אויב דו ווילסט זאגן צו פארגלייכן דעם אייבערשטן צו איינעם פון די שטערן, איז פאר אלעם, זעט ווער האט די דאזיקע באשאפן. וואס, האבן זיי זיך אליין באשאפן? עמעצער האט זיי דאך באשאפן. ווי ווילסטו פארגלייכן דעם אייבערשטן צו עמעצן וואס איז אליין באשאפן געווארן? דער אייבערשטער איז דאך נישט באשאפן געווארן, און די שטערן זענען דאך באשאפענע. ווער האט די דאזיקע באשאפן? ווער האט באשאפן אלע די שטערן און הימלישע קערפערס? נאך א זאך, זיי האבן דאך א חסרון, ווייל זיי קענען דאך זיך נישט מער פארמערן. און דער אייבערשטער קען באשאפן נאך און נאך. די שטערן דאך, המוציא במספר צבאם, זיי האבן א צאל, פארטיק. די שטערן פארמערן זיך נישט. זיי ווערן נישט שטערקער נאך און נאך. עס איז דא א פעסטע, באגרעניצטע צאל. און דער אייבערשטער האט דאך א כח צו באשאפן נאך און נאך. אלזא, מען קען נישט פארגלייכן דעם באשעפער צום באשאפענעם. נאך א זאך, די שטערן זענען באגרעניצט אין זייער פעולה.
לכולם בשם יקרא. א נאמען, ווי באוואוסט, דריקט אויס א מהות. און יעדער פון די שטערן האט א נאמען. נעמען מיר צום ביישפיל די שטערן, די לכת-שטערן. אלזא שבתאי הייסט שבתאי ווייל דאס איז פון לשון משבית, מחריב. מיר האבן שוין גערעדט אין דער פארגאנגענהייט אז דער שטערן שבתאי איז דער כח פון חורבן אין דער וועלט. דעריבער, ווער עס טוט א מלאכה אום שבת ווען עס געוועלטיקט דעמאלט דער שטערן שבתאי, האט דאס נישט קיין קיום. דער שטערן שבתאי מיינט השבתה. צדק ווייזט אויף צדקה, אויף חסד. מאדים ווייזט אויף שפיכות דמים. דאס הייסט, יעדער שטערן, לכולם בשם יקרא. יעדער שטערן האט א נאמען. און אויב ער האט א נאמען, מיינט דאס אז זיין מלאכה איז באגרעניצט בלויז צו יענעם נאמען. עס קען נישט זיין א שטערן צדק וואס זאל אויסוואקסן אכזריות. זיין מלאכה איז באגרעניצט צו צדק. און שבתאי'ס צו השבתה, און אזוי ווייטער אויף דעם וועג. אלזא, אויב אזוי, אלע די זענען באגרעניצט, לכולם בשם יקרא. ווי פארגלייכסטו צו אים דעם אייבערשטן וואס איז אן קיין באגרעניצונג?
נאך א זאך, מרוב אונים ואמיץ כוח איש לא נעדר. אויב וועסטו פרעגן, אבער אט זע איך אז די שטערן האבן א נצחיות'דיקן קיום. מיר זעען דאך אויף אלץ, כלומרשט אין דער טבע, אז עס איז אין דעם דא א כליה. דער מענטש אליין אפילו פון זיך גייט אונטער און פארגייט, ימינו בהם שבעים שנה ואם בגבורות שמונים שנה. אבער פארוואס האבן זיי געדינט די שטערן? ווייל די שטערן סימבאליזירן עפעס נצחי'דיקס. די זון איז כלומרשט תמיד פאראן און די ערד שטייט אויף אייביק. אלזא דאס האט געברענגט די מענטשן זיך צוצובינדן דווקא צו די כוחות, צו די הימלישע קערפערס. אלזא ער זאגט, אויב דו זעסט אז זיי האבן א כח וואס זיי זענען פאראן אויף א תמיד'דיקן אופן, איז דאס נישט א זעלבסטשטענדיקער כח, נאר דאס איז פון דעם כח פון דעם וואס האט זיי באשאפן. מרוב אונים, פונעם כח פון דעם וואס האט זיי באשאפן, און ואמיץ כוח, דורך דעם איש לא נעדר. דורך דעם ווערט נישט פארפעלט קיין איינער פון די שטערן און הימלישע קערפערס. דאס איז נישט זייער פריוואטער כח, דאס איז דער כח פון דעם וואס האט זיי באשאפן און געשאפן. אלזא אויף דעם זאגט ער, אל מי תדמיוני ואשווה? צו וועמען קענסטו קומען און מיך פארגלייכן? צו איינעם פון די הימלישע קערפערס וואס זיי ארבעטן בלויז מחמת אן אנדער כח?
דער מלבי"ם דערקלערט אז עס איז דא א חילוק צווישן אונים און כוח. כוח סימבאליזירט דעם אינערלעכן כח. אונים, און, סימבאליזירט דאס ארויסברענגען פונעם כח אין די מעשה. אויב ער האט אן אינערלעכן כח, דורך דעם טוט ער אויך און ווירקט, און דאס הייסט און. ווי יעקב זאגט, ראובן כוחי, דאס איז דער אינערלעכער חלק, וראשית אוני, דאס איז דאס ארויסברענגען פון יענעם כח אין די מעשה. דער אינערלעכער כח, זאגט דער מלבי"ם, אמאל טרעפט זיך אז ער ווערט מיד. ווי מיר זאגן, הנותן ליעף כוח. און אויב מיר זעען אז ער באמת שטארקט זיך און זעצט פאר און גובר זיך, איז רופן מיר דאס רוב אונים ואמיץ כוח. מיר זאגן ער אמצ'ט זיין כח. דהיינו, כאטש פון זיין אינערלעכקייט אויס איז דאס, ער האט שוין נישט קיין כח, אבער איך זאג נישט, ער אמצ'ט זיין כח. די כוונה, ער גובר זיך אום צו אמצ'ן דעם כח. רב כוח מיינט אז ער האט א געוואלדיקן כח אינעווייניק. ער איז רב כוח אין זיך, ער האט אן אדירע עוצמה אין זיך. און ואמיץ כוח מיינט נישט בלויז אז די עוצמה איז גרויס, ער אמצ'ט אויך דעם כח צו פארזעצן אים אויף א לענגערער צייט. די התמדה, דאס איז דער חלק פון אמיץ כוח. די ריבוי פונעם כח, דאס איז רב כוח. די התמדה וואס ציט זיך אויף א לענגערער צייט, דאס איז פון זייט פון אמיץ כוח, ער אמצ'ט דעם כח אויף א לענגערער צייט. אלזא, די באשאפענע וואס דו זעסט אז זיי זענען פאראן אין דער מציאות, אין דעם יש, די דאזיקע מציאות, סיי זייער רוב כוח און סיי זייער אימוץ כוח, אלץ איז דאס פון אים יתברך. הוא אמר ויהי, הוא ציווה ויעמוד. און אויב אזוי, זאגט זיי דער נביא, אלזא צו וועמען וועסטו מיך פארגלייכן און גלייכשטעלן? צו וועמען שייך צו פארגלייכן דעם אייבערשטן? אלץ וואס דו זעסט דא, אלע די הימלישע קערפערס, דאס איז בלויז פון זיין כח און פון זיין פעולה. און אויב אזוי, איז זיכער אז מען קען נישט פארגלייכן די צורה צו איר יוצר.
