פרק לח - חוליו ותפילתו של חזקיהו - חלק ב · ספר ישעיהו

איידער מיר הייבן אן די ווערטער וואס חזקיהו זאגט, וועלן מיר מקדים זיין און זאגן אז די ווערטער וואס חזקיהו זאגט דא זענען מיט א טיפער לשון, א לשון וואס קומט אויסצודרוקן די גרויסע דערהויבנקייט פון די זאכן וואס ער וויל זאגן, און דערפאר וועלן מיר זיך משתדל זיין צו מבאר זיין די זאכן לויטן מלבי"ם. אֲנִ֤י אָמַ֙רְתִּי֙ בִּדְמִ֣י יָמַ֔י אֵלֵ֖כָה בְּשַׁעֲרֵ֣י שְׁא֑וֹל פֻּקַּ֖דְתִּי יֶ֥תֶר שְׁנוֹתָֽי. 'אני אמרתי בדמי ימי אלכה'. יעדער וואס ליינט עס פארשטייט אוודאי די ווערטער כפשוטם, אזוי ווי מען דרוקט זיך היינט אויס 'דער מענטש איז געגאנגען בדמי ימיו' - געגאנגען בדמי ימיו מיינט מען צו זאגן ער איז נסתלק געווארן אין זיינע יונגע יארן. אבער הערט צו וואס דער מלבי"ם מסביר'ט. דער מלבי"ם ערקלערט, באופן עקרוני דער ענין פונעם מושג הזמן, עס איז באוואוסט אז דאס איז א נושא וואס מען האט גאר אסאך גערעדט דעריבער: וואס איז בעצם צייט? האט איינער פון אייך אמאל באגעגנט די צייט? איז דאס עפעס וואס מען קען אָנטאַפּן, זען, אדער שמעקן? און בכלל וואס איז די מהות פונעם זמן? צי איז צייט עפעס וואס איינער האט אויסגעטראכט אלס א מושג, צי עקזיסטירט עס אין דער נאטור? דער רמב"ן זאגט א יסוד וואס פאר איינשטיין האט געדויערט 800 יאר דערויף ארויפצוקומען, אבער צום סוף איז ער אויך אנגעקומען דערצו. דער רמב"ן שרייבט אז די צייט - זאגט דער רמב"ן - געהערט נאר אין א פלאץ וואו עס שייך חומר. א פלאץ וואו עס שייך נישט קיין חומר, געהערט נישט קיין זמן. דער אפטייטש דערפון איז אז די מהות הזמן איז בעצם א מופשט'דיגע מהות, אבער דאס איז א מהות וואס גייט אריבער אויף א גשמיות'דיגער זאך. דאס הייסט, אויב עס איז פאראן א גשמיות'דיגע זאך, דעמאלט איז שייך לגבי דעם א צייט. וואס טוט די צייט בעצם, למשל? די התבלות, דאס אלט ווערן און פארנוצט ווערן פונעם חפץ. יעדער טאג וואס גייט אריבער דערויף, ווערט דער חפץ מער פארנוצט און עס פאלט אויף אים א שינוי - דאס איז א ביישפיל פאר דער מהות פונעם זמן. אבער אויב עס איז בעצם נישטא קיין שום חומר אין דער נאטור, גארנישט קיין שום חומר כלל, דעמאלט איז אויך נישט שייך קיין זמן. אויף דער טעאריע, אגב, בויט מען היינט מאיצי חלקיקים (פארטייקל עקסעלערעיטארס), אויף דער טעאריע איז געבויט דער גאנצער מושג פונעם אטאם כידוע. אין דער מציאות אגב, לויט דער קביעה פון איינשטיין, אויב למשל מען וועט נעמען אן עופעלע און מען וועט אים פליען מיט דער גיכקייט פון ליכט אינעווייניג אין א חללית (ראקעט), און מען וועט איבערלאזן זיין צווילינג-ברודער דא אויף דער ערד, זאגט איינשטיין: איבער 10 יאר לאז אראפ די חללית, וועסטו זען צוויי צווילינג-ברידער, איינער בן יומו און דער צווייטער א בן 10 יאר! דער וואס איז געבליבן דא אויף דער ערד איז געוואקסן, און יענער וואס איז געווען אין דער חללית - איינשטיין טענה'ט אז ביי דער גיכקייט פון ליכט ווערט די צייט אפגעשטעלט צו נול. דאס הייסט, א זאך וואס דערגרייכט די גיכקייט פון ליכט, שטעלט זיך די צייט פשוט אפ פון לויפן. דאס איז אינגאנצן טעארעטיש, וויבאלד עס איז נישטא קיין זאך וואס קען עפעס ברענגען צו דער גיכקייט פון ליכט. עס איז נישטא קיין זאך וואס מען קען ברענגען צו דער גיכקייט פון ליכט, און לויט ווי איינשטיין זאגט איז עס אויך נישט שייך, ווייל א זאך וואס מען וועט ברענגען צו דער גיכקייט פון ליכט וועט פארוואנדלט ווערן פון מאסע צו ענערגיע, ער וועט בעצם ווערן א מין שטראלן פון ליכט, ער וועט שוין מער נישט זיין קיין חומריות'דיגע זאך; עס איז נישט שייך ביי דער גיכקייט פון ליכט א מציאות פון חומר. אבער היינט בכל אופן, מבחינה מעשית, מענטשן וואס קומען אן צו א הויכער גיכקייט, צוויי מאך - די גיכקייט פון קול מיין איך - אדער מענטשן וואס פליען אין א חללית מיט א גאר הויכער גיכקייט, הייבט זייער זייגער אן שטייטער צו גיין; ער לויפט נישט מיט דער גיכקייט וואס אונזער זייגער גייט. דאס הייסט אז דו זעסט בעצם אז דער מושג פון זמן ווענדט זיך אינעם מושג פון רוים און פלאץ, עס ווענדט זיך אין חומר; אין א פלאץ וואו עס איז נישטא קיין חומר, אזוי ווי דער רמב"ן זאגט, איז נישטא קיין זמן. אגב, דאס איז אויך א תשובה אויף יענער קשיא וואס אסאך פרעגן: וואס האט דער קדוש ברוך הוא געטאן פאר ער האט באשאפן די וועלט? א וואך פארדעם, א חודש פארדעם, א יאר, א מיליאן יאר? דאס הייבט זיך בכלל נישט אן, ווייל די וועלט איז דאך חומר, און איידער עס איז געווען חומר איז נישט געווען קיין זמן. פון וואו הייבט זיך אן די צייט? די גאנצע צייט ווענדט זיך אין דער מציאות פונעם חומר. ווען עס איז נישטא קיין מציאות צום חומר, איז אויך נישטא קיין מציאות צום זמן.

