקר ציל זיינער איז געווען אז עס זאל דא זיין א יישוב פון מענטשן. לשבת יצרה. פון דעם זעסטו אז עס איז דא א פולע השגחה אויף אלץ. ווייל דער וואס האלט טאקע אן אויג און טוט יעדע זאך און שטייט אויף אלע פרטים און דקדוקים, דאס הייסט אז ער האט א ציל, ער האט א כוונה, ער האט דאס געטאן מיט א פולער השגחה. פון דעם זאלסטו אויך ארויסציען, אני השם ואין עוד. עס איז נישטא קיין אנדער כוח אין דער בריאה נאר בלויז השם יתברך, אין עוד מלבדו.
אגב, מען לערנט פון דעם דאזיקן פסוק, לא תוהו בראה לשבת יצרה, מען לערנט אז עס איז אויך דא פאר א פרוי א מצווה, א מין מצווה פון פריה ורביה. פאר א מאן איז דא די מצווה פון פריה ורביה. עס איז א מצווה מוליד צו זיין א זון און א טאכטער. לעומת זאת פאר א פרוי איז נישטא די מצווה פון פריה ורביה. א פרוי איז נישט באפוילן אויף דעם. פון איר זייט קען זי אויך נישט חתונה האבן. פונדעסטוועגן, איז נאך אלץ דא אויף איר א מצווה, עס זענען דא וואס זאגן אז דאס איז מדרבנן, עס זענען דא וואס זאגן אז דאס איז אן אסמכתא, עס איז דא אויף איר א מצווה וואס הייסט לא תוהו בראה לשבת יצרה. די פרוי, דהיינו די וועלט איז נישט באשאפן געווארן צו א תוהו, נאר כדי מען זאל זי באזעצן. דאס איז די כוונה פון לשבת יצרה, צו זיצן כדי מען זאל באזעצן די וועלט. און די פרוי, דורך דעם וואס זי גייט און האט חתונה, באזעצט זי בעצם די וועלט. זי ברענגט, צו זי צו א יישוב צו דער וועלט. אזוי אז עס איז נאך אלץ דא אויף דער פרוי א מצווה, כאטש נישט פון צד פון פריה ורביה, נאר פון צד וואס זי העלפט אין עצם דעם באזעצן די וועלט. עס איז אמאל געווען, רחמנא ליצלן, השם זאל אפהיטן, ער האט אויפגעהויבן א האנט אויף זיין ווייב. ער האט געשלאגן זיין ווייב. האט מען אים געברענגט צו בית דין, האט מען אים געפרעגט וואס איז דאס? וואס, ווי טוסטו אזעלכע זאכן? וואספארא חמור מאוד און... האט ער זיי געזאגט, עס שטייט לא תוהו בראה לשבת יצרה. שבת מיט א ב'. א שטעקן, לשבת יצרה. רחמנא ליצלן. גוט.
לא בסתר דברתי במקום ארץ חושך לא אמרתי לזרע יעקב תוהו בקשוני אני ה' דובר צדק מגיד מישרים.
רש"י ערקלערט לא בסתר דברתי, ווען איך האב געגעבן די תורה, האב איך נישט געזאגט אויף תוהו, אויף אומזיסט, לזרע יעקב בקשוני. דאס הייסט כביכול דער אויבערשטער זאגט, איך האב נישט געבעטן פון דיר מיר צו דינען אומזיסט. ווען איך האב געגעבן די תורה האב איך דיך נישט געבעטן מיר צו דינען אומזיסט. נאר איך האב דיר געזאגט דו וועסט באקומען א געוואלדיקן שכר. אני השם דובר צדק. נאך דעם וואס איך האב זיי אנגעהויבן מיט א דבר צדקי זיי צו וויסן צו לאזן זייער שכר, ערשט דערנאך האב איך זיי געגעבן תורה און מצוות. וואו זעסטו דאס? נאך פאר מתן תורה שטייט ועתה אם שמוע תשמעו בקולי וכולי והייתם לי סגולה וממלכת כוהנים וגוי קדוש. אלע הבטחות זענען געקומען פריער. און דערנאך האב איך פון אייך געבעטן צו טאן. דאס הייסט לויט רש"י קומט דער דאזיקער פסוק צו זאגן, איך לייג נישט אויף אייך ארבעטן ווי א מלך וואס לייגט ארבעטן אויף זיינע אונטערטאנען אן א שכר, אן א תביעה פון זיי, נאר נאך פאר איך האב אייך בכלל אויפגעלייגט א מלאכה, האב איך אייך נאך פארגעלייגט און וויסן געלאזט דעם שכר וואס איר וועט אין דער צוקונפט באקומען. אזוי אז דאס איז לא אמרתי לזרע יעקב תוהו בקשוני, איר זאלט מיך זוכן, איר זאלט צו מיר דאווענען, איר זאלט מיך דינען אומזיסט, תוהו. אני השם דובר צדק, מיט צדק האב איך גערעדט נאך פריער, מגיד מישרים, איך האב אייך צוגעזאגט אז אייער שכר וועט אייך קומען מיט יושר.
