און אויב וועסטו פרעגן אויב אזוי, ווער האט באשאפן דעם רע? ווער האט באשאפן די פינצטערניש? פסוק ז'. יוצר אור ובורא חושך עושה שלום ובורא רע אני השם עושה כל אלה. לאמיר קודם כל דערקלערן וואס רש"י און רד"ק זאגן. רש"י זאגט יוצר אור פאר די צדיקים, בורא חושך פאר בבל. דאס איז בעצם א המשך פון דער נבואה וואס איז געזאגט געווארן אז כלל ישראל וועט ארויסגיין פון דער גלות. אור האב איך באשאפן צוליב די צדיקים און די פינצטערניש און דעם רע פאר די רשעים. אזוי אויך, שלום פאר ישראל און רע און מלחמה פאר בבל. דער רד"ק דערקלערט, אור און חושך, שלום און רע, זענען צוויי הפכים. ער זאגט דיר, השם טוט אלץ, ער גיט אור און שלום און חושך און רע פאר בבל, אזוי ווי ער האט דערקלערט לויט דעם זעלבן קו וואס רש"י האט דערקלערט. רע זאגט דער רד"ק דאס איז דער הפך פון שלום. ווייל שלום איז טוב, מלחמה איז רע. אויף דעם אור און אויף דעם שלום זאגט ער יוצר און עושה, ווייל דאס איז א מעשה. אבער חושך און רע זאגט ער בורא, לויט דעם קו וואס דער מלבי"ם האט דערקלערט, לויט דעם זעלבן רעיון אז חושך און רע זענען נאר א העדר פון טוב. דעריבער איז ניט שייך צו זאגן וועגן זיי אז דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן די פינצטערניש (יצר), נאר מיר זאגן אז דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן די פינצטערניש (ברא). און אין מלבי"ם, אפשר פריער לאמיר דערקלערן לויט דעם רד"ק. דער רד"ק דערקלערט אז בורא, לכאורה שטימט דאס ניט אזוי גוט מיטן קו וואס ער האט געזאגט, ווייל לויט דעם קו וואס ער האט געזאגט איז דאס א זאך וואס ווערט פון זיך אליין. אויב עס איז ניטא קיין אור איז ממילא דא חושך. פארוואס רופט ער עס א בריאה? זאגט דער רד"ק, בריאה מיינט א גזירה. אם בריאה יברא השם, וואספארא בריאה האט השם באשאפן? די ערד האט געעפנט דעם מויל, איז דא דא א בריאה? וואס איז דא באשאפן געווארן? ניין, די כוונה איז אויב א גזירה וועט השם גזרן. אזוי איז בריאה לויט דעם רד"ק אין דער משמעות פון א גזירה. אויב אזוי, אני השם יוצר אור ובורא חושך, יוצר אור דאס איז יצירה, און די פינצטערניש האב איך געגזרט אז זי זאל זיין. ווי האב איך געגזרט אז זי זאל זיין? ווען דער אור פעלט איז ממילא דא חושך. דאס איז די גדר פון א גזירה. אזוי לויט איין ביאור. ער האט נאך א ביאור וואס ער ברענגט אין נאמען פון זיין פאטער, אז דער קדוש ברוך הוא באשאפט אור. איצט זאגט מיר וואס האט דא באשאפן די מציאות פון חושך? ווען עס איז דא נאכט, וואס האט געמאכט די פינצטערניש? יפה, וואס האט איצט געמאכט אז עס איז דא א העדר פון אור? זאגט מיר, די זון שיינט ניט ביינאכט אזוי ווי ביי טאג? זי שיינט. איז וואס פאסירט איצט אז פלוצלינג איז דא חושך? הסתר. ווער פארשטעלט? ניין, איך רעד איצט גשמיות, לאזט איצט די פיזיקאלישע זייט. די ערדקויל. די ערדקויל, אויב די זון איז הינטער דער קויל, מיר קערן דעם רוקן צו דער זון, קומט אויס אז ביי אונדז איז דא חושך. ווען מיר וועלן זיך דרייען - און מיר וועלן זיך איצט ניט אריינלאזן אין דער שאלה ווער דרייט זיך, מיר אדער די זון - ווען מיר וועלן זיך דרייען, וואס וועט בעצם פאסירן? מיר וועלן זיין מיטן פנים צו דער זון און דעמאלט וועט זיין אור. אויב אזוי, ווער האט באשאפן די פינצטערניש? דער רוקן פון דער ערדקויל, מיר קערן דעם רוקן צו דער זון. זאגט מיר, איז די ערדקויל ניט באשאפן געווארן פון השם? זי איז באשאפן געווארן פון השם. איז דאס וואס עס שטייט בורא חושך. וואס באשאפט ער? ער באשאפט די ערד וואס דורך דעם וואס זי קערט דעם רוקן צו דער זון איז דא חושך. דאס איז די משמעות פון בורא חושך. אזוי דערקלערט דער פאטער פון רד"ק. איך האב אייך אלץ געזאגט, ווען איר זעט דער רד"ק ברענגט עפעס אין נאמען פון אדוני אבי זקני ז"ל, גרייט זיך אז דא זענען דא צוקערלעך. דא זענען דא וואונדערליכע זאכן. ווער וואלט געטראכט אויף אזא רעיון? וואס איז בורא חושך? ער האט באשאפן די מציאות פון דער ערד וואס זי קערט דעם רוקן צו דער זון און דעמאלט אט איז דא א בריאה. וואס איז באשאפן געווארן? די ערד. די ערד האט געמאכט אז מיר האבן איצט חושך, זי איז די וואס פארשטעלט אונדז דעם אור. עושה שלום, זאגט דער רד"ק, וואס איז עושה שלום? די כוונה איז צווישן זאכן וואס זענען הפכים אין זייער טבע. ווייל אויב מיר וועלן זיך אריינטראכטן, פון וואס איז באשאפן געווארן דער מענטש? פון פיר יסודות. די יסודות זענען קעגנזעצלעך. ווייל אויב מיר האבן דעם יסוד האש, אקעגן דעם איז אין אונדז דער יסוד המים. ווי האלטן זיי זיך אויס צוזאמען? קלאר איז אז דער קדוש ברוך הוא מאכט שלום צווישן זיי. ווען ער וואלט ניט געמאכט שלום צווישן זיי, וואלט צווישן אונדז ניט געווען קיין קיום. הרואה קדרה בחלום יצפה לשלום. פארוואס יצפה לשלום? ווייל אש און מים, אזוי דערקלערן פילע, איך ברענג דאס אין מסכת חלומות, פילע דערקלערן לויט דעם זעלבן קו. דער אש און דער מים זענען צוויי קעגנזעצלעכע כוחות. אויב דער אש איז שטארק גענוג פארדאמפט ער דעם מים. אויב דער מים איז שטארק גענוג פארלעשט ער דעם אש. ווי קען איך ארויסקריגן דעם מערסטן פון אש און מים? מען נעמט א טאפ. אין דעם רגע וואס איך האב אריינגעשטעלט א טאפ, וועט דער מים קומען צו א מצב פון קאכן דורך דעם כח פון אש. דער אש וועט ניט פארלעשט ווערן דורך דעם מים און ער וועט אויך ניט פארדאמפן דעם מים, נאר וואס, ער וועט ברענגען דעם מים צו א מצב פון קאכן. איז ווער האט געמאכט שלום צווישן דעם מים און דעם אש? דער טאפ. איז הרואה קדרה בחלום יצפה לשלום. דעריבער קומט דאס אנצומערקן אויף שלום. מען זעט אז שלום מיינט בעצם צו שאפן א פארבינדונג צווישן הפכים. זאגט דער רד"ק, אין מענטש זענען דאך דא הפכים, אין דעם וואס דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן אין דער בריאה זענען דא הפכים, אז אט זעסט אז אין זיין טבע איז דא ווארעם און פייכט און טרוקן און ערד און שטויב און לופט. די ערד און די לופט זענען דאך קעגנזעצלעך איינער צום צווייטן. פונדעסטוועגן האט דער קדוש ברוך הוא זיי אלע פארבונדן. דאס הייסט עושה שלום. אדער ער זאגט אז אמאל טרעפט זיך אז א מענטש האט א קרענק. פון וואס קומט די קרענק? אז איינער פון די יסודות ווערט שטארקער. אויב איינער פון די יסודות ווערט שטארקער אדער פארשטארקט זיך, למשל דער יסוד החום, דער יסוד האש, קען א מענטש קומען צו א מצב אז ער האט פיבער. אדער א פארקערטער מצב, אז די טעמפעראטור פון גוף פאלט אראפ, דאס איז ווען, זאגן מיר, דער יסוד המים ווערט שטארקער אין אים. און אזוי ווייטער. איז ער פאררעכט דאס דורך דעם וואס ער מאכט שלום.