איצט, ווען א מענטש לעבט, ער באוועגט זיך, איז דא כביכול א באוועגונג פונעם לעבן - נישט דווקא זיינס, אבער לאמיר אנכאפן דעם ביישפיל פון א מענטש ווייל אויף דעם רעדט ער דא - דעמאלט זאגן מיר בעצם אז די צייט רירט זיך. ווען דער מענטש איז שוין טויט, דעמאלט וועלן מיר זאגן אז די צייט איז שטיל געווארן, אבער דאך קען מען נאך נישט זאגן אז עס איז נישטא קיין זמן: עס איז דא א גוף, א נבלה, דאס איז נאך אלץ חומר. ווען דער קערפער וועט פארדייעט ווערן און צעגיין, לאמיר זאגן עס וועט גארנישט איבערבלייבן דערפון, דעמאלט וועלן מיר זאגן אז די צייט איז געווארן נול; עס איז שוין מער נישטא קיין באדייטונג צום זמן, אויב עס איז נישטא דער חומר, איז נישטא קיין באדייט צום זמן. יעצט לויט דעם לאמיר מבאר זיין וואס ער זאגט: 'אני אמרתי בדמי ימי אלכה בשערי שאול'. זאגט חזקיהו: איך האב געהאלטן 'בדמי ימי' - דמי איז מלשון דומם, שטילשטאנד; ווען די צייט ביי מיר וועט שטיין שטיל, און מיר האבן דאך געזאגט ווען שטייט די צייט שטיל? ווען דער מענטש איז א קערפער, א טויטער גוף; ער האט נישט די באוועגונג, די צייט איז נישט דינאמיש, די צייט שטייט כביכול, עס איז דא א צייט אבער זי איז בבחינה פון 'דמי ימי'. 'אלכה' - וואס מיינט 'בדמי ימי אלכה בשערי שאול'? ער זאגט, דו פארשטייסט דערפון אז ער איז נאך נישט אנגעקומען צו א מצב פון א פולקאמען אפקום, ער איז נאך ביי די טויערן פון שאול, ער איז ערשט נסתלק געווארן, וואס מען רופט ער איז ערשט אנגעקומען צום טויער, ערשט יעצט נפטר געווארן. ער זאגט: איך האב געמיינט אז איך וועל שוין אט אנקומען צו אזא מצב אז איך בין 'בדמי ימי', דאס מיינט אז מיינע טעג וועלן זיין בבחינה פון דוממים, שווייגענדיג, נישט באוועגליך, ווייל ווען א מענטש לעבט באוועגן זיך זיינע טעג, און ווען א מענטש שטארבט זענען זיינע טעג כביכול שוין דומם. און דעמאלט האב איך געזאגט 'אלכה בשערי שאול' מיט דמי ימי, דאס מיינט איידער דער שאול וואס פֿארלענדט דעם גוף וועט מיך פארלענדן, דעמאלט וועלן כביכול מיינע טעג זיין דוממים. אבער נאכדעם וואס דער שאול וועט מיך שוין פארלענדן, וועל איך שוין נישט זיין ביי די טויערן פון שאול, נאר דער שאול וועט מיך ברענגען צו א מצב פון גאנצן אפקום, כביכול ער וועט פארפאלן מאכן דעם גוף און עס וועט גארנישט בלייבן, דעמאלט וועט די צייט כביכול שטיין; און נישט נאר שטיין, נאר כביכול ווערן אויסגעמעקט צו נול, עס איז נישטא קיין באדייטונג פאר צייט ווען עס איז נישטא קיין חומר. קומט אויס אז כביכול לגבי מיר, כאטש די אלגעמיינע צייט גייט ווייטער, אבער אויב איך קוק כביכול אויף מיין זייגער, איז מיין זייגער געווארן נול, ווייל מיר זענען פארטיג, איך בין שוין מצד זיך בטל געווארן צו גארנישט, איך בין שוין מער נישט קיין חומר, גארנישט, פארפוילט, עס איז גארנישט געבליבן. 'פוקדתי יתר שנותיי' - ממילא וועלן ביי מיר פעלן די איבעריגע פון מיינע יארן; ווייל אויב מען האט אנגעשריבן אויף מיר נאך אזויפיל און אזויפיל יארן און איך בין יעצט אנגעקומען צו א מצב פון פולקאמען ביטול, איז דאך אויך נישטא קיין זמן, אלזא 'פוקדתי', איך האב פארלוירן די איבעריגע פון מיינע יארן; כביכול יענע יארן וואס איך האב געדארפט לעבן, זענען יעצט אוועקגענומען געווארן פון מיין לעבן.

אָמַ֙רְתִּי֙ לֹֽא־אֶרְאֶ֣ה יָ֔הּ יָ֖הּ בְּאֶ֣רֶץ הַחַיִּ֑ים לֹא־אַבִּ֥יט אָדָ֛ם ע֖וֹד עִם־יוֹשְׁבֵ֥י חָֽדֶל׃ - עס איז דא דא א הוספה אין רש"י, איך וויל זי קודם כל זען. 'אמרתי לא אראה יה' - איך וועל מער נישט ניצן דעם נאמען י-ה, דער נאמען י"ק, 'בארץ החיים'. פארוואס נאר אין ארץ החיים? ווייל נאר לעבעדיגע מענטשן ניצן אים, אבער די מתים זענען נישט ערלויבט, שנאמר 'לא המתים יהללו י-ה'; כביכול דאס איז א נאמען וואס א מת איז נישט בכוח אים צו דערמאנען. און דערפאר אויב א מענטש האט באגעגנט א געוויסע געשטאלט און הערט פון אים דעם נאמען י"ק, שטייט אין ספר חסידים אז ער זאל וויסן אז דאס איז נישט פונעם מת; און אויב עס האט זיך באוויזן צו אים א מת אין חלום און האט געזאגט דעם נאמען י"ק, זאל ער וויסן אז דאס איז נישט דער מת, נאר דאס איז א שד אדער עפעס ענליך, אבער נישט דער מת, ווייל א מת איז נישט בכוח צו זאגן דעם נאמען י"ק, 'לא המתים יהללו י-ה'; א חוק איז פאר די מתים אז זיי דערמאנען קיינמאל נישט דעם נאמען פון צוויי אותיות. אלזא 'אמרתי לא אראה יה', איך האב שוין געזאגט אז מער וועט נישט...

עס וועט מער נישט שייך זיין ביי מיר דער נאמען י-ה, דהיינו איך שטיי איבערצוגיין צום מצב פון מיתה. נאך א פירוש וואס דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער: 'שלא אראה יה' מיינט מען איך וועל נישט זען דעם מעון י-ה, דאס מיינט דעם בית המקדש; כביכול איך וועל שוין מער נישט קענען קומען צום בית המקדש. 'אמרתי לא אראה יה' - וועלכער בית המקדש? דער אונטערשטער בית המקדש דא; 'לא אראה יה בארץ החיים', וואס דאס איז די וואוינונג פונעם אויבערשטן דא אויף דער וועלט.

'עם יושבי חדל' - חדל מיינט מען אזוי ווי כבש-כשב, שלמה-שמלה, פון די פארקערטע ווערטער; אלזא 'יושבי חדל' מיינט ווי 'יושבי חלד'. און פארוואס ווערט דאס אנגערופן 'חדל'? דאס קומט אנצוצייכענען און מסמל צו זיין די דאזיגע וועלט וואס זי איז א וועלט פון חידלון (אויפהער און אונטערגאנג), יא? דאס איז א וועלט וואס איר סוף איז אנצוקומען צום חידלון; ווידעראום די רוחניות'דיגע מציאות איז אויף אייביג. אבער שית אלפי שני הוי עלמא וחד חרוב, ריכטיג? דער זיבעטער טויזנט וועט חרוב ווערן; דערפאר הייסט דאס 'חדל', מלשון חידלון.

גוט, לאמיר זען וואס דער מלבי"ם זאגט. ער באשרייבט יעצט, זאגט דער מלבי"ם, זיין מצב אין וועלכן ער וועט זיין נאך דער פטירה. ער זאגט: איך האב געזאגט אז דארט, נאך דער מיתה, 'לא אראה יה'. ערקלערט דער מלבי"ם: די השגה פונעם שכל ווען ער איז נאך באהאפטן צום גוף, איז אינגאנצן אנדערש ווי וואס דער שכל משיג ווען ער איז אפגעטיילט, ווען ער איז צעשיידט פונעם גוף, ווען דער חומר באגרענעצט אים נישט. דאס הייסט, אויב מען וועט פרעגן דעם מענטש וואס זיין השגה איז אינעם קודשא בריך הוא אינעווייניג אין א גוף, וועט דאס זיין אינגאנצן אן אנדערע זאך ווי זיין השגה ווען ער האט שוין פארלאזט דעם גוף און זיין נפש איז פיל מער רוחניות'דיג און איז בכלל בכוח צו משיג זיין רוחניות'דיגע מושגים.

יעצט, אויף דער וועלט האט ער נישט קיין מעגליכקייט דאס צו משיג זיין. פארוואס? ווייל דאס איז פונקט ווי מיר וועלן פרובירן צו ערקלערן פאר א בלינדן וואס עס איז ווייסע קאליר, וואס עס איז גרינע קאליר, וואס עס איז רויטע קאליר - א בלינדער פון מוטער'ס בויך ארויס פון געבורט אן. וואס וועסטו אים מסביר זיין וואס ווייס איז? 'ווייס אזוי ווי מילך' - וועט ער דיר זאגן: דאס איז פייכט! ניין, ניין, דאס האט נישט קיין שייכות; 'ווייס, ווייס, איך זאג דיר ווייס, אזוי ווי שניי' - וועט ער דיר זאגן: דאס איז קאלט! ניין, ס'האט נישט קיין שייכות מיט קאלט... פארוואס פארשטייט ער נישט? ווייל ביי אים עקזיסטירט בכלל נישט קיין מושג פון א קאליר; אזוי שנעל ווי עס איז בכלל נישטא דער מושג, האט ער אפילו נישט קיין התחלה, ווייל אונזער גאנצע פארשטאנד ווענדט זיך דאך אין עפעס א פריערדיגן מושג. ווען איך וויל דיר עפעס ערקלערן, ווייסטו צו וואס דאס איז ענליך? ווייסטו צו וואס א קרעקער איז ענליך? קענסטו ברויט? שטעל דיר פאר אז מען האט עס אויסגעטרוקנט און געמאכט דינער און עס איז געווארן קרוכלע און... האסטו שוין אן התחלה פון אן השגה, ווייל ברויט קענסטו דאך, און וואס אויסצוטרוקענען מיינט קענסטו אויך, דעמאלט קען איך שוין אנהייבן צו רעדן, ווייל אונזער וועלט איז א וועלט פון דימויים; ווען איך וויל ערקלערן א זאך, פארגלייך איך עס צו עפעס אנדערש. אבער אויב איך וויל דיר מסביר זיין אן אנדערן דימענסיע וואס געהערט בכלל נישט און איז נישט באקאנט אין דיין באוואוסטזיין, קען איך דיר דאס נישט מסביר זיין, ווייל איך האב נישט צו וואס דאס צו פארגלייכן.