אליבא דהמלבי"ם איז דער דאזיקער פסוק א המשך פון וואס מיר האבן פריער אנגעהויבן, אז בעצם באווייזט דער אויבערשטער אז הגם איך בין אן אל מסתתר, איז אויף יעדן פאל די גאנצע מציאות באווייזט אז דו דארפסט דינען דעם אויבערשטן און השם הוא האלוקים. און עס איז דא א מציאות וואס עקזיסטירט. די צווייטע ראיה איז פון מתן תורה. ווי באוואוסט, ווער עס איז געווען מיט אונדז ביים ספר הכוזרי ווייסט, אפשר בעזרת השם וועלן מיר טאן, אפשר וועלן מיר צוריקקומען צו אים אפשר נאך רוח חיים, וויבאלד דער רוב ציבור וואס געפינט זיך דא איז דעמאלט נישט געווען. דארט איז איינער פון די יסודות, מען קען זאגן דער יסוד, דער סאמע מוסד פון אונדזער אמונה אינעם השם יתברך, דאס איז דער ענין פון מתן תורה. אז דא האט זיך דער אויבערשטער אנטפלעקט נישט צו איין מענטש, נאר צו פינף מיליאן מענטשן. מיר אלע האבן געזען און נישט קיין פרעמדער, מיר אלע האבן געהערט און נישט קיין אנדערער, אתה הראית לדעת כי השם הוא האלוקים. דאס איז דער יסוד המוסד, די שטארקע באזע וואס וועט זיך נישט וואקלען, וואס קיין דת אין דער וועלט האט נישט. און נישט נאר דאס, די תורה זאגט אויך צו אז קיין דת אין דער וועלט וועט זיך נישט דערוועגן צו טענהן אז זי האט געזען אדער דורכגעלעבט אן ענלעך מחזה. כי שאל נא לימים ראשונים אשר היו לפניך, השמע עם קול אלוהים מדבר מתוך האש כאשר שמעת אתה ויחי? האט דער אויבערשטער געקומען נעמען פאר זיך א פאלק פון צווישן א פאלק במסות באותות ובמופתים ביד חזקה ווי דער אויבערשטער האט אייך ארויסגעפירט פון מצרים פאר דיינע אויגן? אתה הראית לדעת. דער אויבערשטער זאגט דאס האט איר געזען. נישט אנדערע פעלקער, נישט מעשיות וואס מען דערציילט אייך פון פריערדיקע דורות, נאר אן אלוקישע התגלות וואס איז געווען פאר די אויגן פון מיליאנען. און דער רמב"ם זאגט משה רבנו האט מען נישט געגלייבט צוליב די אותות און מופתים וואס ער האט געטאן. ווייל אותות און מופתים קען מען טאן דורך שנעל-שטיק און כישוף. א מענטש קען מאכן כשפים און מאכן אותות און מופתים. מיר האבן נישט קיין פראבלעם צו גלייבן אז די קריסטן דערציילן אז יענער מענטש איז געגאנגען אויפן וואסער. גוט, איז ער געגאנגען אויפן וואסער, נו, איז וואס? ביז היינט זענען דא מענטשן אין הודו וואס טוען אלערליי וואונדער, נו, איז וואס? איז ער דעריבער אן איש האלוקים? וואס איז דא אין דעם? מען קען עס טאן דורך שנעל-שטיק און כישוף. עס זענען דא אלערליי וועגן פון כשפים, און בפרט אז חז"ל זאגן אז יענער מענטש איז געווען אין בית המקדש און האט פון דארט גענומען דעם שם המפורש און מיט זיין כוח האט ער געכישופט און מסית ומדיח געווען. אזוי אז חז"ל אנטפלעקן אונדז אז ער האט געכישופט. מיר האבן נישט קיין פראבלעם צו גלייבן אין כשפים, מיר ווייסן אז עס זענען דא אזעלכע כוחות, מיר ווייסן אז זיי מכחיש זיין די פמליא של מעלה. אבער וועלכע אומה האט דערציילט אז עס איז געווען אן אלוקישע התגלות פאר די אויגן פון מיליאנען? דאס קען מען נישט מכחיש זיין. דער אויבערשטער האט געעפנט הימלען און ערד, דו האסט געהערט דעם קול פון השם רעדט צו דיר מתוך האש ויחי. וועלכע פיראטעכניק קען שאפן א פאלשע פארשטעלונג פון מעמד הר סיני? משה ידבר והאלוקים יעננו בקול. קול השופר הולך וחזק. א וואלקן קומט אראפ אויפן בארג. דאס אלץ איז דאך נישט מעגלעך. און משה לאזט דאס וויסן פאראויס ווען עס וועט זיין און אין וועלכן טאג ווען פונקטלעך די צייטן. און דאס אלץ, כלל ישראל, האט איר געזען און נישט קיין פרעמדער, אייערע אויערן האבן געהערט און נישט קיין אנדערער. דאס איז די סאמע וואונדערלעכע ראיה אויף דער אמת פון דער תורה. און זינט דעמאלט זענען דא נאך וואונדערלעכע ראיות פון נבואות וואס זענען איבערגעגעבן געווארן במשך הדורות, אז עס איז נישטא קיין דת אין דער וועלט וואס דערוועגט זיך צו ברענגען קיין נבואה וואס איז געזאגט געווארן פאראויס און האט זיך מקיים געווען, אזוי אז למעשה איז דאס אלץ א קלארע ראיה אויף דעם וואס השם האלט אן אויג אויף אונדז. אט האסטו נישט קיין גרעסערע השגחה ווי דאס וואס דער אויבערשטער גיט אונדז זיין בוך פון הוראות ווי זיך צו פירן לויט אים.
אה, דאס איז סודות, דאס איז... וואס ווילסטו אזעלכע זאכן אין פרהסיה? נו באמת. אזוי אז דו פארשטייסט אז דאס מוז זיין אין א פינצטערן ארט. אן ארט... אזעלכע זאכן, זאכן פון צניעות, איז אין א פינצטערן ארט. זאגט דער אויבערשטער, במקום ארץ חושך, איך בין נישט געווען אין א פינצטערן ארט. זאגט דער אויבערשטער, ביי אייך איז אלץ אנטפלעקט. נישט די האבן אים אריינגעברענגט אין א הייל, נישט די האבן דאס געטאן אין פינצטערניש, נישטא. זאגט דער אויבערשטער, וואס איך זאג אייך, איז אלץ אנטפלעקט, לא בסתר דיברתי און נישט אין א פינצטערן ארט, נאר אלץ איז געווען אויף אן אנטפלעקטן און קלארן אופן. אט, אזוי ווערט מפרסם אלוקות, נישט ווי מעשיות פון יענע... פון יענע מענטשן. שוין אין זיין צייט האבן מיר גערעדט אז די קריסטנטום האט פון פאראויס באשאפן א מאדעל וואס מען קען נישט באווייזן. כדי קיינער זאל נישט טענהן, באווייז. נו, אזעלכע זאכן ווילסטו אז איך זאל באווייזן? שעם דיך, דאס זענען זאכן פון צניעות, דאס וועל איך באווייזן? דו מוזט פארשטיין אז דאס מוז זיין מיט צניעות. יא? אזוי אז פון פאראויס האבן זיי באשאפן א מאדעל וואס מען וועט זיי נישט קענען מקשה זיין, גיב ראיות. ווי... ווי קען מען בעטן ראיות בכלל אויף אזא זאך?
לאמיר ווייטער. די דריטע ראיה, זאגט ער, איז דער עצם פון די מצוות אליין. די תורה און די מצוות וואס איך האב געגעבן פאר כלל ישראל, זיי אליין זאגן עדות אז איך האלט אן אויג מיט א ספעציעלער השגחה פרטית אויף כלל ישראל. ווייל אט זעסט, אויך פאר די אומות אין זייער צייט זענען געווען אלערליי געבאטן, אלערליי הוראות פון וועגן דער עבודה זרה. אבער אלע זייערע געבאטן זענען זאכן וואס האבן נישט קיין תועלת און קיין טעם. זאגט דער אויבערשטער, ביי מיר איז נישט אזוי. לא אמרתי לזרע יעקב תוהו בקשוני. איך האב זיי נישט געגעבן מצוות פון תוהו. מצוות אן א טעם, מצוות וואס זענען אן א שכל. נאר די תורה וואס איך האב זיי געגעבן ברענגט דעם מענטש צו שלמות. און עס זענען דארט דא צוויי סארטן מצוות, צוויי סארטן מצוות אין דער תורה. מצוות פון בין אדם לחברו און מצוות פון אמונות ודעות.