...איז ווער האט געשאפן שלום און געברענגט דעם מענטש צו שטעלן אים אויף דעם קו פון געזונט, דאס איז דער קדוש ברוך הוא וואס האט געשאפן שלום צווישן אלע די כוחות וואס דער קדוש ברוך הוא האט אריינגעלייגט אין דער בריאה. גוט, דאס איז דער עושה שלום במרומיו, דאס איז פונקט וואס דו זאגסט. אין שלום בעצמי, פארוואס איז ניט קיין שלום בעצמי? א קרענק איז אין מיר. ווייל אין שלום בעצמי. און פארוואס? דאס איז מפני חטאתי. פארוואס זאגט מען פאר א מענטש... פאר א מענטש וואס... ווען מען וויל זאגן 'ואתה שלום וביתך שלום', וואס איז די משמעות פון די ווערטער? אז עס זאל אין דיר ניט זיין קיין שום קרענק. וואס איז 'אתה תהיה שלום'? וואס איז 'אתה שלום'? זאגט דער מלבי"ם, שלום אין די מוסדות פון גוף. אזוי דערקלערט דער מלבי"ם אין עטלעכע ערטער. די כוונה איז אז עס איז דא שלום צווישן אלע אברים פון גוף. ווייל שטעלט אייך פאר אז פלוצלינג זאל זיין א מחלוקת צווישן דעם הארץ און דעם... איך ווייס ניט וואס, די איבעריקע אברים, וועט ער באשליסן אז ער ליפערט זיי ניט קיין בלוט. אדער דער זויערשטאף וועט באשליסן, די לונגען וועלן באשליסן אז זיי ליפערן ניט קיין זויערשטאף. אין איין רגע וואס עס וועט זיין די קלענסטע מחלוקת, איז דא א נזק פארן גאנצן גוף. מיר זעען וואס פאסירט ווען די בויכשפייכלדריז באשליסט פלוצלינג ניט צו טאן איר ארבעט, השם ישמור. אדער די נירן באשליסן פלוצלינג אז זיי טוען ניט זייער ארבעט. א מענטש דארף זיין געבונדן צו מאשינען עטלעכע שעה יעדע וואך. ניט אנגענעם. אויב אזוי, דער שלום איז שלום צווישן די מוסדות פון גוף.
דער מלבי"ם דערקלערט, 'יוצר אור ובורא חושך'. זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן בריאה און יצירה. בריאה, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז ארויסברענגען דעם עצם פון דער זאך. די יצירה דאס איז ארויסברענגען די מקרים וואס זענען צוגעקלעפט צו איר. דאס איז א ציטאט פון זיין לשון און איך וועל דערקלערן. בריאה דאס איז צו באשאפן דעם עצם פון דער זאך. פון דער זאך שטראמען זאכן, עס ווערן פון דעם זאכן, דאס הייסט יצירה. זאגט דער מלבי"ם, ער דעטאלירט מער און מיר וועלן זען דעם המשך פון זיינע ווערטער און דעמאלט וועלן די זאכן ווערן קלארער. זאגט דער מלבי"ם, יעדע זאך וואס אין איר זענען דא זאכן וואס גייען ארויס און בייטן זיך און שטראמען פון איר, די זאכן וועלן זיך בייטן פון דער זייט פון דעם עצם פון דער זאך, אפילו אז דער עצם פון דער זאך בייט זיך ניט. איך וועל געבן א דוגמה. אויב למשל, לאמיר זאגן, דער קדוש ברוך הוא באשאפט אור, ווען ניט וואס דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם אור, וואלט ניט געווען קיין ארט פאר חושך. דאס מיינט, דער אור האט זיך אמת ניט געביטן, ער איז שטענדיק, אבער דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן אור וואס דורך דעם כח פון דעם אור זענען דא שטאפלען אין וועלכע דער אור איז ניט צו דערקענען. און דעמאלט איז ממילא דורך דעם דא ביי אונדז חושך. אויב אזוי, פארשטייט, אויב דער אור וואלט געווען א בריאה, בריאה דאס איז א זאך וואס בייט זיך ניט, בריאה דאס איז א זאך וואס איז קבוע. און דעמאלט וואלט בכלל ניט געווען קיין מציאות פון חושך. וואס האט געטאן דער קדוש ברוך הוא? באשאפן אור (יצר). יצירה, האבן מיר געזאגט, איז א זאך וואס פארטראגט השתנות. דאס איז א זאך וואס אין איר זענען דא בייטן פון מצבים, בייטן פון מקרים ווירקן אויף איר. דעריבער הייסט דאס 'יוצר אור'. פארוואס איז דאס 'יוצר אור'? ווייל איך האב דא באשאפן א זאך וואס אין איר קענען חל זיין בייטן. אמת ניט אין גוף פון דער זאך, ווייל דער אור אליין, ווי מיר האבן געזען, בייט זיך ניט, די זון בייט זיך ניט, זי שיינט אלץ מיטן זעלבן קבוע'ן אור. אבער עס איז דא א השתנות אין די מקבלים. אויף דעם פאלט דער אויסדרוק יצירה. אקעגן דעם בריאה, דאס איז א זאך וואס בייט זיך בכלל ניט.
איצט זעט ווי וואונדערליך. ווייל טאקע איז דא דא א ארט פאר א קשיא. ווייל לכאורה לויט וואס דער מלבי"ם האט פריער דערקלערט, איז ניט פארשטענדליך פארוואס ער רופט די פינצטערניש בריאה. די פינצטערניש איז דאך נאר א העדר פון אור, עס איז ניט שייך צו זאגן השם האט באשאפן. און דאס איז דרך אגב איינע פון די ראיות פאר די וואס טענהן, איך האב אייך געזאגט אז דא איז דא א מחלוקת, דאס איז איינע פון די ראיות פאר די וואס טענהן אז די פינצטערניש איז א בריאה פאר זיך. ווייל עס שטייט 'ובורא חושך'. איז טאקע האבן מיר געזען אז דער רד"ק האט זיך שוין געמוטשעט מיט דעם און ער האט דערקלערט אין איין פירוש 'בורא' די כוונה גזרט אז עס זאל זיין חושך. אין א צווייטן פירוש האט ער געברענגט אין נאמען פון זיין פאטער 'ער באשאפט די ערד וואס מאכט אז עס זאל זיין חושך'. אבער דער מלבי"ם דערקלערט, בורא איז דאך א זאך וואס בייט זיך ניט. איצט ווען השם האט באשאפן דעם אור, האט ער אויך באשאפן א מצב פון חושך, ריכטיק? ווי מיר האבן דערקלערט. דעריבער פאלט אויף דעם דער לשון יצירה, ווייל יצירה איז אלץ א זאך וואס אין איר פאלן בייטן. אקעגן דעם זאגט מיר, אין דער פינצטערניש איז שייך וועגן איר בייטן? זי איז דאך ניט קיין יצירה פאר זיך, זי שטראמט נאר פון א אנדער ארט, איז ניט שייך אז עפעס זאל זיך בייטן אין איר. זי אליין ווערט געטאן, זי איז ניט אליין, זי איז ניט קיין מהות פאר זיך. ווען עס איז ניטא קיין אור איז ממילא דא חושך. איז איך קען זאגן, ווייסט, די פינצטערניש נעמט אריין בייטן אין זיך. וואספארא בייטן נעמט זי אריין? זי אליין ווערט באשאפן פון עפעס אנדערש. זי איז ניט קיין מציאות פאר זיך. וועגן דער יצירה פון אור, ער איז א יצירה, איך זאג די יצירה, זאלסטו וויסן, פון איר שטראמען בייטן. עס קען זיין אז אמאל וועט דער אור זיין צו דערקענען, אמאל וועט ער ניט זיין צו דערקענען. אבער די פינצטערניש איז ניט קיין יצירה פאר זיך. נאר וואס? ווען עס איז ניטא קיין אור איז ממילא דא חושך. דעריבער קען איך זי רופן בריאה, ווייל אין איר פאלט ניט קיין בייט. אין דער פינצטערניש אליין פאלט ניט קיין בייט, זי איז ניט קיין זאך וואס איז באשאפן פון א אייגענעם כח וואס אין איר קען איך זאגן עס זענען דא מצבים וואס בייטן זיך אין איר. ניין, נאר די פינצטערניש איז א העדר, זי איז ניט קיין זאך. וויבאלד זי איז ניט קיין זאך איז שייך אין איר דער לשון בריאה, אז בריאה מיינט בייט זיך ניט, א זאך וואס איז קבוע. אקעגן דער יצירה, אז יצירה, ווי מיר האבן געזאגט, איז א זאך וואס פון איר גייען ארויס פארשידענע זאכן. דאס איז די גדר פון יצירה. איז אור, פון אים גייט ארויס אמאל חושך, אמאל אור. פאלט אין אים דער לשון יצירה.