און דערפאר ווען מען וויל פארגלייכן רוחניות'דיגע מושגים, ספירות, וואס רעדט מען? 'אורות' (ליכטיגקייטן). אבער וואס, אויבן זענען דא ליכטיגקייטן? חס ושלום! עס שטייט אז ווער עס טראכט אזוי און קלערט אזוי מאכט ער א גשמיות פונעם אלוקות, 'כי לא ראיתם כל תמונה'; דאס איז אן אזהרה, איינע פון די אזהרות וואס מען ווארנט די מענטשן וואס פארנעמען זיך מיט קבלה, אז חס ושלום מען זאל נישט מגשים זיין די זאכן, די רוחניות'דיגע מושגים, נישט צו טראכטן אז דארט איז דא א האנט און א פוס און א ליכטיגקייט... נאר וואס דען? וויבאלד מיר האבן בכלל נישט קיין השגה, פרעגט מען מיך: וואס איז דער העכסטער מופשט'דיגער מושג וואס דו קענסט פארשטיין? דאס איז ליכט; ווייל ליכט איז א ביסל א רוחניות'דיגער מושג, ווייל עס איז נישט קיין זאך וואס מען קען אָנטאַפּן. יעדע זאך וואס איך וועל דיר מסביר זיין: איך וועל דיר זאגן טאָן (חרס), קענסטו עס, אט טאפּ איך עס אָן, דאס איז א טעלער; האלץ, טאפּ איך עס אָן, עס איז גשמיות; אבער ווער האט אמאל אָנגעכאפט ליכט? וויבאלד עס איז אזוי, ווען איך וויל פארגלייכן דאס העכסטע וואס איז מעגליך, דאס העכסטע וואס דו קענסט פארשטיין איז ליכט - אבער זאלסט נישט חלילה מיינען אז דארט רעדט מען פון עכטע ליכטיגקייטן. אזוי אויך דא.

'אמרתי לא אראה יה' - דאס מיינט: איך וועל מער נישט זען דעם אויבערשטן מיט דעם מושג און תפיסה און הבנה ווי אזוי איך זע אים היינט ווען איך בין אינעווייניג אין א גשמיות'דיגן קערפער, וואס מיין תפיסה היינט איז פארגשמט, פון א מענטש וואס געפינט זיך אין א גוף, א מענטש וואס געפינט זיך אין דער פינסטערניש. און דעמאלט: 'יה בארץ החיים' - וועלכן י-ה וועל איך נישט זען? דעם אויבערשטן אזוי ווי ער איז באמת, 'יה בארץ החיים', אזוי ווי מען כאפט דעם אויבערשטן ווי דער מענטש זעט אים אין ארץ החיים. די כוונה איז: דא אויף דער וועלט כאפן מיר און משיג זיין דעם אויבערשטן אינגאנצן אנדערש ווי זיין אמת'ע מציאות. 'לא אראה יה' וואס איז בארץ החיים - דאס וועל איך שוין מער נישט זען; נאר וועלכן י-ה וועל איך משיג זיין? דעם י-ה פון דער רוחניות'דיגער וועלט, פון דער אמת'ער תפיסה, פונעם מענטש נאכדעם וואס ער איז שוין אפגעשיידט פונעם גוף.

ווייל מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל אז דער גוף איז א מחיצה, דער גוף איז א טונקעלער חומר וואס מאכט אן הבדלה צווישן אונז און דעם אויבערשטן. וואס מאכט די הבדלה, וואס ברענגט אונז נישט משיג צו זיין דאס אלוקות אין זיין פולער מהות? דאס איז דער גוף, דאס איז דער גשמיות'דיגער חלק פונעם מענטש. וואס מער דער מענטש דערהויבט זיין גוף, דאס הייסט ער לייטערט אים אויס, קען ער משיג זיין דאס אלוקות אן קיין מסכים און מבדילים; אבער וואס מער דער גוף איז גשמיות'דיג און פארזונקען אין תאוות, אזוי אויך ווערט זיין רוחניות'דיגע השגה ווייניגער און קלענער. אלזא 'אמרתי לא אראה יה' - איך וועל מער נישט זען י-ה, וועלכן י-ה? דעם י-ה אזוי ווי מען איז אים משיג אויף דעם באגרענעצטן אופן אין ארץ החיים; נאר איך וועל שוין יעצט זען דעם אויבערשטן אויף א פיל העכערער רוחניות'דיגער מדרגה, ווייל איך וועל זיך שוין צעשיידן פונעם גוף; איך האב שוין געזאגט: איך שטיי זיך צו שיידן פונעם גוף, איך שטיי צו שטארבן.

'לא אביט אדם עוד עם יושבי חדל'. נאך א זאך: די נשמות, וואס מען רופט די שכלים, נאך דער פטירה, זענען זיי נישט משיג קיין חושים'דיגע השגה ווי מיר האבן געזאגט; זייער השגה איז א שכליות'דיגע השגה. דאס הייסט: ווען איך זע דא, מוז איך האבן די כלי הראייה כדי צו זען, איך מוז האבן אויגן; ווען איך קאסט, מוז איך האבן דעם כלי פונעם חוש הטעם כדי צו קאסטן; ווען איך רעד, מוז איך האבן די כלי הדיבור; א מענטש ביי וועמען די כלי הדיבור זענען פגום קען נישט רעדן, כאטש אין זיין נשמה איז גארנישט פגום, גארנישט פעלט נישט; און דערפאר ווען זיין נשמה וועט ארויסגיין פונעם גוף, וועט ער יא קענען קאמוניקירן מיט די אנדערע נשמות למשל. אבער ער איז געווען שטום! שטום איז א פראבלעם פונעם כלי דא, דער כלי, דער דיבור ביי אים איז פגום, אבער די נשמה מצד עצמה האט נישט קיין שום חסרון, זי איז גאנץ.

קומט אלזא אויס אז ווען מיר זענען למשל אלס נשמות, ווען מען איז אפגעשיידט פונעם גוף, צי זענען מיר משיג איינער דעם צווייטן אויפן זעלבן שטייגער? אוודאי נישט! מיר זענען אין אן אנדערער מהות, אין אן אנדערער ישות. און דאס איז וואס ער זאגט: 'לא אביט אדם עוד עם יושבי חדל' - איך וועל שוין מער נישט קוקן אויף דיר, אויפן מענטש וואס איז אינדרויסן פון מיר, אזוי ווי עס קוקט א מענטש וואס געפינט זיך דא אויף דער ערד, יושבי חלד. א מענטש וואס געפינט זיך דא אויף דער ערד באנעמט זיין חבר אויף א געוויסן אופן, ער זעט אים, ער פארשטייט אים אויף א געוויסן שטייגער; אבער אלס א נשמה איז די גאנצע השגה אינגאנצן אנדערש. למשל, עס קען זיין אז יעצט באנעם איך דיך ווי א פרעמדן מענטש, בשעת ווען אלס נשמה וועל איך פלוצלונג זען אז דו ביסט א חלק פון מיין נשמה און דיין תיקון איז תלוי אין מיין תיקון. איך גיב דאס נאר אלס א משל, אבער עס קענען זיין נאך אסאך געוואלדיגע חילוקים ווי אזוי איין נשמה באנעמט א צווייטע אלס נשמה, קעגן דעם ווי אזוי א מענטש באנעמט א צווייטן אלס גוף. און דאס איז וואס ער זאגט: איך האב געמיינט אז איך שטיי שוין ארויסצוגיין פונעם גוף, איך בלייב שוין מער נישט דא אויף דער וועלט, איך האב שוין געשפירט אז איך בין אויפן שוועל פונעם טויט; און ממילא 'לא אביט אדם עוד עם יושבי חדל', איך וועל שוין מער נישט באטראכטן א מענטש אזוי ווי א יושב חלד, אזוי ווי א מענטש וואס וואוינט אויף דער וועלט באטראכט א מענטש, נאר איך וועל קוקן אויף די זאכן אויף א רוחניות'דיגן אופן אזוי ווי א נשמה נעמט אויף אן אנדערע נשמה.