די מצוות פון בין אדם לחברו איז די הנהגה פון צדק און יושר. תמיד דריקט צדק אויס, אליבא דהמלבי"ם, די ענינים וואס זענען צווישן מענטש און מענטש. לשפוט עמיתו בצדק, אלע ענינים פון צדק זענען הנהגות פון בין אדם לחברו. די תורה איז אנגעפילט אן א שיעור מיט מצוות פון בין אדם לחברו. ואהבת לרעך כמוך, לא תשנא את אחיך בלבבך, כי תראה חמור שונאך, אה... די מצווה פון הלוואה, די מצווה פון... אה... אם כסף תלווה את עמי, לא תיקח ריבית, א מצווה וואס די תורה באפעלט... אה... לא תגנוב, אם כסף תלווה את עמי, אן א סוף רעדט די תורה פון געזעלשאפטלעכע מצוות. זאגט דער אויבערשטער, אני השם דובר צדק. מיינע מצוות זענען נישט קיין תוהו. נישט מצוות אן א טעם ווי די מצוות פון דער עבודה זרה, קום און שמד'ן פאר דער עבודה זרה. וואס האסטו געטאן מיט דעם? וועלכע שלמות האסטו דערגרייכט מיט דעם? וואס האסטו געענדערט אין זיך אליין מיט דעם מעשה? גארנישט. א מצווה פון תוהו. שמד'ן פאר דער עבודה זרה, דאס איז אלץ.
זאגט דער אויבערשטער, און איך האב אויך אייך באפוילן מצוות וואס זענען מצוות פון בין אדם למקום וואס ריכטן אויס דעם מענטש אין זיינע אמונות און דעות. מגיד מישרים. מישרים מיינט זאכן וואס ריכטן אויס דעם מענטש אין זיינע דעות. ביז פון דעם קענסטו זיך איבערצייגן אז אט איז דא א מציאות וואו דער אויבערשטער אנטפלעקט פארן מענטש וואס איז דער ריכטיקער וועג, ווי צו זיין אויסגעריכט אין זיינע דעות, אין זיינע הנהגות, סיי אין בין אדם לחברו, סיי אין בין אדם למקום. זאכן וואס ווירקן און ענדערן א מציאות אין די אויבערשטע וועלטן. מגיד מישרים. אייערע מצוות זענען גראדע און ערלעכע מצוות, נישט מצוות פון תוהו.
זאגט דער מלבי"ם, אויב אזוי קומט אונדז ארויס אז אינעם פריערדיקן פסוק האט ער גערעדט וועגן מעשה בראשית, ווי מיר האבן דערקלערט, פון עצם דעם באשאפן די וועלט. דא רעדט ער וועגן דער השגחה וואס דער אויבערשטער האלט אן אויג אויפן מענטש אויף די גשמיותדיקע לעבן. אין דעם דאזיקן פסוק רעדט ער וועגן די מצוות וואס איך האב אייך באפוילן. איך האב אייך געגעבן א תורה, איך האב אייך געגעבן מצוות פון בין אדם לחברו, בין אדם למקום. דאס זאגט עדות אויף דער השגחה צו ריכטן אויס דעם מענטש כדי ער זאל זוכה זיין צו די אייביקע לעבן. אזוי אז מיר האבן סיי די גשמיותדיקע לעבן אין עצם דעם באשאפן די וועלט, סיי די רוחניותדיקע לעבן אין עצם מתן תורה. דאס אלץ, זאגט דער אויבערשטער, דאס האב איך אייך געגעבן, לעומת די פסלים און די עבודה זרה, וואס גיבן זיי צו זייערע גלייביקע? תוהו. נישט... עס איז אין זיי נישטא קיין ממש.
דער מלבי"ם ערקלערט, לאמיר אכט לייגן, עס איז דא דא א דיבור און עס איז דא א הגדה. עס שטייט לא בסתר דיברתי, אני השם דובר צדק, מגיד מישרים. זאגט דער מלבי"ם, וואס איז דער חילוק צווישן דיבור און הגדה? הגדה, זאגט דער מלבי"ם, איז געוויינטלעך א נייע זאך וואס א מענטש האט דערפון נישט געוואוסט. דיבור איז אויך אויב דו ווייסט דערפון, איך פירט אים אויס, טייטש אים מער אויס, דאס רופט מען דיבור. אבער אויב איך... איך זאג, איך וויל דיר זאגן עפעס. תמיד עפעס זאגן איז געוויינטלעך עפעס א נייע זאך וואס דו ווייסט נישט. אבער מיר דארפן רעדן, דאס איז אויף עפעס וואס דו ווייסט, מיר דארפן נאר דיסקוטירן דערוועגן. אזוי אז דער דיבור איז געוויינטלעך ווען מען דיסקוטירט וועגן א געוויסע זאך וואס איז שוין באוואוסט, מען דארף עס אויסטייטשן און מבאר זיין. די הגדה איז אויף א נייע זאך. מישרים, דאס איז אמונות, דאס איז דעות. אלע די זאכן ווערן נישט באוואוסט פון זיך אליין, מען דארף אז עמעצער זאל אונדז זאגן. און איך וועל דערקלערן די זאכן.
מיר, ווער עס וועט וועלן וועט קענען הערן אויפן דיסק פון משלי, דער מלבי"ם איז דארט מבאר די זאכן באריכות און פילע פון די פסוקים גייט ער אין זיי לויט דעם קו, אז בעצם אויף די ענינים פון מוסר איז נישטא קיין שליסל פון שכל. עס איז נישטא דער שליסל פון דעת אויף די ענינים פון מוסר. מען קען זאגן אז איינע פון די זאכן וואס שאפט די גרעסטע פילוגים צווישן דעות, שיטות, השקפות, אידעען, פארטייען, דאס זענען די ענינים פון מוסר. איר קענט זען די עקסטרעמע רעכטע און די עקסטרעמע לינקע, יעדער איינער טענהט אויף א בעלות אויפן מוסר און אויף דעם וואס ער איז דער מוסרישער און וואס דער צווייטער טוט איז אכזריות, איז נגד יעדן מוסרישן וועג, איז קעגן דעם יושר און צדק. ענינים פון מוסר און צדק זענען נישט קיין ענינים וואס לאזן זיך באווייזן. זיי זענען ענינים וואס ווערן געגעבן דורך א מסירה פונעם בורא. וואס דער בורא... דעם וואס דער בורא האט אים איבערגעגעבן די חכמה צו באשטימען וואס איז מוסריש און וואס איז גערעכט, דאס איז די ריכטיקע און מוסרישע זאך צו טאן, אן א מעגלעכקייט צו קומען צו מסקנות פון עפעס א פערזענלעכער אריינטראכטונג.
