00:00 ספר ישעיהו פרק מ"ד. ועתה שמע יעקב עבדי וישראל בחרתי בו. נאך די האַרבע רייד וואָס מיט זיי האָט זיך געענדיקט דער פאָריקער פרק, קומען אַצינד די רייד פון נחמה. הגם אַז איך פאַרשוועך אייך, שלאָג אייך פאַר אייערע עוונות, וועל איך אייך נאָך טאָן אַ גרויסע טובה, אַזוי איז מבאר דער רד"ק. דעריבער וועסטו הערן די נחמה, דו מיין עבד וואָס דו געפינסט זיך צווישן די עכו"ם, שמע יעקב עבדי, אין דיר האָב איך אויסגעקליבן פון אַלעמען. זעט וויפֿל וווּנדערלעכע זאַכן זאָגט דער רד"ק. און דער גוטער עבד, הגם ער זינדיקט אַ מאָל, טרייבט אים ניט אַרויס זיין האַר, נאָר מוסרט אים. איך דאַרף אים נאָך. אָבער ריכטיק, ער האָט זיך געפעלט, גוט, ער האָט זיך פאַרזינדיקט, איז געבן מיר אים אַן עונש, אָבער איך דאַרף אים. און צום סוף, נאָך דעם וואָס ער וועט זיך געמוסרט ווערן עטלעכע מאָל, וועט דער עבד באַקומען ייסורים און זיך נחם זיין און זיך אומקערן צו דינען זיין האַר מיט אַ יושרותדיק האַרץ, וועט אים זיין האַר טאָן אַ גרויסע טובה. דאָס איז אונדזערע פסוקים. דו כלל ישראל, דו יעקב עבדי, זאָגט דער הייליקער באשעפער, טאַקע אַן עבד וואָס האָט זיך געפעלט, אָבער אַן עבד וואָס איך וויל אים נאָך. וואָרן אַן עבד וואָס איך וויל אים ניט, וואַרף איך אים אַוועק. איך פאַרקויף אים. איך וויל ניט די צרה. אָבער אויב איך מוסר אים, הייסט עס אַז איך האָב פֿון אים נאָך אַ תקווה. איז אַדרבה, דאָס זענען רייד פון נחמה, יעקב דו ביסט מיין עבד וישראל בחרתי בו.
אויך דער מלבי"ם איז מבאר לויט דעם זעלביקן וועג. זאָגט דער מלבי"ם, די עוונות פון דעם דור האָבן שוין מקבל געווען דעם עונש, דער חוב איז שוין באַצאָלט. דעריבער איז אַצינד אָנגעקומען די צייט פון דער גאולה, מגאל צו זיין כלל ישראל נאָך דעם וואָס זיי האָבן באַצאָלט דעם פרייז. דעריבער זאָגט ער, שמע יעקב עבדי וישראל בחרתי בו. עבדי, דו פֿון דעם צד פֿון דער עבודה וואָס דו דינסט מיך. אָבער די עבודה וואָס דו דינסט מיך, איז זי אין אַ הויכער מדרגה אָדער אין אַ נידעריקער? זאָגט דער הייליקער באשעפער, יעקב עבדי. זי איז אין אַ נידעריקער מדרגה. יעקב, האָבן מיר דערקלערט, איז עקב, דאָס קומט צו באַווייזן אונדזער נידעריקע מדרגה, ניט די הויכע מדרגה פון כלל ישראל. אָבער אויב אַזוי, וועסטו זאָגן, וואָס האָט השם מיט אונדז? וואָס זוכט ער מיט אונדז? וואָס וויל ער פון אונדז? אויב מיר דינען אים נאָר אין אַ נידעריקער מדרגה, ניט ווי מען דאַרף. זאָגט דער הייליקער באשעפער, ווייסטו וואָס, פאַר וואָס זוך איך דיך נאָך אַלץ? ווייל ישראל בחרתי בו. פֿון דעם צד וואָס איך האָב דיך אויסגעקליבן, פֿון דעם צד וואָס דו ביסט ישראל, די כוונה אַז דו ביסט מיין באַזונדער פֿאָלק פֿון תמיד אָן, כלל ישראל, אַ הויכע מדרגה, דעריבער בין איך חפֿץ אין דיר, דעריבער האָב איך דיך אויסגעקליבן. אַצינד גיט אַכט, פֿאַראַן זכותים פֿון אונדז פֿון אונדזער אייגענעם צד, און פֿאַראַן, כביכול, אַז דער הייליקער באשעפער איז חפֿץ אין אונדז. תמיד איז גוט צו קומען מיט אייגענע זכותים, יאָ? מען קומט מיטן כוח פֿון זייערע מעשים. אַנשי אמונה זענען פֿאַרלוירן געגאַנגען, מען קומט מיטן כוח פֿון זייערע מעשים. הײַנט קומט מען ניט מיטן כוח פֿון זייערע מעשים, הײַנט קומען אַלע מיט כוח. אַלץ מיטן כוח פֿון דער האַנט, מיט גוואַלד און... אַזוי קומט מען פֿאָדערן. אָבער אַמאָל מיטן כוח פֿון זייערע מעשים, האָבן זיי געהאַט זכותים. איז וואָס איז מיין ענין מיט אייך? זאָגט דער הייליקער באשעפער, ישראל בחרתי בו. היות ווי איך האָב שוין אויסגעקליבן, איר זענט מיין אויסדערוויילטער פֿאָלק, דעריבער, כביכול, פֿון דעם צד וועל איך אייך מגאל זיין.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אויף אַ שינוי. דאָ שטייט יעקב עבדי ישראל בחרתי בו. אָבער אין פרק מ"א פסוק ח' שטייט פאַרקערט, ישראל עבדי יעקב אשר בחרתיך. הערסטו? פּונקט פאַרקערטע הגדרות. דאָ יעקב עבדי, דאָרט ישראל עבדי. דאָ ישראל בחרתי בו, דאָרט שטייט יעקב אשר בחרתיך. זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז דער חילוק? דאָרט האָט ער געמיינט צו פאַרגרעסערן זייער עבודה, צו באַווייזן זייער מעלה. איז זאָגט ער, איך האָב זיי אויסגעקליבן ווייל זיי זענען געווען אין גדר פון ישראל. ישראל עבדי, ווייל זיי האָבן מיך געדינט אין דער מדרגה פון ישראל. דאָס באַווייזט זייער הויכע מדרגה. ויעקב בחרתי בו, דהיינו איך האָב זיי אויסגעקליבן נאָך פֿון דעמאָלט, נאָך פֿון מצרים. וואָס זענען זיי דעמאָלט געווען? זיי זענען געווען יעקב, זיי האָבן ניט געהאַט פֿיל זכותים. אָבער אַצינד ווען זיי דינען מיך זענען זיי אין גדר פון ישראל. דאָרט קומט צו דערהויבן זייער מעלה. און דאָ פּונקט פאַרקערט. דאָ קומט צו באַווייזן זייער שפֿלות, צו פאַרקלענערן די מעלה פֿון זייער עבודה. ער זאָגט דיר, דאָרט האָבן זיי דאָס דערגרייכט פֿון דעם צד פֿון חסד, פֿון דעם צד פֿון השם'ס בחירה. און אין יעדן אָרט רעדט ער לויט דעם ענין. דאָ קומט עס ווי אַ תוכחה, כדי צו זאָגן זיי, אָט זעט, איר זענט ניט ראוי, אָבער דער הייליקער באשעפער האָט חס און רחמנות געהאַט אויף אייך.