דּוֹרִ֧י נִסַּ֛ע וְנִגְלָ֥ה מִנִּ֖י כְּאֹ֣הֶל רֹעִ֑י קִפַּ֨דְתִּי כָאֹרֵ֤ג חַיַּי֙ מִדַּלָּ֣ה יְבַצְּעֵ֔נִי מִיּ֥וֹם עַד־לַ֖יְלָה תַּשְׁלִימֵֽנִי׃ - גוט, דא מוז מען האבן דעם מלבי"ם! נאך אזא צונויפשטעל פון אזויפיל אומקלארע ווערטער, לאמיר זען וואס דער מלבי"ם ערקלערט דא. זאגט דער מלבי"ם: 'דורי נסע ונגלה מני'. 'דורי', ערקלערט דער מלבי"ם, דער פארנעם וואס נעמט ארום די גאנצע צייט פון א מענטשנ'ס לעבנס-דויער ווערט אנגערופן א 'דור'. פון וואספארא לשון איז דאס 'דור'? זאגט דער מלבי"ם: דאס איז אזוי ווי 'כדור' (א באל), א כדור איז אן ארומנעם, א רונדע; דאס איז אזוי ווי, ווי אזוי זאגט מען אגב זיך ארומדרייען אויף אראביש? 'דור', דורי דורי, ריכטיג? דוואַר, ריכטיג? זיך דרייען, אן ארומנעם - דאס איז דער מושג פון 'דורי', די כוונה איז ארומצונעמען, ארומצודרייען; 'דורי' מיינט דער פארנעם פון דער צייט, די שנות דור. ווען דער מענטש איז שוין געווארן אינעם מצב פון גסיסה אדער אפילו דער טויטער גוף פוילט שוין אוועק, דעמאלט איז זיין דור כביכול אפגעשטעלט געווארן; די מציאות פונעם דור, דאס וואס שיצט און שוועבט איבער אים, איז אפגעשטעלט געווארן.

זאגט דער מלבי"ם: אויב מיר ווילן, קענען מיר דאס פארגלייכן צו א געצעלט וואס דעקט איבער. לאמיר געבן א משל: לאמיר זיך פארשטעלן אז די מענטשן און זייער לעבן זענען ווי א לאנגער פאַס וואס האט זיך אנגעהויבן לאמיר זאגן ביי אדם הראשון און גייט פאראויס דור נאך דור, דור נאך דור. די יארן פונעם דור זענען ענליך צו א געצעלט וואס פארט פאראויס; כביכול יעצט איז דאס דער דאזיגער דור, יעצט ווערן געבוירן נאך, דאס איז דער קומענדיגער דור, נאך א דור, עס גייט און פארט פאראויס. און די וואס ביז יעצט האט דאס געצעלט איבערגעדעקט אויף זיי, וואס איז מיט זיי? זיי זענען שוין געשטארבן, און דאס געצעלט דעקט זיי שוין מער נישט איבער; די יארן פונעם דור זענען שוין געגאנגען פאראויס; זיי זענען כביכול געבליבן אונטערשטעליג, זיי פארן צוריקצוס און דאס געצעלט פארט פאראויס; און דאס זענען נייע מענטשן וואס ווערן געבוירן און נאך א דור איז יעצט איבער זיי; און די וואס זענען שוין נסתלק געווארן, איז דאס דאזיגע געצעלט שוין כביכול אריבערגעגאנגען זיי; דאס געצעלט שיצט שוין נישט איבער זיי. און דאס איז וואס ער זאגט: 'דורי נסע ונגלה מני' - דאס געצעלט וואס קומט כביכול אנצייכענען דעם דור, כביכול ווער עס עקזיסטירט יעצט אויף דער וועלט, איז שוין אוועקגעפארן, עס איז שוין געגאנגען פאראויס; 'ונגלה מני' מיינט אז מיין מציאות איז שוין געווארן אנטפלעקט און אומבאשיצט, ווייל אויב דאס געצעלט דעקט מיך נישט איבער, בין איך דאך ממילא שוין געווארן אן אנטפלעקטע מציאות, דאס מיינט אז מיינע יארן זענען שוין פארלאפן, עס זענען פארלאפן די טעג פון מיין דור; מיין דור האט זיך כביכול שוין געענדיגט, איך בין יעצט אנטבלויזט, איך בין כביכול אן א געצעלט.

'קיפדתי כאורג חיי, מדלה יבצעני'. 'קיפדתי' ערקלערט דער מלבי"ם, איז נישט מלשון אזוי ווי מען זאגט היינט 'מקפיד זיין', נאר די כוונה איז מלשון פארבינדן און צונויפקניפן; ער ברענגט דערצו עטליכע ראיות: 'קפדה בה', דאס איז נאך א פסוק; אדער פארקירצן, אין יעדן פלאץ פארטייטשט דער תרגום פארקירצן אלס 'קפדה', יא? אויך דא, 'קיפדתי' ערקלערט דער מלבי"ם, מיינט איך האב צונויפגעקניפט ווי א וועבער מיין לעבן. די מליצה כביכול - זאגט דער מלבי"ם - באשרייבט די צייט פונעם מענטש ווי א קלייד, וואס יעדעס מאל לייגט מען צו נאך א פאדעם און נאך א פאדעם און נאך א פאדעם; ווען די וועבעריי ענדיגט זיך, איז דאס בגד גאנץ, און כביכול מיט דעם ענדיגט זיך אויך דאס לעבן פונעם מענטש. דעם מענטשנ'ס לעבן איז כביכול צוגעגליכן צו דעם וועבן פון א קלייד: פונעם רגע וואס ער ווערט געבוירן איז דאס דער ערשטער פאדעם, און אזוי ביסלעכווייז נאך א פאדעם און נאך א פאדעם און נאך א שנירל און נאך א פאדעם און מען קניפט און מען נייט, ביז דער לעצטער פאדעם שליסט און פארזיגלט דאס קלייד, דער מכה בפטיש, און מיט דעם ווערט דער מענטש כביכול נפטר; דאס לעבן איז ווי צונויפגעשטעלט פון דינע פעדעמער וואס זענען איינגעוועבט איינע אינעם צווייטן. אזוי אויך ווערט געברענגט ביי איוב; איוב דערמאנט אויך דעם דאזיגן ענין אז דאס לעבן איז פארבינדן מיט וועבן כביכול, אזוי ווי א געוועב וואס דער מענטש וועבט אין יעדן רגע נאך א חלק אין זיין לעבן. זאגט ער אלזא: איך האב צונויפגעקניפט און פארבונדן מיין לעבן פון די דאזיגע פעדעמער, וואס דאס איז א בחינה פון סעקונדעס און מינוטן; יעדער רגע, יעדע סעקונדע איז נאך א פאדעם, נאך א קניפ, אזוי ווי דער וועבער; און דער פאדעם איז נאך כביכול, די דאזיגע וועבעריי איז נאך נישט געווארן פארענדיגט, דאס קלייד איז נאך נישט גאנץ, דאס הייסט איך האב נאך א חלק פון לעבן צו לעבן.

אבער דו, 'מדלה יבצעני' - דורך דער דלות און ארעמקייט אין וועלכער איך געפינט זיך, דאס מיינט די קראנקייט מיט וועלכער איך בין געשלאגן געווארן, 'יבצעני' - כביכול דער קדוש ברוך הוא שניידט אפ און ענדיגט דאס דאזיגע קלייד אין א קורצער צייט; דאס איז א לאנג קלייד, איך האב נאך אסאך ביז איך וועל ענדיגן עס צו וועבן, אבער צוליב דער גרויסער שוואכקייט וואס איך זע אין וואס איך געפין זיך, דאס מיינט מיין מחלה, וואס דאס באדייט אז איך שטיי אוועקצוגיין פון דער וועלט, מיינט דאס אז דער אויבערשטער שטייט צו פארענדיגן דאס קלייד אין איין אויגנבליק; כביכול דאס קלייד וועט געענדיגט ווערן און פארשלאסן ווערן, און דאס איז מרמז און מסמל זיין פטירה.

'מדלה יבצעני, מיום עד לילה תשלימני' - א זאך וואס האט געדארפט נעמען לאנגע טעג און יארן ביז איך ענדיג דאס קלייד כביכול, דאס הייסט די מסכת פון מיין לעבן, 'מיום עד לילה' - פון טאג ביז דער נאכט, דאס הייסט אזא גאר קורצע צייט-שפּאַן, 'תשלימני', פארענדיגסטו דאס קלייד; כביכול מיט דעם וועט מיין לעבן געענדיגט ווערן.