זאגט דער מלבי"ם, אזוי אויך דער עצם פון רע. וועגן דעם רע, איז דאך ניט שייך צו זאגן אז השם האט באשאפן רע. ווייל מיר האבן דאך געזאגט השם באשאפט ניט קיין רע. וואס האט השם געטאן? השם באשאפט טוב. איצט, דעם טוב האט השם באשאפן באגרעניצט. דאס מיינט פאר א געוויסן צייט. איז אין דעם רגע וואס דער טוב האט אויפגעהערט, איז ממילא דא רע. אבער דאס איז ניט אז איך האב באשאפן רע. איז איצט איז ממילא ניט שייך צו זאגן וועגן דעם רע יצירה, ווייל יצירה, האבן מיר געזאגט, איז א זאך וואס איז אלץ אונטערווארפן צו השתנות. א זאך וואס אין איר, אין איר פאלן פארשידענע מקרים. וועגן דעם רע איז ער ניט קיין אייגענע זאך. ווען עס איז ניטא קיין טוב איז דא רע. אין אים איז ניטא קיין בייטן. ווען עס איז ניטא קיין טוב איז דא רע. איז אין דעם רע אליין זענען ניטא קיין בייטן. און דעריבער וועגן דעם רע, נאך אמאל גיט אכטונג, 'עושה שלום ובורא רע'. עס שטייט ניט 'יוצר רע'. ווייל טאקע איז דער רע ניט קיין אייגענער כח וואס אין אים זאלן חל זיין בייטן, נאר ווען עס איז ניטא קיין טוב איז ממילא דא רע. דעריבער איז שייך וועגן דעם דער אויסדרוק בורא, אז די כוונה איז עס איז דא א קבוע'ע מציאות פון רע אין דעם רגע וואס דער טוב הערט אויף. אויב א מענטש וועט טענהן, אבער איך זע אז אויך די פינצטערניש איז ניט אבסאלוט. אמאל איז דא א שטארקע פינצטערניש, אמאל א ווייניקער שטארקע פינצטערניש. אט זעסטו אז אויך אין דער פינצטערניש זענען דא בייטן. א טעות. דער בייט איז אין דעם אור. די פינצטערניש איז די זעלבע פינצטערניש. נאר אויב וועסטו צולייגן א ביסל אור, וועט זיין ווייניקער חושך. וועסטו פארקלענערן דעם אור, וועט זיין מער חושך. אבער נאך אמאל, אין דער פינצטערניש אליין איז ניטא קיין שום בייט. די פינצטערניש איז סטאטיש, זי איז קבוע. און דעריבער איז שייך וועגן איר בריאה. בריאה מיינט בייט זיך ניט. שטראמט פון א מציאות פון העדר פון אור און בייט זיך ניט. אבער וועגן דעם אור, ער קען יא הייסן יצירה וויבאלד אין אים איז יא חל א בייט. יא.
זאגט דער קדוש ברוך הוא, 'ובכל זאת אני השם עושה כל אלה'. און אויב דו וועסט פרעגן, איז פארוואס האט השם באשאפן חושך און רע? פארוואס, דאס מיינט, האט ער אים בכלל געלאזט א ארט אין דער מציאות? פארוואס האט השם געגעבן א מציאות אין וועלכער דער אור פעלט? פארוואס האט השם געגעבן א ארט אין דער מציאות אין וועלכער עס איז דא א ארט פאר חושך? אפילו אויב וועסט דאס ניט רופן אן אייגענע בריאה, וועסט דאס ניט רופן אן אייגענע יצירה, אבער אויף יעדן פאל ביסטו מסכים אז עס איז דא חושך און עס איז דא רע ווען דער טוב הערט אויף. פארוואס האט השם געגעבן א מציאות פאר אויפהערן דעם טוב? פארוואס זאל השם ניט געבן א מציאות אז דער טוב זאל זיין אן אן אויפהער אויף אייביק? און דעמאלט וואלט ממילא בכלל ניט געווען קיין מציאות פון העדר, ניט געווען בכלל קיין מציאות פון רע. אויף דעם זאגט ער 'אני השם עושה כל אלה'. דער פירוש איז, 'אני השם עושה כל אלה', ווען ניט דאס וואלט ניט געקענט ווערן געטאן און פארענדיקט די מציאות לויט זיין חכמה יתברך. ווייל אויב עס וואלט דא געווען נאר טוב אין דער וועלט, איז דא א ארט פאר גן עדן און גיהנום? איז דא א ארט פאר שכר און עונש? ניין. איז שוין דא וואלט געווען גן עדן. דא איז אלץ טוב. ריכטיק, איז וואס וואלט... פארוואס וואלט מען זיך געשטרעבט צו מקיים זיין מצוות? פארוואס וואלט מען זיך געשטרעבט צו טאן אויף אייביק... אט, האסטו דא אלץ טוב. וואס וועסטו זאגן, אבער דעמאלט ווער איך פטור פון דער... עס איז ניטא קיין פטירה פון דער וועלט. פטירה איז רע. נאר אלץ איז טוב. אלץ וואלט געווען טוב ביז אן אין קץ. איז וואו וואו וועט די בריאה מקיים זיין איר תכלית? און די תכלית פון דער בריאה איז דאך צו שטעלן דעם מענטש אין א נסיון, כדי דער מענטש זאל דינען השם דורך א נסיון און זאל זוכה זיין דורך דעם צו אן אייביקן שכר בדין און ניט אין נהמא דכיסופא. דאס אלץ מוז זיין און וועט זיין דורך דעם וואס צום סוף איז דא טויט, און דורך דעם וואס מען קען רעדן מיט דעם מענטש דורך ייסורין, און דער גאנצער ענין פון דעם העדר און דעם רע אין דער וועלט איז געווארן כדי צו דערנענטערן דעם מענטש צו דעם דרך פון עבודת השם. איך האב אייך אמאל געזאגט אז פיל מער מענטשן זענען חוזר בתשובה געווארן נאך א פטירה פון א נאענטן מענטש איידער מענטשן וואס האבן געוואונען אין דער לאטערי. ריכטיק? האסט באקומען א טובה, נו מילא, ווער עס וועט חוזר בתשובה זיין, ברוך השם, שיין. דאס איז עס, ער האלט אן צו פייערן. אבער פלוצלינג איז געשטארבן זיין טאטע, האט אים געשיקט אין שול. ריכטיק? קיינמאל ניט געזען ווי א שול זעט אויס פון אינעווייניק. ווי? פארוואס? וואס איז געשען? ער איז געקומען? דער טאטע איז געשטארבן. דער טאטע איז געשטארבן, איז ער געקומען אין שול. און דעמאלט פלוצלינג זעסטו קומט נאך א טאג, נאך א טאג, און דאס איז עס, א יאר איז אריבער, דאס איז עס, ער באשליסט ער בלייבט אין שול. ווער האט אים געברענגט? דער טוב אדער דער רע? דער רע האט אים געברענגט. דאס מיינט מיר זעען אז אסאך מאל איז דער רע געווארן כדי אים צו פירן צום טוב. איז כדי צו שאפן א וועלט איז א חוב אז עס זאל זיין א מציאות פון רע. עס איז א חוב אז עס זאל זיין א מציאות פון העדר. 'אני השם עושה כל אלה', פון דער זייט וואס איך האב געוואלט דא באשאפן ברואים, און די ברואים דארפן האבן רע, ווייל נאר דורך דעם רע ווערט אנטפלעקט דער טוב. נאר דורך דעם רע ווערט אנטפלעקט דער שפע. און ממילא דורך דעם רע פאררעכט אסאך מאל א מענטש זיינע וועגן, דורך דעם ריכטעט א מענטש אויס זיינע וועגן צו דינען השם ווי עס דארף צו זיין.