כה אמר השם עושך ויוצרך מבטן יעזרך. אל תירא עבדי יעקב וישורון בחרתי בו. כה אמר השם עושך. וואָס איז עושך? דער רד"ק דערקלערט, דאָס איז ווי אשר עשה את משה ואת אהרון. וואָס איז עשה? די כוונה איז אויפֿגעצויגן, ווי ועשתה את ציפורניה. די כוונה איז צו וואַקסן די זאַך, דאָס הייסט מען עס טאָן. אָדער עושך, ווי דער בורא דיך, ווי דער יוצר דיך. אַצינד זעט, אָט איז אַ וווּנדערלעכער ביאור וואָס דער רד"ק ברענגט דאָ אין נאָמען פֿון אבן עזרא. עפּעס וואָס שטייט דאָ, עושך ויוצרך מבטן יעזרך. ער האָט דאָך דאָ גערעדט וועגן יעקב. שטייט אַז ער מיינט צו רמזן דאָ, זאָגט דער אבן עזרא, אין ענין פֿון יעקב. עס שטייט דאָך אויף יעקב, בבטן עקב את אחיו, ניט אַזוי? תפס ידו אוחזת בעקב עשיו. אַצינד זאָגט מיר, איז דאָס נאַטירלעך אַז אַ קינד זאָל אָנכאַפּן דעם עקב פֿון זיין ברודער? ניין. פֿאַר וואָס ניין? ער זאָגט, ווייל זיי האָבן אַ שליה. און אין דעם רגע וואָס זייערע שליות זענען אָפּגעטיילט, ווי אַזוי קען ער בכלל אָנכאַפּן דעם עקב פֿון זיין ברודער? זייערע שליות זענען דאָך אָפּגעטיילט. און אויב אַזוי, ווי אַזוי איז די זאַך געווען? זאָגט ער, דער עובר נעמט ניט אַרויס זיין האַנט פֿון דער שליה, ווי שוין אַז ער זאָל אָנכאַפּן מיט זיין האַנט. און דאָס איז געווען אַ נס. איז ווער האָט אַזוי געטאָן דעם נס? דער הייליקער באשעפער. איז דער הייליקער באשעפער איז געווען דאָרט מיט יעקב אבינו אין בויך, און האָט טאַקע, כביכול, געצויגן די האַנט פֿון יעקב ער זאָל אָנכאַפּן דעם עקב פֿון עשיו. דאָס איז אַ נס וואָס דער הייליקער באשעפער האָט דעמאָלט געטאָן. דאָס איז וואָס ער זאָגט, כה אמר השם עושך ויוצרך מבטן. דער וואָס איז געווען מיט דיין טאַטן דאָרט אין בויך, ער וועט זיין מיט אייך אין גלות וואָס איז ענלעך צו אַ ענג און געדריקט אָרט ווי דער בויך. ווי דער בויך פֿון דעם עובר. און דרך אגב, דאָס איז זה לעומת זה. פּונקט ווי פֿון דעם בויך פֿון דעם עובר, דאָס איז אַ שטאַפּל וואָס די פֿרוי גייט דורך אַ פּראָצעס און דערנאָך קומט די לידה, פּונקט אַזוי איז אויך דער גלות. גלות איז אַ תקופה פֿון שוועריקייט, פֿון סבל, פֿון געדריקטקייט, אָבער דערנאָך קומען די חבלי משיח, וואָס דאָס זענען טאַקע די זעלבע חבלי לידה. און וואָס מער די געדריקטקייט וואַקסט אויפֿן עובר, און וואָס גרעסער דער צער פֿון דער פֿרוי, וואָס מיינט דאָס? אַז די נאָענטקייט צו דער לידה איז גרעסער. אַזוי אויך, וואָס מער די צרות ווערן און קומען אָפֿטער, באַווייזט דאָס אַז די גאולה איז נאָענטער. אַזוי אַז דאָס איז טאַקע אַ משל און נמשל די סאַמע גענויע. כה אמר השם עושך ויוצרך מבטן, דער וואָס האָט באַשאַפֿן יעקב וואָס האָט אָנגעכאַפּט דעם עקב פֿון עשיו פֿון בויך, ער וועט אויך יעזרך און וועט דיך אַרויסנעמען פֿון גלות.
וישורון בחרתי בו. דער רד"ק דערקלערט ישורון, פֿאַר וואָס רופֿט מען אים ישורון? עס איז באַוווּסט אַז דאָס איז ישראל, און מען רופֿט אים אַזוי ווייל ער איז ישר צווישן די פֿעלקער. הערסטו וואָס איז ישורון? כלל ישראל איז ישר צווישן די אומות, דעריבער רופֿט מען זיי ישורון. און אויב וועסטו פֿרעגן אפֿשר הײַנט איז דאָס ניט פּונקט דער סימבאָל פֿון יושרות, איז דאָס פֿון דעם צד וואָס ויתערבו בגויים און האָבן זיך אויסגעלערנט פֿון זייערע מעשים. עס שטייט דאָך וירעו אותנו המצרים. וואָס זענען חז"ל דורש? אַז זיי האָבן אונדז געמאַכט שלעכט, עס שטייט ניט וירעו לנו. נאָר צוליב דעם וואָס מיר האָבן, צום באַדויערן, אָנגענומען אַלערליי אידעען פֿון גויים, איז צוליב דעם האָבן מיר אַלע די וואָס רעדן אויף אונדז שלעכטס. אָבער אמת'דיק גערעדט, כלל ישראל פֿון זייער מעלה, זענען זיי די ישר'סטע פֿון די אומות, זיי זענען אין דער העכסטער מדרגה.
דער מלבי"ם דערקלערט, כה אמר השם עושך ויוצרך מבטן. דער מלבי"ם שטעלט זיך אויף דעם חילוק אין לשון הקודש, וואָס איז דער חילוק צווישן עושך און יוצרך. זאָגט דער מלבי"ם, דער יוצר איז דער וואָס מאַכט די צורה פֿון דער זאַך. דער עושה איז דער וואָס פֿאַרענדיקט די עשייה. יוצר, האָט ער גענומען אַ חומר, געפֿורעמט אַ כלי. ווער הייסט דער עושה פֿון דעם כלי? דער וואָס וועט דערנאָך אים אויספּאָלירן, אים באַדעקן, אים ענדיקן, ער הייסט דער עושה. זאָגט דערויף דער הייליקער באשעפער, כה אמר השם עושך. איך השם עושך, די כוונה איך האָב דיך פֿאַרענדיקט. אָבער דו זאָלסט ניט מיינען נאָר די ענדיקונג, נאָר איך בין אויך יוצרך מבטן. אויך דיין אָנהייב, אויך דיין יצירה, אויך דאָס האָב איך געטאָן. און אויך נאָך דעם וואָס איך האָב דיך געמאַכט, יעזרך. איך וועל אויף דיר תמיד השגחה האָבן. ניט ווי אַ יוצר וואָס האָט געפֿורעמט אַ כלי, אָדער אַן עושה וואָס האָט פֿאַרענדיקט דעם כלי, וואָס נאָך דעם וואָס ער האָט פֿאַרענדיקט לאָזט ער איבער און גייט אַוועק. זאָגט דער הייליקער באשעפער, ניין, איך יעזרך. איך זעץ נאָך אַלץ פֿאָר און השגיח אויף דיר מיט אַ תמידיקער השגחה. זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז דער נמשל דאָ? כביכול ווי דער וולד וואָס ווערט באַשאַפֿן פֿון דעם טראָפּן, דערנאָך ווען ער קומט אַרויס פֿון דעם רחם, כביכול השם השגיח אויף אים תמיד. איז דאָ איז געווען דער שטאַפּל פֿון דער יצירה, דאָס איז דער יוצרך, און דאָ איז געווען דער שטאַפּל פֿון דער עשייה וואָס דאָס איז די ענדיקונג און די לידה, און דערנאָך במשך פֿון דעם וואַקסן פֿון דעם וולד השגיח השם אויף אים. אַזוי איז דער מצב פֿון כלל ישראל. דער הייליקער באשעפער האָט מוליד געווען, כביכול, די לידה פֿון דער אומה איז אין מצרים. דאָרט האָט דער הייליקער באשעפער זיי באַשאַפֿן. ער האָט זיי געבראַכט צו דער שלמות, דאָס איז די עשייה, ווען? בײַ מתן תורה. היום הזה נהיית לעם. איז דאָס איז געווען זייער עשייה. און דערנאָך פֿירט דער הייליקער באשעפער זיי מיט זיין גרויסן חסד און ברענגט זיי צו ארץ ישראל און השגיח אויף זיי. דאָס איז דער המשך, דער יעזרך. איך העלף און שטיץ און האַלט דיין רעכטע האַנט כדי צו העלפֿן און השגיח זיין אויף אַלע דיינע מעשים. ווי עס שטייט הלוא הוא אביך קנך, דאָס איז כנגד דעם יוצר. הוא עשך, דאָס איז כנגד דעם עושה. ויכוננך, וואָס דאָס איז די כוונה ווי מבטן יעזרך, די כוונה ער גייט און מכונן און שטעלט דיך אויף דײַן שטאַנד, די כוונה ער השגיח אויף דיר, דיך צו פֿירן אין דעם ריכטיקן וועג. דעריבער אל תירא עבדי יעקב וישורון בחרתי בו. אל תירא עבדי יעקב, ווי ער האָט געזאָגט פֿריער שמע יעקב עבדי. וישורון, די כוונה ישראל בחרתי בו, ווי ער האָט געזאָגט פֿריער ישראל בחרתי בו. ווייל איך, ווי איך האָב דיך געמאַכט און ווי איך האָב דיך נאָך פֿריער געפֿורעמט, זעץ איך פֿאָר און יעזרך און השגיח אויף דיר. איז פֿאַר וועמען האָסטו זיך צו שרעקן?