שִׁוִּ֤יתִי עַד־בֹּ֙קֶר֙ כָּֽאֲרִ֔י כֵּ֥ן יְשַׁבֵּ֖ר כָּל־עַצְמוֹתָ֑י מִיּ֥וֹם עַד־לַ֖יְלָה תַּשְׁלִימֵֽנִי׃ - ווידעראום, זאגט דער מלבי"ם: איך האב זיך געשטארקט ביי דער נאכט קעגן דער דלות וואס מיר האבן דערמאנט, אז עס איז געקומען צו א מצב פון שוואכקייט, און ער שפירט אז די דאזיגע שוואכקייט שטייט צו פארענדיגן דאס קלייד כביכול אין איין רגע. דעריבער 'שיוויתי עד בוקר כארי' - איך האב געמיינט אז איך וועל זיין ווי א לייב, איך וועל זיך מתגבר זיין; אבער 'כן ישבר כל עצמותי' - דער זעלבער לייב וואס איך האב געמיינט אז ער וועט מסמל זיין די גבורה קעגן דער קראנקייט, ער אליין צוברעכט אלע מיינע ביינער! וואס איז דער אפטייטש פון די ווערטער? ערקלערט דער מלבי"ם: אז צוגאב צו זיין מחלה איז צוגעקומען ביי אים די היץ (קדחת); קדחת איז א הויכע היץ וואס א מענטש האט; יעצט, אמאל גיבט די היץ וואס דער מענטש האט א מין געפיל פון כוח, ווייל די היץ שפייזט כביכול דעם גוף און גיבט אים א געפיל פון שטארקייט; א מענטש וואס האט פיבער דארף אויך נישט עסן, די גמרא זאגט אז די היץ שפייזט דעם קערפער, עס האלט אויס דעם גוף, ער האט נישט קיין חשק צו עסן, נישט קיין אפעטיט צו עסן, ווייל די היץ איז ווי זי פיטערט אים; דאס איז ווי מען ארבעט ביי הויכע טעמפעראטורן, ער שפירט אז כביכול אט האט ער עפעס א כוח, ער האט היץ. אלזא 'שיוויתי עד בוקר כארי' - איך האב געקלערט: אויב אזוי מיינט דאס אז איך שטיי שוין זיך צו שטארקן איבער דער מחלה; אבער דעמאלט בין איך געוואויר געווארן אז 'כארי כן ישבר כל עצמותי' - דער לייב, די דאזיגע קדחת, איז נישט קיין אינערליכע היץ, זי איז נישט דיינע, נאר זי איז ווי אן אש זרה (א פרעמד פייער); דאס איז א היץ וואס איז צוגעקומען צו דער היץ פונעם גוף; ווייל אמאל ווען א מענטש קומט צו א מצב למשל פאר דער מיתה, פאלט די טעמפעראטור פונעם גוף, עס איז דא א מצב אז דער גוף קילט זיך אלץ מער אפ, ער ווערט קאלט; און דעמאלט אין דעם מאמענט וואס איך האב דערשפירט היץ, האב איך געזאגט: אָ, דאס מיינט אז איך הייב אן זיך צו שטארקן ווי א לייב! אבער דעמאלט איז קלאר געווארן אז דאס איז נישט די גוף-היץ וואס איז צוריקגעקומען צו מיר, נאר דאס איז אן אויסערליכע היץ, דאס איז די קדחת וואס האט מיך אנגעכאפט; און אויב אזוי איז דאס נישט קיין לייב וואס קומט כביכול מחזק צו זיין מיין קערפער, נאר דאס איז א לייב וואס צוברעכט אלע מיינע ביינער, דאס איז א לייב וואס וועט מיר נאר צוברעכן דעם גוף, דאס איז א פרעמד פייער; ביז אין דעם מצב טראכט איך צו זיך: 'מיום עד לילה תשלימני' - איך וועל שוין מער נישט איבערלעבן, פון היינט ביז ביינאכט, אזא קורצע צייט-שפּאַן, וועט שוין פארענדיגט ווערן דאס קלייד ווי מיר האבן גערעדט אינעם פריערדיגן פסוק, דאס הייסט מיין לעבן וועט פארענדיגט ווערן און איך וועל אנקומען צום טויט.

כְּס֤וּס עָגוּר֙ כֵּ֣ן אֲצַפְצֵ֔ף אֶהְגֶּ֖ה כַּיּוֹנָ֑ה דַּלּ֤וּ עֵינַי֙ לַמָּר֔וֹם אֲדֹנָ֖י עָֽשְׁקָה־לִּ֥י עָרְבֵֽנִי׃ - 'כסוס עגור כן אצפצף'. ערקלערט דער מלבי"ם ווי אזוי אינעווייניג אין אים, אינעווייניג אין חזקיהו, זענען כביכול געווען צוויי קעגנזייטיגע תפיסות, צוויי קעגנזייטיגע געדאנקען: פון איין זייט האט ער שוין געשפירט אז דאס איז עס, ער שטייט צו פארלאזן די וועלט, דאס קלייד שטייט זיך צו ענדיגן, ער שטייט דא צו ענדיגן זיין תפקיד; און דעמאלט האט ער אויסגעזען אין זיינע אויגן ווי א סוס און אן עגור. סוס און עגור - דא רעדט מען נישט פונעם הירזשענדיגן פערד (סוס), נאר מען רעדט דא פון צוויי מינים פייגל; דאס שטייט אויך אין נאך א פלאץ: 'ותור וסיס ועגור', די כוונה איז צוויי מינים פייגל; און דאס אייגנארטיגע אין די דאזיגע צוויי מינים פייגל איז, לויט ווי דער מלבי"ם דרוקט זיך אויס, אז זיי געהערן צו דער משפחה פון די רייזנדע פייגל, וואס מען רופט היינט די וואנדער-פייגל. דא שטייט 'כסוס', דארט שטייט 'סיס'; זאגט דער מלבי"ם: דאס איז דער זעלבער סוס, דער סיס איז היינו הך, סוס און סיס איז די זעלבע זאך, דער זעלבער ענין, יא. אלזא 'כסוס עגור כן אצפצף' - א פערד טוט דאך נישט פייפן (מצפצף זיין); ווער פייפט? דאס זענען פייגל; און ער וואלט דאך נישט פארבינדן צווישן א בהמה א פערד און א פויגל, וואס איז די שייכות? און דערפאר ערקלערט ער אז מען רעדט דא פון צוויי מינים פייגל, און אזוי ערקלערן אויך די איבעריגע מפרשים, אז סוס און עגור רעדט מען דא פון צוויי מינים פייגל.

אזוי ווי דער סוס און דער עגור, די דאזיגע צוויי פייגל, וואנדערן זיי; ווען וואנדערן זיי? אין ווינטער; וואוהין וואנדערן זיי? צו די ווארעמערע לענדער, דאס זענען די וואנדער-פייגל. זאגט ער: אזוי אויך, ווען איך האב דערשפירט מיין מחלה, האב איך געשפירט ווי א סוס און עגור וואס שפירן ווען דער ווינטער קומט אן. וואס שפירט דער סוס און עגור ווען דער ווינטער קומט אן? אז אט דערנענטערט זיך דער טויט; ווייל ער איז דאך נישט בכוח איבערצולעבן דארט אין די קאלטע לענדער; ווען עס איז פאראן שניי, ווען עס איז דא פרעסט, גייט אלעס כביכול אריין אין א פארפרוירענקייט, און דעמאלט וועט דער טויט כביכול אים אויך איינוויקלען. וואס מוז ער טאן? וואנדערן, גיין צו די ווארעמע לענדער; ער זאגט: ער פייפט און פארט צו די ווארעמע לענדער, כביכול ער זוכט לעבן. אזוי אויך האב איך געשפירט: 'כסוס עגור כן אצפצף' - ווי איינער איבער וועמען די פליגלען פונעם טויט זענען שוין אויסגעשפרייט, איך שטיי שוין אנצוקומען צו די לענדער פונעם לעבן; וואס זענען די ווארעמע לענדער? מיר רעדן יעצט דא פון אויבן, איך שטיי זיך צו באהעפטן צום אין סוף ברוך הוא, איך שטיי צו שטארבן.