'הרעיפו שמים ממעל ושחקים יזלו צדק תפתח ארץ ויפרו ישע וצדקה תצמיח יחד אני השם בראתיו'. לאמיר דערקלערן לויט רש"י. רש"י דערקלערט אז דער צדק וואס שטייט אין סוף פון דעם זאץ קערט זיך אויך אום אויף זיין אנהייב. ווי געזאגט וואלט געשטאנען 'הרעיפו שמים צדק ממעל ושחקים יזלו צדק'. דאס הייסט, זאגט דער קדוש ברוך הוא, פון מיר קומט דער צדק פון הימל פון אויבן, איך בין דער וואס האט באשאפן דעם טוב און דעם צדק וואס איז דא אין דער וועלט. דער אונקלוס דערקלערט אז דער פסוק רעדט וועגן תחיית המתים. 'הרעיפו שמים ממעל ושחקים יזלו צדק' דאס איז דער טל התחיה, מיט וועלכן דער קדוש ברוך הוא באלעבט די ברואים. דורך דעם 'תפתח ארץ' דעם מויל 'ויצאו המתים מתוכה', 'ויפרו ישע וצדקה תצמיח', עס וועלן אנהייבן צו וואקסן פון איר די מענטשן, אלע די וואס עס איז אנגעקומען זייער צייט צו באלעבן, 'אני השם בראתיו'. און די בריאה באציט זיך צו תחיית המתים.
מיר וועלן ממשיך זיין לויט דעם קו פון דעם מלבי"ם. נאכדעם וואס ער האט אונדז דערקלערט און אויסגעקלערט אז דער טוב און דער רע גייען ארויס נאר פון דעם שורש פון טוב, און עס איז ניטא קיין שורש פון רע, עס איז ניטא קיין כח פון רע אין דער בריאה ווי אן אייגענער כח, נאר דאס איז נאר א כח וואס שטראמט פון דעם טוב וואס דאס איז בעצם די תכלית פון דעם רע. קומט ער און זאגט, אט זעסט, אזוי אויך פון דער זייט פון דער הנהגה. אט זעען מיר אז השם אמאל טוט גוט, השם אמאל טוט שלעכט. איך רעד שוין ניט וועגן דעם עצם פון דער בריאה, אור, חושך. וועגן דער הנהגה. אמאל האט א מענטש גוטס, אמאל טרעפט זיך פאר א מענטש שלעכטס. אמאל איז דא א השפעה פון לעבן, אמאל איז דא א השפעה פון טויט. און אזוי ווייטער. מיר זעען אז אמאל זענען דא צרות, זענען דא מלחמות, איז דא א שלעכטע הנהגה כביכול, נאך אמאל, לויט ווי עס דוכט זיך צו די מקבלים. אויף דעם קומט ער און טוט אונטערשטרייכן, זאלסטו וויסן, איך משפיע אלץ נאר טוב. פארוואס? ווייל דער קדוש ברוך הוא איז די שלמות פון טוב. און דער רע פון וואנען קומט ער? דער רע קומט פון דער זייט פון דעם מקבל וואס האט זיך ניט צוגעגרייט צו מקבל זיין דעם טוב. ער גיט אויף דעם א משל און דורך דעם וועלן מיר קענען דערקלערן די זאכן מער. אט זעסט, עס פאלט א רעגן. די ערד וואס איז ניט גרייט צו מקבל זיין דעם רעגן, ווערט געשעדיקט פון דעם רעגן. און די ערד וואס איז גרייט צו מקבל זיין דעם רעגן, ווערט משופע טוב פון דעם רעגן. וואס איז די ערד וואס איז גרייט צו מקבל זיין דעם רעגן? איך האב א פעלד, איך האב עס געאקערט, איך האב עס צוגעגרייט, איך ווארט אויף די רעגנס. פאר מיר איז דער רעגן ווי א דארשטיקער וואס ווארט אויף וואסער. דאס איז זייער וואונדערליך. איז דער רעגן האט אויף מיר משפיע געווען א טובה. אבער שטעלט אייך פאר אז איך האב ניט קיין ערד, איך האב א וועג. איז דער רעגן גוט פאר דעם וועג? זיכער ניט. עס שאדט, עס איז בלאטע, וועגענער בלייבן דארט שטעקן, א מענטש וואס גייט קען ניט גיין ווען דער וועג איז אינגאנצן צעאיידלט. זיכער איז דאס פארן וועג א שאדן. וואס זעסט? לויט דער צוגרייטונג, אזוי דער נוצן. ווער עס האט צוגעגרייט א פעלד און האט עס געאקערט, וועט קומען דער רעגן, אה, וואונדערליך אז עס איז דא רעגן. און ווער עס ניט, וועט זאגן א שאד וואס עס איז דא רעגן, דער רעגן שאדט נאר, פאשמוצט נאר, צעאיידלט נאר. אויב אזוי קומט אויס אז השם האט געגעבן א רעה ווען ער האט אראפגעברענגט רעגן? ניין. דאס איז ניט קיין רע, נאר דו האסט זיך ניט צוגעגרייט, ממילא איז פאר דיר דאס רע. איר פארשטייט? דאס מיינט דער רעגן איז טוב. דער רעגן איז א שפע פון ברכה. האסט זיך ניט צוגעגרייט, ממילא האסט באקומען רע. אדער לאמיר געבן א דוגמה, א מענטש האט ניט פאררעכט זיין דאך. איז געפאלן רעגן, איז זיין גאנצע שטוב געווארן נאס. ווען ער וואלט פאררעכט זיין דאך, וואלט ער נאך געהאט א נוצן פון דעם רעגן, ווייל דאס גאנצע וואסער וואלט אראפגעגאנגען צו דעם גארטן, וואלט ער נאך באוועסערט זיין גארטן, וואלט ער נאך געזאמלט דאס וואסער, וואלט ער דערפון געהאט א נוצן. אין פשוטע ווערטער, רעגן איז טוב. האסט זיך ניט צוגעגרייט ווי עס דארף צו זיין, וועט עס דיר שאדן. האסט זיך צוגעגרייט ווי עס דארף צו זיין, וועסט דערפון ארויסקריגן דעם שפע.
דאס איז דער משל. און איצט וועלן מיר זען ווי ער דערקלערט דעם דאזיקן משל. 'הרעיפו שמים ממעל ושחקים יזלו צדק'. וואס מיינט 'הרעיפו שמים'? וואס איז 'שחקים יזלו'? דערקלערט דער מלבי"ם, אז די שחקים זענען העכער פון די שמים. און די שחקים גיסן צדק. וואוהין? צו די שמים. דערקלערט דער מלבי"ם, גיסן איז אלץ אין שפע. און אקעגן דעם, מרעיף זיין דאס איז טל. דאס איז רעגן, דאס איז אין טראפנס, ניט אין א גרויסן שפע. מרעיף זיין אדער ערוף, דאס איז פון די פעלים... דאס איז ווי כבש כשב, שלמה שמלה, יא? ווי להק קהל. און אזוי ווייטער אויף דעם וועג. אסאך ווערטער וואס די סדר פון די אותיות בייט זיך צווישן זיי און דאס איז דער זעלבער רעיון. איז אויך דא, דער קדוש ברוך הוא כביכול ברענגט דעם שפע אראפ פון אויבן. פון וואנען? פון די שחקים. פון די שחקים ברענגט ער דאס אראפ צו די שמים. און דאס ווי הייסט? 'הרעיפו שמים ממעל ושחקים יזלו צדק'. די שחקים גיסן, גיסן, ווי מיר האבן געזאגט, איז אין א גרויסן שפע, גיסן וואוהין? צו די שמים. און די שמים זענען די נידעריקערע, די שמים מרעיף זיינען וואס עס האבן צו זיי געגאסן די שחקים. אבער גיט אכטונג ווי ער קומט אויסצודריקן דא דעם חילוק אין שפע. אויב איר געדענקט, האבן מיר אמאל דערקלערט אז די גאנצע צוועק פון די ספירות איז צו צמצם'ן דעם שפע. וויבאלד דער אור פון אין סוף איז אן אור וואס עס איז ניט שייך אים צו מקבל זיין. עס איז ניט שייך... מיר האבן ניט קיין כלים צו מקבל זיין דעם אור פון אין סוף. דאס איז ווי א מענטש וואלט וועלן אנצינדן א לעמפל פון א כח-סטאנציע. ער וואלט פארברענט געווארן צוזאמען מיט איר. איז אזוי אויך האבן מיר ניט קיין כח צו מקבל זיין. איז אלע די ספירות וואס דאס זענען די עולמות, אצילות, בריאה, יצירה, עשייה, און אין יעדן פון די עולמות זענען דא צען ספירות, כתר, חכמה, בינה, חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד, מלכות, דאס איז שירעמס אויף שירעמס וואס צמצם'ן דעם שפע. אט זעסט, דער שפע איז געוואלדיק. די שחקים פון אויבן גיבן א גיסונג, וואס דאס איז א געוואלדיקער שפע. אקעגן דעם קומען די שמים וואס צמצם'ן דעם שפע און מרעיף זיינען דעם רעגן. זיי צמצם'ן און ברענגען אראפ דעם שפע לויט דעם ווערט פון די מקבלים, אז די מקבלים קענען ניט מקבל זיין אין סוף פון רעגן. און די ערד, ווי מיר האבן געזאגט, 'תפתח ארץ ויפרו ישע'. די ערד וועט ניט קענען מקבל זיין דעם שפע אויב זי וועט ניט עפענען דעם מויל כדי אים צו מקבל זיין. וואס איז דאס 'תפתח את הפה'? דאס איז די צוגרייטונג וואס מיר האבן געזאגט. מיר האבן געאקערט די ערד, געזייט זריעות, תפתח ארץ, אט איצט עפנט זי דעם מויל, זי קען... גיב מיר רעגן. עס איז געפאלן רעגן, מצוין, דורך דעם 'יפרו ישע'. וואס עס איז אין דער ערד, דער זעלבער זרע, פרוכפערט, איז דא א ישועה, ווערט געראטעוועט דורך דעם דאזיקן רעגן.