דער רד"ק דערקלערט, זאגט דער רד"ק, שאו מרום עיניכם. קוקט אין די שטערן, אז די שטערן זענען געוואלדיקע און גרויסע גופים. און טראכט זיך אריין אין זיי און זעט מי ברא אלה. איר מוזט דאך פארשטיין אז די שטערן זענען באשאפענע און נישט באשאפערס. זאגט דער רד"ק, איינער פון די סאמע גרונטיקסטע יסודות פונעם אמונה אין השם איז צו וויסן אז די וועלט איז מחודש. להבדיל פון די פילאסאפן און צווישן זיי סוקרטס און נאך, וואס האבן געגלייבט אז די וועלט איז קדמון. און דעמאלט האט דאס זיי געשפארט אסאך שאלות. ווי, וואס איז דא? ווי, ווער האט געמאכט? ניין, דאס איז געווען פון תמיד אן. דאס איז עס, האט געלייזט די פראבלעם. דאס איז געווען, תמיד איז דאס געווען אזוי. די וועלט איז קדמון. דאס זענען די וואס לייקענען דעם חידוש. זיי לייקענען אין חידוש העולם. און אזוי זענען באמת געווען אסאך פון די וויסנשאפטלער וואס האבן געהאלטן אמאל, אבער היינט גלייבן זיי שוין אז די וועלט האט זיך באנייט, נאר זיי רופן דאס דער גרויסער קנאל. רוף דאס דער גרויסער קנאל, מיר רופן דאס די באשאפונג פון דער וועלט. עס מאכט אונז נישט אויס דער ענין פון סעמאנטיק ווי אזוי צו דעפינירן דאס. עס מאכט ממש נישט אויס ווי מיר וועלן דאס דעפינירן. אבער אין איין רגע שטימען זיי אויך אז אין איין רגע האט זיך אנגעהויבן די וועלט. אין איין רגע האט זיך דאס אנגעהויבן. אויך מיר, גוט, זיי דערנענטערן זיך פאמעלעך פאמעלעך. זעט, זיי וועלן צום סוף אנקומען. זיי וועלן צום סוף אנקומען. פאמעלעך דערנענטערן זיי זיך. יעדעס מאל אנטדעקן זיי נאך עפעס און נאך עפעס, רופן דאס מיט אנדערע נעמען, אבער זיי וועלן צום סוף אנקומען. אלזא איז אונז קלאר אז די וועלט איז מחודש. און דאס איז דער ענין פון שבת. וואס איז דער ענין פון שבת? צו גלייבן אז דער אייבערשטער האט באשאפן זיין וועלט אין זעקס און האט גערוט אויפן זיבעטן טאג. דאס הייסט, דער אמונה אין חידוש העולם. איצט, ווען דו זעסט א זאך וואס איז מחודש, איז קלאר אז עס איז דא איינער וואס האט אים באנייט. ווייל אויב דער שטערן איז באשאפן, איז קלאר אז עמעצער האט אים באשאפן. עס איז קלאר אז עמעצער האט אים באנייט. און ווען דו פארשטייסט אז עס איז דא עמעצער וואס האט אים באנייט, קען דאס נישט זיין ער אליין. ווייל עס קען נישט זיין אז ער האט זיך אליין באשאפן. עס קען נישט זיין אז ער האט זיך אליין באנייט. איצט, ווער איז דער וואס האט אים באנייט? דו מוזט אנקומען צום מסקנה אז דאס איז איינער. איך וועל אפשר מקדים זיין. אלץ וואס איך רעד איצט דאס איז פילאסאפיע. און דער פילאסאפישער וועג איז געווען זייער זייער שטארק אין דער צייט פונעם רמב"ם, אלס אן אופן צו באווייזן די מציאות פונעם באשעפער, אלס אן אופן צו באווייזן אז דער אייבערשטער איז איינער און עס איז נישט צוגעקומען צו אים א צווייטער, אלס אן אופן צו באווייזן אז די וועלט איז נישט קדמון. דאס איז געווען אן אנגענומענער וועג. רבנו בחיי אין חובת הלבבות, ווער עס וועט זען אין שער האמונה, דארט רעדט ער וועגן דעם ענין צו באווייזן די מציאות פונעם באשעפער אויף א פילאסאפישן אופן. איצט, א חלק פון דעם איז אז עס קען נישט זיין אז עס זענען דא צוויי. פארוואס? ווייל אויב עס זענען דא צוויי, וועלן מיר פרעגן ווער איז געווען פאר וועמען? ווער איז געווען פאר וועמען? אויב עס זענען דא צוויי באשעפערס, ווער איז געווען פאר וועמען? און אויב איינער איז געווען פאר דעם צווייטן, דאס הייסט אז ער האט אין דער אמת געשאפן דעם צווייטן. אלזא האט ער געשאפן דעם צווייטן אויב ער איז געווען פאר דעם צווייטן. ווייל קיין זאך ווערט דאך נישט געשאפן פון זיך אליין. און אויב איך נעם אן אז עס איז דא א באשעפער וואס איז קדמון און עס איז דא נאך א באשעפער, איז ווי אזוי קען זיין אז אויך ער איז קדמון? דאס איז נישט שייך. נאר עס מוז זיין אז דער ערשטער האט געשאפן דעם צווייטן. אלזא מוז זיין אז עס איז דא בלויז איינער. אלזא זאגט ער, אויב אזוי, מוזט איר אנקומען צום מסקנה אז עס איז דא איין באשעפער וואס האט געשאפן די גאנצע מציאות. אלזא, שאו מרום עיניכם וראו מי ברא אלה. טראכט זיך אריין אין דער טבע און קומט אן צום מסקנה אז עס איז דא עמעצער וואס האט באשאפן דאס אלץ. די שטערן זענען דאך באשאפענע, זיי זענען נישט באשעפערס. און אויב אזוי, המוציא במספר צבאם. שטערן וואס מען קען זיי נישט אויסציילן, המוציא במספר צבאם, ער ווייסט זיי אויסצוציילן.
זעט אן וואספארא לעכערלעכע זאך. אין דער צייט פונעם רד"ק, זאגט ער, וואס עס האבן געזאגט די חכמי התכונה און זיך צונויפגעשטימט, אז עס איז דא א צאל צו די שטערן און זיי זענען 1098. הערט איר? 1098. און דאס, ווי לעכערלעך דאס איז. און זעט שוין אין דער גמרא, ווי אזוי מען האט אנגעהויבן רעדן וועגן רהטון און וועגן קרטון און וועגן דעם, און ווי פיל מיליאנען פון מיליאנען פון מיליאנען רעדט מען שוין אין דער גמרא. און זיי, די חכמי התכונה, זענען אנגעקומען צו 1098. אלזא זאגט ער, זאלסטו נישט האבן פון דעם קיין קשיות. ווייל אויך וואס זיי האבן געציילט, דאס זענען די גרויסע שטערן וואס לייכטן אויף דער ערד. און דרך אגב, דאס אלץ איז אויך בלויז אויף אונדזער גאלאקסי. עס זענען דא נאך אסאך אנדערע גאלאקסיעס, און עס זענען דא זונען און לבנות אנדערע וואס זענען אינגאנצן אויסער אונדזער גאלאקסי. אלזא וואס, צו וואס קומסטו בכלל אן? וויפל קענסטו בכלל זען? אויך היינט מיט אלע די סאמע פארגעשריטענע טעלעסקאפן, קען מען נישט זען אלע די שטערן. מען קען נישט וויסן. וואס מיר ווייסן בלויז, דאס איז פון זייט פון סימנים אז עס זענען דא מאגנעטישע כוחות וואס מיר זעען. עס זענען דא שטערן וואס מען קען זיי נישט זען. מען ווייסט בלויז אז עס איז דא עפעס א מאגנעטישער כח פון יענער ריכטונג, אלזא ווייסט מען אז עס איז דארט דא א גרויסע מאסע וואס שאפט יענעם מאגנעטישן כח. אבער זען זיי אליין, שטערן זענען זיכער אסאך וואס עס איז בכלל נישט שייך זיי צו זען. אלזא אויך וואס זיי זענען אנגעקומען דעמאלט, זאגט ער, זאלסטו וויסן, דאס איז בלויז אויף די גרויסע שטערן. זייער צאל, ווער ווייסט? בלויז דער אייבערשטער, המוציא במספר צבאם. און נישט נאר דאס, נאר אויך ער ציילט א צאל צו די שטערן, לכולם שמות יקרא. דער אייבערשטער האט אויך נעמען צו אלע יענע שטערן. די פירוש פון דער זאך, זאגט השם, ווען איך האב געשאפן א שטערן, האב איך אים נישט סתם געשאפן, נאר איך האב אים געשאפן פאר א מלאכה, ער האט באקומען א געוויסן תפקיד. און א נאמען דריקט אויס א מהות, ווי מיר האבן געזאגט, דריקט אויס דעם תפקיד וואס איך האב אים ארויפגעלייגט. און השם לכולם שמות יקרא, און ער האט זיי געגעבן א תפקיד און א כח צו טאן א פעולה. צום ביישפיל וואס חז"ל זאגן, אז עס איז נישטא קיין גראז און גראז אונטן וואס עס איז נישטא אויף אים א שטערן און מזל וואס שלאגט אויף אים פון אויבן און זאגט אים וואקס. אלזא זיי האבן פעולות, זיי האבן תפקידים צו טאן דא אין דער וועלט. אלזא זאגט ער, מרוב אונים ואמיץ כוח. וואס איז דאס מרוב אונים? פארוואס איז דאס פארבונדן צו וואס מיר האבן געזאגט פריער? לכולם בשם יקרא מרוב אונים. דער אייבערשטער האט זיי אלע גערופן נעמען ווייל יעדער איינער פון זיי האט אן און, א פעולה, א כח צו ווירקן אין יענער זאך. מרוב אונים, לויט דער ריבוי פון די אונים און די פעולות און די כוחות וואס ווערן פאדערט פון זיי, לכולם בשם יקרא. ער האט גערופן יעדער איינער מיט א נאמען כדי ער זאל ווירקן לויט וואס עס ווערט פון אים געפאדערט.