כי אצוק מים על צמא ונוזלים על יבשה. אצוק רוחי על זרעך וברכתי על צאצאיך. כי אצוק מים על צמא. דער רד"ק דערקלערט, פּונקט ווי איך גיס וואַסער אויף אַ דורשטיק אָרט, אַזוי אויך, די כוונה אַ מדבר און דומה, אַזוי אויך אצוק רוחי על זרעך. דאָס איז ווי עס שטייט אין ספר יואל, אשפוך רוחי על כל בשר. און וכל בשר, זאָגט דער רד"ק, זאָלסט ניט טועה זיין, מען רעדט ניט וועגן גויים. אויף ישראל, ווי עס שטייט וניבאו בניכם ובנותיכם. דאָ מעיד ער די נבואה דאָזיקע. איך וועל גיסן אויף זיי מיין ברכה. וואָס איז דאָס יענער וואַסער, כביכול, וואָס דער הייליקער באשעפער וועט גיסן אויף זיי? די וואַסער איז דער כוח פֿון נבואה. און וואָס איז זרעך און צאצאיך? זאָגט דער מלבי"ם, זאָגט דער רד"ק, ער רעדט דאָ וועגן דעם זעלביקן דור, און ער זאָגט זיי צו אַז די ישועה וועט זיין פֿאַר זייערע קינדער, דהיינו פֿאַר זייערע צאצאים. אַצינד גיט אַכט, פֿאַראַן דאָ צוויי זאַכן. דער רד"ק שטעלט זיך אויף דעם וואָס פֿאַראַן רוחי און פֿאַראַן ברכתי. אצוק רוחי על זרעך, און פֿאַראַן דאָ ברכתי על צאצאיך. וואָס איז רוחי און וואָס איז ברכתי? זאָגט דער מלבי"ם, זאָגט דער רד"ק, פֿאַראַן דאָ אַ ברכה פֿאַר דער נשמה און אַ ברכה פֿאַר דעם גוף. און ער דערקלערט, וועגן דער נשמה, בײַ כלל ישראל האָט אויפֿגעהערט די נבואה. זיי זענען ווי דורשטיקע צו דעם וואָרט פֿון השם. דורשטיק צו הערן אַ וואָרט פֿון אים יתברך, ווי עס שטייט כי לא רעב ללחם ולא צמא למים כי אם לשמוע את דבר השם. דאָס הייסט דאָס איז דער דורשט אויף וועלכן ער רעדט אין אָנהייב. זאָגט דער הייליקער באשעפער, איך זאָג אייך צו אָפּצולעשן אייער דורשט. איך וועל גיסן מיין רוח אויף דיין זרע. דאָ רעדט ער וועגן דעם רוחניות'דיקן טייל. איך וועל דערהויבן אייער רוחניות'דיקע מעלה, איר וועט זוכה זיין צו נבואה. וועגן דעם גוף, כלל ישראל וואַרטן אויף ישועה. זאָגט דער הייליקער באשעפער וברכתי על צאצאיך. דאָס וועט זיין די ברכה וואָס איך וועל געבן אויף דיינע צאצאים, די כוונה אַז ער וועט זיי מגאל זיין די גאולה פֿון דעם גוף. איז פֿאַראַן דאָ צוויי זאַכן, סײַ די פֿיזישע גאולה און סײַ די רוחניות'דיקע גאולה. און וואָס איז אצוק מים על צמא ונוזלים על יבשה? לויט דעם רד"ק, יבשה מיינט ניט דעם כלל'דיקן באַגריף פֿון דער ערד, וואָס יקרא אלוקים ליבשה ארץ, נאָר יבשה מיינט אַן אָרט אין דער ערד וואָס איז טרוקן. אַזוי זאָגט ער, דאָס איז די כוונה דאָ אין דעם באַגריף יבשה, ניט דער כלל'דיקער באַגריף פֿון יבשה.
דער מלבי"ם דערקלערט, דער אלוקישער שפֿע, זאָגט דער מלבי"ם, איז ענלעך צו רעגן. ווען דער הייליקער באשעפער וויל משפיע זיין רעגן אויף אַ געוויסן פֿעלד, גיסט ער ניט נאָר אויף יענעם חלקה. הגם עס ווערט געבראַכט אין נביא חלקה אחת תמטר וחלקה אחת לא, און די גמרא ברענגט אויף חכמים וואָס זענען זוכה געווען צו דעם, אָבער דאָס איז דאָך ניט דער סטאַנדאַרט. געוויינטלעך ווען דער הייליקער באשעפער וויל משפיע זיין אויף אַ חלקה, איז ער משפיע אויף דעם גאַנצן אָרט. אַלע זענען זוכה אין זיין זכות. ווי כל העולם כולו ניזון בשביל חנינא בני. דער הייליקער באשעפער, ווען ער איז משפיע, איז ער משפיע אויף אַלץ. דערויף זאָגט ער, נאָך דעם וואָס השם וועט אַראָפּלאָזן דעם ראויען און גרייטן שפֿע פֿאַר די וואָס זענען אמת'ע צדיקים און הגונים, וועט דער שפֿע דאָזיקער אַראָפּפֿאַלן געוויינטלעך אויך אויף די וואָס זענען ניט אין דער זעלביקער מדרגה. אויך די וואָס האָבן זיך ניט צוגעגרייט. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, כי אצוק מים על צמא. פּונקט ווי איך לאָז אַראָפּ רעגן און איך גיס וואַסער פֿאַר וועמען? פֿאַר דעם דורשטיקן. פֿאַר דער ערד וואָס איז דורשטיק צו רעגן. צוליב דעם, וואָס קומט אַרויס? ונוזלים על יבשה. לויט דעם מלבי"ם, יבשה רעדט וועגן דעם כלל'דיקן טרוקן לאַנד, ניט וועגן אַן אָרט וואָס איז טרוקן. צוליב דעם וואָס איך וויל גיסן וואַסער אויף דורשטיקער ערד, ווער טרינקט? די גאַנצע יבשה טרינקט. אויך די ערטער וואָס זענען ניט טאַקע דורשטיק, ונוזלים על יבשה. אָט אַזוי איז דער וועג פֿון דער השפעה פֿון שפֿע אין גשמיות. זאָגט דער הייליקער באשעפער, אַזוי אויך, ווען איך וועל משפיע זיין רוחניות'דיקן שפֿע אויף די מענטשן וואָס זענען צו דעם גרייט, וועט דער שפֿע אַראָפּגיין און משפיע ווערן אויך אויף די מענטשן וואָס זענען ניט צו דעם גרייט. קען עמעצער אונדז געבן אַ דוגמה דערויף פֿון תנ"ך? מען זעט ווען מען איז געקומען צו שמואל, ווען ער האָט מתנבא געווען, וואָס איז דעמאָלט געשען מיט אַלע יענע וואָס זענען געקומען מיט שאול? וואָס איז געשען מיט זיי אַלעמען? זיי אַלע זענען געוואָרן נביאים. פּלוצלינג האָבן זיי אַלע אָנגעהויבן מתנבא זיין. דאָס הייסט ווען דער שפֿע גייט אַראָפּ, גייט ער אַראָפּ אין אַזעלכע געוואַלדיקע עוצמות, אַז יעדער וואָס קומט אָן אין דעם אָרט פֿון שפֿע, ווערט ממילא זוכה. כביכול יקרב לגבי דהינא ואידהן. ער נענטערט זיך צו עמעצן וואָס האָט זיך געשמירט מיט אייל, איז אויך אויף אים פֿאַלן טראָפּנס, אויך ער באַקומט דעם זעלביקן אייל. איז מען זעט אַז פֿאַראַן אַזאַ מציאות אַז דער הייליקער באשעפער איז משרה און גיסט אויף דעם ראויען, און ממילא אויך די וואָס זענען אַרום ווערן אויך נאַס. אַזוי אויך, אצוק רוחי על זרעך. דער זרע איז די גרויסע קינדער. צאצאיך זענען די קליינע קינדער. אַזוי דערקלערט דער מלבי"ם אין עטלעכע ערטער, אַז ווו עס שטייט זרעך דאָס זענען די גרויסע, צאצאיך דאָס זענען די קליינע. אַזוי אויך אין דעם אלוקישן שפֿע. זאָגט דער הייליקער באשעפער, אויף וועמען וועל איך גיסן? אויף דיין זרע. פֿאַר וואָס? ווייל זרעך דאָס זענען די גרויסע, זיי זענען די ראויע, זיי זענען די וואָס האָבן זיך צוגעגרייט צו נבואה. אויף זיי וועל איך אויסגיסן דעם שפֿע. און ממילא, וברכתי על צאצאיך. ברכתי, וואָס איז דאָס? פֿון לשון ברכה. ברכה איז אַ לשון פֿון ריבוי, ווי מיר האָבן דערקלערט עטלעכע מאָל. די אותיות ב', כ', ר', דאָס איז דער אָנהייב פֿון דעם ריבוי. די אחדות איז אחד, דער ריבוי פֿון דער אחדות איז צוויי, דאָס איז ב'. די צענדליקער איז עשר, דער ריבוי פֿון די צענדליקער איז 20, דאָס איז כ'. און די הונדערטער, די איינהייט פֿון די הונדערטער איז 100, דער ריבוי פֿון די הונדערטער איז 200, דאָס איז ר'. ב', כ', ר', דרך אגב דעריבער ירש'עט אויך דער בכור פי שניים, אַזוי דערקלערט דער גאון מווילנא. און אָט זעסטו אַז ברכה מיינט אַן אָנהייב פֿון דעם שפֿע. זאָגט דער הייליקער באשעפער, וברכתי על צאצאיך. צאצאיך זענען די קליינע. די קליינע וועלן באַקומען צוליב וואָס? וואָס אצוק רוחי על זרעך. היות ווי אויף דיינע גרויסע, דעם זרע, וועל איך אויסגיסן מיין רוח, זיי זענען הגונים און ראוי, ממילא וועט מיין ברכה משרה זיין אויך, כביכול ווי פֿון זיך אַליין, אויך אויף דיינע צאצאים, זיי וועלן געבענטשט ווערן אין זכות פֿון די גרויסע.