אזוי אויך אין נמשל. דער צדק וואס פאלט אראפ פון אויבן דאס איז א שפע וואס דער קדוש ברוך הוא ברענגט אראפ. נאר אויב דו גרייטסט זיך צו צו דעם דאזיקן צדק, ווי? דורך די מצוות שבין אדם למקום, 'תפרה ישע וצדקה תצמיח יחד'. דאס מיינט, דער קדוש ברוך הוא ברענגט אראפ שפע צו דער וועלט. און אויב דו גרייטסט זיך צו ווי עס דארף צו זיין, ווי? דורך מקיים זיין די מצוות פון השם, טאן ווילן, אלץ צדקה, דער מלבי"ם דערקלערט אז דאס איז בין אדם למקום. דורך דעם וואס דו טוסט דעם ווילן פון השם, ביסטו זוכה אז דער שפע קומט צום גוטן. ווי מיר האבן עטלעכע מאל דערקלערט, אז אויב אמאל איז געגזרט געווארן א גזירה אז עס זאל קומען רעגן, און אזוי איז געגזרט געווארן אין ראש השנה, און זיי האבן פארערגערט זייערע מעשים, ברענגט דער קדוש ברוך הוא רעגנס פון צארן. דער קדוש ברוך הוא ברענגט רעגנס אין ערטער וואס דארפן זיי ניט. דער קדוש ברוך הוא ברענגט די רעגנס אויף אזא אופן אז זיי שאדן די פירות און דומה. דאס מיינט, דאס מיינט אז מיר זעען אז עס איז דא א מצב אז דער שפע וועט קומען און ער וועט ניט קומען גוט צוליב דיר. האסט זיך ניט צוגעגרייט. ווען דו וואלטסט זיך צוגעגרייט דורך טאן דעם ווילן פון השם, וואלטסט מקבל געווען דעם שפע אויפן ראויען אופן. איז קומט אויס אויב אזוי, ווער האט געשאפן די שלעכטע הנהגה? דו. דו אליין. ווען דו וואלטסט זיך צוגעגרייט ווי עס דארף צו זיין, וואלטסט געווען א כלי צו מקבל זיין, זאגט השם איך וויל דיר משפיע זיין א טובה. אבער גריי דיך צו. 'תפתח ארץ ויפרו ישע'. אויף דעם זאגט ער 'וצדקה תצמיח'. אזוי אויך ווען דו פירסט דיך מיט צדק, אין דין השם, די כוונה איז ביסט מקיים די מצוות פון השם, אין די מצוות שבין אדם למקום, דעמאלט 'תפרה ישע צדקה תצמיח יחד', דורך דעם וועסט דו צולייגן און פארמערן דעם שפע וואס וועט אראפפאלן פון דער אויבערשטער וועלט צו דער אונטערשטער וועלט. ווייל אט, דו טוסט דעם ווילן פון השם, האסט דיך פארוואנדלט צו א כלי וואס איז ראוי צו מקבל זיין.
דער מלבי"ם דערקלערט אז שחקים איז אלץ העכער פון שמים. וואו זעען מיר עס? עס איז דא א פסוק 'כי נגע עד שמים משפטה ונישא עד שחקים'. אלץ לייגט ער צו, ער גייט און לייגט צו. ער זאגט, ניט נאר ביז די שמים, נאר ביז די שחקים. אויב וועסטו זאגן ביז שחקים איז נידעריקער, האסטו דאך שוין דערגרייכט הויך ביז די שמים, וואס איז 'ועד השחקים'? האסטו אראפגענידערט? נאר זיכער איז די כוונה אז שחקים איז מער. ווי 'הבט שמים וראה ושור שחקים גבהו ממך'. שור איז אלץ א קוק אין דער ווייטנס. פון וואנען קוקט מען אין דער ווייטנס? ווען מען שטייט אויף וואו? אויף דער מויער. ריכטיק? און וואס איז שור אויך? א מויער. וויבאלד פון דער מויער קוק איך, קען איך זען, ריכטיק? 'בנות צעדה עלי שור'. שור איז א מויער, ווייל פון דארט האט מען געזען און געקוקט אין דער ווייטנס. איז 'הבט שמים וראה', ווייל דאס איז נאענט, 'ושור', דאס איז א קוק אין דער ווייטנס, 'שחקים'. קוק אין דער ווייטנס, וועסטו אויך זען די שחקים. אט זעסטו אז די שחקים זענען אלץ העכער. און אויך דאס גיסן איז מער אין שפע, ווי עס שטייט 'ונוזלים מן בוראך', 'ונוזלים מן לבנון', 'יזל מים מדליו'. און רעף און ערוף איז טראפנס טראפנס, 'יערוף כמטר לקחי', 'אף שמים יערפו טל'. מען זעט אז ערוף איז שוואכער. און ווי מיר האבן דערקלערט, אז די זאך קומט צו זאגן, ווען דו גרייטסט זיך צו ווי עס דארף צו זיין, דעמאלט פאלט דער אויבערשטער שפע אראפ און שלינגלט זיך פון די שחקים צו די שמים און גיסט. און פון די שמים ברענגט ער אראפ א טל וואס דו קענסט אים מקבל זיין, א רעגן וואס דו קענסט אים מקבל זיין דא אין דער אונטערשטער וועלט. און ווי באקאנט האבן מיר שוין דעם פארברייטערט, אבער לויט דער קבלה איז זיכער אזוי, אז דער מענטש דורך די מצוות און די גוטע מעשים וואס ער טוט דא, איז דא א בחינה פון העלאת מ"ן צו די אויבערשטע עולמות, און דאס שאפט אויבן אין די אויבערשטע עולמות שפע און זיווגים פון די אויבערשטע מידות וואס ברענגט אראפ שפע צו אונטן. קומט אויס אויב אזוי אז דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן נאר טוב. אבער אויב דו ביסט ניט ראוי, איז ממילא וועט דער שפע ניט קומען ווי עס דארף צו זיין, אדער עס קען קומען אפילו אויף א נעגאטיוון אופן. ווער האט דאס געמאכט? נאר דער מענטש מיט זיינע נעגאטיווע מעשים. און אויב ער וועט טאן גוטס, וועט ער זוכה זיין צו דעם גאנצן שפע וואס איז ראוי צו ווערן מקבל פון אויבן.