און אויב דו זעסט אז די דאזיקע באשאפענע וואס זענען באשאפן אויבן, איש לא נעדר. די כוונה איז, דו זעסט אז זיי זענען שלם, פעלט זיי גארנישט. אזוי איז געווען אין טאג פון דער באשאפונג און אזוי וועט זיין אלע ימי עולם, וועט נישט צוקומען און נישט אראפקומען. און זאגט דער רד"ק, זאלסטו וויסן, א צוגאב שייכט זיך בלויז ביי די וואס האבן א חסרון. מען קען נישט צוגעבן צו דעם וואס פעלט אים נישט. אויב איך וועל דאך וועלן צוגעבן צו עפעס וואס איז שלם, וועל איך אים בלויז שאדן. איך וועל אים בלויז שאדן. אויב איך וועל האבן אן עראפלאן, וועל איך איצט וועלן צובינדן צו אים עפעס. אויב דער עראפלאן דארף דאס נישט, דאס הייסט אז ער איז באמת חסר און ער דארף דאס, איז האסטו אים בלויז שווערער געמאכט. איך וויל צובינדן צו אים נאך א ראד, איך וועל אים אנקלעבן נאך א ראד. העלף איך אים אדער שאד איך אים? איך שאד אים, ער וועט נישט קענען גוט פליען. אבער אויב עס פעלט אים א ראד, איז האב איך אים געהאלפן. דאס הייסט, תמיד איז א צוגאב בלויז פאר דעם וואס עס פעלט. ווער עס פעלט נישט, איז די צוגאב א חסרון פאר אים. אלזא כל המוסיף גורע. אלזא, ווען איז די צוגאב געפאדערט? בלויז פאר עמעצן וואס איז חסר שלמות. אלזא זאגט ער, אט זעט, די שטערן און אלץ וואס דער אייבערשטער האט געשאפן זענען שלם. פון דעם זאלסטו ארויסלערנען אז דער וואס האט זיי באשאפן איז שלם אין דער גאנצער תכלית פון שלמות. אויב דאס איז בלויז א באשאפענע פונעם אייבערשטן און עס פעלט אים גארנישט, אמיץ כוח איש לא נעדר, עס ווערט פון אים נישט פארפעלט קיין יש, קיין זאך ווערט נישט פארפעלט פון וואס דער אייבערשטער האט באשאפן, איז פון דעם זאלסטו דערקענען דעם באשעפער. דאס איז וואס מיר זאגן, וואס מיר האבן דערמאנט, מבשרי אחזה אלוה. א מענטש קען זיך אריינטראכטן אין זיין גוף, קען זיך אריינטראכטן אין דער גשמיות'דיקער מציאות, זאגט דער נביא, פון דעם זאלסטו ארויסלערנען אז עס איז דא א געוואלדיקער כח פארן באשעפער יתברך. און דעריבער זאגן חז"ל, יעדער וואס רעכנט נישט אויס אין תקופות ומזלות, אויף אים זאגט דער פסוק, ואת פועל השם לא הביטו ומעשה ידיו לא ראו. פון וואנען אז עס איז א מצוה פאר א מענטש אויסצורעכענען אין תקופות ומזלות? און ווער עס רעכנט נישט אויס, זאגט די גמרא, איז אפילו אסור צו רעדן פון אים. ביז אזוי ווייט. פון וואנען? פון וואס עס שטייט שאו מרום עיניכם. דאס הייסט, אדרבה, ווען א מענטש טראכט זיך אריין אין די הימלישע קערפערס, ווען א מענטש טראכט זיך אריין אין די שטערן, טראכט זיך אריין אין דער אדירער חכמה און ווי אזוי זיי דרייען זיך אויף זייערע רעלסן מיט א ממשות'דיקן דיוק פון אטאמישע זייגערס, ווער עס טראכט זיך אריין אין דעם מוז אנקומען צום מסקנה אז עס איז דא א באשעפער פאר דער וועלט וואס איז גרויס און הויך און דערהויבן פון אלע יענע העכערע כוחות וואס דו זעסט.
דער גאון מווילנה האט דא א זייער וואונדערלעכן ביאור. למה תאמר יעקב ותדבר ישראל, נסתרה דרכי מהשם ומאלוהי משפטי יעבור. הלוא ידעת אם לא שמעת אלוהי עולם השם בורא קצות הארץ, אין חקר לתבונתו. די קשיא פונעם רמב"ם איז באוואוסט און פארשפרייט, ווי אזוי איז מעגלעך די סתירה פון ידיעה און בחירה? אויב דער אייבערשטער ווייסט אלץ וואס איך וועל טאן אין דער צוקונפט פון פריער אן, איז אויב אזוי, וואו איז מיין בחירה? עס קען דאך נישט זיין אז וואס איך וועל טאן זאל זיין קעגן זיין ידיעה. אלזא, אויב דער באשעפער ווייסט אז ראובן וועט די דאזיקע שבת זי מחלל זיין, מיינט דאס אז עס איז נישטא קיין מצב אז ראובן זאל היטן שבת. אלזא, ווען ראובן וועט אנקומען צו שבת און זי מחלל זיין, איז ער בעצם געצוואונגען און אנוס לויט דער ידיעה פונעם אייבערשטן. און אויב וועסטו זאגן ניין, ראובן קען אויסקלייבן נישט צו מחלל שבת זיין, איז חלילה האט השם נישט געוואוסט? ווייל מיר האבן דאך געזאגט אז השם האט געוואוסט אז ער וועט מחלל שבת זיין. דער רמב"ם ענטפערט דיזע קשיא און זאגט אז די ידיעה פונעם אייבערשטן איז נישט ווי אונדזער ידיעה. מיר האבן נישט קיין השגה אין דער ידיעה פונעם אייבערשטן. ווי איך באגרייף בכלל נישט די מהות פונעם באשעפער, אזוי באגרייף איך אויך נישט זיין ידיעה. דאס הייסט, אין אונדזער פארשטאנד, אויב עס איז דא א פריערדיקע ידיעה, איז נישטא קיין בחירה דערנאך. אבער ווען עס גייט אין דער ידיעה פונעם באשעפער, איז דאס א ידיעה פון אן אנדער סארט. און דעריבער דארט, כאטש עס איז דא א פריערדיקע ידיעה, איז דערנאך דא א בחירה. כי גבהו שמיים מארץ, כן גבהו דרכיי מדרכיכם ומחשבותיי ממחשבותיכם. דער ראב"ד, ווי באוואוסט, איז משיג אויף דעם. מיר האבן געברענגט אין דעם א נאך תשובה ווען מיר האבן געלערנט אין פרקי אבות, מיר האבן פארברייטערט אין א תשובה אז באמת איז דא נישט קיין סתירה צווישן די זאכן. אזוי אויך ווען