וצמחו בבין חציר כערבים על יבלי מים. כלל ישראל וועלן וואַקסן בבין חציר, ווי זיי וואָלטן געזייט צווישן גראָז. פֿאַר וואָס דווקא פֿאַרגלייכט ער צו חציר? זאָגט דער רד"ק, חציר האָט אויך אַ מינוס. דער חציר האַלט זיך ניט אָן אויף אַ לאַנגער צייט. מען זעט דערויף אויסדרוקן אין נביא, כחציר מהרה יימולו. דער חציר האַלט זיך ניט אָן אויף אַ לאַנגער צייט, ער ווערט גיך טרוקן. אָבער פֿון דעם צווייטן צד, ער וואַקסט גיך. און דאָ איז דער משל וועגן דער גיכקייט פֿון דעם וואַקסן, ניט וועגן, חלילה, דער לענג פֿון דער חיות, נאָר וועגן דער גיכקייט פֿון דעם וואַקסן. וצמחו בבין חציר, זיי וועלן וואַקסן גיך. אָבער וואָס, חלילה, וועלן זיי אויך פֿאַרוועלקן גיך? ניין ניין ניין, כערבים על יבלי מים. ערבים די כוונה ווערבעס, יאָ? על ערבים בתוכה תלינו כינורותינו. וואָס, זענען ניט געווען יידן? וואָס איז ערבים? ווערבעס, יאָ? די כוונה ווערבעס. איז כערבים על יבלי מים, די כוונה איר וועט ניט זיין ווי דער חציר וואָס פֿאַרוועלקט גיך. די ווערבע האַלט זיך אָן לאַנגע יאָרן. נאָר איר וועט בלייבן אין אייער פֿייכטקייט ווי די ווערבעס וואָס וואַקסן אויף וואַסער-שטראָמען. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דער חציר האָט צוויי חסרונות. פֿון איין צד ווערט ער גיך טרוקן, און די צווייטע זאַך, דער חציר וואַקסט אין אַ טרוקן אָרט וואָס האָט ניט קיין וואַסער. פֿאַראַן צוויי מעלות בײַ די ווערבעס לגבי דעם חציר. די ערשטע מעלה, די ווערבע איז שטאַרק, זי איז פֿעסט, זי איז ניט ווי דער חציר וואָס איז ווייך. די צווייטע זאַך, זי וואַקסט אויף וואַסער. דאָס איז וואָס ער וויל אַצינד זאָגן. הגם איך האָב געזאָגט אַז זיי וועלן וואַקסן אין אַן אָרט וואָס געפֿינט זיך צווישן חציר, דהיינו וואָס וואַקסט אַרום זיי? חציר. פֿונדעסטוועגן וועלן זיי זיין ווי ווערבעס אויף וואַסער-שטראָמען. זיי האָבן צוויי מעלות, כנגד דעם אָרט פֿון חציר און כנגד דעם חציר אַליין. מיר האָבן געזאָגט אַ מינוס פֿון דעם חציר, ער וואַקסט אין אַ טרוקן אָרט. איז מיר וואַקסן צווישן דעם חציר, הייסט דאָס אַז חלילה אויך מיר וועלן זיין טרוקן? ער זאָגט ניין ניין ניין, נאָר איר וועט זיין ווי וואַסער-שטראָמען, אין אַן אָרט פֿון וואַסער-שטראָמען, ווי די ווערבע וואָס וואַקסט אין וואַסער-שטראָמען. און די צווייטע זאַך, כנגד דעם חציר וואָס ווערט טרוקן, זאָגט ער דיר, אויך דאָס האָסטו זיך ניט וואָס צו זאָרגן, היות ווי איר וועט זיין ווי ווערבעס, אַז די ווערבע ווערט ניט טרוקן, נאָר זי וואַקסט אויף אַ לאַנגער צייט. איז איר וועט האָבן די צוויי מעלות וואָס פֿאַראַן בײַ דער ווערבע און ניט די צוויי מינוסן וואָס פֿאַראַן בײַם חציר. וואָס איז דער נמשל? דער נמשל איז אַז כלל ישראל געפֿינען זיך צווישן די גויים. און ווען מיר זענען צווישן די גויים, איז פֿאַראַן בײַ אונדז אַ מינוס פֿון זייער צד און אַ מינוס פֿון זייער אָרט. ווי מיר האָבן געזאָגט פֿון זייער אייגענעם צד, וואָס דאָס איז ווי זיי זענען טרוקענער חציר, פֿאַרוועלקן גיך, איז פֿאַראַן אַ מינוס פֿון דעם צד. זאָגט דער הייליקער באשעפער, איר וועט זיין ווי ווערבעס וואָס פֿאַרוועלקן ניט. און מיר האָבן אויך אַ מינוס פֿון דעם צד פֿון דעם אָרט. אַז דער אָרט איז אַ ארץ הטומאה, ארץ העמים. אַצינד איז דאָס ניט קיין אָרט וואָס איז ראוי צו אַן אלוקישער השפעה. איז אפֿשר איז דאָס אַ סיבה אַז מיט אונדזער זיין צווישן דעם חציר וועלן מיר ניזק ווערן? זאָגט דער הייליקער באשעפער ניין, איר וועט ניט זיין צווישן דעם חציר ווי דער חציר אַליין, נאָר ווי ווערבעס. ווי מיר האָבן דערקלערט אַז די ווערבעס זענען געפֿלאַנצט אויף וואַסער-שטראָמען, וועט חל זיין אויף אייך די רוחניות'דיקע אלוקישע השפעה אין דער בחינה פֿון וואַסער, ווי ער האָט געזאָגט פֿריער כי אצוק מים על צמא. איז ממילא ניט פֿון דעם צד פֿון דעם אָרט און ניט פֿון דעם צד פֿון די מענטשן וואָס געפֿינען זיך אין דעם אָרט, וואָס די כוונה די עכו"ם, וועט דאָס ניט זיין די מגבלה, נאָר אויך אין די ערטער יענע וועל איך משפיע זיין אויף אייך שפֿע.