'הוי רב את יוצרו חרש את חרשי אדמה היאמר חומר ליוצרו מה תעשה ופעלך אין ידיים לו'. קעגן וואס איז דער דאזיקער פסוק געזאגט געווארן? רש"י ברענגט אז דאס איז געזאגט געווארן וועגן דער נבואה פון חבקוק. ישעיהו נבאט דא קעגן דער נבואה פון חבקוק. חבקוק איז דאך נאך ניט געווען, דעריבער דערקלערט רש"י אז דאס איז א צוקונפטיקע נבואה. וועגן דער נבואה וועגן חבקוק וואס וועט אין דער צוקונפט שטיין און טענהן קעגן. פארוואס איז נבוכדנצר נאך פארהאן? פארוואס האלט זיין הערשאפט נאך אן? 'עד אנה השם שיוועתי ותעשה אדם כדגי הים'. דער קדוש ברוך הוא זאגט צו ישעיה, פארוואס קומט ער זיך קריגן מיט מיר? מיינט ער אז איך נעם ניט צו הארצן צו ראטעווען כלל ישראל? עס שטייט דאך 'לעת מלות אשר תרצה הארץ את שבתותיה'. דאס מיינט עס איז דא א צייט פון דער גאולה. איז וואס קומט ער זיך קריגן מיט מיר כביכול אויף דעם וואס איך גאל'ע ניט כלל ישראל? די צייט פון דער גאולה איז דאך תלוי אין דער צייט אין וועלכער כלל ישראל האבן געזינדיקט. און וויבאלד ישראל, ווי מיר האבן געזען, איז די שמיטה געווען זייער צרה וואס זיי האבן ניט געהיט די שמיטות, איז 'עד מלות הארץ אשר תרצה את שבתותיה'. דער רד"ק דערקלערט אז דאס איז ניט געזאגט געווארן וועגן חבקוק, ווייל טאקע איז חבקוק דאך לכאורה נאך ניט געווען, און דא קומט דער קדוש ברוך הוא זיך באקלאגן אויף עמעצן וואס וועט זיך קריגן אין דער צוקונפט. אויף יעדן פאל, דאס איז דער פירוש פון רש"י. אבער דער רד"ק דערקלערט אז דאס איז געזאגט געווארן וועגן דעם מלך פון בבל, וועגן בלשאצר. בלשאצר האט זיך געגרויסט, האט זיך געהויבן קעגן אלוקים, ער האט דאך ארויסגענומען די כלים פון בית המקדש פון זיין פאלאץ און האט דערין געגעבן צו טרינקען פאר די פילגשים און פאר די שרים און פאר די מלכות, ער האט אלעמען געגעבן צו טרינקען אין די כלים פון בית המקדש. און אויף דעם האט ער אים געמשל'ט א משל און געזאגט, 'צי וועט דער חומר זיך קריגן מיטן יוצר וואס באשאפט אים? און וועט אים זאגן מה תעשה? איך ווייס מער פון דיר?' זאל אזא זאך ארויפקומען אויפן געדאנק? 'חרש את חרשי אדמה'. דער דאזיקער מלך, דער דאזיקער בלשאצר, איז דאך א שערבל פון די שערבלעך פון ערד. ווי א כלי פון א יוצר וועט ער באלד צעברעכלט ווערן. ווי עס שטייט אויף אים, 'בליליא קטיל בלשאצר'. מען האט אים ניט אויסגעצויגן די צייט. נאך אין דער זעלבער נאכט, האט ער ארויסגענומען די כלים, נאך אין דער זעלבער נאכט איז ער דערהרגעט געווארן. איז 'הוי רב את יוצרו', דו קומסט זיך קריגן מיטן קדוש ברוך הוא און זאגסט 'אה, דער קדוש ברוך הוא וועט שוין ניט גאל'ען כלל ישראל'. ווער ביסטו? דו ביסט דאך א שערבל פון די שערבלעך פון ערד. זאל ארויפקומען אויפן געדאנק אז א חומר וועט זאגן צו זיין יוצר מה תעשה? דו קומסט כביכול מיט גרויסקייט קעגן דעם קודשא בריך הוא, דו קענסט זיי ניט גאל'ען? 'חומר יאמר ליוצרו מה תעשה? ופעלך אין ידיים לו'. און צי וועט זיך דוכטן אז מען האט ניט געמאכט קיין הענט? כביכול, ווער איז ער דען בכלל? א שערבל פון די שערבלעך פון ערד וואס האט אפילו ניט קיין געשטאלט. וועט זיך דוכטן אז מען האט ניט געמאכט הענט. איך קען נעמען א שערבל און שאפן א שיינע כלי. אבער אויב דאס איז א שערבל פון די שערבלעך פון ערד וואס מען האט אים אפילו ניט אויסגעפורעמט, איז דאס פשוט געווארן עפעס אן אביונער חומר גלם. איז ווער ביסטו בכלל בלשאצר וואס דו קומסט און גרויסט זיך קעגן דעם רבונו של עולם?
לויט דעם מלבי"ם איז דער דאזיקער פסוק א המשך פון דעם וואס מיר האבן געלערנט לעיל. מיר האבן דאך געזען לעיל אז דער נביא איז זיך מתעמת מיט דער השקפה וואס איז געווען אנגענומען אין זיין צייט אין פרס. און די דאזיקע השקפה זאגט דאך אז עס זענען דא כוחות פון טוב און כוחות פון רע אין דער בריאה, און זיי געפינען זיך די גאנצע צייט אין א קאליזיע. און ווען דער כח פון טוב ווערט גרעסער דעמאלט מערט זיך דער טוב אין דער וועלט, און ווען דער כח פון רע ווערט גרעסער דעמאלט מערט זיך דער רע אין דער וועלט. און זיי ביידע זענען ניט פון איין מקור. ווי מיר האבן געזען אז ער איז זיך מתעמת מיט דער דאזיקער השקפה. איז וועט קומען א מענטש און פרעגן, לכאורה, אפשר לאמיר זיך פונקטירן, זיך דערמאנען. וואס האבן מיר דערקלערט? מיר האבן דערקלערט אז טאקע איז ניטא קיין רע אין דער וועלט. נאר עס איז דא נאר טוב. און דער קדוש ברוך הוא ווען ער האט געברענגט דעם טוב, האט ער אים געברענגט אויף א באגרעניצטער צייט. און וויבאלד אזוי, ווען דער טוב הערט אויף, איז ממילא דא רע. אבער השם האט ניט באשאפן קיין רע. השם האט ניט באשאפן קיין חושך. נאר השם האט באשאפן אור. און אין דעם רגע וואס עס איז באשאפן געווארן אור, איז דא געווארן א שפע. אין דעם רגע וואס השם האט באשלאסן צו נעמען דעם אור וואס ער האט באשאפן, איז ממילא דא א העדר, א העדר פון אור, ממילא איז דא געווארן חושך, ממילא איז דא געווארן רע. אבער דאס איז ניט אז השם האט באשאפן דעם רע. איז זאגט דער מלבי"ם, אויף דעם וועט קומען א מענטש און פרעגן, טאקע ריכטיק, עס איז ניט שייך געווען צו באשאפן די וועלט נאר אויף אזא מציאות אז עס זאל זיין א ארט פאר העדר, פאר טויט, פאר רע. ווי מיר האבן דערקלערט, אז עס איז ניט מעגלעך אז עס זאל זיין נאר טוב, ווייל אויב אזוי פארוואס בכלל עולם הבא? איז אלץ איז דא עולם הזה. איז וואו איז די וועלט פון נסיון? וואו איז די וועלט פון קאמף? עס איז דאך אלץ געווארן כדי מיר זאלן ניט האבן נהמא דכיסופא. און אויב אזוי, אויב דא אין דער דאזיקער וועלט האט ער שוין א גן עדן, איז וואו זענען דא די נסיונות כדי צו זוכה זיין צו חיי העולם הבא? איז עס מוז זיין אז עס זאל זיין א מציאות פון הסתר, און א מציאות פון העדר, און א מציאות פון חושך, און א מציאות פון טויט. אבער וועט קומען דער מענטש און פרעגן, לכאורה האט השם געקענט באשאפן די וועלט אויף א בעסערן אופן. א גשמיות'דיקע וועלט וואס וועט זיך קיינמאל ניט בייטן. אז דער מענטש זאל ניט זיין צוזאמענגעשטעלט פון פלייש, גידן, ביינער. דאס הייסט כביכול ער וויל זאגן, וואס דערקלערסטו מיר? די מציאות פון מענטש מוז אז א מענטש זאל שטארבן. דאס וואס א מענטש האט א גוף, מוז אז ער וועט קומען צום טויט. עס איז ניט מעגלעך אז א גשמיות'דיקע זאך, א חומריות'דיקע זאך, זאל בלייבן פארהאן אויף אייביק. איז וואס ווילסטו? אז עס זאל ניט זיין א מצב פון טויט? אז עס זאל ניט זיין א מצב פון חושך? עס איז ניטא קיין ברירה כביכול. דער חומר פון וועלכן מען האט באשאפן דעם מענטש איז אזא חומר וואס איז אונטערווארפן צו פארגיין. איז וועט קומען א מענטש און פרעגן, גוט, אויב אזוי פארוואס האט ער אונדז פון פאראויס באשאפן מיט אזא חומר? זאל ער אונדז באשאפן פון א חומר וואס איז ניט אונטערווארפן צו פארגיין. זאל ער אונדז באשאפן פון אזא חומר וואס קען בלייבן אויף אייביק.