מיר האבן געלערנט ספר איוב, האבן מיר געברענגט א ביאור אויפן ענין. מיר וועלן איצט נישט אריינגיין אין דעם, מיר וועלן וועלן ממשיך זיין מיטן ביאור פונעם רמב"ם. זאגט דער גר"א, גיב אכט, די ווערטער פונעם רמב"ם געפינען זיך דא אין די פסוקים אין א מפורש'דיקן אופן. למה תאמר יעקב ותדבר ישראל, נסתרה דרכי מהשם ומאלוהי משפטי יעבור. דו זאגסט, עס קען נישט זיין נאר איינער פון די צוויי. אדער אז נסתרה דרכי מהשם, דאס הייסט, דער אייבערשטער ווייסט נישט וואס איך וועל אויסקלייבן, און דעמאלט דורך דעם האב איך א פרייע בחירה. אדער אויב וועסטו זאגן אז השם ווייסט וואס איך וועל אויסקלייבן, איז מאלוהי משפטי יעבור. עס איז נישטא קיין משפט און השגחה אויף וואס איך טו. ווייל אויב דער אייבערשטער ווייסט וואס איך וועל טאן, איז האב איך נישט קיין פרייע בחירה. אלזא ממילא איז אויך נישט ראוי אז ער זאל מיך שטראפן. אלזא מאלוהי משפטי יעבור, עס איז נישט ראוי אז השם זאל מיר טאן א משפט. וואס ענטפערט דער פסוק אויף דעם? הלוא ידעת אם לא שמעת אלוהי עולם השם בורא קצות הארץ, אין חקר לתבונתו. דו האסט נישט קיין שום השגה צו פארשטיין און אויספארשן די תבונה פונעם אייבערשטן. אלזא ממילא האסטו נישט קיין שום פארשטאנד און השגה וואס איז זיין ידיעה פונעם אייבערשטן, און ווי אזוי די ידיעה פונעם באשעפער יתברך איז בעצם נישט קיין סתירה צו דער בחירה וואס דו האסט דערנאך. ווי דער רמב"ם ענטפערט. אזוי דערקלערט דער גר"א מווילנה, אין מתוק מדבש.
למה תאמר יעקב ותדבר ישראל, נסתרה דרכי מהשם ומאלוהי משפטי יעבור. דערקלערט דער מלבי"ם, למה תאמר יעקב. נאכדעם וואס ער איז מנחם ירושלים, איצט ענטפערט ער כלל ישראל. מיר האבן דאך געזען אין אנהייב אז ער ווענדט זיך צו ירושלים. איצט רעדט ער צו כלל ישראל. דאס פאלק, ווען זיי זעען די לענג פונעם גלות, ווען זיי זעען די רואיקייט פון די רשעים, ווערן זיי שוין מיאוש פון ווארטן אויף דער גאולה. און מיר האבן דאך שוין געזען וויפל ער האט פרובירט זיי אינאיינצוריידן אין אנהייב, אז זיי זאלן זיך נישט שרעקן פון די גויים, און דער אייבערשטער וועט ברענגען די גאולה, און פארן אייבערשטן זענען גויים ווי גארנישט אנטקעגן אים. ער קומט צוריק איצט און זאגט זיי, איר טראכט זיך דאך אריין אין דער מציאות און איר זעט אז עס איז כלומרשט דא א מאנגל אין סדר. איר זעט אז עס איז נישטא קיין השגחה. די צדיקים, די וואס דינען השם, איר זעט אז זיי זענען אין גלות, איר זעט אז זיי זענען דוויים וסחופים. און די בוגדים אין השם יתברך, די גויים, די רשעים, איר זעט אז זיי זענען אין רואיקייט. למה ישלו בוגדי בגד? ישלו פון לשון שלווה. יא, שלווה בארמנותייך, ישליו אוהבייך, דאס איז לשון שלווה. פארוואס זיי, דו זעסט אז זיי האבן הצלחה, זיי בליען ווי גראז. און נאך דעם לייקענען זיי אדער אין השגחה, אדער אויב עס איז דא השגחה, איז נישטא קיין שכר ועונש. ווייל אט זע איך אז א מענטש טוט קעגן דעם רצון פון השם און השם זעט און שטראפט אים נישט, דאס הייסט אז עס איז נישטא קיין שכר ועונש. איצט, די דאזיקע טענות, זאגט דער מלבי"ם, זענען טענות וואס ענדערן זיך צווישן צוויי גרופעס אין כלל ישראל. עס איז דא די גרופע פון עמך, און עס איז דא די העכער-משכיל'דיקע גרופע, די העכער-קלוגע, וואס זענען אין א העכערער מדרגה, וואס אויך זיי טענה'ן די זעלבע טענות, אבער גיט אכט, אויף א מער פילאסאפישן אופן. און דעריבער זאגט דער פסוק, למה תאמר יעקב ותדבר ישראל. יעקב רעדט וועגן דער נידעריקער מדרגה פון כלל ישראל, לשון עקב, די וואס אין די פיאטעס. און ישראל רעדט וועגן דער הויכער מדרגה אין כלל ישראל, לשון שררה, לשון חשיבות. איצט גיב אכט, זאגט דער מלבי"ם, אז עס שטייט תאמר יעקב און עס שטייט ותדבר ישראל. עס איז דא דא אן אמירה, יעקב זאגט און ישראל רעדט. און וואס זאגן זיי? נסתרה דרכי מהשם ומאלוהי משפטי יעבור. דערקלערט דער מלבי"ם אז עס איז דא א חילוק צווישן דיבור און אמירה. איצט זעט ווי אזוי דער פסוק שטעלט זיך צוזאם אויפן סאמע וואונדערלעכן אופן. עס איז דא א חילוק צווישן דיבור און אמירה. מיר האבן וועגן דעם גערעדט עטלעכע מאל, דער מלבי"ם גייט מיט דעם קו אין עטלעכע ערטער אין תנ"ך. אמירה, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז א פשוט'ע אמירה, א זאץ. איך האב געזאגט. אנטקעגן דעם, דיבור איז תמיד א לאנגער רעדן, צונויפגעשטעלט פון עטלעכע זאצן, טענות, ראיות, דאס הייסט דיבור. אויך היינט ווען מיר ווילן אויסדריקן, זעען מיר דאס. איך האב אים געזאגט. וואס איז דאס איך האב אים געזאגט? איך האב אים אריינגעווארפן א זאץ, איך האב אים געזאגט ער זאל שווייגן. איך האב אים געזאגט. דו זאגסט נישט איך האב מיט אים גערעדט ער זאל שווייגן. אבער ווען דו ווילסט זאגן איך האב אים דערקלערט די סיטואציע, זאג איך איך האב מיט אים גערעדט. וואס איז דאס איך