זה יאמר להשם אני, וזה יקרא בשם יעקב, וזה יכתוב ידו להשם, ובשם ישראל יכנה. אַצינד באַשרייבט ער די מציאות פֿון דעם דור. זה יאמר להשם אני. רש"י דערקלערט פֿון דעם וואָס עס ווערט געבראַכט אין אבות דרבי נתן. ווער איז זה יאמר להשם אני? דאָס זענען צדיקים גמורים. וזה יקרא בשם יעקב, דאָס זענען די קליינע, קינדער פֿון רשעים. ווי מיר האָבן דערקלערט אַז תמיד קומט יעקב צו באַווייזן אַ נידעריקע מדרגה. זה יכתוב ידו להשם, דאָס זענען בעלי תשובה, וואָס זיי, כביכול, קומען און זאָגן פֿון אַצינד אָן איז אונדזער האַנט צו השם. און די וואָס בשם ישראל יכנה, דאָס זענען די וואָס ביז אַצינד זענען זיי ניט אָנגערופֿן געוואָרן מיטן נאָמען ישראל. ווער זענען דאָס? די גויים וואָס האָבן זיך מגייר געווען. זיי וועלן אַצינד מיטן נאָמען ישראל אָנגערופֿן ווערן. דער מצודת דוד דערקלערט דאָ מער, לויט דעם זעלביקן וועג, דאָס וואָס שטייט אין אבות דרבי נתן. זאָגט דער מצודת דוד, די צדיקים וועלן זאָגן להשם אני. פֿאַר וואָס זענען דאָס די צדיקים? ווייל להשם אני די כוונה מקדמת דנא להשם אני. ניט הײַנט בין איך געקומען. שוין פֿון תמיד אָן גלייבן מיר אין השם. וזה יקרא בשם יעקב, דאָס זענען די קליינע, קינדער פֿון די רשעים, ער קען ניט אָנרופֿן מיטן נאָמען פֿון זיין טאַטן, ווייל זיין טאַטע איז ניט געווען אַ בעל מעלה, זיין טאַטע איז געווען אַ רשע. איז וועמעס זון ביסטו? יקרא בשם יעקב. ער מייחס זיך צו יעקב, ווייל ער קען ניט מייחס זיין זיך צום נאָמען פֿון זיין טאַטן, אַז זיין טאַטע איז אַ רשע. דעריבער זה יקרא בשם יעקב, מען רעדט וועגן קליינע, קינדער פֿון די רשעים. וזה יכתוב ידו להשם, מיר האָבן געזאָגט דאָס זענען בעלי תשובה. ווי מען פֿאַרפֿליכטעט זיך און שרייבט, אני להשם. דאָס איז די כוונה יכתוב ידו להשם. ער וועט שרייבן מיט זיין האַנט, אני להשם. ובשם ישראל יכנה, דאָס זענען די וואָס אַצינד וועלן זיי זיך אָנרופֿן מיטן נאָמען ישראל. זיי זענען ניט אָנגערופֿן געוואָרן אַזוי, און פֿון דאַנען און ווײַטער וועלן זיי זיך אָנרופֿן אַזוי. אויף וועמען רעדט מען דאָ? אויף די גרים וואָס האָבן זיך צוגעלייגט צו זיי, זיי וועלן זיך אָנרופֿן פֿון דאַנען און ווײַטער מיטן נאָמען השם. וואָס בקיצור וויל ער אונדז זאָגן? אַז די וואָס וועלן בלייבן אין כלל ישראל וועלן אַלע זיין קדושים. אַלע וועלן אָנגערופֿן ווערן אַז זיי זענען להשם. זיי וועלן זיין בעלי תשובה, זיי וועלן זיין גרים, זיי וועלן זיין עושי רצון השם. אַלע וועלן חפֿץ זיין זיך מקרב צו זיין צו השם. און דאָס פּאַסט צו דעם וואָס עס שטייט, והיה הנשאר בציון והנותר בירושלים קדוש ייאמר לו. ווער וועט בלייבן? דער וואָס איז אין גדר פֿון קדוש. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, והיה כל אשר יקרא בשם השם יימלט. אין פּשוטע ווערטער, די וואָס וועלן בלייבן צום סוף פֿון דעם פּראָצעס, נאָך דעם בירור, די וואָס וועלן בלייבן וועלן בלייבן נאָר יענע וואָס זענען אָדער די צדיקים וואָס זענען געווען, אָדער יענע קליינע וואָס זייערע טאַטעס זענען רשעים און זיי אַליין זענען צדיקים, אָדער בעלי תשובה אָדער די גרים. אָבער די רשעות וועט ניט בלייבן, בקיצור. אַלע רשעים, יענע וואָס גייען אַרויס... זיי וועלן חוזר בתשובה זיין, יאָ? זאָלט ניט פֿאַרשטיין ניט ריכטיק. זיי וועלן חוזר בתשובה זיין. אָבער אַלע רשעים, אַלע יענע וואָס דו זעסט זיי מלחמה האַלטן קעגן יעדער זאַך פֿון קדושה, בעת דער גאולה וועלן זיי ניט זיין דאָ. זיי וועט ניט בלייבן קיין שום זאַך. דער תרגום דערקלערט, דאָס וואָס שטייט יכתוב ידו להשם, דער תרגום דערקלערט ער וועט מקריב זיין קרבנות. און דער רד"ק שטעלט זיך דאָ אויף נאָך אַ נקודה. וואָס איז זה יאמר להשם אני וזה יקרא? פֿאַר וואָס ניט אלה? דו רעדסט דאָך ניט וועגן איינציקע, דו רעדסט דאָ וועגן גרופּעס. איז פֿאַר וואָס נעמט ער אַ לשון יחיד? זאָגט דער רד"ק, היות ווי עס שטייט דאָך אַז בעת דער גאולה וועט קומען אחד מעיר ושניים ממשפחה. דאָס הייסט זיי וועלן קומען און אָנגעזאַמלט ווערן ווי איינציקע. און ווי עס שטייט ואתם תלוקטו לאחד אחד בני ישראל. דעריבער זאָגט דער דאָזיקער אַזוי און דער דאָזיקער אַזוי און דער דאָזיקער אַזוי, ווייל ער רעדט דאָ וועגן איינציקע וואָס וועלן קומען און זיך צונויפֿקלייבן און אָנגעזאַמלט ווערן.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס איז אַ המשך פֿון דעם וואָס מיר האָבן פֿריער געזאָגט, אַז דער הייליקער באשעפער וועט משפיע זיין רוחניות'דיקן שפֿע. דער הייליקער באשעפער וועט משפיע זיין אלוקישן שפֿע ביז עס וועט זיין ווער עס וועט זאָגן להשם אני. לויט דעם מלבי"ם גייט דאָס פאַרקערט, גיט אַכט. די ערשטע הייבט זיך אָן מיט די סאַמע ווייטע און נענטערט זיך צו די מער נאָענטע. זה יאמר להשם אני, אליבא דעם מלבי"ם דאָס איז די עכו"ם. די עכו"ם וועלן זאָגן להשם אני. דו דינסט השם? דו היטסט זיין תורה? ניין, אָבער וואָס האָסטו? אני להשם. איך דערקען אין בורא עולם. דאָס איז, כביכול, די סאַמע נידעריקע מדרגה, להשם אני. אַנטקעגן דעם וועלן זיין אין אַ העכערער מדרגה, זה יקרא בשם יעקב. דאָס איז דער המון עם, וואָס זיי היטן אויף זייער ייחוס, וואָס זיי היטן אויף דער דת פֿון זייערע עלטערן, איך בין פֿון דעם זרע פֿון יעקב. פֿאַראַן אַ העכערע מדרגה, דער וואָס יכתוב ידו להשם. דאָס זענען די צדיקים וואָס גייען פֿאַר השם תמיד, ביז ער איז ווי ער האָט געשריבן און חתמעט אַ שטר, איך בין מיט דעם רבונו של עולם. איך אַלץ וואָס השם זאָגט טו איך, יכתוב ידו להשם. און פֿאַראַן די דאָזיקע מדרגה וואָס דאָס זענען טאַקע די צדיקים גמורים, דער דאָזיקער מענטש בשם ישראל יכנה. ער איז טאַקע ראוי אָנגערופֿן צו ווערן ישראל. דהיינו ניט אין דער מדרגה פֿון יעקב, וואָס ווי מיר האָבן דערקלערט יעקב איז דער נידעריקערער שטאַפּל, דאָס איז די מער אָפּגעשוואַכטע מדרגה. דער הייליקער באשעפער וועט אים, כביכול, אָנרופֿן פֿון דאַנען און ווײַטער מיט אַ נײַעם נאָמען. וואָס וועט זיין דער נײַער נאָמען? דער נאָמען ישראל. ווייל ער איז אַצינד אין גדר פֿון שררה. מיר האָבן געזאָגט ער איז געווען אין בחינה פֿון עבד, יעקב, אַ נידעריקער שטאַפּל, אָבער אַצינד וועט ער זיין אין בחינה פֿון שררה, אין אַ הויכער מדרגה אַז ער וועט אָנגערופֿן ווערן מיטן נאָמען ישראל. דער מלבי"ם זאָגט אַז יעדער אָרט וווּ עס שטייט כינוי אין לשון הקודש, איז די כוונה אויף דעם וועג פֿון שבח. אַ שם כבוד. ווי עס שטייט ואקרא לך בשמך, ואקרא לך בשמך אכנך. אכנך, דאָרט איז דאָס אַ שם כבוד. אַנטקעגן דעם, אין תלמוד, זאָגט דער מלבי"ם, געפֿינען מיר אויך אַ כינוי מיט אַ שם גנאי. ווי עס שטייט המכנה שם לחברו, וואָס דאָס איז געשריבן אַז ער האָט ניט קיין חלק לעולם הבא, אָדער נאָך אַזעלכע אויסדרוקן אויף מענטשן וואָס גיבן אַ כינוי, וואָס דאָס איז אַ נאָמען פֿון השפלה. אָבער אין לשון הקודש תמיד ווען עס שטייט אכנה, איז דאָס תמיד צו אַ שם חשיבות. איז וואָס עס שטייט בשם ישראל יכנה, די כוונה דו וועסט שוין ניט אָנגערופֿן ווערן יעקב. ווי יעקב, ווען ער איז געשטיגן אין זיין מדרגה, האָב איך אים געביטן דעם נאָמען און האָב אים אָנגערופֿן ישראל, אַזוי אויך דו וועסט זיך דערהויבן און דײַן מדרגה וועט זיך דערהויבן און דו וועסט זיין ראוי אָנגערופֿן צו ווערן מיטן נאָמען ישראל.
