דער מלבי"ם שטעלט זיך אויף דעם שינוי. "אל תזכרו ראשונות", וואס מיר האבן דערקלערט אויף דער גאולת מצרים, "וקדמוניות אל תתבוננו", דאס איז די גאולת בבל. פרעגט דער מלבי"ם, וואס איז דער חילוק צווישן ראשונות און קדמוניות? זאגט דער מלבי"ם: דער ראשון איז שטענדיק דער ערשטער. דער קדמון איז דער צווייטער אין פארגלייך צום ערשטן. דאס הייסט, ער דארף נישט זיין דער צווייטער. למשל, איך קען זאגן ער וועט זיין, און נאך אים ער, און נאך אים ער, און נאך אים ער. דער דריטער איז פאר דעם פערטן. דער פערטער איז פאר דעם פינפטן. איצט, ראשון דאס מוז שטענדיק זיין דער ערשטער. אבער קדמון מוז נישט זיין דער ערשטער. עס קען זיין פאר אים, נאר אין א רעלאטיוון אופן, ער מוז נישט זיין דער ערשטער. און דאס איז וואס ער זאגט, "אל תזכרו ראשונות", דאס איז די גאולת מצרים וואס זי איז די ערשטע פון אלעם. עס איז נישט געווען קיין גאולה פאר איר. "וקדמוניות אל תתבוננו", די כוונה איז אויף די פריערדיקע גאולה, און מען מיינט נישט דא די פריערדיקע גאולה וואס איז פאר דער ערשטער, ווייל עס איז נישט דא פאר דעם ערשטן. נאר אויף די פריערדיקע גאולות, די כוונה איז וואס איז געווען אין די קדמוניות יארן, אויך אויף דעם זענט איר נישט גרייט זיך צו באטראכטן, וואס דאס איז ווי מיר האבן געזאגט די גאולת בבל. דער מלבי"ם ברענגט נאך פסוקים, "מגיד מראשית אחרית ומקדם אשר לא נעשו", דארט ברענגט ער נאך כל מיני דוגמאות וואו מיר זעען אז דער אויסדרוק קדום איז שטענדיק איין זאך פריער, בשעת ראשון רעדט אויף דעם ערשטן פון די ראשונות. אלזא "אל תזכרו ראשונות", דאס איז די גאולת מצרים וואס איז געווען די ערשטע פון אלעם. "וקדמוניות", יענע וואס זענען געווען פאר אייך, וואס האבן אייך פריערדיק געווען, אויך אויף זיי זענט איר נישט גרייט זיך צו באטראכטן. וואס זאגט צו דער אויבערשטער? "הנני עושה חדשה עתה תצמח הלוא תדעוה". וואס איז דאס וואס עס שטייט דא "הלוא תדעוה"? ידיעה, ווי מיר האבן געזאגט, איז אנדערש פון התבוננות. ווייל ידיעה קומט פון דעם חוש. און שטענדיק איז ידיעה א קלארע זאך. אנטקעגן דעם, התבוננות איז א זאך וואס פארלאנגט צו פארשטיין א זאך פון א זאך, מען דארף ציען מסקנות. דא דארף מען ניצן דעם כוח הבינה. דער כוח הבינה איז געגרינדעט פאר די התבוננות, די כוונה דורך דעם וואס דו וועסט פארשטיין א זאך פון א זאך, דורך דעם ציסטו מסקנות. אנטקעגן דעם, ידיעה איז שטענדיק א קלארע זאך. איך זע די זאך, איך דערקען די זאך, די זאך איז דערקענט צום חוש. און די בינה איז דורך היקש און וועגן פון לאגיק. זאכן וואס ווערן נישט משיג דורך די חושים, נאר דורך דעם שכל, ווערן זיי גערופן צו באטראכטן. ווי עס שטייט "וידעו תועי רוח בינה". איצט, "ידעו בינה", די כוונה דו וועסט זיך באטראכטן אין א זאך אזוי פיל ביז דו וועסט אנקומען אין איר צו א מצב פון ידיעה. און דער מלבי"ם דערקלערט דאס בארייכערט מער אין ספר משלי, אז די בינה איז טאקע צו דערגרייכן א זאך פון א זאך, אבער דער וואס פארטיפט זיך אין דעם קען אנקומען דערמיט צו א בחינה פון ידיעה. די כוונה, דאס איז אן אקסיאמע אזוי קלאר און אזוי פשוט, אז דאס איז ווי משיג דורך א חוש. אפילו אויב דו וועסט פרעגן "ווי אזוי ביסטו געקומען צו דער מסקנה?" "ניין, דאס איז א לאגישע מסקנה". אבער די לאגישע מסקנה איז אזוי פשוט אז עס איז ווי איך האב עס געזען מיט די אויגן. עס איז אזוי מוחש אז עס איז שוין ווי איך טאפ עס. דאס איז די בחינה פון "ידעו תועי רוח בינה". נאכדעם וואס זיי האבן זיך אזוי באטראכט און פארטיפט, וועט עס פאלן ביי זיי שוין אין א בחינה פון ידיעה, אז די זאך וועט זיין קלאר פאר אלעמען. דאס איז ווי מען וועט אונדז פרעגן "אין וויפל טעמפעראטור זידט וואסער?" "100 גראד", ריכטיק? ווען האסטו דאס לעצטנס איבערגעפרוווט? דאס הייסט, איר לייגט אכט, עס איז דא א זאך וואס לכאורה לויט... מיר האבן דאס קיינמאל נישט געטאן. אבער מיט אלעם, דאס הייסט, די זאך איז אזוי באקאנט, אז די זאך איז געווארן שוין ווי אן אקסיאמע, ווי א קלארע זאך, ווי אן אבסאלוטע זאך וואס יעדער איינער פון אונדז זאגט דאס. יא, דאס איז די בחינה פון "ידעו תועי רוח בינה". אלזא זאגט ער דא, די צוקונפטיקע גאולה "הלוא תדעו", זי וועט זיין אין א קלארער ידיעה, אין אן אבסאלוטער ידיעה, אז דאן דארף מען נישט ניצן התבוננות און פארטיפונג צו אנקומען צו מסקנות, נאר אלע וועלן זיין פעאיק צו זען די דאזיקע זאך.
וואס עס שטייט הנני עושה חדשה עתה תצמח, איצט קען דאס זיין אויך איצט. ווען קומסטו, מתי קא אתי מר? האט מען געזאגט צו אליהו, וואס האט ער געזאגט? היינט. נאכדעם אויף מארגן טרעפט ער אים, וואס, חס ושלום ברענגסטו ארויס א ליגנעריש ווארט פון דיין מויל? האט ער אים געזאגט ניין, היום אם בקולו תשמעו. דאס הייסט די גאולה איז א בחינה פון עתה, זי איז שוין גרייט, און אלעס הענגט נאר אין אונדזער רצון. אדער נאך אן ערקלערונג זאגט דער רד"ק, וואס איז עתה? כביכול ווען איך וויל דיר זאגן וועגן עפעס צוקונפטיק וואס דו ביסט מסופק אין דעם, דאן זאגסטו אדער דאס וועט זיין אדער דאס וועט נישט זיין, אבער אויב איך ווייז עס דיר, דאן איז עס קלאר אז עס וועט זיין. ער זאגט די זאך פון דער צוקונפטיקער גאולה איז א בחינה פון עתה, ווי איך זע איר איצט פאר די אויגן, עתה, דאס איז ווי עס פאסירט איצט דא. עפעס צוקונפטיק ביסטו אזוי מסופק אין דעם, אבער אויב דאס איז עפעס וואס איז עתה כביכול פאר די אויגן, דאן איז דערמיט מיין אמונה און מיין בטחון אין דער גאולה קלאר.
און די דאזיקע ישועה זאגט ער צו זיי אויף איר הלא תדעוה. וואס איז די ידיעה וואס ער רעדט וועגן דעם? דער רד"ק דערקלערט הלא תדעוה די כוונה איך האב עס שוין באקאנט געמאכט פאר די טעג פון פריער, ווייל אין דער תורה שטייט ושב השם את שבותך וריחמך ושב וקיבצך מכל העמים. דאס הייסט עס איז דא א הבטחה פון גאולה, הלא תדעוה, איך פארשפרעך אייך נישט דא איצט עפעס נייעס, איך האב שוין דעריבער געשריבן אין דער תורה. און אויב וועסטו זאגן ניין, אפשר רעדט די גאולה וועגן דער גאולת בבל, און מיר האבן דאס שוין דורכגעגאנגען, אלזא וואס זאגסטו מיר הלא תדעוה, איך האב שוין מיט אייך גערעדט אין פאר צייטן, עס איז געווען א גאולה, גאולת בבל, וואס זאלן מיר טאן אז זינט דעמאלט זענען מיר ווידער אין גלות און אפשר האבן מיר דא שוין נישט קיין הבטחה אויף א גאולה? זאגט דער רד"ק עס קען נישט זיין, ווייל אין דער תורה שטייט ושב השם את שבותך וריחמך ושב וקיבצך מכל העמים. אין בבל זענען זיי דאך נישט געווען צעשפרייט אין אלע פעלקער, די גולי בבל, ווער זענען די וואס האבן זיך דא צונויפגעזאמלט? די גולי בבל. די איבעריקע פעלקער, די עשרת השבטים זענען נאך נישט ארויס פון גלות, ושב וקיבצך מכל העמים, אלזא איז דאס אין אונדז מקויים געווארן אדער נישט מקויים געווארן? נאך נישט מקויים געווארן. אלזא אויב אזוי, זאלסט נישט זאגן מיר האבן שוין דורכגעגאנגען די דאזיקע גאולה, מיר האבן נישט קיין הבטחה אויף דער צוקונפטיקער גאולה.