האב מיט אים גערעדט? איך האב געהאט א שמועס מיט אים. איך האב א דיבור מיט דיר. עס מאכט נישט אויס אז לויט דקדוק איז דאס נישט ריכטיק, איך האב א דיבור מיט דיר, אבער עס מאכט נישט אויס, דאס באווייזט בלויז אז דיבור מיינט א פארברייטערן פון ווערטער, מיט אריכות. און יעקב, ווי מיר האבן געזאגט, דאס איז דער נידעריקער חלק, און ישראל דאס איז דער הויכער חלק. זאגט דער מלבי"ם, דעריבער גיב אכט אז די טענות זענען פארשידן. צווישן די טענות פון יעקב און די טענות פון ישראל, זענען זיי פארשידן. יעקב זאגט, למה תאמר יעקב, נסתרה דרכי מהשם. יעקב טענה'ט, עס איז נישטא קיין השגחה. נקודה. דער אייבערשטער זעט נישט, דער אייבערשטער משגיח נישט, נישט מחמת א מאנגל אין זיין יכולת חלילה. דאס פארשטייט אויך דער המון, אז השם איז א בעל, ער איז אן א תכלית, ער האט נישט קיין קצה און סוף, עס איז נישטא קיין סוף צו זיין יכולת. נאר וואס? השם איז אזוי הויך, אזוי דערהויבן, מיר זענען אזוי נידעריק, ווי הייישעריקן. השם משגיח נישט אויף וואס עס טוט זיך. דאס זענען די טענות פונעם המון, דאס איז די טענה פון יעקב. אבער אנטקעגן דעם, חכמי לב, וואס זיי זענען דער גדר פון ישראל, זיי פארשטייען אז דער אייבערשטער איז דער שפיץ פון שלמות. און עס איז נישט שייך אויפן שפיץ פון שלמות צו זאגן אז השם ווייסט נישט וואס עס טוט זיך מיט אונז, ווייל דעמאלט איז דאס א חסרון אינעם באשעפער יתברך. און דעריבער קומען זיי און זאגן, איך וועל דיר באווייזן מיט אותות ומופתים אז דער מענטש איז נישט פריי אין זיינע מעשים. און פארוואס? אדרבה, ווייל איך גלייב אז דער אייבערשטער קוקט, און ווייל איך גלייב אז דער אייבערשטער ווייסט, און נישט נאר וואס ער ווייסט, ער האט א גייסטיקע העכערע ידיעה מער ווי וואס איך און דו ווייסן. ווייל איך און דו ווייסן וואס עס טוט זיך איצט, אבער דער אייבערשטער ווייסט אויך וואס עס וועט זיין אין דער צוקונפט. דאס הייסט, דער אייבערשטער ווייסט וואס דו וועסט טאן די קומענדיקע שבת, און דאס קומענדיקע יאר, און אין נאך א צענדליק יאר. דאס אלץ ווייסט דער אייבערשטער. און אויב דער אייבערשטער ווייסט, איז וואו איז די פרייע בחירה? איז וואו איז די פרייע בחירה? ווייל אויב דער אייבערשטער ווייסט אז די קומענדיקע שבת וועט ראובן מחלל שבת זיין, און איצט זאגסטו צו ראובן, היט זיך ראובן, היט די שבת. ער זאגט, אויב ראובן וועט נישט מחלל שבת זיין, איז איינער פון די צוויי. אדער וועסטו זאגן אז דער אייבערשטער האט נישט געוואוסט, אדער וועסטו זאגן אז ער האט געטאן קעגן דעם רצון פונעם אייבערשטן. און ביידע די זאכן קענען דאך נישט קומען אויפן געדאנק. צו זאגן אז השם ווייסט נישט, קען נישט קומען אויפן געדאנק. אלזא האט השם געוואוסט אז ראובן וועט מחלל שבת זיין. און צו זאגן אז ראובן וועט טאן קעגן דער ידיעה פון השם, איז אויך נישט שייך. ווייל דעמאלט וואס, ווירקט ער קעגן השם יתברך? אויך נישט שייך. אלזא בהכרח, צום סיכום, אז ראובן מוז מחלל שבת זיין, ווייל השם האט געוואוסט אז ער וועט מחלל שבת זיין. איז וואו איז די פרייע בחירה פון ראובן? אלזא כלומרשט לויט דעם, דאס איז א זייער קלוגע פילאסאפישע טענה, וואס קומט און טענה'ט אז אויב אזוי איז די ידיעה פונעם אייבערשטן צווינגט אונז צו טאן. און דעריבער דאס איז די צווייטע טענה, ותדבר ישראל. די וואס זענען ישראל, די מער קלוגע, זיי קומען שוין מיט א דיבור, זיי קומען מיט א ראיה, מיט טענות. זיי זאגן נישט נסתרה דרכי מהשם, השם ווייסט נישט. ניין, זיי ווייסן אז השם ווייסט אלץ. און דאס אליין איז די סיבה, אז מאלוהי משפטי יעבור. השם וועט נישט משפט'ן און דן זיין מיך אויף מיינע מעשים. מאלוהי משפטי יעבור, השם וועט מיך נישט דן זיין, וויבאלד אלע מיינע מעשים זענען נישט קיין רצוניות'דיקע מעשים. ווייל אויב דער אייבערשטער ווייסט, ממילא איז נישט מעגלעך אז איך זאל טאן אנדערש. איצט גיט אכט, דאס איז מדוקדק אויך אין לשון. ווייל עס שטייט דא, נסתרה דרכי מהשם ומאלוהי משפטי יעבור. נסתרה דרכי מהשם, דאס איז יעקב רעדט. דאס איז די נידעריקע מדרגה. די נידעריקע מדרגה זאגן נסתרה דרכי מהשם. השם דאס איז דער וואס האט באשאפן די גאנצע וועלט. א כללות'דיקער נאמען. דרכי מהשם נסתרה. השם ווייסט נישט, דער וואס האט באשאפן די גאנצע וועלט פארנעמט זיך נישט מיט אונז, ווייסט בכלל נישט וואס עס טוט זיך מיט אונז. אבער אנטקעגן דעם, די מער קלוגע, די ישראל וואס זיי רעדן, זאגן זיי נישט חלילה אז השם ווייסט נישט. זיי זאגן, מאלוהי. אלוהי, האבן מיר געזאגט, דריקט תמיד אויס זיין השגחה פרטית אויף מיר. עס איז דא א השגחה פרטית, אלוהי, ער איז מיין אלוה, ער זעט מיינע מעשים אין יעדן רגע. אבער משפטי יעבור. השם וועט אוועקפירן דעם משפט פון מיר. עס וועט נישט זיין קיין מצב אז דער אייבערשטער וועט מיך משפט'ן אויף אלע מיינע מעשים.