און די גרעסטע ראיה איז אז היטלער אליין האט געטענהט אז ער איז מוסריש. נישט נאר וואס ער איז מוסריש, נאר ער האט אויך געטענהט אז דאס יידישע פאלק איז חוצפהדיק און נישט מוסריש. ווייל דער מוסר ווירקט אויפן נאטירלעכן אופן וואו דער שטארקער בייקומט דעם שוואכן און איבערוועלטיקט אים. און אט איז דא א פאלק וואס איז שוואך וואס האלט זיך שוין טויזנטער יארן איבערצולעבן קעגן די געזעצן פון דער טבע. דאס איז גאר נישט מוסריש די מציאות פון דעם דאזיקן פאלק. נאר וואס מוסריש איז, אז בעצם דעם דאזיקן פאלק דארף מען פארטיליקן, און דאס שטארקע פאלק אין דער טבע וועט גיין און פארבעסערן זיך אליין. און אזוי ווי די טבע פארבעסערט זיך אליין ווייל תמיד די שוואכע בעלי חיים זענען די ערשטע צו ווערן א טרף, און ממילא פארבעסערט זיך די טבע ווייל תמיד די שטארקע בעלי חיים זענען די וואס בלייבן איבער, אזוי אויך דארף עס זיין ביי די מענטשן. נאר די יידן זענען א נישט-מוסריש פאלק וואס האלט זיך שטארק צו לעבן, הגם עס גייט און דערנידעריקט דעם מין אנושי מיט די מיאוסע מידות און די שלעכטע נאטורן וואס עס האט. און ווער עס איז מוסריש, דאס זענען מיר. און נישט נאר דאס, שפיטעלער וואס האלטן אלערליי גייסטיק-קראנקע און פארוואונדעטע מענטשן, פארוואס דארף די געזעלשאפט זיי טראגן אויף אירע אקסלען? איך דארף באצאלן שטייערן צו פארזארגן א מענטש וואס די געזעלשאפט האט פון אים גארנישט? אזוי אז ווער עס ווייסט, די ערשטע וואס ער האט אריינגעשיקט אין די גאז-קאמערן דאס זענען געווען יענע גייסטיק-קראנקע וואס זענען געווען אין דייטשלאנד. פון דעם האט ער אנגעהויבן. און דערנאך די סופיקע לייזונג פון אלע יענע פעלקער וואס ווערן גערעכנט פאר צוריקגעשטאנענע פעלקער און נישט פונעם אריאנעם ראס. אזוי אז גיי טענה זיך און באווייז אז ער איז נישט גערעכט. ווייל יעדער מענטש וואס קומט און טענהט אז וואס ער טוט איז צדק און איז מוסר, קען מען זיך מיט אים נישט טענהן.
נאר וואס? ווער באשטימט טאקע וואס איז מוסריש? דאס איז וואס דער אויבערשטער זאגט, וואס די תורה זאגט, דאס איז דאס מוסרישע. אמאל האב איך געגעבן א הרצאה אין באר שבע, איז געקומען עפעס א בחור וואס האט געטענהט אז ער איז... אז ער איז מוסריש. ער האט געטענהט אז ער... אז ער היט די... די עשרת הדיברות און ער איז א מוסרישער מענטש. האב איך אים קודם כל געזאגט, אין די עשרת הדיברות שטייט שמור את יום השבת לקדשו, היטסטו שבת? איז דאס געווען א חידוש פאר אים אז די עשרת הדיברות נעמט אויך אריין די היטן שבת. יא? דאס איז שוין אינטערעסאנט צו זען ווי מענטשן רעדן נארישקייטן אן צו לייגן אכט וואס זיי לאזן ארויס פונעם מויל. ער היט די עשרת הדיברות, ער האט זיי קיינמאל נישט געלייענט, אבער ער היט זיי. זאל זיין, נו, לאמיר זאגן. און אחוץ דעם האב איך אים געזאגט, ביסטו א מוסרישער מענטש? זאגט ער מיר, יא, איך בין א מוסרישער מענטש און איך... האב איך אים געזאגט, קען איך דיר פרעגן א שאלה? זאגט ער מיר, יא. האב איך אים געזאגט, לאמיר זאגן פאר דעם ענין וואס דיין חברטע דערציילט דיר פלוצלינג אז עס איז געשען א טעות און וואס טוט מען, זי איז אין א טראגעדיקן צושטאנד. האב איך אים געזאגט, וואס טוסטו? האט ער געטראכט. און נאך אמאל געטראכט. און נאך אמאל געטראכט. דערנאך האט ער מיר געזאגט, ער איז געווען גענוג אינטעליגענט מיר צו זאגן, דו האסט מיך אריינגעכאפט. ער האט נישט געענטפערט קיין תשובה, ער האט מיר געזאגט דו האסט מיך אריינגעכאפט. דאס הייסט, ער האט פארשטאנען אז וועלכע תשובה ער וועט מיר ענטפערן, וועל איך... וועל איך אים אנפאלן אויף אזא אופן אז ער וועט נישט האבן וואס צו ענטפערן. ווייל וואס... וואס... וואס וועט ער מיר קענען זאגן? וועט ער מיר זאגן, וואס... וואס הייסט? וואס איז דאס אן אומגעוואונטשענע שוואנגערשאפט? וואס הייסט? זי וועט ליידן איר גאנצן לעבן? זי דארף געבערן א קינד וואס נישט... וואס זי איז אין אים נישט אינטערעסירט און וויל אים נישט און וואספארא נעבעך וועט זיין דאס קינד און מען וועט אים דערנאך שיקן זיין גאנצן לעבן אין יתומים-הייזער און... וואס וועט ארויסקומען? נאר פשע און... די געזעלשאפט וועט ליידן פון אזא איינעם. נו, וואס... איז דעריבער קום לאמיר אים דערהרג'ענען, נישט אזוי? עמעצער וואס דו טראכטסט אז ער וועט אפשר נישט האבן די בעסטע לעבן, איז קום לאמיר אים דערהרג'ענען. נו, איז ער פארשטייט אז דאס איז נישט קיין תשובה. נאר וואס? איז טאקע דארף מען געבערן און אויפהאדעווען אזא קינד. און דעמאלט וואלט איך אים געטענהט די פארקערטע טענה. וואס, שעמסטו זיך נישט צו נעמען אזא קינד? די מאמע וויל אים נישט, בעל כרחה, און ער נאך אלץ, וואס איז שוין דא אין אים? וואס... וואס איז ער בסך הכל? א ביסל וואסער, נאך גארנישט, נאך קיין שום זאך. פאר דעם וועט זי ליידן איר גאנצן לעבן און דערנאך יסורי מצפון א גאנץ לעבן צו וויסן אז זי האט עפעס א קינד וואס זי האט אים אוועקגעווארפן און פארלאזט, און אויב וועסטו איר זאגן אים אויפהאדעווען, א מיידל פון פופצן יאר וועט אויפהאדעווען א קינד און... נו, ווי קומסטו ארויס פון דעם פארפלאנטער? דו קומסט נישט ארויס. נאר בלויז אויב עס איז דא א בורא צו דער וועלט וואס האט געזאגט וואס מען דארף טאן, איז דאס דער מוסר און דאס דער צדק. און אויך אויב עס דוכט זיך דיר אז עס איז פארקערט, אבער דער וואס האט באשאפן דעם מענטש און באשאפן די וועלט, האט אויך באשאפן דעם מוסר. און ער איז דער וואס האט באשטימט וואס איז ריכטיק און וואס נישט ריכטיק. אבער אויף קיין שום אופן קען מען נישט קומען צו מוסרישע האכטראכטונגען אן א תורה. ווייל דו קענסט באשליסן אז וואס דו זאגסט איז דאס סאמע מוסרישע און איך קען דיר באווייזן דאס גענצלעך פארקערטע און דער וויכוח וועט זיך קיינמאל נישט ענדיקן. קיינמאל נישט ענדיקן. ווייל אויך די פאלעסטינער... אויך די... די לינקע טענהען אז מען קען נישט הערשן איבער אן אנדער פאלק און זיי ליידן און מיר פייניקן זיי און... און... און... און די רעכטע טענהט די זעלבע זאך אויף אונדז. ווער איז גערעכט? מיר ווייסן ווער עס איז דער גערעכטער. אבער אויף יעדן פאל, קענסטו דאס באווייזן? ווייל פון דער אנדער זייט שטייען זייער אינטעליגענטע מענטשן, זייער געבילדעטע לויט זייער דעה, און אט אויף יעדן פאל האלטן זיי אין אזעלכע דעות. נאר וואס זעסטו? אז אין אזא צושטאנד מוזן מיר האבן א רוחניותדיקן, הימלישן אנך, וואס וועט באשטימען וואס איז מוסריש און וואס נישט.