יעצט גיט אכטונג: דער מלבי"ם זאגט אז די טירן פונעם פסוק (דלתות הכתוב) זענען מקביל איינע קעגן דער צווייטער. 'דלתות הכתוב מקבילות' איז א וועג וואס דער מלבי"ם ערקלערט אין אסאך פסוקים; אין איוב איז דאס זייער אנגענומען, אין נאך פלעצער גייט דער מלבי"ם אויך אויף דעם מהלך; אין ישעיהו האט ער דאס נישט אזויפל געברענגט, אבער אויך אין ישעיהו מאכט זיך עס. 'דלתות הכתוב מקבילות' מיינט צו זאגן אז אויב דער פסוק פארמאגט אין זיך פיר זאצן למשל, באדייט 'דלתות הכתוב מקבילות' אז דער ערשטער און דריטער זאץ שטעלן מיט זיך פאר א דירעקטע המשכה, און דער צווייטער און פערטער זאץ שטעלן מיט זיך פאר א דירעקטע המשכה איינער צום צווייטן; דאס הייסט: דער ערשטער זאץ הייבט אן און זיין ענדע איז דער דריטער, דער צווייטער זאץ הייבט אן און זיין ענדע איז דער פערטער. אויב מיר ווילן יעצט צעטיילן דעם דאזיגן פסוק אין פיר חלקים: כסוס עגור כן אצפצף [1], אהגה כיונה [2], דלו עיני למרום [3], השם עשקה לי ערבני [4]. אויב מיר ווילן יעצט צונויפשטעלן די דלתות הכתוב און מיר שטעלן פעסט אז זיי זענען מקביל איינע קעגן דער צווייטער: 'כסוס עגור כן אצפצף - דלו עיני למרום', 'אהגה כיונה - השם עשקה לי ערבני'. דאס איז דלתות הכתוב מקבילות, און יעצט וועלן מיר מבאר זיין ווי אזוי ער ערקלערט דעם פשט אינעם פסוק: 'כסוס עגור כן אצפצף' - איך פייף כביכול ווי א סוס, ווי יענע פייגל וואס גייען צו די ווארעמע פלעצער, וואוהין? 'דלו עיני למרום' - דעמאלט שפיר איך שוין אז איך שטיי אנצוקומען אויבן; איך וואנדער דא פון מיין פלאץ, דאס איז א פלאץ וואו דער טויט איז אנגעקומען, איך וועל דא נישט בלייבן. 'אהגה כיונה, השם עשקה לי ערבני' - אבער מאידך גיסא, אזוי ווי מיר האבן געזאגט אז עס זענען געווען דא ביי אים צוויי קעגנזייטיגע געדאנקען, צוויי קעגנזייטיגע תפיסות אין אים: פון דער אנדערער זייט זאגט ער 'אהגה כיונה' - אזוי ווי די טויב וואס היט איר נעסט און רירט זיך נישט דערפון אוועק, אזוי שפיר איך יעצט ווי עס קומט דער טויט און וויל בארויבן פון מיר מיין נעסט, און איך בין ווי איינער וואס קלאגט ווי א טויב און שרייט; און וואס שרייט ער? 'השם עשקה לי ערבני' - רבונו של עולם, קוק, מען וויל מיך בארויבן! 'ערבני' מיינט: זאלסט זיין אן ערב פאר מיר, ראטעווע מיך פון יענעם שאדן וואס שטייט מיר צו געשען.

מָֽה־אֲדַבֵּ֥ר וְאָֽמַר־לִ֖י וְה֣וּא עָשָׂ֑ה אֶדַּדֶּ֥ה כָל־שְׁנוֹתַ֖י עַל־מַ֥ר נַפְשִֽׁי׃ - יעצט באשרייבט ער אז בשעת זיינע מחשבות בלאנדזשען אזוי צווישן די צוויי זאכן - פון איין זייט שפירט ער אז ער שטייט שוין צו שטארבן, פון דער צווייטער זייט שרייט ער צום אויבערשטן: אנא השם, שענק מיר נאך לעבן! - דעמאלט זאגט ער: 'מה אדבר' - לכאורה דאווען איך דאך לריק ווען איך בעט אז דער אויבערשטער זאל זיין אן ערב פאר מיר, אז דער אויבערשטער זאל מיך ראטעווען פונעם טויט וואס קומט מיך בארויבן; 'והוא אמר לי והוא עשה' - דער אויבערשטער האט דאך שוין געזאגט 'מת אתה ולא תחיה', און אויב אזוי, וואס וואונדערסטו זיך? 'והוא עשה' - די מציאות וואס דו לעבסט יעצט איבער, האט דער אויבערשטער מקיים געווען וואס ער האט געזאגט; דאס הייסט עס איז נישט קיין איבערראשונג, עס איז נישט עפעס אומנאטירליך; דער אויבערשטער האט פון פאראויס געשיקט צו דיר א נביא, ער האט געזאגט, און ער האט געטאן.

'אדדה כל שנותי על מר נפשי' - אבער ער קערט זיך צוריק און זאגט: 'אני אדדה כל שנותי על מר נפשי'; די כוונה איז: אין מיין געדאנק האב איך שוין איבערגעהיפט מיינע אלע יארן, און איך בין אויך אוועקגעוואנדערט און האב איבערגעהיפט די ביטערקייט פון מיין נפש. כביכול די אלע יארן וואס זענען מיר נאך פארבליבן צו לעבן, 'אדדה' - אדדה איז מלשון שפרינגען און איבערהיפן, יא? אזוי ווי 'אדדה מדדת אלהים'; כביכול די יארן וואס זענען מיר נאך פארבליבן צו לעבן, האב איך שוין איבערגעשפרונגען, איך האב זיי כביכול שוין איבערגעהיפט ווי כאילו זיי זענען שוין נישט אין דער מציאות; און איך האב אויך איבערגעהיפט די ביטערקייט פון מיין נפש. דאס הייסט: עס איז פאראן א שטאפל ווען דער מענטש האט נאך האפענונג, דעמאלט האט ער א גאר גרויסע ביטערקייט אויף דעם וואס גייט אויף אים איבער; און עס איז דא א שטאפל פון השלמה, פון יאוש; אין דעם שטאפל פארלאזט אים די ביטערקייט אויך שוין, ער איז כביכול ווי צוגעוואוינט דערצו, דאס איז עס, פארטיג, עס איז אויס, דאס איז שוין די מציאות און... הער אויף צו וויינען דערויף. זאגט ער: ביי מיר בין איך שוין אנגעקומען צו אזא מצב אז 'אדדה על מר נפשי', דאס הייסט שוין ווי נאכן יאוש, מתוך השלמה מיטן ביטערן גורל, מיט דעם וואס איך דארף אוועקגיין פון דער וועלט, האב איך שוין אויך איבערגעהיפט דעם דאזיגן שטאפל, שוין 'על מר נפשי', אויך איבער דער ביטערקייט וואס האט מיך פריער אנגעכאפט האב איך שוין כביכול איבערגעהיפט, אויך מיט דעם געפין איך זיך שוין אין א צושטאנד פון השלמה. אלזא איין זאך, פון איין זייט: 'אדדה על כל שנותי' - דאס מיינט איך פארשטיי אז איך היף איבער די יארן וואס זענען מיר פארבליבן, דאס הייסט איך וועל זיי שוין מער נישט לעבן; און אויך דער גרויסער צער וואס איך האב געהאט דערויף, אויך איבער דעם האב איך שוין באוויזן, ווי מען זאגט, שלום צו מאכן דערמיט און דאס איבערצוהיפן.

אֲדֹנָי֙ עֲלֵיהֶ֣ם יִֽחְי֔וּ וּלְכָל־בָּהֶ֖ן חַיֵּ֣י רוּחִ֑י וְתַחֲלִימֵ֖נִי וְהַחֲיֵֽנִי׃ - אבער דעמאלט האט דער אויבערשטער געזאגט אויף זיי, אויף מיינע יארן, אז זיי זאלן לעבן: 'השם עליהם יחיו'. איך האב sich sחוין מייאש געווען, אבער דער קדוש ברוך הוא האט שוין געגעבן מיין חלק אינעם לעבן. 'ולכל בהן חיי רוחי' - דער אויבערשטער האט געזאגט אויף אלע זאכן וואס פילן אן מיינע יארן: 'חיי רוחי', זיי זאלן זיין גרייט צו דערלעבן מיין רוח. מיט וואס? 'ותחלימני והחייני'. ער זאגט: ביז יעצט האט מיר אויסגעזען ווי כאילו דו האסט מיך געמאכט חלומ'ען און מיך דערלעבט; די כוונה איז כביכול, אלעס האט מיר ביז יעצט אויסגעזען ווי א חלום - אנטשולדיגט, ווי כאילו דו האסט מיך געמאכט חלומ'ען; אבער פון דער אנדערער זייט: 'והחייני' - וואס איז מיר יעצט קלאר געווארן? אז דער קדוש ברוך הוא האט מיר געגעבן לעבן אנשטאט דעם טויט! דאס הייסט: ביז יעצט ווערט מיר קלאר אז אלעס וואס איך האב געטראכט איז געווען בבחינת א שלעכטער חלום; איך האב שוין ארויסגעקוקט אויפן טויט, דאס איז עס, איך בין שוין מיואש געווארן, איך וועל שוין איבערהיפן מיין ביטערקייט, מיין קלייד איז פארענדיגט געווארן - פלוצלונג, וואס טוט דער אויבערשטער? ער לעבט מיך אויף! וואס באדייט דאס אלזא? אז אלעס וואס איז געווען ביז יעצט איז געווען א שלעכטער חלום, א שלעכטער חלום וואס איז פאראיבער, ער איז מער נישטא, ער איז פארשוואונדן געווארן. און דאס איז וואס ער זאגט: 'ותחלימני' - דו האסט פארוואנדלט אלעס וואס איז אויף מיר אריבערגעגאנגען אין עפעס א ווייטן חלום, וואס אט, ברוך השם, 'והחייני'; דער אויבערשטער האט געזארגט, 'השם עליהם יחיו', דער אויבערשטער האט צוגעזען אז מיינע טעג זאלן צוריקקומען פון פריש; אפילו נאכדעם וואס זיי זענען שוין ווי פארענדיגט געווארן, איך האב זיי שוין איבערגעהיפט, ווי זיי וואלטן שוין געשטארבן, חידלון אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען, אבער דער אויבערשטער איז איבער זיי, ווען דער קדוש ברוך הוא זאגט זיין ווארט איבער זיי, דעמאלט 'יחיו' - איך בין צוריקגעקומען צום לעבן; דאס גאנצע שלעכטס וואס איך האב געטראכט איז נאר בבחינת א שלעכטער חלום, 'והחייני', איך בין צוריקגעקומען צום לעבן.