כה אמר השם מלך ישראל וגואלו השם צבאות. אני ראשון ואני אחרון ומבלעדי אין אלוקים. כה אמר השם מלך ישראל וגואלו השם צבאות. זאָגט דער רד"ק, וואָס האָט ער דאָ אַריינגעברענגט מלך ישראל וגואלו? ווען דער הייליקער באשעפער וועט מגאל זיין כלל ישראל, וועט ער זיין אין דער בחינה פֿון מלך ישראל לבדו. ניט אונטער דער רשות פֿון די מלכים פֿון די עכו"ם. נאָר ווען השם וועט אונדז מגאל זיין, וועט בײַ אַלעמען זיין ניכר אַז השם איז דער אלוקי ישראל. השם אלוקי ישראל איז אַ מלך און מלכותו בכל משלה. אני ראשון ואני אחרון ומבלעדי אין אלוקים. אני ראשון, אויך צו די צבאות מעלה. די הימלען, די שטערן, יענע וואָס ווערן ניט געביטן, איך בין ראשון פֿאַר זיי, איך האָב זיי באַשאַפֿן. ואני אחרון, אויך אויב שמיים כעשן נמלחו, און אויך אויב עס וועלן פֿאַרשוווּנדן ווערן די זון און די לבנה און די שטערן, פֿונדעסטוועגן איז דער הייליקער באשעפער קיים אויף אייביק, ואני אחרון. ומבלעדי אין אלוקים. ער קומט מיט דעם, זאָגט דער רד"ק, מבטל צו זיין די אמונה פֿון יענע וואָס האָבן געדינט צו דער זון, צו דער לבנה, צו די שטערן. ער זאָגט אין זיי אַלע איז ניטאָ קיין כוח פֿון אלוהות. אין אלוהים. די כוונה אל, דאָס איז דאָך אַ כוח. אין דעם באַטייט פֿון אלהי הארץ, ווי מען זאָגט הײַנט אילי הון, אילי נפט, אל דאָס איז אַ כוח. איז זאָגט דער הייליקער באשעפער מבלעדי אין אלוקים. די כוונה ניטאָ נאָך אַ כוח אַחוץ פֿון השם יתברך. און דאָס וואָס איר זעט שטערן, און דאָס וואָס איר זעט זון, לבנה, אַלץ וואָס מען האָט זיי געדינט, די וואָס האָבן געדינט די זון און די וואָס האָבן געדינט די שטערן, זאָגט דער הייליקער באשעפער, זיי אַלע מנהיגן נאָר פֿון מיין כוח. אָבער דאָס איז ניט פֿון עפּעס אַחוץ פֿון מיר. ווייל באמת מבלעדי איז ניטאָ קיין שום כוח אין דער בריאה וואָס איז אַ זעלבשטענדיקער כוח. נאָר השם יתברך. אַלע איבעריקע כוחות זויגן טאַקע זייער כוח פֿון דעם אינסוף ברוך הוא. דער מצודת דוד דערקלערט, וואָס איז אני ראשון ואני אחרון? אני ראשון פֿאַר דער בריאת העולם, ואני אחרון נאָך דעם וואָס עס וועט זיך ענדיקן די וועלט.
דער מלבי"ם איז מבאר אַז דאָ קומט ער זיך צו שטעלן אַנטקעגן צוויי פֿאַרדרייטע השקפות וואָס זענען געווען אָנגענומען אין זיין צייט. די איין כת, זאָגט דער מלבי"ם, איין השקפה, האָבן געפֿונען אַ חיסרון אין דער אלוהות. כביכול פּגמים אין בורא עולם, כביכול אַ חיסרון אין זיין שלמות, ווי מיר וועלן תיכף מברר זיין. די צווייטע כת, זיי האָבן בכלל מכחיש געווען די השגחה פֿון השם און האָבן געדינט עבודה זרה. פּשוטו, זיי האָבן גענומען אַ צלם און האָבן אים געדינט און האָבן אים מקריב געווען. זאָגט דער מלבי"ם, ביז פסוק ט' טענה'ט ער מיט דער ערשטער כת, מיט יענע וואָס האָבן געפֿונען חסרונות אין דער אלוקות. פֿון פסוק ט' און ווײַטער הייבט ער אָן טענה'ן מיט דער צווייטער כת, יענע וואָס זענען געגאַנגען און האָבן זיך געמאַכט אַ צלם און האָבן אים געדינט ווי עבודה זרה. אין אָנהייב רעדט ער, ווי מיר האָבן געזאָגט, מיט דער ערשטער כת, יענע וואָס האָבן געפֿונען אַ חיסרון אין דער אלוקות. יענע וואָס האָבן געזאָגט אַז השם איז ניט קדמון, יענע וואָס האָבן געזאָגט אַז השם איז ניט איינער. קדמון מיינט, השם איז געווען הווה און וועט זיין. פֿאַראַן געווען כופרים וואָס זאָגן ניין, דער הייליקער באשעפער איז, כביכול, אין אַ געוויסן שטאַפּל אַריינגעקומען אין דער בריאה. ער איז ניט קדמון. דאָס איז כפירה. פֿאַראַן געווען אַזעלכע וואָס האָבן געכפרט מיט אַן אַנדער כפירה און האָבן געזאָגט אַז פֿאַראַן נאָך אַחוץ פֿון אים. אויך דאָס איז כפירה. השם אלוקינו השם אחד, די כוונה ניטאָ נאָך אַחוץ פֿון אים. אַנטקעגן יענע וואָס זאָגן אַז השם איז ניט קדמון, דערויף זאָגט ער דאָ בײַ אונדז, כה אמר השם מלך ישראל וגואלו השם צבאות, אני ראשון ואני אחרון. ניטאָ קיין זאַך וואָס איז פֿריער פֿון מיר, איז השם איז קדמון. אַנטקעגן יענע וואָס זאָגן אַז השם איז ניט איינער, ומבלעדי אין אלוקים. דאָ שטעלט ער אַנטקעגן די דאָזיקע השקפה וואָס זאָגט אַז כביכול פֿאַראַן נאָך אַ כוח אין דער בריאה. זאָגט השם ומבלעדי אין אלוקים.
ומי כמוני יקרא ויגידה ויערכה לי משומי עם עולם. ואותיות ואשר תבואנה יגידו למו. ומי כמוני יקרא. זאָגט רש"י, ווער וועט רופֿן וואָס איז ווי איך און וועט זאָגן און וועט אויסשטעלן פֿאַר מיר אַלץ וואָס איז געווען משומי עם עולם ביז אַצינד. די כוונה ווער קען דאָס אויסשטעלן פֿאַר מיר און זאָגן אַלץ וואָס איז געווען, ווער איז ווי השם יתברך. ואותיות, די כוונה פֿון לשון אות ומופת. די אותות און מופתים וואָס ער האָט געטאָן. ווער קען אַזוי טאָן? ואת אשר תבואנה, די עתידות, וואָס וועט זיין אין דער צוקונפֿט. ווער קען זאָגן און אַנטפּלעקן די עתידות? פֿאַראַן נאָך אַ געוויסע אומה אָדער אמונה אין דער וועלט אָדער אַן אלוה אין דער בריאה וואָס וואָלט זיך, כביכול, פֿאַרמעסטן צו זאָגן עתידות? זיך פֿאַרמעסטן צו זאָגן וואָס וועט זיין? זאָגט דער הייליקער באשעפער, ביטע, ווער וועט זאָגן עתידות יגידו למו. זאָגט רש"י, ווי איך טו אַצינד, אַז פֿאַר דעם חורבן הבית מודיע איך אויף זיין חורבן, און פֿאַר דעם גלות מודיע איך אויף דעם גלות, און פֿאַר כורש מודיע איך אויף כורש. איך דאָס אַלץ מודיע דאָך אײַך פֿון פֿאָרויס. פֿאַראַן נאָך עמעצער וואָס איז קורא הדורות מראש וואָס קען קומען און אײַך זאָגן וואָס וועט זיין?