און דאס איז וואס ער זאגט אונדז דא. די דעות, די מישרים, דאס קען מען נישט קומען אליין. וואס איז גראד, וואס איז מוסריש, וואס איז ערלעך, דאס קען מען נישט קומען פון זיך אליין. נאר אני השם מגיד מישרים. מיר האבן געזאגט מגיד איז א הגדה פון א נייער זאך. וואס איז דער גראדער וועג, וואס איז דער וועג פון מוסר, דו מוזט האבן עמעצער העכערן, א רוחניותדיקן, וואס וועט דיר זאגן. און אויב ער וועט דיר נישט זאגן, וועסטו נישט וויסן וואס איז ערלעך, וואס איז גראד און וואס איז מוסריש. אני השם דובר צדק. צדק ווייסן די אומות, לא תרצח, פארשטייען אויך זיי. לא תגנוב, פארשטייען אויך זיי. לא תנאף אין געוויסע מובנים, פארשטייען אויך זיי. אין ענינים פון בין אדם לחברו, אין ענינים פון צדק, דארף מען נישט קיין נייע הגדה. דובר צדק, דאס ווייסן אויך זיי. אבער מישרים, נו, לאמיר זען דו ווייסט וואס איז מוסריש און גראד, דא דארף מען עמעצער א העכערן כוח וואס זאל זיין אין א בחינה פון מגיד מישרים, וואס וועט דיר אויספירן וואס איז דער ריכטיקער און גראדער וועג.
הִקָּבְצוּ וָבֹאוּ הִתְנַגְּשׁוּ יַחְדָּו פְּלִיטֵי הַגּוֹיִם לֹא יָדְעוּ הַנֹּשְׂאִים אֶת עֵץ פִּסְלָם וּמִתְפַּלְלִים אֶל אֵל לֹא יוֹשִׁיעַ. הִקָּבְצוּ וָבֹאוּ, איר, יענע פליטי הגויים. אויף וועמען רעדט ער? ער רעדט וועגן די שארית וואס וועלן בלייבן אין אחרית הימים פון די גויים וואס האבן געדינט די פסלים, די מסכות, די צלמים. צו זיי רופט ער, פארזאמלט זיך תחילה, קודם כל איטלעכער פון זיין לאנד. און דערנאך התנגשו יחדיו. התנגשו מיינט מלשון איר זאלט זיך צוגיין צוזאמען. איר זאלט זיך צוזאמענקומען, זיך צו עצה'ן, צו פארשן אויף דעם אמת. און דעמאלט וועט איר דאך זען, לא ידעו הנושאים את עץ פסלם. די וואס טראגן דעם עץ פון זייער פסל, די וואס מען רופט וואס טראגן די עבודה זרה, דינען זי, ווייסן נישט צו וועמען און פארוואס זיי דינען די דאזיקע עבודה זרה. די וואס אליין טראגן די עבודה זרה.
פארקערט פון דער תורה, וואו דארט שטייט וזאת התורה אשר שם משה לפני בני ישראל. וואס איז שם? זאגן חז"ל אז די זאכן זאלן זיין קלאר ווי א העמד. אז די זאכן זאלן זיין קלאר, זאכן פליסיק אין זייער מויל, אז זיי זאלן האבן א קלארע ידיעה אין אלע זייערע מעשים. לא אמרתי לזרע יעקב תוהו בקשוני. איך האב פון זיי נישט געבעטן אז זיי זאלן זוכן תוהו, נאר איך לערן זיי און דערקלער זיי יעדע מצווה, אירע טעמים, אירע ענינים, אירע סודות, איר פנימיות. נישט ווי עבודה זרה, וואס די וואס טראגן די עבודה זרה ווייסן נישט פארוואס ער דינט זי. ער פארשטייט בכלל נישט וואס איר גאנצער ענין איז.