נאך א זאך, אין דעם פסוק דארט שטייט כי תשוב אל השם אלוהיך בכל לבבך ובכל נפשך. זאגט דער רד"ק, די וואס זענען צוריקגעקומען פון גלות בבל האבן זיך נישט אומגעקערט מיט זייער גאנצן הארץ און מיט זייער גאנצער נשמה, ווייל מיר האבן דאך געזען עס זענען צווישן זיי געווען מחללי שבת, עס זענען צווישן זיי געווען אזעלכע וואס האבן גענומען נשים נוכריות. אלזא אויב אזוי מיט זיכערקייט הלא תדעוה וואס איך רעד מיט דיר וועגן דער צוקונפטיקער גאולה, מען רעדט וועגן א גאולה וואס איך האב זי שוין געשריבן אין דער תורה ושב השם אלוהיך, און דאס איז נישט די גאולה וואס מיר האבן זי שוין דורכגעגאנגען, דאס איז א צוקונפטיקע גאולה וואס וועט צונויפזאמלען עם ישראל פון אלע גלויות.
און דאן זאגט ער איך וועל טאן נאך זאכן וואס איר וועט נישט וויסן פון דער תורה, הלא תדעוה וואס איך האב פארשפראכן די גאולה, אף, אף דאס איז מוסיף, אויך זאכן וואס איך האב נישט געשריבן אין דער תורה. און וואס זענען זיי? אשים במדבר דרך בישימון נהרות. איך וועל שטעלן אין דער מדבר א וועג כדי צו אויסלייזן עם ישראל, בישימון אין א פלאץ פון וויסטעניש און טריקעניש וועט זיין א טייך, ווי עס שטייט קול קורא במדבר פנו דרך, מיר האבן דאס געלערנט. זאגט דער הייליקער בורא כך אני עתיד לשנות את הטבע כדי שעם ישראל ייגאל מן הגלות.
תכבדני חית השדה תנים ובנות יענה, כי נתתי במדבר מים נהרות בישימון להשקות עמי בחירי. תכבדני חית השדה תנים ובנות יענה. חית השדה, א פלאץ וואס איז חרוב, א פלאץ וואס איז א ליגערפלאץ פאר די חיות פון פעלד, פאר די תנים און פאר די בנות יענה, זיי וועלן מיך געבן כבוד זאגט דער הייליקער בורא, נאך דעם וואס איך בין עתיד דארט צו בייטן דעם טבע. נתתי במדבר מים נהרות בישימון, זייער חרובער פלאץ פלוצלינג זעען זיי אז ער איז געווארן א נווה מדבר, נאך דעם וואס דער הייליקער בורא פארשפרעכט אני אשים במדבר דרך בישימון נהרות.
דער מלבי"ם דערקלערט, תכבדני חית השדה, זאגט דער מלבי"ם אויך די חית השדה וועט מיך געבן כבוד דורך די דאזיקע נסים. די חיות פון פעלד זענען לכאורה נישט מחוייב אין דער דאנקבארקייט, זאגט דער מלבי"ם. ערשטנס, ווייל זיי דערקענען נישט קיין תועלת פון דעם וועג און פון דעם וואסער, ווייל א חית השדה איז א חיה וואס באגניגט זיך מיט א טרוקענעם פלאץ. לאמיר פרעגן אזוי, א סיבירישן קוטב בער, וועסטו אים באפרידיקן אויב דו וועסט אים ברענגען קיין אפריקע, וועסטו אים זאגן איך האב געזען עס איז דיר זייער קאלט, איך האב דיך געברענגט צו א מער אנגענעמען פלאץ, וועט ער דארט שטארבן, ריכטיק? איך בין געבויט פאר קעלט, איך בין נישט געבויט צו לעבן אין א מער אנגענעמען מצב, ריכטיק? דאס זעלביקע אויך די חיות פון פעלד, פלעצער פון חיות וואס זענען געוואוינט צו טרוקענע פלעצער, ברענג זיי צו נאסע פלעצער, איז דאס נישט גוט פאר זיי. זאגט דעריבער דער מלבי"ם, אזוי אויך דא, זיי וועלן נישט האבן קיין תועלת פון דעם וועג, די חית השדה פארקערט, זאלט וויסן אז יעדער פלאץ וואו דער מענטש איז דארט אנגעקומען, זענען פארלוירן געגאנגען פון אים די חיות פון פעלד. די חיות זענען פשוט פארשוואונדן, זיי האבן פארלוירן זייערע פלעצער, זיי פילן זיך באדרוט, איך רעד שוין נישט אין די מצבים וואו מענטשן יאגן זיי. אלזא זיי דארפן נישט קיין וועג, דאס פארשמוצט זיי נאר דעם פלאץ, זיי דארפן אויך נישט קיין וואסער. און אויב אזוי צוליב וואס וועלן זיי געבן כבוד? זאגט תכבדני חית השדה אפילו אן דער תועלת פון דעם וועג און אויך אן דער תועלת פון דעם וואסער.
נאך א זאך, די חיות פון פעלד זענען דאך נישט באשאפן געווארן צו לויבן און צו געבן כבוד צום אויבערשטן, אנטקעגן דעם איז דעם מענטשנס צוועק, ווי מיר וועלן זען ווייטער, כדי צו לויבן און צו געבן כבוד צום אויבערשטן. א דריטע זאך, אפילו אויב זיי האבן א תועלת, אבער די דאזיקע נסים זענען דאך נישט געטאן געווארן פאר זייער צארך. די דאזיקע נסים זענען נישט געטאן געווארן פאר די חיות פון פעלד. און פונדעסטוועגן וועלן זיי געבן כבוד צום אויבערשטן. נו אלזא פארוואס? מיר האבן געזאגט זיי דארפן דאס נישט, מיר האבן געזאגט אז דאס איז נישט געטאן געווארן פאר זייער צארך, מיר האבן געזאגט אז זיי זענען נישט באשאפן געווארן פאר דעם צארך, אלזא פארוואס וועלן זיי געבן כבוד? להשקות עמי בחירי. די חית השדה כביכול וועט האבן א שמחה אז אזעלכע נסים ומופתים טוט דער אויבערשטער, טאקע פאר מיר איז דאס נישט גוט, אבער אזעלכע נסים ומופתים טוט דער אויבערשטער פאר זיין פאלק. זיי וועלן זיך פרייען אין די דאזיקע נסים און זיי וועלן געבן כבוד צום אויבערשטן. פארוואס? צוליב דער תועלת וואס וועט אונדז וואקסן. תכבדני חית השדה תנים ובנות יענה כי נתתי במדבר מים נהרות בישימון פאר וועמען? להשקות עמי בחירי. דאס וועט זיין די סיבה וואס זיי וועלן געבן כבוד צום אויבערשטן.
און דעריבער זאגט דער מלבי"ם לייג אכט, עס שטייט נישט תהללני חית השדה, עס שטייט תכבדני. זאגט דער מלבי"ם וואס איז דער חילוק צווישן געבן כבוד און לויבן? וועמען גיבן מיר כבוד? דעם וועמענס מעלה מיר דערקענען. וועמען לויבן מיר? דעם פון וועמען מיר האבן באקומען א טובה. אים לויבן מיר. האט די חית השדה באקומען א טובה אין דעם וואסער און אין דעם וועג וואס איז דארט געווארן אין דער מדבר? מיר האבן געזאגט אז ניין. און דעריבער שטייט נישט תהללני חית השדה, זאגט דער מלבי"ם, נאר תכבדני חית השדה, פון צד פון כבוד און מעלה וואס קומט צום אויבערשטן יתברך אויף זיין מעשה, אבער נישט פון צד פון תהילה ווייל באמת האט זי נישט וואס צו לויבן, ווייל די חית השדה געווינט גארנישט דורך דעם וואסער און דורך דעם וועג וואס איז דארט געווארן אין דער מדבר.
זאגט דער אויבערשטער, אויב זיי, די חית השדה, וועלן אנקומען צו דער מסקנה אז מען דארף געבן כבוד צום אויבערשטן, עם זו יצרתי לי תהילתי יספרו. אויב אזוי מיט פולער זיכערקייט אז דאס פאלק, עם ישראל האב איך געשאפן פאר מיר, עם ישראל האט דער הייליקער בורא געטאן פאר דעם צארך אז זיי זאלן לויבן דעם אויבערשטן. די חית השדה איז דאך, האבן מיר געזאגט, נישט זיין תפקיד, בשעת עם ישראל זאגט דער הייליקער בורא האב איך געשאפן כדי אז זיי זאלן לויבן מיין נאמען. אלזא נישט כל שכן אז זיי דארפן לויבן דעם אויבערשטן? און נישט כל שכן אז זיי זאלן נישט נאר געבן מיר כבוד, נאר תהילתי יספרו, ווייל ווער האט הנאה פון דעם וועג אין דער מדבר און פון דעם וואסער אין דער מדבר? ווער האט הנאה פון אלעם דעם? דער מענטש. אלזא דער מענטש לכאורה זאל נישט נאר געבן מיר כבוד, נאר נישט כל שכן אז ער דארף אויך זאגן מיין תהילה פון דער תועלת וואס זיי האבן דערפון, און זיי דארפן דערמיט לויבן און דערציילן די מעשה השם און זיינע וואונדער אויף דעם חסד וואס ער האט מיט זיי געטאן.