הלוא ידעת אם לא שמעת אלוהי עולם השם בורא קצות הארץ לא ייעף ולא ייגע, אין חקר לתבונתו. הלוא ידעת אם לא שמעת אלוהי עולם השם, דער אייבערשטער בורא קצות הארץ. רש"י דערקלערט, ווער עס האט אזא כח און ווער עס האט אזא חכמה, ווייסט ער אלע מחשבות. און ער ממילא ווייסט אויך פארוואס ער פארשפעטיקט די גוטס וואס וועט קומען אין דער צוקונפט צו כלל ישראל. כלומרשט פארוואס האט ער אונז נישט שוין געשיקט די גאולה? פארוואס נעמט ער אונז נישט שוין ארויס פונעם גלות? די כוונה איז, זאגט רש"י, כדי אויסצומעקן דעם פשע און פארענדיקן דעם חטא דורך די יסורים. יעדן חודש, יעדעס יאר וואס די וועלט זעצט פאר צו איבערלעבן, מיינט דאס נאך א שטאפל אינעם פראצעס פון זיכוך. נאך א שטאפל אינעם פראצעס פון זיכוך. אלזא אויך אויב דו זעסט אז די מציאות איז אזא אז כלומרשט שוין לאנג האבן מיר געדארפט ווערן געגאולה'ט, ועבר קציר, כלה קיץ ואנחנו לא נושענו, זאגט ער דיר, זיי נישט מיאוש. דער אייבערשטער איז דאך א בורא עולם און ער האט באשאפן די קצות הארץ, לא ייעף ולא ייגע. און אויב אזוי, האט דער אייבערשטער נישט קיין פארהינדערניש אונז צו גואל זיין. דו פרעגסט פארוואס איז ער אונז נישט גואל? זאגט ער דיר, אין חקר לתבונתו. דו קענסט נישט פארשטיין זיינע מחשבות. רש"י אליין דערקלערט אונז עפעס א רעיון וואס קען זיין אין דעם מהלך אז דער אייבערשטער איילט זיך נישט אונז צו גואל זיין, וויבאלד נאך א דור און נאך א דור און נאך א דור, איז דא נאך א זיכוך און נאך א זיכוך און מער מענטשן וועלן זיין זכאי צו זוכה זיין צו חיי עולם הבא. דער רד"ק דערקלערט, הלוא ידעת, זאגט דער רד"ק, דאס איז לויטן דרך פונעם שכל. א ידיעה כביכול פון זיך אליין. אם לא שמעת, דאס הייסט עמעצער האט דיך דאך געלערנט. וואס? אלוהי עולם השם. אלוהים דאס איז פון לשון שופט. עד האלוהים יבוא דבר שניהם. דער רד"ק דערקלערט אז דא וויל ער זאגן, זאלסטו וויסן אז אלץ וואס דער אייבערשטער טוט, טוט ער אין דין און אין השגחה. ווי אן אלוה און שופט וואס דן איז. און וויבאלד דער אייבערשטער משגיח אויף דער גאנצער וועלט, און ער האט דאך באשאפן די וועלט, טראכט זיך אריין אין דעם וואספארא וואונדער, אז דער אייבערשטער האט באשאפן די קצות הארץ. און וואו געפינט זיך די וועלט? אין דער מיט. אן דעם וואס עפעס האלט זי אונטער, אן דעם וואס עפעס האלט זי. בורא עולם, בורא קצות הארץ, און אט האלט ער די וועלט און הענגט די ערד אויף בלימה. ווי אזוי איז דאס מעגלעך? זאגט ער, אויב אזוי מוזטו אנקומען צום מסקנה אז עס איז דא א השגחה. און דער אייבערשטער איז דא אין יעדער צייט, און דער אייבערשטער האלט כביכול די וועלט אז זי זאל בלייבן ווי זי איז. און אויב אזוי, מיינט דאס אז השם לא ייעף ולא ייגע. דער אייבערשטער ווען ער האלט די וועלט, איז דאס פון זיין געוואלדיקן כח, און ער האלט זי אז זי זאל שטיין אין דער דאזיקער מציאות אן דעם וואס דער אייבערשטער ווערט כביכול מיד און יגע אין דער דאזיקער מציאות. אלזא אויב אזוי, פארוואס טראכטסטו אז דער אייבערשטער האט נישט קיין כח אונז צו גואל זיין? פארוואס טראכטסטו אז כביכול דא איז אויסגעגאנגען זיין כח? אויב דער אייבערשטער האט באשאפן די קצות הארץ און האלט די קויל אין איר צענטער און ער ווערט נישט מיד און נישט יגע פון דעם, איז פארוואס טראכטסטו אז פארן אייבערשטן כביכול איז שווער, איז שווער אויף אים אונז צו גואל זיין, דאס וועט אים מיד מאכן כביכול, דאס איז יגע פאר אים, דאס איז איבער זיין כח? אה, אויב אזוי וועסטו פרעגן, נו, איז פארוואס איז ער אונז נישט גואל? גוט, איך נעם אן. השם, דאס מאכט אים נישט מיד, דאס איז נישט איבער זיינע כוחות, השם איז אלמעכטיק און ער איז בורא קצות הארץ און האלט די קויל אין איר צענטער אין זיין געוואלדיקן כח. נו, גוט, ער האט א כח. פארוואס איז ער אונז נישט גואל? אויף דעם זאגט ער, אין חקר לתבונתו. זיך אריינצוטראכטן און פארשטיין די מעשה פון השם, קענען מיר נישט דערקענען און וויסן. דאס איז העכער פון אונדזערע כוחות, העכער פון אונדזער פארשטאנד. אין חקר לתבונתו. און וויבאלד אזוי, איז פרעג נישט קיין שאלות. רש"י האט אונז שוין געגעבן א טעם. רש"י האט אונז געגעבן עפעס אן ערקלערונג. און איינער פון די ערקלערונגען ווי רש"י האט געזאגט, איז דאס וואס דער אייבערשטער וויל אז די וועלט זאל צוגעבן נאך און נאך זיכוך אז עס זאלן זיין נאך מענטשן וואס זאלן זיין זכאי צו חיי עולם הבא, אז נאך מענטשן זאלן פארריכטן זיך אליין. אבער דער רד"ק זאגט כביכול, אין חקר לתבונתו. דו קענסט דאך ממילא נישט אנקומען צום חקר פון פארשטיין די מעשה פון השם. איז וואס האסטו קשיות פארוואס איז השם זיך נישט איילן אונז צו גואל?
דער מלבי"ם דערקלערט, הלוא ידעת פון זייט פונעם שכל, און דער מופת, די כוונה, א שנייענדע ראיה. אם לא שמעת, וואס מען האט דיר געזאגט פון זייט פון וואס עס איז פארשפרייט און אנגענומען. ווייל אלוהי עולם השם, השם האט באשאפן די גאנצע וועלט. און זאלסט נישט טראכטן אז בלויז די העכערע וועלט, נאר בורא קצות הארץ. די כוונה, אלע די וועלטן. און זאלסט נישט טראכטן אז דער אייבערשטער האט בלויז געווארפן איר עקשטיין, די כוונה, געמאכט די יסודות און דערנאך גייט דאס פון זיך אליין. ער זאגט ניין, בורא קצות הארץ. די כוונה איז פונעם אנהייב ביזן עק, אלץ האט דער אייבערשטער געמאכט אין זיין כח. אלזא וועסטו נישט קענען לייקענען, ווי מיר האבן געזען אליבא דהמלבי"ם, למה תאמר יעקב ותדבר ישראל נסתרה דרכי מהשם? זיי האבן דאך געטענה'ט אונדזער וועג איז פארבארגן פונעם השם, דער אייבערשטער זעט נישט, אדער כביכול די וואס האבן געזאגט אז השם זעט יא און משגיח, אבער מיט דעם אלעם איז נישטא קיין פרייע בחירה, וויבאלד השם ווייסט אלץ וואס וועט זיין אין דער צוקונפט. אדער אז השם האט פארלאזט די ערד נאכדעם וואס ער האט זי באשאפן. זאגט ער דיר, לא ייעף ולא ייגע. דער אייבערשטער איז דאך נישט יגע פון קיין שום מלאכה. און אויב אזוי, ווייסט השם אלץ וואס עס טוט זיך. און אויב וועסטו פרעגן, א רגע א רגע, איז אויב השם ווייסט, וואו איז די פרייע בחירה ווי מיר האבן געפרעגט? וואו איז די פרייע בחירה? השם ווייסט דאך מיט זיכערקייט וואס איך וועל טאן. און אויב ער ווייסט, איז שוין נישט געבליבן פאר מיר קיין ארט פאר בחירה. אויף דעם ענטפערט ער