דער מלבי"ם דערקלערט, מי כמוני יקרא. אַנטקעגן די דאָזיקע כופרים וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז זיי טענה'ן אַז פֿאַראַן נאָך אַן אלוה, פֿאַראַן נאָך אַחוץ פֿון אים חלילה. ער זאָגט, אויב אַזוי, יענע וואָס זאָגן אַז דער הייליקער באשעפער איז, כביכול, ניט קדמון, זאָגן זיי אויך אַז עס איז געווען עמעצער פֿאַר אים, ניט אַזוי? אויב דו זאָגסט אַז השם איז ניט קדמון, איז וואָס איז דאָ דאָס אַלץ? דאָס הייסט עס איז געווען עמעצער פֿאַר אים, און השם האָט אים אפֿשר פֿאַרביטן אָדער אַ ראָטאַציע אָדער איך ווייס ניט וואָס, אָבער טאַקע דו טענה'סט אַז עס איז געווען נאָך איינער אַן אַנדערער. און יענע וואָס זאָגן אַז דער הייליקער באשעפער איז ניט יחידי, איז דאָס ניט נאָר עס איז געווען עמעצער פֿאַר אים, אַצינד איז מיט אים נאָך איינער. יענע וואָס זאָגן אַז ער איז ניט יחידי, דאָס הייסט פֿאַראַן עטלעכע כוחות אין דער בריאה. איז פֿאַראַן דער בורא עולם און פֿאַראַן נאָך כוחות וואָס מנהיגן די בריאה. אַזוי מיינען די כופרים. אַנטקעגן זיי קומט ער אַצינד זיי צו ענטפֿערן אַ תשובה. מי אשר כמוני יקרא. ער זאָגט זיי, ווער וועט רופֿן און זאָגן אַז ער איז ווי איך? ווער טענה'ט אַז ער האָט, כביכול, אַ כוח ווי בורא עולם? איז איך זאָג אים, ויגידה ויערכה לי משומי עם עולם. די כוונה, די מציאות פֿון דעם הייליקן באשעפער קען מען דאָך מוכיח זיין אויף צוויי אופֿנים. גיט אַכט, ווייל דאָס וואָס איך זאָג אַצינד איז די השקפה פֿון דעם וועג פֿון דער פֿילאָסאָפֿישער הוכחה. דער וועג פֿון דער פֿילאָסאָפֿישער הוכחה איז אַוועק, איז אויסגעגאַנגען, איז אויסגעגאַנגען פֿון דער וועלט. ווען די פֿילאָסאָפֿישע השקפה איז אַוועק און אויסגעגאַנגען, איז אויך דער וועג פֿון דער פֿילאָסאָפֿישער הוכחה שוין ניט נצרך. עס האָט זי גענוצט דער רמב"ם אין מורה נבוכים, עס האָט זי גענוצט רבנו בחיי אין חובת הלבבות אין שער הייחוד, און נאָך קדמונים האָבן גענוצט דעם וועג פֿון דער פֿילאָסאָפֿישער הוכחה. פֿאַר אונדז זאָגט דאָס ניט פֿיל, ווייל אונדזער השקפה הײַנט איז ניט קיין פֿילאָסאָפֿישע השקפה. אָבער אין זייער צייט, ווען די השקפה איז געווען אַ פֿילאָסאָפֿישע השקפה, האָט מען יעדע זאַך געכאַפּט אויף אַ פֿילאָסאָפֿישן וועג ווי איך וועל תיכף דערקלערן, איז ממילא כדי מוכיח צו זיין אַ זאַך, האָט מען דאַרפֿן מוכיח זיין אויף אַ פֿילאָסאָפֿישן וועג. פֿילאָסאָפֿיש די כוונה אין דעם וועג פֿון אַ שכל'דיקער הוכחה, לויט דעם מסתבר, לויט דעם שכל, לויט דעם מוכרח, לויט דעם היגיון. דאָס איז דער וועג פֿון דער פֿילאָסאָפֿישער הוכחה. אלף, איך קען דיר מוכיח זיין אַז השם איז יחידי און ניטאָ נאָך אַחוץ פֿון אים פֿון דער מציאות פֿון דער וועלט. אויב דו זעסט אַ זאַך וואָס עס איז דאָ, איז אונדז קלאָר אַז פֿאַראַן אַ זאַך וואָס איז מחויב המציאות וואָס האָט אים באַשאַפֿן. וואָס איז דער פּירוש פֿון דער זאַך? אין דער בריאה זענען פֿאַראַן צוויי מיני זאַכן. פֿאַראַן אַ זאַך וואָס איז מחויב המציאות און פֿאַראַן אַ זאַך וואָס איז ניט מוכרח המציאות. מחויב המציאות די כוונה עס מוז זיין, עס קען ניט זיין אָן אים. ניט מחויב המציאות, דאָס הייסט עס קען זיין אַז ער וועט זיין, עס קען זיין אַז ער וועט ניט זיין. די וועלט וועט זיך פֿאָרזעצן און איבערבלייבן אויך אויב ער וועט ניט זיין. אויך אויב דער מין פֿון די פֿילן וואָלט בכלל ניט געווען אין דער וועלט, וואָלט די וועלט געהאַט אַ קיום. איז די פֿילן הייסן ניט מחויבי המציאות. דאָס הייסט די וועלט שטייט ניט אויף זיי. אַצינד, יעדע זאַך וואָס איך וועל אויף זי קוקן ווי אויף אַ ניט מחויב המציאות, און איך וועל קוקן און איך וועל זאָגן ווער האָט זי באַשאַפֿן? וועסטו מיר זאָגן עפּעס אַנדערש, אַז אויך דאָס אַנדערע איז ניט מחויב המציאות. תיכף וועט מיך דאָס דערוועקן צו דער פֿראַגע, גוט, ווער האָט אים באַשאַפֿן? ווייל אויך יענע זאַך איז דאָך באַשאַפֿן געוואָרן. ער איז דאָך ניט הכרחי צו זיין דאָ. איז דאָס הייסט אַז עס איז געווען עמעצער וואָס האָט אים באַשאַפֿן. וועסטו מיר זאָגן נאָך אַן אַנדער זאַך האָט אים באַשאַפֿן, און אויך ער איז ניט מחויב המציאות, אויך ער איז ניט הכרחי צו זיין, איז וועל איך דיך פֿרעגן גוט, אָבער ווער האָט אים באַשאַפֿן? וועסט מוזן קומען צו דער מסקנה אַז פֿאַראַן איינער וואָס איז מחויב המציאות וואָס ניטאָ אָן אים, און ער איז דער וואָס האָט באַשאַפֿן ווײַטער. ווייל אויב די זאַך איז ניט מחויב המציאות, איז ווער האָט געזאָגט אַז ער איז דאָ געווען תמיד? ווער האָט געזאָגט אַז ער דאַרף בכלל זיין דאָ? ער איז דאָך ניט מחויב המציאות, ער איז ניט הכרחי צו זיין דאָ. איז עס איז ניט מעגלעך אַז דער וואָס האָט דאָ באַשאַפֿן אַלץ איז עמעצער וואָס איז ניט מחויב המציאות. עס מוז זיין אַז דער וואָס האָט באַשאַפֿן אַלץ איז עמעצער וואָס עס איז ניט מעגלעך אַ מציאות אָן אים. דאָס הייסט מחויב המציאות. און דאָס איז אַ הוכחה אין אַ פֿילאָסאָפֿישן וועג. דאָס איז וואָס ער זאָגט, נאָך דעם וואָס מיר זעען אַז מיר געפֿינען זיך דאָ, מוז בהכרח זיין אַז עס איז דאָ געווען אַ זאַך וואָס עס קען ניט זיין אַז ער זאָל ניט זיין. בהכרח אַז עס איז דאָ געווען אַ זאַך וואָס ער איז בהכרח מוז זיין און עס איז ניט מעגלעך אַז ער זאָל זיך מבטל ווערן. און אויב אַזוי, מוז זיין אַז פֿאַראַן אַ געוויסער אל, אַ געוויסער כוח עליון, וואָס דער דאָזיקער כוח איז אַן אינסופֿ'דיקער כוח, וואָס ער איז דער וואָס האָט באַשאַפֿן די גאַנצע מציאות. אַצינד איז ניט מעגלעך אַז דאָס בין איך, ווייל איך בין דאָך ניט מחויב המציאות. און עס איז ניט מעגלעך אַז דער וואָס האָט מיך באַשאַפֿן, ווייל אויך דער וואָס האָט מיך באַשאַפֿן, מיינע עלטערן און מיינע עלטערנס עלטערן, אויך זיי זענען ניט מחויבי המציאות. דאָס הייסט אַז עס מוז זיין דאָ עפּעס נבדל פֿון אונדז, אַ נבדלער ישות, וואָס איז מחויב המציאות, ווייל אַלץ וואָס פֿאַראַן אין דער גשמיות'דיקער וועלט איז ניט מחויב המציאות. עס מוז זיין אַז דאָס איז עפּעס רוחניות'דיקס, וואָס איז מחויב המציאות און ער איז דער וואָס האָט באַשאַפֿן די גאַנצע