איצט, זאגט דער רד"ק, פון דא און ווייטער איז דא א ווענדונג דא אין דער נבואה, און ער הייבט אן צו מוסר'ן דעם דור. ער מוסר'ט יענעם דור און זאגט צו זיי, אלע יענע גוטס וואס איך בין עתיד צו טאן פאר אייערע קינדער נאך אייך, פאר אייערע קינדער וואס וועלן זיין אין גלות, זאלט וויסן דאס איז נישט אין אייער זכות. די דאזיקע טובה וועל איך זי טאן פאר מיין וועגן, אבער אויב פון צד פון אייערע זכותים, וועלן אייערע קינדער נישט זיין ראוי צו דער גאולה. און דאס איז וואס ער זעצט פאר און זאגט, ולא אותי קראת יעקב כי יגעת בי ישראל. אפילו האסטו מיך נישט גערופן ווען דו האסט געהאט א צרה, כל שכן האסטו זיך נישט געמיט אין מיר, די כוונה האסט זיך נישט אנגעשטרענגט מיך צו דינען. וואס איז דאס כי יגעת? זאגט דער רד"ק, כביכול ווי אזוי קומסטו און זאגסט אז דו האסט זיך אנגעמיט אין מיר און אפילו האסטו מיך נישט גערופן? וואס איז די כוונה פון די ווערטער? נאך אז דו וואלסט מיך געדינט, זאגט דער הייליקער בורא, נו, וואלסטו נאך טענה'ן אז דו האסט זיך אנגעשטרענגט, אבער דו האסט זיך אפילו נישט געמיט, אפילו נישט אנגעשטרענגט, אלזא ווי אזוי, ווי אזוי זאגסטו אז דו האסט אפילו נישט גערופן, אלזא ווי אזוי זאגסטו אז דו האסט זיך אנגעמיט? אפילו האסטו מיך נישט גערופן.
איך האב אייך אמאל דערציילט וועגן יענעם מענטש וואס זיין זון איז ארויס צו א שלעכטער קולטור, א רב וואס זיין זון איז ארויס צו א שלעכטער קולטור, און נאך יארן איז ער געקומען און זיך געטראפן מיט אים. און ער האט אים געזאגט אז די סיבה וואס ער איז ארויס צו א שלעכטער קולטור איז ווייל דאס יידישקייט איז נישט גענוג ליבעראל, נישט פאראויסגייענדיק מיט דעם רוח הזמן, און אויב וואלט מען געווען מער מקיל און די רבנים וואלטן געווען מער באטראכטנדיק אין דעם מצב און וואלטן זיך מער אנגענומען ווי די וואס זענען ווייט פון מצוות האבן ליב צו זאגן אין דעם שיטת בית הלל, יא, וואלטן זיי מער פארשטאנען צום רוח פון די יונגע און וואלטן זיין ווייניקער, די תורה וואלט געווען מער בייגזאם, דאן וואלט ער זיכער דא געבליבן און זיכער נאך פילע אנדערע וואלטן נישט אראפ פון דעם וועג. האט אים זיין טאטע געזאגט, זאג מיר, וויפל פון די מצוות פון דעם אויבערשטן מקיים ביסטו היינט? האט ער אים געזאגט צום אמת גארנישט. זאגט אים זיין טאטע, זע, דאס איז זייער אינטערעסאנט, ווייל דו ביסט מקיים גארנישט און די תורה איז דיר זייער מיד, זי איז דיר זייער טרחה'דיק, דער ריבוי דארט איז דיר זייער שווער, און איך בין מקיים אלעס זאגט ער אים, און מיר איז גארנישט טרחה'דיק, מיר איז דאס בכלל נישט שווער. זאגט ער זייער אינטערעסאנט צו זען דאס, און וואס, וואס, וואס איז דא מער אינטערעסאנט? אויב באמת וואלט דער ריבוי מצוות דיר געווען טרחה'דיק, די שוועריקייט פון די מצוות וואלט דיר געווען טרחה'דיק, ווייניקסטנס וואלסטו געדארפט מקיים זיין די גרינגע. זאג, דאס זענען שווערע זאכן, נו, גוט, איך הער, רבונו של עולם, שווערע זאכן טו איך נישט. נו, אלזא ווייניקסטנס די גרינגע זאלסטו טאן. נאר וואס איז אין דער אמת די מסקנה וואס איך ציע פון די ווערטער, זאגט אים זיין טאטע? אז דו אין דיר אליין ווילסט נישט מקיים זיין גארנישט. אלזא פארוואס פאדערסטו אז עס זאל זיין קולות? ווייל עס שטערט דיר אז מיר זענען מקיים. און אין דער אמת ווילסטו אז אויך מיר זאלן נישט טאן, און ווי מער מיר וועלן טאן ווייניקער, וועט דיר זיין ווייניקער געוויסנס-ביס פארוואס דו טוסט נישט. איצט ווען מיר טוען פיל און דו טוסט גארנישט, האסטו א סך געוויסנס-ביס, אבער ווען אויך מיר וועלן טאן ווייניקער, דאן וועט דיר זיין ווייניקער געוויסנס-ביס. ווי איך האב אייך אמאל דערציילט וועגן איינעם וואס איז אנגעקומען אין א געשעפט פון עלעקטריק סחורות, האט געוואלט קויפן א פרידזשידער פון 6,000 שקל, האט זיך געדינגען, געדינגען, געדינגען, נאך א שעה איז ער אנגעקומען צו 5,000 שקל. האט ער אים אויסגעשריבן פינף טשעקן, גענומען דעם פרידזשידער און אוועקגעגאנגען. דער ערשטער טשעק איז צוריקגעקומען, יענער רופט אים אן, זאגט אים זאג מיר וואס טוט זיך, עס איז נישט דא קיין דעקונג און דאס. זאגט ער אים לאמיך דיר זאגן דעם אמת, איך וועל דיר נישט ליגן, אויך צו די פיר איבעריקע טשעקן איז נישט דא קיין דעקונג. אלזא זאגט ער אים זאג מיר, אלזא וואס האסטו מיר צעדרייט דעם מוח א שעה אין געשעפט צו אראפלאזן מיר דעם פרייז? האט ער אים געזאגט אינגאנצן האב איך געוואלט מינימיזירן דיין שאדן, א שאד, עס האט מיר וויי געטאן דאס הארץ אז דו וועסט פארלירן 6,000, ווייניקסטנס האסטו פארלוירן נאר פינף, איר פארשטייט? דאס הייסט אין דער אמת פאר וועמען זארגסטו זיך דא? פאר אונדז, עס טוט דיר וויי אויף אונדז אז מיר שטרענגען זיך אן א סך, אלזא דעריבער ווילסטו אראפלאזן, אבער דו אין דיר אליין אויב עס וואלט אפילו געווען ווייניק, אויב עס וואלט אפילו געווען איין מצוה, אויך דאס וואלסטו נישט מקיים געווען.
אדם הראשון מיט וויפל מצוות איז ער חייב געווען? איינע. אל תאכל מעץ הדעת, דאס איז אלעס. נו, און וואס? וואס האט ער דערמיט געטאן? נישט גערעדט בעל פה וכולי. וואס האט ער מיט דעם געטאן? אויך דאס האט ער נישט מקיים געווען. דאס הייסט עס איז נישט קיין ענין פון ריבוי און מיעוט, ווייל דער וואס וויל וועט מקיים זיין אויך א סך, און דער וואס וויל נישט וועט אויך איינע זיין פאר אים א טרחה. דאס איז וואס דער הייליקער בורא זאגט, ולא אותי קראת יעקב כי יגעת בי ישראל. זאגט דער רד"ק, ווי אזוי זאגסטו אז דו האסט זיך געמיט אין מיר, מיינע מצוות מיטן דיך, ווען דו האסט מיך אפילו נישט גערופן, אפילו איין מצוה האסטו נישט מקיים געווען. אלזא ווי אזוי זאגסטו אז דאס מיטן דיך?