ווי דער רמב"ם ענטפערט. ווייל דער רמב"ם ווען מען פרעגט אים די דאזיקע שאלה, פארנעמט ער זיך מיט דער דאזיקער שאלה אין זיין ספר אין יד החזקה, און דער רמב"ם זאגט, אונדזער ידיעה איז נישט ווי זיין ידיעה. זאגט דער רמב"ם, די ידיעה פון השם איז אנדערש פון אונדזער ידיעה. אויב איך ווייס וועגן עפעס וואס דו וועסט טאן, און די ידיעה איז אן א גמורע, וועסטו נישט קענען טאן אנדערש. דאס איז אן אבסאלוטע ידיעה וואס צווינגט דיך כביכול צו טאן. אבער דער אייבערשטער ווייסט, עס איז דא דא א ידיעה וואס איז נישט קיין סתירה צו דיין פרייע בחירה. איז דא דא אן ערקלערונג? נישטא דא קיין ערקלערונג. נאר דאס איז אן אקסיאמע. די אקסיאמע איז א קביעה. די קביעה זאגט, אונדזער ידיעה איז נישט ווי זיין ידיעה. דו קומסט און פרעגסט לויט מיינע ידיעות. אויב השם ווייסט, מוז איך טאן אזוי. זאגט ער דיר ניין ניין, ביים אייבערשטן איז נישטא קיין סתירה צווישן די צוויי. השם קען וויסן און דאס צווינגט דיך נישט. ווי אזוי? דו קענסט נישט פארשטיין. ווען דו וואלסט געהאט זיין ידיעה, וואלסטו פארשטאנען. אונדזער ידיעה איז נישט ווי זיין ידיעה. דאס איז די תשובה פונעם רמב"ם. דרך אגב, דער ראב"ד האט אויף דעם א קושיא. און דער ראב"ד שרייבט, ער האט נישט געפירט דעם מנהג פון די חכמים דא. אין א שארפן לשון שרייבט ער אויפן רמב"ם. און פארוואס? זאגט דער ראב"ד, ווייל אויב דו האסט א שאלה וואס דו האסט אויף איר נישט קיין תשובה, וואלט געווען בעסער דו זאלסט זי בכלל נישט אויפברענגען. אבער אויפצוברענגען א שאלה און שרייבן די תשובה איז מיר ווייסן נישט, זיין ידיעה איז נישט ווי אונדזער ידיעה, דאס, דאס איז נישט קיין תשובה. שוין אויב אזוי וואלט געווען בעסער דו זאלסט נישט אויפברענגען די שאלה. ווייל אזוי האסטו ארויפגערופן א קשיא ביי מענטשן און נישט געגעבן קיין תשובה. און דאס איז וואס עס שטייט דא, אין חקר לתבונתו. דערקלערט דאס דער מלבי"ם, ווי דער רמב"ם זאגט, אין חקר לתבונתו. דאס איז נישט ווי דיין תבונה, אז אויב דו ווייסט עפעס מיט זיכערקייט קען נישט זיין אנדערש. ביים השם איז דא א זיכערע ידיעה און עס קען אויך זיין אז די פרייע בחירה איז נאך נישט אוועקגענומען פונעם מענטשן. מיר האבן געזאגט אז עס זענען דא נאך תשובות אויף דעם ענין, און מיר האבן געזאגט אז ווער עס וויל וועט קענען הערן אויפן דיסק פון איוב אויפן נושא פון ידיעה און בחירה, עס איז דארט א גאנצער שיעור אויפן נושא, און דעריבער וואלט איך נישט געוואלט אריינגיין דארט, מיר גיבן פרטים פון נאך תשובות, די תשובות וואס זענען בעצם מער אנגענומען ווי די תשובה פונעם רמב"ם אין דעם ענין. דער מלבי"ם דערקלערט, עס שטייט דא לא ייעף ולא ייגע. זאגט דער מלבי"ם, מידקייט קומט פונעם מענטש אליין פון זייט אז ער איז באגרעניצט. ער דארף אויסערלעכע זאכן כדי אויפצושטעלן זיין כח, ווי לופט, ווי וואסער. ווי עס שטייט, לא שתה מים וייעף. ער האט נישט עפעס אנדערש וואס שטארקט אים, איז ממילא ווערט דער גוף שוואך. דער גוף איז באגרעניצט, ער מוז האבן ברענשטאף, ער מוז האבן לופט, ער מוז האבן וואסער, ער מוז האבן שפייז. דאס ווערט מיד. וואס איז דאס ייגע? ייגע, א מענטש איז יגע מחמת א מלאכה. יגיעה איז מחמת אז א מענטש אנשטרענגט זיך, האט געטאן א מלאכה. ער זאגט דיר, דער אייבערשטער, זיין כח איז נישט תלוי אין קיין שום אנדער זאך, און דעריבער ווערט ער נישט מיד. מיין כח איז תלוי אין וואס איך האב געגעסן, תלוי אין וואס איך האב געטרונקען, תלוי אין דער לופט וואס איך אטעם. איז ממילא ווען איינער פון די דאזיקע זאכן פעלט מיר, וועל איך ווערן מיד. אבער וויבאלד דער אייבערשטער איז נישט אנגעהאנגען אין א צווייטן, זיין כח קומט נישט פון עמעצן אחוץ אים, איז ממילא נישט שייך ביי אים קיין מידקייט. לא ייגע, וויבאלד די יגיעה קומט ווי מיר האבן געזאגט פון א שווערער מלאכה, איז ביים אייבערשטן איז נישטא קיין שום זאך וואס איז שווער. ביים אייבערשטן איז נישטא קיין שום זאך וואס שטרענגט אים אן. וויבאלד אזוי, ממילא לא ייגע. אלזא קען מען נישט זאגן אז השם איז געווארן יגע נאך עפעס א זאך, נאך אן אנשטרענגונג.
נותן ליעף כוח, ולאין אונים עוצמה ירבה. כלל ישראל וואס איצט זענען זיי אין א מצב אז זיי זענען מיד מחמת דעם גלות, גיט זיי דער אייבערשטער א כח. זאגט דער מלבי"ם, וואס איז דאס ליעף כוח און וואס איז דאס אין אונים עוצמה? דערקלערט דער מלבי"ם, יעף דאס איז א מענטש, יעף דאס איז מיד, יא? דאס איז א מענטש וואס זיין אינערלעכער כח, זיין שורש'דיקער, איז שוואך געווארן. אין אונים דאס איז נישט, איך האב אן אינערלעכן כח, אבער איך האב נישט די כלים ארויסצוברענגען דעם כח אין די מעשה. ווי צום ביישפיל, חלילה א נכה'דיקער מענטש. איז קען זיין אז אן אינערלעכן כח און רצון האט ער אסאך, אבער ער האט נישט די כלים כדי ארויסצוברענגען, ווייל ער האט נישט קיין הענט, ער האט נישט קיין פיס. אדער זיינע הענט אדער זיינע פיס, זייערע מוסקלען צום ביישפיל זענען שוואך געווארן. איז דאס וואס ער זאגט, ולאין אונים, ווער עס האט דעם אינערלעכן כח אבער עס פעלט אים בלויז ווי אזוי ארויסצוברענגען דעם כח אין די מעשה, ווייל עס פעלט אים די כלים ארויסצוברענגען דעם כח ארויס, זאגט ער אויף דעם עוצמה ירבה. השם וועט געבן שטארקייט און עוצמה אין זיינע ביינער. דאס איז די כוונה עוצמה ירבה. וועט מערן דעם תוקף פון זיינע ביינער, אויך פאר דעם וואס האט דעם אינערלעכן כח, נאר עס פעלט אים די אונים, עס פעלט אים דער כח אין זיינע ביינער, וויבאלד זיינע אברים זענען ווייך. ויעפו נערים ויגעו, ובחורים כשול יכשלו. און מיד וועלן ווערן די יונגעלייט וואס זענען איצט שטארק אין זייער כח, דו זעסט אז זיי זענען גיבורים, זאגט ער דיר, זיי וועלן מיד ווערן. און דאס איז תלוי אויב זיי וועלן האבן א האפענונג צו ווארטן אויף דער גאולה פון השם. פארוואס וועלן מיד ווערן די נערים? פארוואס וועלן זיי יגע ווערן, פון לשון יגיעה? פארוואס וועלן די בחורים כשול יכשלו? וויבאלד זיי ווארטן אויף דער גאולה און זיי זעען אז זי קומט נישט, איז דעריבער דאס איז די זאך וואס שוואכט זיי אפ. דערקלערט דער מלבי"ם, ייעפו וייגעו. ייעפו דאס איז פון זיך אליין, און וייגעו האבן מיר שוין דערקלערט פריער אז דורך דעם וואס איך בין יגע אין א מלאכה און אין ארבעט מחמת דעם איז דא