אויף דעם קומט ער און ענטפערט, איז קעגן דעם איז דא אונדזער פסוק. 'הוי רב את יוצרו'. זאגט אויף דעם דער נביא, די זאך איז דאך גלייך ווי א שערבל-כלי וואלט געקומען זיך קריגן מיט זיין יוצר און אים זאגן, פארוואס האסט מיך באשאפן א שערבל? פארוואס האסט מיך ניט באשאפן גאלד? די כלי וועט קומען מיט טענות קעגן דעם יוצר. פארוואס האסט מיך ניט באשאפן פון גאלד? און דאס איז וואס ער זאגט, 'הוי רב את יוצרו חרס'. איר פארשטייט? ער קריגט זיך מיט זיין יוצר, פארוואס האט ער אים באשאפן א שערבל? פארוואס האט ער אים באשאפן אזא נידעריקע כלי? ווי אין נמשל, א גשמיות'דיקער, חומריות'דיקער מענטש, וואס איז אונטערווארפן צו די שאדנס פון טבע, וואס קען שטארבן, וואס קען געשעדיקט ווערן. ווער עס קומט זיך קריגן מיט זיין יוצר, ווער וועט קומען זיך קריגן מיט זיין יוצר און אים זאגן פארוואס האסט מיך באשאפן א שערבל און ניט גאלד? אדער ער וועט קומען זיך קריגן מיט זיין יוצר און אים זאגן, פארוואס האסט מיך באשאפן אויף א געשטאלט פון א כלי אן קיין מעגלעכקייט צו זיך רירן, אן א מעגלעכקייט אז איך זאל האבן הענט, איך זאל קענען טאפן? כביכול האסט מיך באשאפן ווי א כלי וואס שטייט אויפן ארט די גאנצע צייט, אן א באוועגונג, אן א מעגלעכקייט זיך צו רירן פון עפעס. און דאס איז דער המשך. 'היאמר חומר ליוצרו מה תעשה ופעלך אין ידיים לו'. וואס האסט באשאפן א כלי אן הענט, אן א קאפ, אן א מעגלעכקייט צו זיך רירן? זאל ארויפקומען אויפן געדאנק אז די כלי וועט קומען און זיך באקלאגן אזא באקלאגן? נאר וואס, וואס פארשטייען מיר אלע? דער שערבל איז פון א שערבל-כלי און בעצם פארוואס איז דאס אזוי געווארן? ווייל דער קדוש ברוך הוא האט געוואלט א שערבל-כלי. און ווען ער האט געוואלט בעלי חיים, האט ער באשאפן בעלי חיים. און ווען ער האט געוואלט א שערבל, האט ער באשאפן א שערבל. דאס איז בעצם דער ווילן פון השם יתברך און ער איז דער יוצר. און ווי א יוצר האסטו ניט קיין באקלאגן צו קומען און פרעגן פארוואס איז דאס אזוי געווארן. און אזוי אויך איז ניט שייך צו פרעגן פארוואס האט השם באשאפן דעם מענטש פון אזא חומר וואס איז א גשמיות'דיקער חומר וואס איז אויסגעשטעלט צו טויט, וואס איז אויסגעשטעלט צו שאדן. פרעג ניט אזא שאלה, ווייל דאס איז ווי א מענטש וואלט געפרעגט פארוואס האסט ניט געמאכט די כלי הענט און פיס, פארוואס האסט זי ניט באשאפן מיט א מעגלעכקייט צו זיך רירן, פארוואס האט השם זי ניט באשאפן אויף אזא אופן אז זי זאל ניט פארגיין אויף אייביק. ווער עס האט באשאפן ווייסט וואס ער וויל באשאפן און לויט זיין פלאן איז דאס וואס ער האט באשאפן.
לויט דעם דאזיקן קו גייט ער ווייטער. 'הוי אומר לאב מה תוליד ולאישה מה תחילין'. זאגט דער מלבי"ם, און אויב דו וועסט צולייגן און פרעגן, פארוואס האט השם געמאכט כלים פון דעם דאזיקן חומר? אויב דער דאזיקער חומר איז אזא ברעכעוודיקער חומר, א חומר וואס קען און איז מסוגל צו מקבל זיין קרענק און צו מקבל זיין טויט און דער נזק און דער הפסד טרעפן אים, איז אויב אזוי פארוואס פארוואס האט ער אים ניט באשאפן פון א מער בעסערן חומר? זאגט אויף דעם דער נביא, דאס איז דאך גלייך ווי איינער וואס זאגט צום טאטן 'מה תוליד?' און צו דער פרוי 'למה תחילין?' תחילין איז פון לשון חילה, יא? די כוונה איז פון לשון פון וויען. 'מה תחילין?' דאס הייסט כביכול צו קומען און זאגן, וואס געבערסט? בעסער אז מען איז ניט באשאפן געווארן איידער מען איז באשאפן געווארן. כביכול רבונו של עולם, פארוואס האסט באשאפן א מענטש? בעסער אז דו וואלטסט ניט באשאפן איידער דו האסט באשאפן. כביכול ער האט אנווייזונגען פאר דעם וואס האט אים באשאפן, ער האט טענות קעגן אים. ער זאגט, דער קדוש ברוך הוא האט דאך באשאפן דעם מענטש פון דעם בעסטן חומר וואס מען האט אים געקענט באשאפן צוליב זיין תכלית. דאס מיינט, אויב מיר וועלן וועלן געבן א דוגמה, אויב איך וועל וועלן למשל שאפן אן ערעפלאן. עמעצער האט אמאל געפרעגט, איר ווייסט דאך פון וואס מען נעמט פונעם ערעפלאן ווען דער ערעפלאן פאלט, פלאצט, ווייסט איר וואס וואס מען זוכט? א שווארצן קעסטל. פארוואס? פארוואס זוכט מען דעם שווארצן קעסטל? צו בודק זיין וואס איז געשען. אבער דער ערעפלאן איז געפלאצט, ניט? וואס? דער קעסטל פלאצט ניט. אה, ער בלייבט. פארוואס בלייבט ער? געמאכט פון א ווידערשטאנדפעאיקן חומר. איז עמעצער האט אמאל געזאגט, פארוואס א שאד וואס מען האט ניט געמאכט דעם ערעפלאן פון דעם חומר פון דעם שווארצן קעסטל? האסט ניט געטראכט וועגן דעם, אה? ריכטיק? און דעמאלט וואלטן מיר שוין ניט געדארפט קיין שווארצן קעסטל, וואלטן מיר אפילו געקענט שפארן. וואלטן מיר ניט געדארפט קיין שווארצן קעסטל. פארשטייט איר פארוואס דאס איז לעכערליך? ווייל אן ערעפלאן קען פליען ווייל ער איז געמאכט פון בלעך. שאף דעם ערעפלאן פון געשטארקטן שטאל, וועט די זאך ניט פארן, ניט נאר ניט פליען. איז ער וועט זיך ניט רירן. דער שווארצער קעסטל דאס איז צו נעמען אן עפעס א קליין קעסל וואס אין אים זענען דא רעקארדינגען, אין אים זענען דא טשיפס, אלץ וואס פאסירט אין ערעפלאן, דאס האסטו באשאפן. ווי עפעס א קליינע זאך, נו, דער ערעפלאן וועט עס שלעפן. אבער שאף אן ערעפלאן פון א שווארצן קעסטל? דאס וועסט שאפן אזא העלפאנד וואס ער וועט דארפן עטלעכע עטלעכע פאנצער-וואגנס נאר אים צו שלעפן, נאר אים אוועקצושלעפן. דאס מיינט, אז כאטש עס דוכט זיך אונדז אן ערעפלאן, אה, פון וואספארא חומר האסט אים באשאפן? א חומר וואס פון דער קלענסטער טרעפונג פאלט אים אראפ א פליגל, פון דער קלענסטער טרעפונג צעברעכלט ער אינגאנצן, עס בלייבט גארנישט. אדוני, כדי אן ערעפלאן זאל קענען פליען, מוז ער באשאפן ווערן אויף דעם אופן, אויף דער דאזיקער געשטאלט. איך טראכט אז דאס איז א וואונדערליכער משל כדי צו דערקלערן אויך דא.