דער חילוק צווישן מיטן און עבודה, עבודה איז די פעולה וואס א מענטש דארף טאן. יגיעה איז די איבעריקע פעולה, וואס א מענטש שטרענגט זיך אן מער פון וואס ער דארף טאן, און דאס איז שוין א זאך וואס מיט אים, א זאך וואס מאטערט אים. עס איז דא נאך אן ערקלערונג, לא אותי קראת יעקב כי יגעת בי ישראל, נישט גענוג וואס דו האסט מיך נישט גערופן, נאר נאך האסטו מיך געמיט צו טאן עבודה זרה. לא אותי קראת יעקב, נישט גענוג וואס דו האסט נישט מתפלל געווען צו מיר, נו, לאמיר זאגן דו דינסט קיינעם נישט, גוט, אבער נישט גענוג דערמיט, נאר נאך ביסטו געגאנגען און געדינט עבודה זרה. דאס הייסט, אויב א מענטש זאגט איך דין נישט דעם אויבערשטן, פארוואס? דאס איז מיר טרחה'דיק. וואס טוסטו? איך טו גארנישט. דאס איז בעסער ווי א מענטש זאגט איך דין נישט דעם אויבערשטן ווייל דאס איז מיר טרחה'דיק, וואס טוסטו? ער גייט דינען עבודה זרה. זאגט דער הייליקער בורא, די טרחה פון דער עבודה זרה האסטו אנגענומען מיט ליבשאפט, און מיין טרחה איז דיר פלוצלינג שווער געווארן. דו, דו ביסט גרייט אנצונעמען אן אנשטרענגונג, אבער פארוואס שטרענגסטו זיך אן פאר עבודה זרה? אויב שוין אנצונעמען אן אנשטרענגונג, נעם אן אן אנשטרענגונג פונעם אויבערשטן. מיר האבן דא אמאל דערציילט וועגן ר' שמלקה מניקלשבורג וואס איז אנגעקומען, אנגעקומען קיין ווין פאר א רפואה. און דאן האט אים דער דאקטער אויסגעפרוווט, האט געזאגט עס איז נישט דא וואס צו טאן מיט דיר, עס איז נישט דא וואס צו טאן, עס איז נישט דא קיין שאנס פאר דעם. האט מען אים געזאגט עס איז דא דא א רופא אליל, א דאקטער מיט סגולות, לחשים און... אויף קיין אופן איז ער נישט גרייט געווען צו אים צו גיין. האט מען אים געפרעגט פארוואס דער רב? דו ביסט שוין אהערגעקומען, פרוב, וואס איז דא צו פארלירן? האט ער זיי געזאגט זעט, פארוואס קום איך בכלל צו א דאקטער? ווייל אין דער תורה שטייט ורפא ירפא, פון דא אז עס איז געגעבן געווארן רשות פאר א דאקטער צו היילן. נאר וואס, דו קומסט מיר איצט צו פארלייגן א רפואה נישט אין א קאנווענציאנעלן וועג, א רפואה עפעס פסעודא-רוחני, ניין, נישט אין רעגלמעסיקע וועגן, כל מיני לחשים און... רוחני האב איך שוין דעם בורא עולם, איך גיי צו דער אריגינעלער אדרעס, איך דארף נישט קיין באטייטערס. איך גיי שוין צום מקור. אויב זאגסטו נאטירליך, ווייל דער אויבערשטער האט געזאגט זאלסט גיין זיך היילן אין א נאטירלעכן אופן, גיי איך אין א נאטירלעכן אופן. אבער עפעס רוחני, פארוואס זאל איך גיין צו נאכמאכונגען ווען איך קען גיין צום מקור און דער אריגינעלער רוחני איז דער רבונו של עולם? אלזא דאס איז לויט דעם צווייטן ביאור. לויט דעם צווייטן ביאור איז דער פירוש פון דער זאך, נישט גענוג וואס דו האסט מיך נישט גערופן, נאר פארוואס? ווייל דאס מיטן דיך, נאך ביסטו געגאנגען און זיך געמיט אליין אין עבודה זרה. און דאס זאגט דער הייליקער בורא עלי לטורח, כביכול האסטו אריפגעלייגט אויף מיר אן אנשטרענגונג כביכול, האסט מיך געמיט דורך דעם וואס דו טוסט עבירות.
דער מלבי"ם דערקלערט, ולא אותי קראת יעקב. זאגט דער מלבי"ם, אין דער צוקונפט וועסטו דערקענען דעם אויבערשטן, אין דער צוקונפט וועסטו מיך לויבן, אבער פארוואס האסטו מיך איצט נישט גערופן? פארוואס איצט טוסטו נישט, טוסטו מיך נישט רופן? לויט דעם מלבי"ם איז דאס דער קאנטעקסט. וואס איז דער קאנטעקסט פון ולא אותי קראת יעקב נאך עם זו יצרתי לי תהילתי יספרו? זאגט דער הייליקער בורא, אמת, אין דער צוקונפט עם זו תהילתי יספרו, אבער איך פרעג דיך איצט, פארוואס האסטו מיך נישט גערופן ביז איצט? ווען דו זעסט ווי גרויס דער אויבערשטער איז רם ונישא, אזעלכע אותות ומופתים ער טוט, נו אלזא פארוואס, פארוואס, פארוואס ביז איצט האסטו מיך נישט גערופן? פארוואס ביז איצט ביסטו נישט געקומען? און מער פון דעם זאגט ער, אויך דו ישראל, ישראל איז דאך ווי באקאנט דער מלבי"ם דערקלערט שטענדיק אז עס איז דא א חילוק צווישן יעקב און ישראל. וואס איז דער חילוק? יעקב קומט אנצואווייזן אויף דער נידעריקער מדרגה פון עם ישראל, א בחינה פון עקבה, א בחינה פון עקב. בשעת ישראל קומט אנצואווייזן אויף דער הויכער מדרגה פון עם ישראל, פון לשון שר, לשון פון חשיבות. אלזא נישט גענוג וואס לא אותי קראת יעקב, נאר אויך ישראל, די גרויסע און די חשובע פון דער אומה, נישט גענוג וואס זיי האבן מיך נישט גערופן ווי יעקב, נאר נאך האבן זיי זיך געמיט אין מיר, מיינע מצוות האבן דיך געמיט, מיינע מצוות זענען דיר געווען א טרחה. און אויף דעם קומט דער קומענדיקער פסוק, איך וועל דיך פרעגן, וואס איז די טרחה אין מיינע מצוות? מיט וואס האב איך דיך געמיט? מיט וואס האב איך דיך אויסגעמאטערט אין די מצוות וואס איך האב דיר געזאגט מקיים צו זיין?
דער מגיד מדובנא, ער האט דא א זייער וואונדערבארן משל וואס די קדמונים האבן געזאגט אויף אים אז דאס איז א משל וואס איז איינער פון די דריי משלים פון דעם מגיד מדובנא וואס זענען געזאגט געווארן ברוח הקודש. דער מגיד מדובנא ברענגט א משל, א משל צו וואס איז די זאך געגליכן? א משל צו א מענטש וואס איז געווען א זייער חשובער מענטש פון געשעפטן וואס איז געפארן קיין חוץ לארץ פאר א צארך פון האנדל אין דימאנטן. ער האט געהאט א קליין וועליזעל וואו עס האבן זיך געפונען אלע דימאנטן וואס ער האט מיטגעברענגט מיט זיך, און ער האט געדונגען א צימער אין א זייער זייער לוקסוסן האטעל, אז שוין ווען זיינע פיס האבן זיך געשטעלט אין דעם טערמינאל, ערשיינט שוין א שירות-בחור פונעם האטעל און זאגט אים דו דארפסט גארנישט נעמען, דו גייסט גלייך ארויף אויף א טעקסי וואס ווארט דא אויף דיר, איך נעם אלע וועליזלעך און אלעס. און ער האט גענומען אויך דאס קליינע וועליזל. און דאן ווען ער קומט אן דארט צום האטעל, ער האט געהאט, לאמיר זיין מער גענוי, ער האט געהאט נאר דאס קליינע וועליזל, מען האט אים דארט געזארגט פאר אלעם. ער קומט אן צום האטעל, ווארט איצט אז מען זאל אים ברענגען די זאכן, און דער בחור קומט און ער זעט אים אטעמדיק, סאפעדיק, שוויצנדיק. פרעגט ער אים וואס איז געשען? וואס איז געשען? זאגט ער אים, דיין וועליזל זאלסטו זיין געזונט, וואס האסטו דארט געברענגט? אזא שווערע, האסט מיך אויסגעמאטערט. יענער האט זיך גלייך דערשראקן, זאגט ער אים אוי ואבוי, וואו איז מיין וועליזל? האסט פארלוירן מיין וועליזל. זאגט ער אים האסט עס נאך געזען, וואס זאגסטו מיר? זאגט ער אים מיין וועליזל איז גרינג, אויב האסטו געטענה'ט אז עס איז שווער, האסט זיכער געברענגט אן אנדער וועליזל. וואו איז דאס וועליזל פון די דימאנטן? וואו איז עס, וואו האסטו עס געלאזן? זאגט ער דאס איז די מציאות דא. זאגט דער הייליקער בורא, ולא אותי קראת יעקב. זאגט דער הייליקער בורא, ווען דו ביסט מתפלל, ביסטו נישט מתפלל צו מיר, ווען דו דינסט, דינסטו נישט מיר. פון וואו ווייסט דער אויבערשטער? זאגט דער הייליקער בורא, כי יגעת בי ישראל. ווייל די מצוות זע איך אז זיי מיטן דיך. זאגט דער הייליקער בורא, מיין פאק איז גרינג, פקודי השם ישרים משמחי לב. דער וואס דינט מיך ווי עס פאסט מיך צו דינען, איז ער אין שמחה די גאנצע צייט. און אויב זעסטו א מענטש פון יעדע מצוה קומט אריין אין דעפרעסיע, וואס זאגט דאס? אז דו דינסט מיך נישט. דו דינסט אפשר אנדערע, אבער נישט מיך, ווייל מיינע מצוות פרייען. ולא אותי קראת יעקב, און פון וואנען ווייס איך? כי יגעת בי ישראל, היות און מיינע מצוות זענען דיר א טרחה.