הִנֵּ֥ה לְשָׁל֖וֹם מַר־לִ֣י מָ֑ר וְאַתָּ֞ה חָשַׁ֤קְתָּ נַפְשִׁי֙ מִשַּׁ֣חַת בְּלִ֔י כִּ֥י הִשְׁלַ֛כְתָּ אַחֲרֵ֥י גֵוְךָ֖ כָּל־חֲטָאָֽי׃ - דא איז פאראן א גאר וואונדערליכער ביאור פון רש"י. 'הנה לשלום מר לי מר'. זאגט רש"י: אפילו ווען מען האט מיר מבשר געווען שלום, ווען מען האט געשיקט צו מיר דעם נביא מיר אנצוזאגן שלום, זאגט ער אבער אז דאס איז א ביטערע בשורה. פארוואס איז דאס א ביטערע בשורה? ווייל אין וואס האט מען דען אנגעהאנגען זיין רפואה? אין אנדערע! וואס שטייט דארט? 'כה אמר השם אלהי דוד אביך... וגנותי על העיר הזאת למעני ולמען דוד עבדי' - איך וועל דיך היילן; וואס, צוליב דיינע אייגענע זכותים? ניין, ניין, ניין, ניין! 'למעני' - זאגט דער אויבערשטער - 'ולמען דוד עבדי'. קומט דאך אויס אז איך האב דא באקומען א מתנה אבער מיט א שטעך! 'הנה לשלום' - דער שלום וואס דער קדוש ברוך הוא האט מיר געגעבן, ער האט מיך צוריקגעברענגט צום לעבן, ער האט מיך געראטעוועט פונעם שונא, פון סנחריב ווי מען האט אים צוגעזאגט, אבער דאס איז א ביטערער שלום; ווייל מען זאגט מיר: זאלסט וויסן, דאס איז נישט צוליב דיינע זכותים, נאר צוליב די זכותים פון אנדערע! דאס איז אלזא א שלום וואס פארמאגט אין זיך א ביטערקייט. אזוי ערקלערט רש"י לויט איין פשט.

ער ברענגט נאך א פירוש: 'לשלום מר לי מר' - ווען מען האט מיר אנגעזאגט פון דיר מיך צו ראטעווען פון דער האנט פון סנחריב, איז דאס פון איין זייט א גוטע בשורה: דו וועסט געראטעוועט ווערן פון סנחריב; אבער אין דעם זעלבן מאמענט, אין וואספארא מצב בין איך אריינגעפאלן? אין א מחלה! פון דער צווייטער זייט איז דאס מיר ביטער; ווייל פון איין זייט מעלדסטו מיר א גוטע בשורה אז דו וועסט געראטעוועט ווערן פון סנחריב, אבער פון דער צווייטער זייט איז דא דא א שלעכטע בשורה אז אט פאל איך אריין אין דער האנט פון דער קראנקייט. און דערפאר זענען דא דא צוויי קעגנזייטיגע זאכן: פון איין זייט שלום, אן הבטחה געראטעוועט צו ווערן פון די שונאים; פון דער צווייטער זייט ביטערקייט, איך האב באקומען א קראנקייט. אזוי ערקלערט רש"י. דער רד"ק ערקלערט: 'הנה לשלום מר לי מר' מיינט אז ווען איך בין געווען קראנק, איז מיר געווען ביטער צוליב דעם וואס איך האב נישט געהאט קיין שלום. נישט אז די כוונה איז איך האב געהאט שלום און עס איז מיר ביטער געווען ביטער, ווייל דעמאלט איז דאס בעצם נישט אזוי פארשטענדליך, און דערפאר האט רש"י געמוזט ערקלערן וואס ער האט ערקלערט ווי אזוי צו פארענטפערן די סתירה: צי איז דאס שלום אדער ביטערקייט? שלום איז גוט, ביטערקייט איז שלעכט! דערפאר זאגט ער פארקערט: 'לשלום' מיינט איך האב געהאפט אז עס זאל זיין שלום; 'לשלום', דער למ"ד איז אזוי ווי דער למ"ד פון 'לקראת' (אנטקעגן), איך ווארט אויף שלום, אבער וואס באקום איך אנשטאט דעם? 'מר לי מר' - אנשטאט שלום האב איך באקומען ביטערקייט, איך האב באקומען א מחלה.

דער מלבי"ם ערקלערט בכלליות אז א געזונטער מענטש איז א מענטש וואס אין אים הערשט שלום. און פארוואס? ווייל דאס הייסט אז עס איז פאראן שלום צווישן אלע יסודות פונעם קערפער (כל מוסדי הגוויה). דאס הייסט: ווי אזוי עקזיסטירן מיר? דאס הארץ שטעלט צו דאס בלוט פאר יעדן, און די לונגען שטעלן צו דעם זויערשטאף פארן גאנצן גוף, און אזוי ווייטער אויף דעם אופן; אויב זיי וועלן זיך צעקריגן צווישן זיך, איז פארטיג, דער מענטש איז אוועק, יא? יעדער באשליסט צו באהאנדלען נאר זיך אליין, שטארבט דער גוף! אלזא אזוי שנעל ווי עס איז פאראן שלום, מיינט דאס שלום צווישן אלע יסודות פונעם קערפער, דאס באדייט אז עס איז דא לעבן. זאגט ער אלזא: 'הנה לשלום', איך האב געהאפט אויף לעבן, ווייל עס איז דא געווען א סכנה אויף מיין לעבן, עס איז דא דא סנחריב; איך האב געהאפט אויף שלום, אט מעלדט מען מיר יעצט אז דו וועסט מנצח זיין סנחריב; אבער וואס איז יעצט? 'מר לי מר' - אנשטאט צו האפן אויף שלום, און אט וואס באקום איך? די ביטערקייט פון מיין קרענק.

דער מלבי"ם ערקלערט: 'הנה לשלום', זאגט דער מלבי"ם, און יעצט זע איך אז 'לשלום מר לי מר'. דער מלבי"ם האט א כלל: דער כלל פונעם מלבי"ם איז, אז יעדעס מאל ווען א ווארט קומט צוריק צוויי מאל, קומט עס אויסצודרוקן ביים צווייטן מאל עפעס אנדערש ווי ביים ערשטן מאל; עס קען נישט זיין אז דער נביא זאל איבערחזר'ן דאס זעלבע ווארט צוויי מאל אן דעם וואס דאס צווייטע ווארט זאל זיין אן אנדערער אויסדרוק. און דערפאר אויב למשל עס שטייט 'ציר' צוויי מאל אינעם זעלבן פסוק, וועט ער עס איין מאל ערקלערן ציר למשל מלשון א טיר-האק (ציר דלת), און איין מאל ציר מלשון א געזאנדטער (שגריר), למשל. אזוי אויך דא: 'הנה לשלום מר לי מר' - ערקלערט דער מלבי"ם: עס זענען דא דא צוויי באדייטן פאר דעם ווארט 'מר': 'מר' איז אויך מלשון המרה, אויפצוטוישן א זאך, יא? 'לא ימירנו ולא יחליפנו'; און 'מר' איז אויך מלשון ביטערקייט (מרירות). זאגט ער: אנשטאט דעם שלום וואס מען האט מיר צוגעזאגט - ווייל וואס האט מען מיר דען צוגעזאגט? אז איך וועל מנצח זיין סנחריב - 'מר לי מר', מען האט מיר דאס אויפגעטוישט, מען האט מיר דאס פאראנדערט מיט ביטערקייט! ווייל אט יעצט בין איך קראנק. און פארוואס ניצט ער צוויי מאל דאס זעלבע ווארט? ווייל דאס איז בעצם א לשון נופל על לשון, אזוי ווי 'חמור חמורותיים'; אמאל ווען מען וויל אויסדרוקן א זאך, דרוקט מען עס אויס מיט אן ענליכן ווארט לשם תפארת המליצה; אבער דער ערשטער 'מר' איז מלשון תמורה (אויפטויש), און דער צווייטער 'מר' איז מלשון מרירות (ביטערקייט); מען האט מיר אויפגעטוישט, דהיינו מען האט מיר אויפגעטוישט דעם שלום מיט ביטערקייט.