און אויך די וואס ריכטן זייער תפילה דורך דעם פסל אנטקעגן די שטערן, און דעמאלט איז ער כביכול מער דערהויבן. ווייל ווי מיר האבן געזאגט אין דער פארגאנגענהייט, אויב איר געדענקט, זענען דא צוויי סארטן עבודה זרה, צוויי סארטן וואס דינען עבודה זרה. עס זענען געווען וואס דינען עבודה זרה וואס האבן געזען אין דעם כוח, אין דעם צלם, א זאך וואס האט אין זיך א ממש. און עס זענען געווען וואס דינען עבודה זרה וואס האבן געגלייבט אז דער צלם איז נאר אין א גדר פון א מיטל צווישן זיי און די שטערן. די דינען כוכבים ומזלות. די עכו"ם, עכו"ם, עובדי כוכבים ומזלות, די וואס האבן געזען אין דעם צלם א וועג ווי צו ווענדן זיך צו די כוכבים און מזלות און פון זיי אראפצוציען השפעות. דאס איז וואס מען רופט שוין מער אויפגעהויבן. ווייל יענע ערשטע זענען זיי גענצלעך אומוויסנדיקע, אז ער גייט צום צלם און צום פסל און צום בוים און צו אים בוקט ער זיך, ער האט אים באשאפן פאר פינף מינוט און ער זאגט אים דו האסט מיך באשאפן. דאס איז ממש נארישקייט און הבל. אבער לעומת זאת, די וואס האבן זיך באצויגן צו אים בלויז ווי עפעס א כלי, די טלמסאות ווי דער אבן עזרא דערמאנט זיי און נאך, וואס זענען כלים וואס זענען באשטימט אראפצוברענגען די רוחניות וואס וועט זיך אויף זיי אנרוען. ווי דער מעשה פונעם ערב רב ביים עגל, אלה אלוהיך ישראל, אז זיין כבוד רוט אין דער פארעם פון א עגל, אז כביכול דער אויבערשטער רוט דא אינעווייניק אין דעם עגל פון... אז כביכול איז זיי געלונגען אראפצוברענגען די רוחניות אהער. אזוי אז זיי, יענע וואס האבן געגלייבט אז דער פסל קען אראפברענגען די כוחות פונעם רוחניותדיקן שפע, וועט זיי דעמאלט קלאר ווערן אז זיי דאווענען צו אן אל לא יושיע. לייגט אכט, ער רופט זיי אל, ווייל טאקע דאס זענען כוחות. אבער דאס זענען כוחות וואס דער אויבערשטער האט זיי צוגעטיילט און זיי אליין ווערן משפיע פונעם אינסוף ברוך הוא. ווי מיר האבן ברייט דערקלערט אין די שיעורים אויף נפש החיים, אז אין עוד מלבדו, דער פירוש איז, אלץ וואס דו זעסט אין דער בריאה ווי א כוח, ווי א מציאות וואס עקזיסטירט, איז א כוח וואס שטאמט פון א העכערן כוח וואס איז משפיע זיין כוח אויף די כוכבים, אויף די מזלות, אויף דער זון, אויף דער לבנה, זיי זענען נישט קיין בעלי כוח עצמי. און דעמאלט, היקבצו ובואו התנגשו יחדיו, וועט איר זען אז אט דאווענט איר צו אן אל לא יושיע און דער עץ פון זייער פסל האט אין זיך נישט קיין תועלת.
הַגִּידוּ וְהַגִּישׁוּ אַף יִוָּעֲצוּ יַחְדָּו מִי הִשְׁמִיעַ זֹאת מִקֶּדֶם מֵאָז הִגִּידָהּ הֲלוֹא אֲנִי יְהוָה וְאֵין עוֹד אֱלֹהִים מִבַּלְעָדַי אֵל צַדִּיק וּמוֹשִׁיעַ אַיִן זוּלָתִי. הגידו והגישו אף ייוועצו יחדיו מי השמיע זאת מקדם. רש"י ערקלערט, ער ווענדט זיך דא צו זיי און זאגט זיי, זאגט ווער פון דער דאזיקער עבודה זרה האט אייך אמאל וויסן געלאזט פאראויס עפעס א תשועה. איז אמאל געווען אז די עבודה זרה איז געקומען און האט וויסן געלאזט פאראויס אז זי וועט אין דער צוקונפט ראטעווען אירע גלייביקע? ווייל, זאגט זיי דער אויבערשטער, איך לאז וויסן פאראויס וועגן די ישועות וואס איך וועל אין דער צוקונפט ראטעווען כלל ישראל. וועלכע עבודה זרה לאזט דאס וויסן פאראויס? דער רד"ק זאגט א דוגמה, אט פאר איך האב געברענגט אשור אויף כלל ישראל האב איך וויסן געלאזט. און ווען איך האב אוועקגענומען אשור פון כלל ישראל האב איך זיי אויך וויסן געלאזט פאראויס, האב איך דאס וויסן געלאזט ישעיהו'ן. איך לאז וויסן די נבואות נאך פאר זיי קומען. האט די עבודה זרה אמאל וויסן געלאזט עפעס א זאך? איז ווי הענגסטו אויף איר אלערליי ישועות וואס דו האסט? ראטעוועט זי? זי זאל זאגן פאראויס אז זי וועט דיך ראטעווען פון עפעס א זאך. ואין עוד אלוהים מבלעדי, דער דאזיקער ענין וואס ער איז נאמן אין זיינע ווערטער, אין עוד אלוה מבלעדי. וועלכער אנדער אלוה לאזט וויסן עפעס א זאך פאראויס און ער איז נאמן אין זיינע ווערטער? אין עוד אלוהים, עס איז נישטא קיין אנדער כוח מבלעדי השם.
דער מלבי"ם ערקלערט, הגידו והגישו, די כוונה, אויב איר האט טענות קעגן דעם בורא אדער צו רעכטפארטיקן אייער עבודה זרה, הגידו והגישו, זאגט די טענות און ברענגט זיי פאר מיר. און אויב דאס וועט איר נישט קענען טאן, האט איר נישט קיין טענות, איז אויף יעדן פאל ייוועצו יחדיו. צווישן זיך אליין זאלן זיי זיך צוזאמען עצה'ן און זען וואס איז דער וועג פונעם אמת, ווער איז דער אמת'ער אל. מי השמיע זאת מקדם, ווער איז דאס, דאס איז א המשך פונעם פריערדיקן פסוק, ווער פון אייערע אלוקות האט וויסן געלאזט מקדם ווי איך האב וויסן געלאזט א תורה פאר כלל ישראל? מי השמיע זאת מקדם? ווער האט געגעבן א תורה פאר די אומות ווי איך האב געגעבן א תורה פאר כלל ישראל? אדער אויף יעדן פאל, ווער האט פאראויס הגידה? ווער האט פאראויס אפילו צווישן זיך אליין וויסן געלאזט און געגעבן אזעלכע תורה און מצוות אפילו וואס ער האט נישט מפרסם געווען. גוט, אייער אלוה איז באשיידן, ער האט נישט ליב פארשומונג. ער טוט זיינע מעשים אין א הסתר. אבער גוט, זאג מיר וועלכע מצוות האט ער אייך באפוילן? אפילו אין א הסתר. ווער האט פאראויס הגידה? אפילו נישט אין פארשומונג.