ער זאגט דיר, דו טראכטסט אז דו האסט פארבעסערונגס-פארשלאגן פאר דעם באשעפער. פארוואס האט השם מיך באשאפן פון אזא חומר? פארוואס האט ער אונדז ניט באשאפן אין א בעסערער מציאות, מער רוחניות'דיק, מער מלאך-מאסיק? אדוני, דו האסט א ראלע דא אין דער וועלט. און אין דער דאזיקער ראלע, איז דער חומר וואס מען האט דיך באשאפן דער מערסט פאסיקער פאר דיין ראלע. און אויב אזוי, ווען דאס איז ווי א מענטש וועט זאגן צום טאטן 'מה תוליד' און צו דער פרוי 'מה תחילין'. כביכול, פארוואס נעמסטו אריין די וויען פון געבורט און פארוואס געבערסטו? דו שאפסט דאך דא א ניט-געראטענע זאך. האסט באשאפן א שערבל ווי מיר האבן געזאגט. דער מענטש איז דאך באשאפן פון חומר, פון בלוט, דאס איז דאך ניט די געראטענע זאך, דו זעסט עס איז אויסגעשטעלט צו שאדנס, עס קען קרענקן, עס קען געשעדיקט ווערן. פארוואס האסט אזוי באשאפן? זאגט דער באשעפער, פאר דער ראלע וואס איך האב באשטימט פאר דעם מענטש, איז דאס די בעסטע געשטאלט וואס עס קען זיין. און מיר האבן שוין בעצם דעם ענטפער שוין געענטפערט פון פאראויס. ווען מיר האבן דערקלערט אז א מענטש איז פון פאראויס באשאפן אויסגעשטעלט צו שאדנס, ווייל ווען א מענטש האט א קרענק, דעמאלט ווייסט ער זיך צוריקצוקערן צום באשעפער. דעמאלט ווייסט ער אז דאס קומט פון עפעס א ריכטונג. ווען ער הערט אן אזעקה און זיין הארץ פארפעלט א קלאפ, דעמאלט ווייסט ער אז 'לא נבראו רעמים אלא לפשט עקמומיות שבלב'. און עס זענען ניט באשאפן געווארן קיין אזעקות נאר כדי צו ברענגען ישראל צו תשובה. איז דורך דעם פארשטייט א מענטש, אדוני, א רויטע קאליר. ווייסטו וואס דאס איז א רויטע קאליר? דאס איז אן אלארם. היט זיך, מען שיקט דיר שוין אן אלארם, חבלי משיח ביי דער טיר. איז אויב אזוי, דאס עצם וואס עס איז דא א מציאות פון נזק, דאס איז צום גוטן באשאפן. ווי א מענטש וועט קומען און זאגן, פארוואס האט דער קדוש ברוך הוא באשאפן פאר דעם מענטש ווייטיק? ווי וואונדערליך וואלט געווען אויב מיר וואלטן ניט געהאט קיין ווייטיק. אזוי ליידן מענטשן, איר ווייסט עס זענען דא ספעציעלע לאבאראטאריעס, עס זענען דא אין שפיטעלער ספעציעלע אפטיילונגען צו באהאנדלען ווייטיק. עס וואלט דאך געווען פיל מער וואונדערליך אויב עס וואלט בכלל ניט געווען קיין ווייטיק פאר דעם מענטש. א פרוי וואלט געבארן גרינג, א מענטש וואלט זיך ניט געשניטן, מען וואלט אים תיכף באהאנדלט, אנגעלייגט א פלאסטער, עס פאסירט גארנישט. עס זענען ניטא קיין שום ווייטיקן, ער ליידט ניט פון א געשוויר, ליידט פון גארנישט. וואלט ניט געווען פיל מער בעסער? צו וואס איז די זאך געגליכן? צו א מענטש וואס האט געהאט אן אויטא, און דער דאזיקער אויטא איז געווען אביסל אלט, און יעדעס מאל ווען ער איז געפארן פלעגט זיך דארט אנצינדן די רויטע לעמפל פון דעם מאטאר. און ער האט געדארפט, ער האט געדארפט יעדעס מאל אפשטעלן כדי אנצופילן וואסער און בודק זיין אויל און זען אז אלץ איז בסדר, און נאכדעם נאר ווייטער פארן. אין א געוויסן שטאפל איז ער עס מיד געווארן, זאגט ער צו דעם מעכאניקער, הער, די דאזיקע לעמפל מאכט מיך משוגע, נעם עס אראפ, טו א טובה, נעם עס אראפ. דאס איז עס, ער האט אים טאקע געלייזט די פראבלעמען, ווייל ווען דער אויטא איז געשטארבן איז ער שוין ניט מער געפארן און דעמאלט האט ער שוין בכלל ניט געהאט, קיינמאל דארף מען ניט אנפילן וואסער, ניט מער דארף מען גארנישט. ווען דער אויטא איז געשטארבן איז ער אינגאנצן געשטארבן. דאס איז עס, זיין געשיכטע איז פארטיק. אזוי אויך א מענטש וואס וויל ניט קיין ווייטיק. וואס איז דאס ווילסט ניט אז איך זאל האבן ווייטיק? אדוני, ווען עס איז דא ווייטיק זאגט דאס בודק זיך, דו האסט א פראבלעם. דאס מיינט עס איז דא עפעס א נויט צו באהאנדלען זיך. אבער אויב א מענטש וואלט זיך ניט בודק געווען נאך א ווייטיק, רחמנא ליצלן קען זיין א מצב אז ער וואלט אנגעקומען צום טויט. פארוואס? ווייל דו האסט געהאט עפעס אינערליכע פראבלעמען, וואלטסט געגאנגען עס באהאנדלען אין צייט, וואלטסט אויסגעהיילט געווארן. האסט עס ניט באהאנדלט אין צייט, אט זע וואוהין ביסטו אנגעקומען. דאס מיינט, דאס עצם וואס דער מענטש איז באשאפן אויף אזא אופן אז ער האט שאדנס, אז ער האט ווייטיק, אז ער האט ליידן, אז ער האט חסרונות, אלע די דאזיקע זאכן זענען בעצם באשאפן געווארן פאר זיין נוצן אויף דעם בעסטן אופן וואס עס האט זיך געקענט ארויפברענגען אויפן געדאנק.
אמאל האב איך געהערט, מיר דוכט זיך עס איז געווען פונעם רב נויגרשל, אדער איך געדענק ניט, פון איינעם פון די מרצים. אמאל האב איך געהערט אז עס איז דא עפעס א מענטש, איך ווייס ניט אויב א איד אדער א גוי, אין חוץ לארץ, וואס האט צונויפגעשטעלט אן אומפאסנדיק ספר, און דערין שרייבט ער אז אויב ער וואלט געווען דער באשעפער, ווי וואלט ער באשאפן די וועלט און דעם מענטש. און ער קומט צו דער מסקנה אז ער וואלט גארנישט געביטן. ערשטנס זאגט אים דער באשעפער זיכער א גרויסן דאנק פאר דעם וואס דו... אז איך האב אן אישור פון דיר. אבער וואס ער האט געוואלט איז בעצם צו דערנענטערן די זאכן צום שכל. צו זען ווי דאס וואס איז באשאפן געווארן, איז באשאפן געווארן אויפן בעסטן אופן. ווייל אויב א מענטש וואלט פרובירט צו בייטן און טראכט אז אנדערע מעגלעכקייטן וואלטן געראטענער, האט ער א טעות. אסאך מאל וועט פון דעם געשען נאר א נזק. איך טראכט אז איך האב אייך שוין אמאל געגעבן די דאזיקע דוגמה. אז אויב מען זאגט פאר א מענטש, וואלטסט געהאט נאך אן אויג, וואו וואלטסט עס געשטעלט? האט א מענטש געזאגט, איך וועל עס שטעלן פון הינטן. איך וועל עס שטעלן אין קאפ פון הינטן. איז ערשטנס איז דאס א טעות. אויב איך וויל זיך אומדרייען, איך וויל ניט זען עפעס, איך וויל זיך אומדרייען אויף דער אנדער זייט, דארף איך זען פון יעדער ריכטונג? אה, עמעצער האט געזאגט ניין, איך וועל עס שטעלן אין פינגער. פארוואס? איך וויל זען וואס איז אונטערן טיש, איך שטעק אריין די האנט אונטערן טיש, איך שטעל דעם פינגער פון הינטן, שטעל דאס דא, קוק עס קריצט מיר אין רוקן, מיטן פינגער. נו, טאקע פארוואס האט השם אונדז ניט באשאפן אין פינגער אן אויג? ווייסט איר אן אויג ווי א רגישע זאך דאס איז? וואלטסט געקענט אויפהייבן א זעקל אויב וואלטסט געהאט אן אויג אין פינגער? וואלטסט געקענט אנרירן, אנרירן דעם שלט, וואלטסט געקענט אנרירן אויב וואלטסט געהאט אן אויג אין פינגער? וואלטסט ניט געקענט טאן גארנישט. שרייבן מיט א פען וואלטסט ניט געקענט. אין שפיץ פון פינגער האסט אן אויג, וואלטסט געקענט טאן עפעס? איז זעט וויפל א מענטש טראכט עס האט געקענט זיין מער בעסער, אבער ווער האט געזאגט? מאך א גרינגן בייט, וועסט זען ווי אלץ בייט זיך און ניט צום גוטן. אלץ בייט זיך צום שלעכטן. איז דעריבער וואס דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן דאס איז דאס בעסטע. איז וואס גייסטו צום טאטן און זאגסט אים וואס האסטו געבארן? וואס גייסטו צו דער מאמען און זאגסט איר וואס ביסט טראגעדיק? דער טאטע און די מאמע ווייסן וואס זיי ווילן. דער קדוש ברוך הוא ווייסט וואס ער האט באשאפן און וואס ער האט געבארן, און אלץ איז געטאן געווארן מיט א פינקטלעכן פלאן לויט דער צוגרייטונג, לויט די צרכים פאר וועלכע דער מענטש איז באשאפן געווארן.