מציאות. איז אויב אַזוי, מוז דאָס זיין אַ זאַך וואָס איז קדמון. ווייל אויב ער איז אַריינגעקומען אין דער מציאות אין אַ געוויסן שטאַפּל, איז דאָס הייסט אַז די מציאות איז פֿאָראויסגעגאַנגען אויך אָן אים, ניט אַזוי? לאָמיר זיך פֿאָרשטעלן אַז בורא עולם, כביכול, לויט דער השקפה פֿון די כופרים, נאָך דעם וואָס די וועלט איז געווען קיים, איז אַריינגעקומען אין דער מציאות, האָט אָנגעהויבן זי מנהיג צו זיין. דאָס זענען יענע וואָס טענה'ן אַז השם איז ניט קדמון. קומט אַרויס אויב אַזוי אַז השם איז ניט מחויב המציאות. די וועלט האָט זיך דאָך אויסגעהאַלטן גוט אויך אָן אים. איז ער איז ניט מחויב המציאות. עס קען זיין מיט אים אָדער אָן אים, די וועלט איז קיים. אויב דו טענה'סט און דו פֿאַרשטייסט טאַקע אין שכל אַז עס מוז זיין עפּעס וואָס איז מוכרח צו זיין, און עס איז ניט מעגלעך אַז די וועלט זאָל זיך אויסהאַלטן אָן אים, ווייל ער מוז זיין דער וואָס האָט באַשאַפֿן, און עס איז ניט מעגלעך אַז דער וואָס האָט באַשאַפֿן איז איינער פֿון דעם וואָס פֿאַראַן דאָ אין דער וועלט, ווייל קיין שום זאַך פֿון דעם וואָס פֿאַראַן דאָ אין דער וועלט איז ניט מחויב המציאות. די וועלט קען זיך אַן עצה געבן מיט יעדער זאַך אויך אָן דעם וואָס ער זאָל זיין דאָ. אויך אָן זון, פֿאַראַן אויך אָן לבנה, אויך חומר, דער כדור הארץ וואָלט געקענט זיין דאָ. אויך אָן זון וואָלט געקענט זיין דאָ דער כדור הארץ. עס וואָלטן זיך אין אים ניט אויסגעהאַלטן קיין חיים, אָבער ער וואָלט געקענט זיין. איז וועסט זאָגן, איז ווער האָט באַשאַפֿן די זון? איז ווער האָט באַשאַפֿן דעם כדור? און אַזוי ווײַטער אויף דעם וועג. עס מוז זיין אַז דאָס איז עפּעס רוחניות'דיקס נבדל, און עס מוז זיין אַז ער איז געווען דער ערשטער. ווייל אויב ער איז ניט געווען דער ערשטער, וועל איך תיכף פֿרעגן, איז וואָס איז באַשאַפֿן געוואָרן פֿאַר אים און פֿון וועלכן כוח? אַהאַ, איז עס איז געווען עפּעס וואָס איז מחויב המציאות פֿאַר אים? נו, איז לאָמיר אים זוכן. דאָס הייסט אַז עס מוז זיין אַז פֿאַראַן אַ רוחניות'דיקער כוח עליון וואָס האָט באַשאַפֿן די גאַנצע מציאות, וואָס אָן אים איז ניט מעגלעך קיין שום זאַך אין דער הוויה, און ער אַליין איז מחויב המציאות און פֿון זיין כוח זענען באַשאַפֿן געוואָרן אַלע די זאַכן וואָס זענען ניט מחויבי המציאות. די צווייטע הוכחה, דרך אגב, און דאָס איז מכריח אויך אַז ער איז איינער און קדמון. קדמון האָבן מיר מוכיח געווען, ניט אַזוי? מיר האָבן געזאָגט עס קען ניט זיין ווייל אויב ניט ווער האָט באַשאַפֿן וואָס עס איז געווען פֿריער. פֿאַר וואָס איז דאָס בהכרח מוכיח אַז ער איז איינער? ווייל אויב וועסט זאָגן אַז דאָס איז ניט איינער, וועסט זאָגן אַז דאָס איז צוויי, דאָס איז אַ טימאַרבעט. ווער פֿון זיי איז מחויב המציאות? עס איז ניט מעגלעך אַז ביידע זאָלן זיין מחויבי המציאות. ווייל דאָך איינער דאָ האָט באַשאַפֿן עמעצן אַנדערן. ווייל דאָך אויב איך בין כל יכול, דאַרף איך ניט נאָך איינעם אַ כל יכול נעבן מיר, ניט אַזוי? איך בין שוין כל יכול. פֿאַר וואָס דאַרף מען צוויי? איז איך, אויב איך בין כל יכול, דאָס הייסט אַז עס מוז זיין אַז עס וועט זיין נאָר איינער. ווייל אויב עס וועט זיין צוויי, וועסטו תיכף אָנהייבן פֿרעגן ווער האָט באַשאַפֿן וועמען? און אויב האָט עמעצער באַשאַפֿן, וועסטו זאָגן ניין, עמעצער האָט באַשאַפֿן ביידע. איז לאָמיר פֿרעגן ווער האָט באַשאַפֿן, איז נאָך בין איך געקומען צום קדמון. נאָך בין איך ניט געקומען צום מקור, איז לאָמיר זוכן דעם מקור, ווער האָט באַשאַפֿן ביידע, וואָס ער איז טאַקע מחויב המציאות. איז עס מוז זיין אַז דאָס וועט זיין איינער. ווייל אויב צוויי, קען ניט זיין אַז צוויי זאָלן זיין מחויבי המציאות. ווייל אויב וואָלט אַוועקגעגאַנגען איינער, וואָלט שוין געבליבן דער צווייטער און דאָס איז גענוג. איז דער צווייטער איז ניט מחויב המציאות. דעריבער מוז זיין פֿון דעם וואָס פֿאַראַן אַ רוחניות'דיקער כוח עליון וואָס האָט באַשאַפֿן די גאַנצע מציאות, אלף מוז זיין אַז ער איז קדמון, ווייל אויב ניט וואָס וואָלט געקענט באַשאַפֿן ווערן פֿריער, די צווייטע זאַך מוז זיין אַז ער איז איינער, ווייל אויב ער איז מער ווי איינער, איז איינער פֿון זיי איז ודאי ניט מחויב המציאות. דאָס איז אַ הוכחה אין אַ פֿילאָסאָפֿישן וועג. די צווייטע הוכחה איז פֿון דער מציאות פֿון דער נאַטור. די צווייטע הוכחה איז מער אָננעמלעך פֿאַר אונדזער שכל אין די באַגריפֿן פֿון אונדז הײַנט, און זי איז אַ הוכחה און אַ מופת חותך ומוכרח. ווייל אין דעם וועג פֿון דער פֿילאָסאָפֿיע קען מען תמיד זיך אַמפּערן און תמיד וועט זיין ווער עס וועט וועלן טענה'ן טענות פֿאַרקערט. ווייל דאָך פֿילאָסאָפֿיע איז תלוי אין שכל. און תמיד קען קומען אַ מענטש און טענה'ן אַלערליי פֿילאָסאָפֿישע טענות, און דאָס איז דאָך געווען די טענה קעגן דעם רמב"ם און קעגן אַלע יענע וואָס האָבן געשריבן פֿילאָסאָפֿישע הוכחות, ווייל זיי האָבן געטענה'ט אַז אין פֿילאָסאָפֿיע קען דאָך תמיד קומען אַ מענטש און זיך אַמפּערן און זיך אײַנשפּאַרן. זיין שכל פֿאַרשטייט אַנדערש. אָבער די צווייטע הוכחה איז אַ הוכחה פֿון דער נאַטור, וואָס קעגן איר איז ניט שייך זיך צו אַמפּערן בכלל. און זי איז אַ הוכחה וואָס מען נוצט זי ביז הײַנט, אויך ווי אַ הוכחה פֿאַר כופרים, אויך אין סעמינאַרן, זי איז אַ קלאָרער וועג פֿון הוכחה און מופת וואָס עס איז ניטאָ אויף איר קיין וויכוח. אויב אַ מענטש וואָלט אַצינד אַרויפֿגעגאַנגען אויף דער לבנה און וואָלט אויף איר געפֿונען, לאָמיר זאָגן, אַ שבר, אַ שבר פֿון אַ פֿלעשל קאָקאַ קאָלאַ. אַ גלאָז פֿלעשל קאָקאַ קאָלאַ, אַ שבר פֿון פֿיר סאַנטימעטער אויף פֿיר סאַנטימעטער. גוט? ניט קיין גאַנץ פֿלעשל, ניט מיטן געטראַנק. אַ שבר פֿון אַ פֿלעשל קאָקאַ קאָלאַ. דער קאָסמאָנאַוט, דער ערשטער רוסישער קאָסמאָנאַוט וואָס קומט אָן צו דער לבנה, זעט אַזאַ זאַך. וואָס קומט ער צו דער מסקנה? די אַמעריקאַנער זענען דאָ געווען, ניט אַזוי? אָט זעסטו, זיי פֿאַרפּאַסקודיקן דאָ, פֿאַרפּאַסקודיקן אויך דאָרט, אַלץ לאָזן זיי איבער אַ שמוץ נאָך זיך.