לא הבאת לי שה עולותיך וזבחיך לא כיבדתני, לא העבדתיך במנחה ולא הוגעתיך בלבונה. און ער זעצט פאר און זאגט, וואס טענה'סטו אז מיינע מצוות מיטן דיך? לא הבאת לי שה עולותיך. דיין שה עולות האסטו מיר נישט געברענגט, נאר וועמען האסטו זיי מקריב געווען? צו עכו"ם, צו עבודה זרה. און וואס וועסטו זאגן, אז איך האב דיר געטרחה'ט? לא העבדתיך במנחה. איך האב דיר נישט געדינט א סך עבודה אין דער מנחה. וויפל האב איך פון דיר געבעטן צו ברענגען פון דער מנחה? א קומץ. דער קומץ המנחה, דאס איז גענוג. לא העבדתיך במנחה ולא הוגעתיך בלבונה. און אויך דאס די לבונה, וויפל איז זי עפעס, וואס דו לייגסט אויף דער מנחה, אזוי ווייניק. און אויך דאס איז דאך נישט קיין חובה נאר נאר אין גדר פון א נדבה, אלזא וואס האט דיך אזוי אויסגעמאטערט אין מיינע מצוות?
דער רד"ק דערקלערט אז דא רעדט מען וועגן די טעג פון אחז. וואס עס שטייט דא לא הבאת לי שה עולותיך, אין דער תקופה פון אחז האט ער מבטל געווען די עבודה פון בית המקדש, ווי עס שטייט ויסגור את דלתות בית השם ויעש לו מזבחות בכל פינה בירושלים ובכל עיר ועיר בנה בית לקטר לאלוהים אחרים. אלזא אויף דער דאזיקער תקופה דאך לא הבאת לי שה עולותיך וזבחיך לא כיבדתני, לא העבדתיך ממנחה וכולי. אויף יענער תקופה פון אחז רעדט דער כתוב. און אויף דעם האט זיך דאך חזקיהו מתוודה געווען און האט געזאגט בפירוש, מעלו אבותינו ויסבו פניהם ממשכן השם ויתנו עורף, גם סגרו דלתות האולם ויכבו הנרות וקטורת לא הקטירו ועולה לא העלו בקודש לאלוהי ישראל. אלזא אויף דער דאזיקער תקופה קלאגט דא דער נביא.
לא העבדתיך, זאגט דער רד"ק, אויב דו האסט געדינט און זיך געמיט פאר מיר, דאן בין איך דער וואס מיטן דיך. אבער אזוי ווי דו האסט זיך נישט געמיט און נישט געדינט, דאן לא העבדתיך ולא הוגעתיך, אזוי ווי ממילא ביסטו נישט געקומען, אזוי ווי ממילא האסטו נישט מקריב געווען, אלזא אויף וואס טענה'סטו אז די מצוות מאטערן דיך? איך זע דאך אז דו האסט זיך פון גארנישט נישט אויסגעמאטערט, נישט מקריב געווען און נישט מקטיר געווען גארנישט.
דער מלבי"ם דערקלערט, לא הבאת לי שה עולותיך. זאגט דער מלבי"ם, די עולה וואס דו האסט געברענגט, האסטו זי נישט געברענגט צו מיר. וואס איז דער פירוש פון דער זאך? ווען דו ביסט מקריב א קרבן, וואס טוט מען מיטן קרבן? לאמיר געבן א דוגמא פון א קרבן עולה, וואס דאס איז דער קרבן וואו דער אבזאץ איז דער גרעסטער. פארוואס? ווייל אין דער אמת האט נישט דער כהן און נישט די בעלים גארנישט. די עולה איז כליל. זאגט דער הייליקער בורא, האסט זי געברענגט צו מיר? צי האסט דו זי אריינגעברענגט צו מיר אין מיינע סטאדעס, אין מיינע שאף? לא הבאת לי שה עולותיך, נאר מיין קרבן, מיין לחם פאר מיין אש, האסטו זי ארויפגעברענגט אויף דעם פייער, די עולה איז אינגאנצן כליל. און די זבחים, וואס איז דער חילוק צווישן דער עולה און די זבחים? וזבחיך לא כיבדתני. די זבחים דאס זענען די שלמים. וואס פון זיי האט מען אראפגענומען, וואס פון זיי האט מען געגעבן און מקריב געווען אויף דעם מזבח? דעם חלב. זאגט דער הייליקער בורא, דער חלב דאך דאכט זיך דיר אז כביכול האסטו דאס געברענגט צו מיר, וויפל האסטו געברענגט? נאר אינגאנצן דעם חלב וואס דאס איז זייער ווייניק. וואס וועסטו זאגן אז דאס איז דיר געווען א משא? לא העבדתיך במנחה. דאך מנחה וואס דאס איז אויך א זאך וואס דו ביסט נישט חייב זי צו געבן, נאר נאר בהתנדבות, א מנחת נדבה, וויפל האסטו געברענגט? א פולן קומץ סולת. ולא הוגעתיך בלבונה. פארוואס לייגט אכט, ער האט געזאגט לגבי מנחה העבדתיך און לגבי לבונה הוגעתיך? אלזא אין דעם משל, א מענטש וועמען מען האט געזאגט צו טאן א געוויסע ארבעט, דאס איז ארבעט. מיר האבן געזאגט, וואס מען זאגט אים מער פון וואס ער האט געדארפט טאן, דאס רופט מען מיטן, דאס מאטערט אים שוין. די איבעריקע שעהען, וואס ער איז מחוייב מער פון וואס מען האט פון אים געפאדערט פונעם אנהייב. אלזא ער זאגט, היות ולא העבדתיך במנחה, אלזא די לבונה וואס איז נאך דעם וואס זי איז אין גדר פון א צוגאב, וואס דאס איז דער גדר וואס מאטערט, זיכער איז נישט דא קיין סיבה אז דו זאלסט זיך מיטן, ווייל אויב די מנחה איז נישט אין גדר פון עבודה, דאן איז די לבונה נישט אין גדר פון הוגעה, ווייל דאס מיטן איז שטענדיק נאך דער עבודה. אלזא אויב איך האב נישט געמיט, אויב לא העבדתיך במנחה, עבודה איז דא נישט געווען, דאן זיכער אז לא הוגעתיך בלבונה, דאן זיכער אז די צוגאב דא מאטערט נישט.
דער מלבי"ם זאגט אז שטענדיק וואס עס שטייט לא הבאת לי, שטענדיק ווען די הבאה פארבינדט זיך מיט א למ"ד, איז די כוונה מען ברענגט פאר מיין צארך, צו זיין מיין קנין. און דאס איז די כוונה לא הבאת לי שה עולותיך, דעריבער דערקלערט ער די כוונה איך האב נישט געקויפט דעם קרבן וואס דו האסט מיר געברענגט, איך האב דערמיט גארנישט געוואונען. און אין דער אמת קומט ארויס אז ווען א מענטש איז מקריב א קרבן, וועמען האט ער געניצט? זיך אליין. דאך וואס קומט דער דאזיקער קרבן מכפר צו זיין אויף דיר, א עולה איז מכפר אויף א הרהור הלב. זאגט דער הייליקער בורא, איז מיר עפעס ארויסגעקומען דערפון? זאלסט נישט מהרהר זיין און זאלסט נישט ברענגען קיין עולה. ריכטיק? עס שטייט דאך פונקט אזוי, דער הייליקער בורא זאגט הוקר רגלך מבית רעיך. אויף וואס איז דאס געזאגט געווארן? אויף א מענטש וואס ברענגט די גאנצע צייט קרבנות. אה, זייער וואונדערבאר, א גאנצן טאג אין בית המקדש. ניין, פארוואס ברענגסטו קרבנות? ניין, דא בין איך נכשל געווארן דא, און דא איז מיר ארויסגעקומען אזוי, און דא איז נישט אויסגעקומען, און דא... זאגט דער הייליקער בורא הוקר רגלך מבית רעיך. רעך די כוונה דער הייליקער בורא, רעך ורע אביך. זאגט דער הייליקער בורא, זאלסט מיך נישט באזוכן א סך, זאלסט נישט נכשל ווערן און זאלסט מיך נישט באזוכן א סך. יא, בעסער. אלזא דאס וואס דו קומסט, זאגסטו רבונו של עולם, האסט געזען איך האב דיר געברענגט א קרבן? האסט מיר געברענגט, זאגט דער הייליקער בורא? איך דארף דאס? איך בעט פון דיר זאלסט נישט טאן עבירות און זאלסט נישט ברענגען קרבנות. אלזא קומט ארויס אויב אזוי אז אלע קרבנות זענען פאר דיין צארך, דאס איז אויף א כפרה אויף דיר. אלזא זאגט דער הייליקער בורא לא הבאת לי שה עולותיך, מיר, ווי מיר האבן דערקלערט די כוונה פאר מיין צארך, פאר מיין קנין, האסטו נישט געברענגט, און אויב אזוי אלץ וואס דו האסט געברענגט נאר פאר זיך אליין האסטו געטאן.