א יגיעה. אלזא אויך די בחורים וואס האבן א מער גרעסערן כח פון די נערים, זיי פון זיך אליין וועלן נישט מיד ווערן, דעריבער אויף זיי איז געזאגט כשול יכשלו. די בחורים, וואס איז דאס א בחור? פון וואספארא לשון איז דאס בחור? פון לשון נבחר. ער איז אין מבחר פון זיינע יארן, ער איז דער שטערקסטער. ער וועט נישט מיד ווערן. בלויז נערים וועלן מיד און יגע ווערן. אבער בחורים וועלן נישט מיד און יגע ווערן, זיי האבן גבורה, זיי האבן עוצמה. אבער עס איז דא עפעס אנדערש וואס וועט זיי שטערן. וואס? אן אויסערלעכער מכשול. און דאס איז דער המשך, ובחורים כשול יכשלו. אלזא אויך די וואס האבן א זעלבסטשטענדיקן כח, כשול יכשלו. דאס איז ווער עס האפט נישט צום השם. אבער אנטקעגן דעם, ווער עס האפט צום השם, ער וועט באמת זען א כח און עוצמה אין זיך וואס ער וועט יא קענען ווארטן אויף דער גאולה ביז זי וועט אנקומען. איך וועל דא צוגעבן וואס רש"י און דער רד"ק דערקלערן. רש"י דערקלערט, אויף וועמען איז דאס געזאגט ויעפו נערים ויגעו? דאס איז די גבורה פון די כשדים, וואס זיי זענען מנוער פון די מצוות. און די וואס זענען איצט, דו זעסט אז זיי שלאגן אונז און געוועלטיקן אויף אונז און רודן אונז, זאגט ער זיי נישט זארג, ייעפו נערים ויגעו. ובחורים כשול יכשלו. זיי נישט מיאוש פון דער גאולה. די וואס זענען קווי השם, זיי וועלן אויסבייטן זייער כח. אבער די וואס זענען ממרה דעם פי השם, די וואס פייניקן כלל ישראל, זיי וועלן מיד און יגע ווערן. ווייל א מענטש אויף א נאטירלעכן אופן זאגט, ווי אזוי איז מעגלעך? זע וואספארא גיבורים זיי זענען, זע וואספארא שוואכע מיר זענען. זאגט ער זיך נישט שרעקן פון דעם. די קווי השם וועלן אויסבייטן כח. און די וואס דוכטן זיך דיר איצט ווי שטארקע און גיבורים, זיי וועלן מיד און יגע ווערן. וקווי השם יחליפו כוח, יעלו אבר כנשרים, ירוצו ולא ייגעו, ילכו ולא ייעפו. די קווי השם וועלן אויסבייטן כח. קווי, די כוונה ווי קווה. דאס איז די אנגענומענע גירסא. קווי השם יחליפו כוח, די כוונה, די וואס האפן און ווארטן צום השם, זיי וועלן אויסבייטן כח. זיי וועלן יעלו אבר כנשרים. עס איז דא דא אן אינטערעסאנטער פירוש פונעם רד"ק. זאגט דער רד"ק, וואס איז דאס יעלו אבר כנשרים? אבר איז דאך גערעכנט פאר דעם פליגל פון א טויב אדער פון א פויגל. מי ייתן לי אבר כיונה. אלזא יעלו אבר כנשרים, האט געשריבן רבנו סעדיה, ווייל דער נשר גייט ארויף אלע 10 יאר זייער הויך אויפן פני רקיע השמיים, און דערנענטערט זיך צום היץ פונעם פייער, די כוונה צו דער זון, און ווארפט זיך אליין אין ים מחמת זיין גרויסן היץ. נאכדעם וואס ער האט זיך זייער דערהיצט, ווארפט ער זיך אליין אין ים מחמת זיין היץ. און ער מרט'ט זיך אפ און באנייט זיך דערנאך און גייט ארויף אבר. דאס הייסט, מחמת זיין גרויסן היץ זענען פארברענט געווארן זיינע פעדערן, און דעמאלט פאלט ער אין ים, קילט זיך אפ, און דעמאלט הייבן אים אן צו וואקסן נייע פעדערן. ימרט ויתחדש אחר כן ויעלה אבר. וישוב לימי עלומיו. דאס פירט אים צו זיך צו באנייען פון ס'ניי. און אזוי אלע 10 יאר טוט ער אזא כללות'דיקן איבערמאך, ביז 100. אין דעם הונדערטסטן יאר גייט ער ארויף ווי זיין מנהג און פאלט אין ים און שטארבט. אויפן דאזיקן משל וואס איז געווען אנגענומען אין זייער צייט, איך ווייס נישט אויב דאס איז געווען א קלארע מציאות אדער דאס איז געווען א משל וואס איז געווען אנגענומען, ווי דער באגריף וואס הייסט עוף החול, וואס עס איז דא עפעס אן אזכרה אין די ווערטער פון חז"ל פון דעם דאזיקן באגריף פון א פויגל וואס כביכול שטארבט און קומט צוריק און באנייט זיך. אלזא אויפן באגריף, אויפן דאזיקן משל וואס איז געווען אנגענומען אין זייער צייט, זאגט ער דיר, אזוי אויך כלל ישראל. יעלו אבר כנשרים, זיי וועלן זיך באנייען. ווי עס שטייט, תתחדש כנשר נעורייכי. אז דער אייבערשטער באנייט כביכול, ווי דער נשר איין מאל אין 10 יאר קערט זיך כביכול צוריק צו זיינע ימי עלומים, אזוי אויך וועט זיין דער מצב פון כלל ישראל. דער מלבי"ם דערקלערט, וקווי השם יחליפו כוח, ביז זיי וועלן ארויפגיין אבר צו פליען פלוצלינג צום הימל ווי נשרים. דערקלערט דער מלבי"ם, עס שטייט דא ירוצו ולא ייגעו, ילכו ולא ייעפו. פארוואס האט ער געשריבן דווקא די דאזיקע לשונות? זאגט דער מלבי"ם, ווער עס לויפט, ווערט יגע. דאס מאכט אים מיד. ווער עס גייט, ווערט נישט אזוי יגע. אבער זעט א מענטש נאכדעם וואס ער האט געלאפן צוויי מינוט, ווערט יגע. פארוואס? ווערט מיד. אנטקעגן דעם, א מענטש קען גיין 20 מינוט, א האלבע שעה, א שעה, צוויי שעה, דריי. זיכער גייען אויס די כוחות, אבער ער האט נישט די יגיעה פון א מענטש וואס לויפט. אלזא ווער עס לויפט, אויף אים איז געזאגט ירוצו ולא ייגעו. אנטקעגן דעם, ילכו, ווער עס גייט, ער וועט נישט יגע ווערן, אבער וואס טוט זיך אין א געוויסן שטאפל? ער ווערט מיד. עס טוען אים וויי די פיס. נאכדעם וואס ער האט געגאנגען עטלעכע שעה, הייבט זיך אן די מידקייט. איבער דער מידקייט שרייבט ער, ילכו ולא ייעפו. זיי וועלן גיין און נישט מיד ווערן. איצט, ווי מיר האבן געזאגט, אז דער מענטש וואס ווערט מיד דארף עסן. ווייל מיר האבן געזאגט דער ענין פון מידקייט מיינט די שוואכקייט פונעם גוף, און נאך דעם וואס ער האט נישט קיין שפייז. אלזא ווער עס וועט גיין און נישט עסן עפעס א זאך, וועט אנקומען צו א מצב אז ער וועט מיד ווערן, וועט אנקומען צו א מצב אז אויסגעגאנגען זיינע כוחות. זאגט ער דיר, אבער אנטקעגן דעם, די וואס האפן צום השם, וועלן לויפן, אפילו וואס אויף א געוויינטלעכן אופן קומט מען אין לויפן צו יגיעה, וועלן זיי נישט יגע ווערן. און די וואס גייען, אפילו וואס אויף א תמיד'דיקן אופן קומט דער גייער אן צו א מצב פון מידקייט, זיי וועלן גיין און נישט מיד ווערן. אנטקעגן וועמען איז דאס געזאגט? אנטקעגן כלל ישראל וואס דער אייבערשטער וועט זיי אין דער צוקונפט גואל זיין און זיי צוריקברענגען צו זייער לאנד. זאגט אויף דעם דער רד"ק, ביי זייער צוריקקומען צו זייער לאנד וועלן זיי נישט יגע ווערן, זיי וועלן גיין אין וועג און נישט מיד ווערן. דער אייבערשטער וועט זיי גואל זיין א גאולת עולמים במהרה, אן דעם וואס זיי זאלן האבן די מידקייט, נאר זיי וועלן גיין מיט התלהבות און חשק און וועלן ארויפגיין קיין ציון מיט א רינה.