זאגט דער אויבערשטער, הלא אני השם ואין אלוהים מבלעדי. וואס איך האב גערעדט האב איך דאס גערעדט אין פרהסיה, נישט פאראויס בסתר האב איך גערעדט, נאר איך האב דאס גערעדט פאר אלעמען, איר האט זיך איבערגעצייגט אז אין אלוה מבלעדי. ווייל עס שטייט דאך וידעת היום והשבות אל לבבך כי השם הוא האלוהים בשמיים ממעל ועל הארץ מתחת אין עוד. אין וואס? אין דעם וואס ער האט זיי געעפנט זיבן רקיעים און זיי געעפנט זיבן מדורים, אין דעם וואס ער האט זיך אנטפלעקט פאר די אויגן פון דער גאנצער אומה ביים הר סיני, זאגט דער אויבערשטער, האסטו זיך איבערגעצייגט צו זען אין אלוה מבלעדי. דאס האבן זיי געזען ביי מתן תורה. אתה הוראת לדעת כי השם הוא האלוהים, אין עוד מלבדו. און וואס לא אמרתי לזרע יעקב תוהו בקשוני, נאר ווי מיר האבן דערקלערט, אלע מצוות זענען באשטימט צו ריכטן און אויסגלייכן דעם מענטש, סיי אין דעם רובד וואס איז צווישן מענטש און מענטש, סיי אויסצוריכטן זיינע דעות און הנהגות און זיין מוסריות, פון דעם וועסטו ארויסציען כי השם הוא צדיק ומושיע אין זולתי. איך בין דער איינציקער וואס האט אייך געגעבן מצוות כדי צו רעכטפארטיקן און ראטעווען דעם מענטש. די כוונה איז אויף זיין פערזענלעכער ישועה, איך רעד יעצט נישט וועגן דער גאולה. נאר אז דער מענטש זאל האבן א ישועה אין דער ריכטיקער הנהגה, אין דרך ארץ, אין בין אדם לחברו. איך רעכטפארטיק אים, מאך דעם מענטש ווערן א צדיק און ברענג דעם מענטש צו א ישועה, צו א הצלחה אין אלע זיינע ענינים. אני השם דובר צדק מגיד מישרים.
דער מלבי"ם דא ערקלערט, ווי ער האט פריער דערקלערט, אז הגדה איז א זאך פון א חידוש. און דא, אויב מיר לייגן אכט, זענען דא צוויי אויסדרוקן. מי השמיע זאת מקדם, מאז הגידה. זאגט דער מלבי"ם, וואס איז דער חילוק צווישן מקדם און מאז? ווייל אין ביידע רעדסטו וועגן פריערדיקע תקופות. זאגט דער מלבי"ם, מקדם מוז נישט זיין פון א לאנגער צייט. מקדם איז תמיד ביחס צום שפעטערדיקן. אויב יענער איז אנגעקומען פרי, איז דער צווייטער אנגעקומען שפעט, קען זיין צוויי מינוט נאך אים, ער איז אנגעקומען שפעט. יענער איז צוויי מינוט פאר אים אנגעקומען, ער ווערט גערופן פרי. דאס הייסט, פרי איז תמיד ביחס צום שפעטערדיקן. אבער לעומת זאת, מאז, דאס רעדט תמיד וועגן א היסטארישער אלטער תקופה. אז איך זאג מקדם, קען זיין פאר צוויי שעה, דאס איז שוין מקדם ביחס צו וואס עס קומט שפעטער. ווען איך זאג מאז, דאס וועט תמיד רעדן וועגן א זייער אלטער תקופה, א תקופה וואס איז וואס מען רופט פון א לאנגן צייט. א פארגאנגענע צייט אן א גבול. ווי עס שטייט, נכון כסאך מאז, קדם מפעליו. מאז לייגט צו אויפן קדם. דער מגיד, זאגט דער מלבי"ם, עס שטייט דא מגיד און עס שטייט משמיע. וואס איז דער חילוק? ערקלערט דער מלבי"ם, דער מגיד גיט אן די עתידות. ווי מיר האבן געזאגט, גיט דיר אן א זאך פון א חידוש, א זאך וואס דו ווייסט נישט, איך גיב דיר אן וואס עס וועט אין דער צוקונפט זיין. לעומת זאת, דער משמיע דאס איז דער שופר. דער משמיע דאס איז דער רופער. דער משמיע דאס איז דער וואס גייט ארויס און איז מפרסם די זאכן, לאזט זיי הערן פארן כלל. דאס איז נישט ווי היינט וואס א זאך אין א פאר מינוט ווערט מפרסם אין דער גאנצער וועלט. אין זייער צייט האבן די זאכן געדארפט אריבערגיין דורך דעם וואס מענטשן זאלן זיי הערן לאזן, זיי אריבערטראגן פון ארט צו ארט, גיין מפרסם זיין די זאכן. דאס איז די פעולה פונעם משמיע. ווי עס שטייט, אף אין מגיד, אף אין משמיע. אף אין מגיד דאס איז דער ערשטער וואס האט וויסן געלאזט די זאך, און אין משמיע דאס מפרסם צו זיין. דא זאגט דער מלבי"ם, ער זאגט פארקערט. מי השמיע און אויך מי מאז הגידה. די כוונה, ווער האט הערן געלאזט און מפרסם געווען די זאך נאך פאר די זאך איז געקומען? געמאכט א פארשומונג פאר דער זאך נאך פאר זי איז בכלל אנגעקומען. און נישט נאר דאס, אפילו ווער האט הגיד? זאג מיר נישט פארשומונג, גוט, אבער בסתר, לכל הפחות האט עמעצער ביי אייך הגיד עפעס א זאך וואס עס וועט אין דער צוקונפט זיין? האט עמעצער וויסן געלאזט וועגן עפעס א ידיעה אויף עפעס וואס וועט זיך מקיים זיין? און דעריבער זאגט ער מי מאז, ווייל די הגדה איז פון א לאנגן אלטן צייט. איך לאז דיר וויסן א סך פאר עס וועט אזוי אין דער צוקונפט זיין. עס וועט זיין א גלות, כלל ישראל וועלן ליידן אין מצרים, איך לאז דאס וויסן מאז. תמיד איז די הגדה און די הודעה פרי. איך לאז דיר נישט וויסן אין נאך א מינוט וועט זיין א גלות. איך לאז דיר וויסן נאך פון אברהם'ן אז אין נאך פינף הונדערט יאר וועט זיין א גלות. תמיד איז די הגדה און די הודעה פרי. און דעריבער זאגט ער, די הגדה איז תמיד מאז. אבער די השמעה, דאס איז נאר אויב די זאך איז יעצט ארויסגעגאנגען א שמועה, לאז איך זי הערן. און דעריבער איז דאס לגבי דער השמעה געזאגט מקדם. אויף דעם לייגט אכט די לשון פונעם פסוק, מי השמיע זאת מקדם. ווייל א זאך וואס איז נאר פרי, האט זיך געטראפן נישט פון א לאנגן צייט, דארף מען זי מפרסם זיין. אבער די הגדה, ווי מיר האבן געזאגט, איז א חידוש אויף עפעס וואס וועט זיך אין דער צוקונפט טרעפן, וואס דאס דארף מען וויסן לאזן א סך פריער. א נבואה וואס דארף זיין א סך פאר די זאך וועט אנקומען, און דעמאלט וועט מען קענען וויסן אז טאקע די זאכן וואס דו זאגסט זענען ריכטיקע זאכן. אבער מיר וויסן לאזן א רגע פריער, האט דאס נישט טאקע קיין נאמען פון הגדה. איז לאמיר זען יענע פסלים זאלן קומען און וויסן לאזן פאר אייך פריע זאכן און זיי זאלן אייך זאגן און הערן לאזן פאר אייך יענע זאכן, ווייל עס איז אפילו נישטא קיין איין זאך פון דעם.