לא קנית לי בכסף קנה וחלב זבחיך לא הרוויתני, אך העבדתני בחטאותיך הוגעתני בעוונותיך. עס איז דא דא צוויי סותר'דיקע ביאורים און איך וועל ברענגען ביידע. רש"י דערקלערט, לא קנית לי בכסף קנה, מען רעדט דא וועגן דעם קנה וואס איז געווידמעט פאר דער קטורת. און זאגט רש"י, האסט זי נישט געדארפט קויפן פאר געלט, ווייל זי איז געווען מצוי אין ארץ ישראל אין א גרויסער קוואנטיטעט. האט געזאגט רבי אבא, קינמונים איז געוואקסן אין ארץ ישראל און עס האבן געגעסן פון דעם ציגן און הירשן. עס איז געווען א ריבוי פון דעם קינמון, און דער קינמון לויט רש"י איז דער קנה, און עס איז געווען אזא ריבוי אז שוין די חיות האבן עס געגעסן. אלזא אויב אזוי לא קנית לי בכסף קנה, אויך דעם קינמון וואס איך האב דיר געזאגט צו ברענגען ווי א קטורת, אויך דאס האסטו נישט געקויפט צו מיר, איך האב דיר געברענגט, איך האב דיר געזאגט צו נעמען דאס פון מצוי'דיקע זאכן. דער רד"ק אנטקעגן דעם זאגט פארקערט. זאגט דער רד"ק אז קנה איז א קנה בושם. און ער זאגט אין דעם קנה האסטו נישט געקויפט, כביכול טענה'ט ער זיי, פארוואס האסטו נישט געקויפט פאר געלט קנה? דאך לא הבאת שה עולותיך, מען רעדט לויט דעם רד"ק אין דער תקופה וואס עם ישראל האבן נישט געדינט דעם אויבערשטן, אין דער תקופה פון אחז. און דאן אין יענער תקופה האסטו נישט געברענגט די עולות, נישט געברענגט די מנחה און נישט די לבונה, און נישט געקויפט אויך פאר געלט קנה, זאגט דער רד"ק פארוואס ווערט דאס גערופן קנית? ווייל דער קנה איז נישט געווען אין ארץ ישראל, נאר דורך א קנין פון א ווייטן לאנד. דעם קנה האט מען געדארפט אימפארטירן. און דאן פאר דעם צארך האט מען געדארפט ארויסגעבן געלט, ווי עס שטייט וקנה הטוב מארץ מרחק, דעם גוטן קנה האט מען געברענגט פון א ווייטן לאנד. און פשוט וואס מען דארף זאגן אז מען רעדט דא וועגן צוויי תקופות. אז עס איז געווען א תקופה וואס דער קנה איז געווען מצוי אין ארץ ישראל, און עס איז געווען א תקופה וואס דער קנה איז נישט געווען מצוי אין ארץ ישראל, און אין דעם הענגט אין דער אמת די מחלוקת צווישן דעם רד"ק און ווי אזוי רש"י דערקלערט.
און וואס שטייט דא, אף העבדתני בחטאותיך. וואס איז דאס העבדתני בחטאותיך? זאגט דער הייליקער בורא, האסט מיר גורם געווען צו זיין א שמש פאר די וואס דינען עבודה זרה. זעט וואספארא באשטירצנדיקן ביאור. זאגט רש"י, יחזקאל האט געזען והנה רוח סערה באה מן הצפון. ווער איז דאס רוח סערה באה מן הצפון? דאס איז די שכינה וואס גייט, וואוהין גייט זי? קיין בבל. פארוואס? כדי צו כובש זיין די גאנצע וועלט אונטער דער האנט פון נבוכדנצר. אלזא דער הייליקער בורא זאגט, האסט מיך געמאכט צו זיין א בחינה פון א שמש פאר די וואס דינען עבודה זרה. איך בין געווארן דער כלים-טרעגער פון נבוכדנצר, גייט און העלפט אים נבוכדנצר. פארוואס דארף מען העלפן נבוכדנצר? זאגט דער הייליקער בורא, אויך דאס איז פון א מידת חסד אויף אייך. ווייל איך האב געקענט אריבערגעבן אייך אין דער האנט פון די נידעריקע פעלקער וואס געפינען זיך דא נאענט, און דאן וואלט אייך געווען א ביזיון. זאגט דער הייליקער בורא, איך האב נישט געוואלט, האב איך זיך אויף אייך געשוינט, און איך בין געגאנגען צו ברענגען ספעציעל א חשובע אומה פון ווייטנס כדי אז איר זאלט זיין אונטער איר, כדי מען זאל נישט זאגן אז ער האט זיי אריבערגעגעבן אין דער האנט פון א נידעריקער אומה. אלזא וואס האסטו מיך געמאכט צו זיין? א כלים-טרעגער פון אן אומה וואס דינט עבודה זרה. אלזא אויב אזוי העבדתני בחטאותיך, הוגעתני בעוונותיך, דו האסט מיך געדינט דורך דיינע חטאים צו גיין און זיך אנשטרענגען צו ברענגען אזא אומה פון ווייטנס.
זאגט דער רד"ק, לא הרוויתני, אך העבדתני בחטאותיך. דהיינו, איך האב דיך נישט געדינט, ווי ער האט געזאגט פריער לא העבדתיך במנחה, אבער אנטקעגן דעם האסטו מיך יא געדינט. דאס איז אנטקעגן דעם. איך האב דיך נישט אויסגעמאטערט, לא הוגעתיך, אבער דו האסט מיך יא געדינט און מיך יא געמיט, ווי עס שטייט הוגעתם השם בדבריכם.
אנוכי אנוכי הוא מוחה פשעיך למעני וחטאותיך לא אזכור. וואס איז דאס אנוכי אנוכי, וואס איז די כפילות? רש"י זאגט, איך וואס האב זיי אויסגעמעקט פון דעמאלט און איך מעק זיי אויס אויך איצט. איך האב עס אויסגעמעקט פון דעמאלט, דער רד"ק דערקלערט וואס איז דעמאלט? צום דור המדבר. און אנוכי הוא מוחה פשעיך אויך איצט. אין וועמענס זכות? זאגט דער הייליקער בורא, למעני. למעני די כוונה איז נישט אין דיין זכות, נישט אין דעם צדקת פון דיינע אבות, נאר כדי עס זאל נישט מחולל ווערן מיין נאמען. אויב איך וועל אייך פארלענדן, דאן וועט מחולל ווערן דער שם השם אין די גויים. זאגט דער הייליקער בורא, דעריבער לענד איך אייך נישט אויס כדי עס זאל נישט מחולל ווערן מיין נאמען, אבער איר פון אייער צד אליין האט נישט קיין באזונדערן זכות אז איך זאל אויסמעקן דיינע פשעים.
דער מלבי"ם דא שטעלט זיך אויף אן אינטערעסאנטן חילוק. אנוכי הוא מוחה פשעיך למעני וחטאותיך לא אזכור. לגבי דעם מוחה האט ער געשריבן פשעיך, לגבי חטאותיך האט ער געזאגט דאס לא אזכור. וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם, ווען א מענטש האט געזינדיקט און ער ברענגט א קרבן, ווי אזוי רופן מיר דעם דאזיקן קרבן? א קרבן חטאת. די דאזיקע חטאת אויף וואס איז זי מכפר? אויף שגגות אדער אויף זדונות? חטאת איז מכפר נאר אויף שגגות. א קרבן חטאת איז נישט מכפר אויף די זדונות. אויף די פשעים, אויף דעם מזיד, דער הייליקער בורא זאגט אויף דעם נעם איך נישט אן קיין קרבן. קומט ארויס אויב אזוי, אז דער עיקר וואס איך דארף איצט אויסמעקן דיינע פשעים, דאס זענען דיינע גרויסע פשעים, די זדונות, ווייל אויף די קלענערע פשעים, אויף די חטאות, אויף דעם איז יא מועיל א קרבן. זאגט דער הייליקער בורא, אנוכי אנוכי הוא מוחה פשעיך למעני. וואס איז דער פירוש למעני? ווען דו ביסט מקריב א קרבן, האט דער הייליקער בורא אנגענומען דעם קרבן און דיר אויסגעמעקט. אויף וואס האט ער דיר אויסגעמעקט האבן מיר געזאגט? אויף די שגגות. ביסט ארויס מיט א געפיל אז אויך דו האסט עפעס געטאן. ריכטיק דער אויבערשטער האט אויסגעמעקט, אבער איך האב געברענגט א קרבן, איך האב געברענגט. איך האב עפעס געטאן. אלזא איך, איך און דער רבונו של עולם צוזאמען האבן אויסגעמעקט דעם חטא. ווייל איך האב געברענגט דעם קרבן און דער הייליקער בורא האט אויסגעמעקט, אלזא איך בין א שותף. אנטקעגן דעם ווען מען רעדט וועגן די פשעים דיינע, זאגט דער הייליקער בורא, וואס האסטו געטאן? גארנישט. דאך פאר דעם פשע אויסצומעקן אים, א קרבן איז דאך נישט מועיל. אלזא אויב אזוי ווער איז דער וואס מעקט אויס דעם פשע? דער רבונו של עולם אליין. און דעריבער דאס איז וואס עס שטייט אנוכי אנוכי, נאר איך און נישט אנוכי ואני אליין איז מוחה דיינע פשעים. איך בין דער וואס האב אויסגעמעקט דעם פשע אן א הילף פון דיר און אויך נישט פאר דיין וועגן. זאגט דער הייליקער בורא, פארוואס? ווייל איך בין חפץ חסד. דאס איז נישט פאר דיר נאר ווייל איך פון מיינע מידות און פון מיין טבע בין חפץ חסד און דעריבער האב איך דיר מוחל געווען. אבער די קרבנות וואס דו האסט געברענגט דאס איז נאר מועיל פאר די שגגות. זאגט דער הייליקער בורא, און דו פילסט זיך אפשר גוט, אט פאר די שגגות אויף יעדן פאל האב איך יא געברענגט א קרבן. זאגט אים דער הייליקער בורא, וחטאותיך לא אזכור. די חטאים זאגט דער הייליקער בורא, כביכול זיי האב איך בכלל נישט גערעכנט. דער רוב פון דיינע פשעים זענען געווען דער עיקר אין מיינע אויגן, וואס אויף דעם דארף איך מחילה. אבער די חטאים דיינע, כביכול זיי זענען כביכול נישט אריין ביי מיר אין חשבון, זיי האב איך בכלל נישט געדענקט. און אויב אזוי וואס איז געבליבן? דאס איז נאר די פשעים. און די פשעים זאגט דער הייליקער בורא דאס בין איך דער וואס מעקט אויס, און אויך דאס ווי מיר האבן געזאגט פאר מיין וועגן, למעני די כוונה אין א וועג פון נדבה, א חסד חינם, כדי עס זאל מקודש ווערן מיין נאמען אדער צוליב א מידה פון גוטער חסד און נישט פאר דיר.
הזכירני נשפטה יחד ספר אתה למען תצדק. הזכירני, רש"י זאגט, זאג מיר וואספארא חוב האסטו צו מיר, וואספארא חוב האב איך אויף דיר וואס דו זאגסט כביכול אז עס קומט דיר פון מיר עפעס. נשפטה יחד, לאמיר קומען צום משפט. דער רד"ק דערקלערט, אויב דו וועסט זאגן אז איך האב פארגעסן דיינע צדקות, ווי מיר האבן געזאגט וחטאותיך לא אזכור, ווי דיינע חטאות איך געדענק נישט, אזוי מיינסטו אפשר אויך דיינע צדקות איך געדענק נישט. גלייך קומט דאס הזכירני ונשפטה יחד. דו מיינסט אז עפעס א צדקה וואס דו האסט געטאן, א גוטע מעשה וואס דו האסט געטאן וואס איך האב אפשר פארגעסן? און פארוואס זאלסטו דאס מיינען? ווייל איך האב דאך שוין געזאגט חטאותיך לא אזכור, אלזא וועסטו אפשר דערפון אפלערנען, אויב דער אויבערשטער די חטאים מיינע געדענקט נישט, אפשר חלילה וחס איז דא פארגעסליכקייט פאר זיין כסא הכבוד, און אט אפשר אויך די צדקות מיינע האט ער אויך נישט געדענקט, ווי אין פסוק כ"ה. אויף דעם קומט זאגט דער הייליקער בורא, ניין, דיינע צדקות געדענק איך זיי אלע. און אויב דו מיינסט אז עס איז דא עפעס א צדקה וואס דו האסט געטאן, עפעס א גוטע מעשה וואס דו האסט געטאן וואס דאס געדענק איך נישט, הזכירני. נשפטה יחד, ווי א מענטש כביכול וואס קומט מיט אים צום משפט מיט זיין חבר און זאגט אים, אויב איך האב געטאן עפעס וואס נישט ריכטיק קעגן דיר, זאג, לאמיר גיין כביכול צום משפט און זען ווער איז גערעכט. און זאגט דער הייליקער בורא, ספר אתה למען תצדק. וואס איז דער פירוש ספר אתה למען תצדק? עס איז דא א פסוק וואס זאגט צדיק הראשון בריבו. און מיר האבן שוין דערקלערט אין דער פארגאנגענהייט אז ווען עס קומען צוויי צום משפט, איז דא אן איסור אויף דעם דיין צו הערן איינעם פון זיי נישט פאר זיין חבר. ווי עס שטייט שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק. ווען דו הערסט, דארפסטו אז ביידע זאלן זיין דא. פארוואס? ווייל דער מענטש כאפט זיך צום מושכל הראשון. און אויב א מענטש קומט און האט מיר דערציילט וועגן עוולות וואס עמעצער האט אים געטאן, און ער קומט אליין, בין איך זייער מזדהה מיט אים. נאכדעם ווען עס וועט קומען דער צווייטער, וועט מיר זיין זייער שווער ארויסצוברענגען דעם מושכל ראשון וואס איך האב באקומען נאך די ווערטער פונעם ערשטן, וועט מיר זיין זייער שווער צו בייטן מיין מיינונג. און מיר האבן שוין דערוועגן גערעדט עטליכע מאל אין דער פארגאנגענהייט, אז דעריבער איז דא א סך מענטשן פאר בעלי תשובה, א סך מאל איז זייער שווער, זייער שווער צו בייטן די פריערדיקע הרגלים אדער די פריערדיקע ליניעס פון מחשבה. אמאל טענה'סטו מיט א מענטש וואס איז ווייט פון מצוות, און נאכדעם וואס דו ביסט אנגעקומען צו א געוויסן שטאפל, קערט ער זיך פלוצלינג צוריק צו די ראשונות. ווארט, אבער דאס האבן מיר שוין געענדיקט, דעם נושא האבן מיר שוין דערקלערט און... יא, ניין, ער נאך, פארוואס? ער הערט דאס שוין 40 יאר אין די מעדיא, פלוצלינג האט ער תשובה געטאן, ער האט עס נאך נישט פארטראכט. ער קערט זיך שטענדיק צוריק צו די ראשונות. א מענטש האט א מושכל ראשון און דעם מושכל הראשון איז שווער אויסצורייסן. און דאס איז וואס מיר האבן געזאגט צדיק הראשון בריבו. ווען עס קומען צוויי און דער שופט הערט נאר איינעם, און דער צווייטער איז נאך נישט אנגעקומען, דאן צדיק בריבו. זאגט דער הייליקער בורא, איך בין גרייט דיר צו געבן, ווי די קינדער זאגן, דעם פאר, די פאראויסקומעניש. ספר אתה למען תצדק. דו זאלסט דערציילן כביכול דו אליין. הייב אן דו אליין און דערצייל, כביכול דאס וועט דיר געבן פאראויסקומעניש אז דו דערציילסט ווען נאך דיין בעל ריב איז נישט דא כביכול, נאר דו דער ערשטער זאלסט דערציילן כדי דו זאלסט זיין גערעכט אין דיין ריב. אפילו אויב דו ביסט דער ערשטער וואס דערציילט און דערציילט דעם אמת, וועסטו נישט זיין גערעכט. און אויך אויב דו וועסט נישט דערציילן אלע דיינע חטאות און נישט דערציילן אלע מיינע צדקות וואס איך האב מיט דיר געטאן, סוף כל סוף זאגט דער הייליקער בורא, די צדקות וואס איך האב מיט דיר געטאן זענען געווען א סך א סך א סך מער פון וואס באמת קומט דיר, און די חטאים דיינע האב איך נישט אויסגעצאלט פון דיר ווי עס פאסט פאר דיר.
דער מלבי"ם דערקלערט, אויך, אויך אליבא דהמלבי"ם איז דער דאזיקער פסוק א המשך פונעם פריערדיקן פסוק. וחטאותיך לא אזכור, נאכדעם וואס ער האט געזאגט איך דיינע חטאות געדענק נישט, אבער אויב דו האסט עפעס א זכות און טענה קעגן מיר וואס איז פאר דיין תועלת, הזכירני ונשפטה. לאמיר טענה'ן, לאמיר זען אויב עס איז דא ממש אין דיינע ווערטער. נאך א זאך, זאגט דער הייליקער בורא, ספר אתה למען תצדק. אויך אויב איך וועל נישט טענה'ן מיט דיר, נאר דו וועסט דערציילן אלץ וואס דו וועסט וועלן למען תצדק, איז דער פירוש פון דער זאך זאגט דער הייליקער בורא, איך וועל זיין גרייט צו שווייגן. זאג עפעס א זכות וואס דו האסט, און אפילו האב איך וואס צו סתר'ן דיינע טענות, וועל איך נישט סתר'ן. איך וועל הערן דיינע טענות און זיי אננעמען. פארוואס? ווייל איך בין חפץ צו רעכטפארטיקן דיך. איך בין חפץ צו געפינען פאר דיר א זכות. זאגט דער הייליקער בורא, ווייסטו וואס, אלזא איצט וועל איך שווייגן, דו וועסט זאגן עפעס זכותים וואס דו האסט, אויך אויב איך ווייס אז דאס זענען זכותים וואס מען דארף זיי נישט באטראכטן, וועל איך שווייגן, איך וועל נישט זאגן גארנישט, איך וויל נאר הערן אפשר עפעס וועסטו זאגן עפעס א זכות. אבער צו אונדזער צער ווי מיר האבן געזאגט, אויך דאס איז נישט דא, אפילו א טענה עפעס פון א זכות איז נישט דא.