פְּנוּ אֵלַי וְהִוָּשְׁעוּ כָּל אַפְסֵי אָרֶץ כִּי אֲנִי אֵל וְאֵין עוֹד. פנו אליי, לייגט אוועק אייערע פסלים, כל אפסי ארץ, און מיט דעם וועט איר האבן א ישועה. פנו אליי, ערקלערט דער רד"ק, ווי איר האט געזען כלל ישראל אז זיי ווערן געראטעוועט אין וועמענס זכות? אין דעם זכות וואס זיי ווענדן זיך צו מיר. דעריבער זאגט ער, אויך איר כל אפסי ארץ ווענדט זיך צו מיר. אלע גויים פון אלע עקן ערד, אפסי ארץ מיינט די עקן פון דער ערד, פנו אליי. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א המשך פון וואס ער האט פריער געזאגט. ער ווענדט זיך צו יענע וואס זענען געקומען פון די עקן ערד וואס זענען נאך אלץ צוגעקלעפט צו זייערע געצן. ער זאגט, פארוואס ווענדט איר זיך צו זיי און איר האט דאך פון זיי נישט קיין ישועה ווי מיר האבן דערקלערט? נישט די ישועה פון דער נשמה און נישט די ישועה פונעם גוף, אין אונטערשייד פון דער תורה ווי מיר האבן געזען וואס לערנט דעם מענטש סיי בין אדם לחברו און סיי בין אדם למקום. זאגט זיי השם, פנו אליי און דעמאלט וועט איר געראטעוועט ווערן ווייל אני אל ואין עוד. נאר איך קען ראטעווען. און טראכט נישט אז איר קענט זיך נישט ווענדן צו מיר ווייל די תורה, די מצוות האב איך אייך נישט געגעבן, איך האב דאס געגעבן נאר פאר כלל ישראל.
אויף דעם קומט ער און זאגט, בִּי נִשְׁבַּעְתִּי יָצָא מִפִּי צְדָקָה דָּבָר וְלֹא יָשׁוּב כִּי לִי תִּכְרַע כָּל בֶּרֶךְ תִּשָּׁבַע כָּל לָשׁוֹן. אויף דעם זאגט ער זיי, בי נשבעתי, איך האב געשוואוירן מיט א שבועה. אין מיין גרויסן נאמען. און אין מיין גרויסן נאמען וועל איך זיך קיינמאל נישט אפקערן פון מיין שבועה. א צווייטע זאך, כי יצא מפי צדקה. אויך אן א שבועה, דער עצם וואס עס איז ארויס פון מיין מויל צדקה, דאס איז שוין א סיבה אז איך זאל זיך נישט אפקערן. קערט זיך השם אפ פון א זאך וואס ער האט געזאגט אדער קערט ער זיך נישט אפ? זייער שיין, איר האט ריכטיק געזאגט. א גוטע זאך, קערט זיך השם קיינמאל נישט אפ. א שלעכטע זאך, אחוץ איין מאל וואס די גמרא ברענגט, והתווה תיו, אבער א שלעכטע זאך קען דער אויבערשטער זיך אפקערן. עוד 40 יום ונינווה נהפכת, און סוף כל סוף האבן זיי געטאן תשובה און נינווה איז נישט איבערגעקערט געווארן. און דעריבער דעם נביא, דעם נביא האמת, מיט וואס פרואווט מען אים? מיט דעם וואס ער וועט מתנבא זיין אויף א גוטע זאך וואס וועט זיך אין דער צוקונפט טרעפן און מיר וועלן זען אויב עס וועט זיך טרעפן אדער נישט. אבער אויב ער וועט מתנבא זיין אויף א שלעכטע זאך וואס וועט זיך אין דער צוקונפט טרעפן און עס האט זיך נישט געטראפן, וועט דער נביא תמיד קענען זאגן, השם האט זיך געטרייסט אויף דער רעה ווייל ער האט געזען אז כלל ישראל האבן געטאן תשובה. זאגט דער אויבערשטער, כי יצא מפי דבר צדקה. אויך אן א שבועה, עס איז דאך ארויס פון מיין מויל א דבר צדקה. צדקה דאס איז א זאך פון צדק, פון חסד וואס איך האב צוגעזאגט. און אויב איך זאג צו א דבר צדקה, קער איך זיך דאך אויף קיין שום אופן נישט אפ. און אויב אזוי, איז דאך דא אין דעם א הבטחה, דבר ולא ישוב. פון דעם אלעם איז אייך קלאר, עס איז דא דא אויך א שבועה און נישט סתם א שבועה נאר אין מיין גרויסן נאמען, און דערצו איז דא דא א דבר צדקה וואס דאס איז א גוטע הבטחה. וואס לאזט אייך דאס אלץ וויסן? אז די דאזיקע זאך וועט זיין א זאך וואס וועט זיך נישט אפקערן, וועט זיך אויף קיין שום אופן נישט ענדערן. און הגם איך האב געשוואוירן אשר לי תכרע כל ברך, אז איך וועל מקבל זיין... ער זאגט זיי, און בעצם וואס איז געווען דער חשש ווי מיר האבן דערקלערט אינעם פריערדיקן פסוק? איר וועט חושש זיין זיך אומצוקערן צו מיר, אפשר די תורה און די מצוות זענען געגעבן געווארן נאר פאר כלל ישראל, אפשר וועל איך אייך נישט מקבל זיין. אויף דעם זאגט ער, וואס האב איך געשוואוירן? וואס איז ארויס פון מיין מויל א דבר צדקה? כי לי תכרע כל ברך. איך וועל מקבל זיין אלע פעלקער אונטער דער אמונה, דער אמונה פון ישראל, דער אמונת האמת. איך וועל מקבל זיין אלעמען און נישט מפלה זיין צווישן ישראל און די פעלקער אין עצם דעם מקבל זיין מיין אמונה. כל ברך תכרע לי. און טראכט נישט אז דאס וועט זיין נאר פון צייט צו צייט, לפרקים. לי תישבע כל לשון. אלע וועלן מקבל זיין אויף זיך מיט א שבועה מיך צו דינען און נישט קיין אנדער אל. דאס הייסט אז דא רעדט מען שוין וועגן א שטענדיקער עבודה. נישט איין מאל וועט זיך א ברך בייגן, נאר וועט שווערן מיר צו דינען אויף א שטענדיקן אופן. אויב אזוי, פנו אליי וייושעו כל אפסי ארץ. און אויב אזוי, וואס האט איר נאך צו זוכן ביי די געצן וואס מיר האבן אייך באוויזן, זאגט דער נביא, אז פון זיי האט איר נישט קיין שום תועלת נאר בלויז פון השם יתברך.