אביך הראשון חטא ומליציך פשעו בי. ואחלל שרי קודש ואתנה לחרם יעקב וישראל לגידופים. אביך הראשון חטא, עס איז דא דא עטליכע ביאורים ווער איז דאס יענער אביך הראשון וואס האט געזינדיקט. דער רד"ק הייבט אן, אביך הראשון דאס איז אדם הראשון. אדם הראשון איז אריינגעטריבן אין חטא, ווייל יצר לב האדם רע מנעוריו. רש"י דערקלערט, און דאן לויט דעם דערקלערט די מצודות, און אויב אזוי, כל שכן איר וואס איר זענט געבוירן געווארן פון א מאן און פרוי. אויב אדם הראשון די האנטגעשעפעניש פון קודשא בריך הוא האט אויף יעדן פאל געזינדיקט, וואס דאס איז די פראכט פון דער באשעפעניש, דאן דו וואס ביסט געבוירן געווארן פון א מאן און פרוי וואס זיי זענען פול מיט עוון פון זייער צד אליין, כל שכן אז איר האט געזינדיקט אין א חטא. רש"י דערקלערט, אביך הראשון חטא, דאס איז אברהם וואס האט געזאגט במה אדע כי אירשנה. ומליציך פשעו בי, ווער איז מליציך? יענע וואס דו פארלאזט זיך אויף זייער זכות, עס וועט נישט זיין עמעצער אויף וועמען דו וועסט זיך קענען פארלאזן וואס איך האב נישט אין אים געפונען קיין פשע. יצחק, יצחק האט ליב געהאט מיין שונא, דעם עשיו. און אזוי אויף דעם דרך, זאגט דער הייליקער בורא, אויף יעדן איינציקן קען איך געפינען א חטא, א פשע און אן עוון, און אין דער אמת אויף וועמען האסטו זיך צו פארלאזן, וועמען וועסטו קענען ברענגען ווי א סנגוריא פאר דיר. ומליציך פשעו בי, ווער זענען די מליציך וואס האבן געזינדיקט אין מיר? דער רד"ק דערקלערט אז די כוונה זענען די שרים און גדולים זייערע. און פארוואס דווקא זיי? ווייל זיי זענען געווען ראוי צו מוסר'ן דעם פאלק, זיי זענען געווען ראוי צוריקצוברענגען דעם פאלק בתשובה, די שרים, די חשובע, און אויך זיי האבן געזינדיקט אין מיר. אלזא אויך זיי וועלן נישט קענען לערנען אויף דיר קיין סנגוריא. נאך אן ערקלערונג זאגט דער רד"ק, ווער איז דאס אביך הראשון חטא? דאס איז דיין מלך. ווי עס שטייט והייתה יד השם בכם ובאבותיכם. וואס איז דאס בכם ובאבותיכם? די כוונה ובמלככם, וואס דארט איז די כוונה אויף ירבעם. און עס איז דא ווער עס דערקלערט דא, ווער איז דאס אביך, אויף וואספארא מלך? דאס איז שאול, וואס שאול איז געווען דער ערשטער מלך אין ישראל, אביך הראשון חטא אין דעם ענין פון עמלק און אין נאך עטליכע און עטליכע זאכן וואס ער איז געכאפט געווארן אין זיי.
דער מלבי"ם דערקלערט, אביך הראשון חטא. נאכדעם וואס איך האב געזאגט הזכירני נשפטה יחד, זאגט דער הייליקער בורא, אבער וואס קענסטו אין דער אמת דערציילן? וואספארא זכות וועסטו קענען דערמאנען אז איך האב אייך פארטריבן נישט מיט רעכט? דאך רעדט ער דא וועגן דעם דור וואס איז אין דער אמת איצט גולה אין דעם גלות פון בית ראשון. וואספארא זכות וועסטו קענען זאגן וואס דיינע ערשטע אבות האבן געהאט? דאך דיינע ערשטע אבות האבן געזינדיקט עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים. צוליב די דריי עוונות איז גולה געווארן עם ישראל פון זייער לאנד. און אויב אזוי, יענע וואס אין זיי אדער אויף זיי האסטו געקענט זיך פארלאזן, האסטו זיי נישט, ווייל אביך הראשון חטא. וואס וועסטו זאגן, אבער איך האב געהאט קדושים און צדיקים, איך האב געהאט כהנים, איך האב געהאט נביאים? אויך גם מליציך פשעו בי. דערקלערט דער מלבי"ם, וואס איז מליציך? מליציך איז דער מענטש וואס שטייט צווישן צוויי כדי אריבערצוגעבן מסרים פון דעם צו דעם. כי המליץ בינותם. דער וואס איז געווען צווישן יוסף און די ברידער, דער מליץ איז דער וואס שטייט צווישן די ביידע כדי אריבערצוגעבן די מסרים צווישן זיי. אלזא ווער זענען די וואס שטייען צווישן אונדז און דעם אויבערשטן? דאס זענען די כהנים, דאס זענען די נביאים, זיי שטייען צווישן אונדז און דעם אויבערשטן און כביכול נידערן און ברענגען דאס ווארט פון דעם אויבערשטן צום פאלק. אלזא אויב דו וועסט וועלן זיך אויף זיי פארלאזן, זאגט דער הייליקער בורא, מליציך פשעו בי. פארוואס פשעו בי? ווייל זיי האבן נישט געמוסר'ט דעם פאלק. איצט לייגט אכט, אויף אונדזערע אבות וואס האבן געזינדיקט אין דער צייט פון דעם בית, ווי איז דער אויסדרוק? חטא. אנטקעגן דעם אויף די כהנים און נביאים וואס זענען מליציך, ווי אזוי דעפינירט ער זיי? פשעו בי. וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם, ווייל וואס עס ווערט גערעכנט ביי דעם המון עם ווי שגגות, ביי די חשובע, ביי די נביאים, ביי די כהנים, ווערט עס גערעכנט ווי פשעים. דער צדיק ווערט געטענה'ט אויף זיינע שגגות ווי א פשע. בשעת פארקערט, א עם הארץ וואס דאס איז דער וואס ווייסט גארנישט, ווערן זיינע פשעים גערעכנט ווי שגגות, ווייל ער ווייסט ממילא גארנישט. אלזא דעריבער וואס אייער ערשטער אב האט געטאן, אייערע אבות, זיי זענען אין גדר פון חטאו. אבער די מליצים, יענע וואס האבן נישט געמוסר'ט דעם פאלק ווי עס פאסט, וואס זיי זענען די כהנים און נביאים, ווערן זדונות גערעכנט צו זיי ווי שגגות. און דעריבער, ואחלל שרי קודש ואתנה לחרם יעקב וישראל לגידופים. און דעריבער איז געווען די גלות. און איצט זאגט דער מלבי"ם, לייגט אכט, די טירן פונעם כתוב זענען פאראלעל. דער פירוש פון דער זאך, אז דער כתוב איז אין דער אמת געבויט לויט א סדר. דער ערשטער חלק פון פסוק כ"ז קעגן דעם ערשטן חלק פון פסוק כ"ח. דער צווייטער חלק פון פסוק כ"ז קעגן דעם צווייטן חלק פון פסוק כ"ח. דורך דעם וואס מליציך פשעו בי, זאגט דער אויבערשטער, ואחלל שרי קודש. דא איז עס אגב פארקערט, דאס הייסט דער צווייטער חלק פונעם ערשטן פסוק קעגן דעם ערשטן חלק פונעם צווייטן פסוק. דאס איז געוויינטליך נישט לויט דעם דרך. ווער זענען די מליציך וואס האבן געזינדיקט אין מיר, וואס האבן מיר געזאגט? דאס זענען די חשובע, דאס זענען די כהנים, דאס זענען די נביאים וואס האבן נישט אנגעפילט זייער תפקיד ווי עס פאסט. נאך דעם האב איך מחלל געווען שרי קודש. ווער איז דאס שרי קודש? זיי אליין. זיי זענען די מליצים, זיי זענען די כהנים און נביאים, זיי זענען די שרי הקודש, זיי זענען געווען ממונה אויף דעם קודש. נאך דעם האב איך מחלל געווען זייער כבוד. און דורך דעם וואס דיינע ערשטע אבות האבן געזינדיקט, ווי מיר האבן געזאגט מען רעדט וועגן דעם המון עם, ואתנה לחרם יעקב. דאך ווי איר געדענקט שטענדיק אז מען דריקט זיך אויס אין א לשון פון יעקב, אויף וועמען רעדט מען? אויף דעם אונטערשטן חלק פון פאלק, אויף דעם חלק אין דעם נידעריקערן שטאפל, א מדרגה פון עקב, דער נידעריקערער חלק פון פאלק. להבדיל פון ישראל וואס רעדט שטענדיק אויף א לשון פון שררה, יענע וואס זיי זענען מער בעלי מעלה. אלזא נאך דעם וואס אביך הראשון חטא, ואתנה לחרם יעקב. נאך דעם איז יעקב געגעבן געווארן צום חרם, די כוונה דאס פאלק זענען געגעבן געווארן צום חרם, דער שונא איז געקומען און האט זיי מחרים געווען צו חרם און שממה. וישראל, די כוונה די קדושת ישראל, ווער זענען די? די קדושים זייערע, די גדולים זייערע, די בעלי מעלה, לגידופים. מען האט זיי געשענדעט און געגידפ'ט, זייער תורה, זייער לימוד, זייער מעלה. אלץ דאס נאך דעם וואס? נאך דעם וואס אביך הראשון חטא, און נאך דעם וואס מליציך פשעו בי.