און יעצט זע איך: 'ואתה חשקת נפשי משחת בלי' - דו האסט באגערט מיין נפש פון דעם פארלענדנדן גרוב (שחת המבלה). ווען איך האב געזען מיין נפש שטיין ביי די טויערן פון שחת, גרייט צו זיין בבחינת אפגענוצט און פארלאשן - 'בלי' מלשון פארנוצט און צעגאנגען, די כוונה איז צו פארווערן אין דער ערד - דעמאלט האסטו איר חשק געהאט, דו האסט איר כביכול ארויסגעצויגן פון דער דאזיגער שרעקליכער גזירה פונעם בלאָה, 'בלי' מלשון בלוי, און האסט איר באגערט; דו האסט ארויסגעצויגן מיין נפש פון דארט. ביז פון גרויס חשק האסטו 'השלכת אחרי גוך כל חטאי' - עס זענען דאך לכאורה געווען גענוג סיבות אז איך זאל באשטראפט ווערן מיט מיתה, אבער דיינע אלע חטאים האסטו ארויסגעווארפן הינטער דיין רוקן, אזוי ווי עס שטייט 'על כל פשעים תכסה אהבה'; אלזא פון גרויס ליבשאפט און חשק צו מיין נפש, האסטו כביכול פארמאכט דיינע אויגן פון מיינע זינד; און נישט סתם פארמאכט דיינע אויגן, ווייל מיר האבן דאך שוין ערקלערט אז חזקיהו האט געטאן תשובה, און דורך דעם האסטו מוחל געווען אויף מיינע אלע עוונות און האסט ארויסגענומען און אויסגעלייזט מיין נפש פון דעם גרוב וואס האט איר געדארפט פארלענדן, וואס האט איר געדארפט ברענגען צום מצב פון בלי, פון בליה, האסטו געגלוסט און געראטעוועט מיין נפש פון דארט.

כִּ֣י לֹ֥א שְׁא֛וֹל תּוֹדֶ֖ךָּ מָ֣וֶת יְהַלְלֶ֑ךָּ לֹֽא־יְשַׂבְּר֥וּ יוֹרְדֵי־ב֖וֹר אֶל־אֲמִתֶּֽךָ׃ - 'כי לא שאול תודך'. די הודאה, צו דאנקען דעם אויבערשטן פאר זיין גוטסקייט מיט אונז, קען דאך נישט זיין ווען דער מענטש געפינט זיך אין שאול. ווי אזוי קען איך אין שאול דאנקען דעם אויבערשטן? ווי אזוי קען 'מוות יהללך'? ווי אזוי קען א מענטש וואס איז טויט לויבן דעם קדוש ברוך הוא? און ער מיינט דא צוליב צוויי סיבות: איין סיבה: דער עיקר הודאה צום אויבערשטן, אויף וואס דאנקען מיר דען? אויפן לעבן! אלזא 'לא שאול תודך' - ווער עס איז אין שאול, ווי אזוי וועט ער דאנקען דעם אויבערשטן? ער האט דאך נישט דאס עיקר, ער האט נישט דאס לעבן, קומט אויס אז ער האט כביכול נישט אויף וואס צו דאנקען; די צווייטע זאך: ער האט נישט די מעגליכקייט צו דאנקען, ווייל דער וועג צו דאנקען איז דורכן גוף, דורכן מויל; אויב אזוי 'מוות יהללך'? צי קען מען ווען א מענטש איז טויט דאנקען און לויבן דעם אויבערשטן? ער איז דאך אין א מצב פון חידלון! 'לא ישברו יורדי בור אל אמיתך' - אויך, נאך א זאך: די וואס גייען אראפ אין גרוב, מענטשן וואס זענען געשטארבן, וועלן נישט האפן אויף דיין אמת. די כוונה איז: ווען א מענטש לעבט, האט ער א האפענונג אויפן עתיד; דאס ווערט אנגערופן 'לסבר' (האפן), 'עיני כל אליך ישברו', דאס איז מלשון האפענונג, צו ווארטן אויף דאס וואס מען האט אים צוגעזאגט, דאס הייסט לסבר; 'לא ישברו יורדי בור אל אמיתך' - אויף דיינע הבטחות וועלן זיי שוין מער נישט ווארטן און ארויסקוקן, ווייל זיי זענען דאך שוין מער נישט צווישן די לעבעדיגע; דאס קען נישט זיין ביי די וואס גייען אראפ אין גרוב.

און דערפאר זענען דא דא צוויי קעגנזייטיגע זאכן: פון איין זייט שלום, אן הבטחה געראטעוועט צו ווערן פון די שונאים; פון דער צווייטער זייט ביטערקייט, איך האב באקומען א מחלה. אזוי ערקלערט רש"י. דער רד"ק ערקלערט: 'הנה לשלום מר לי מר' מיינט אז ווען איך בין געווען קראנק, איז מיר געווען ביטער צוליב דעם וואס איך האב נישט געהאט קיין שלום. נישט אז די כוונה איז איך האב געהאט שלום און עס איז מיר ביטער געווען ביטער, ווייל דעמאלט איז דאס בעצם נישט אזוי פארשטענדליך, און דערפאר האט רש"י געמוזט ערקלערן וואס ער האט ערקלערט ווי אזוי צו פארענטפערן די סתירה: צי איז דאס שלום אדער ביטערקייט? שלום איז גוט, ביטערקייט איז שלעכט! דערפאר זאגט ער פארקערט: 'לשלום' מיינט איך האב געהאפט אז עס זאל זיין שלום; 'לשלום', דער למ"ד איז אזוי ווי דער למ"ד פון 'לקראת' (אנטקעגן), איך ווארט אויף שלום, אבער וואס באקום איך אנשטאט דעם? 'מר לי מר' - אנשטאט שלום האב איך באקומען ביטערקייט, איך האב באקומען א מחלה.

און יעצט איז ער מבאר: חַ֧י חַ֛י ה֥וּא יוֹדֶ֖ךָ כָּמ֣וֹנִי הַיּ֑וֹם אָ֥ב לְבָנִ֖ים יוֹדִ֥יעַ אֶל־אֲמִתֶּֽךָ׃ - קעגן וואס ער האט געזאגט 'כי לא שאול תודך', זאגט ער: נאר א לעבעדיגער, נאר איינער וואס לעבט, צוליב דעם וואס ער לעבט, קען ער דיר דאנקען; און דאס איז די כפילות: 'חי', אויף וואס דאנקט ער דיר? 'חי הוא יודך' - אויף וואס דאנקט ער דיר? 'חי', אויף דעם עצם לעבן וואס דו האסט אים געגעבן! און ממילא געהערט ביי אים די הודאה. אבער ווידעראום ווער עס איז אין שאול קען נישט דאנקען דעם אויבערשטן צוליב צוויי סיבות ווי מיר האבן פריער מסביר געווען: א', די הודאה איז אויפן עצם לעבן וואס דו האסט מיר געגעבן, און ווער עס לעבט נישט קען נישט דאנקען; צווייטנס, דער עצם פאקט אז ער האט נישט קיין מויל און נישט קיין גוף כדי צו דאנקען, ער קען נישט רעדן. און דאס איז וואס ער זאגט: נאר א לעבעדיגער, 'חי הוא יודך' - אויף וואס? אויף דעם וואס ער לעבט; און דאס איז מקביל קעגן וואס ער האט געזאגט אינעם פריערדיגן פסוק 'כי לא שאול תודך', אז ווער עס איז אין שאול וועט נישט דאנקען דעם אויבערשטן ווייל ער האט נישט אויף וואס, ווייל ער האט נישט קיין לעבן; אזוי אויך זאגט ער 'חי חי הוא יודך'. און קעגן דעם וואס ער האט געזאגט 'לא ישברו יורדי בור אל אמיתך' - דהיינו ער האט דאך ערקלערט אז דער וואס קען ארויסקוקן אויף די הבטחות פונעם אויבערשטן איז נאר א לעבעדיגער מענטש, אבער ווער עס איז שוין טויט האט נישט וואס ארויסצוקוקן אויף די הבטחות פונעם אויבערשטן - זאגט ער: ווער קען יא? 'כמוני היום אב לבנים יודיע אל אמיתך' - נאר איינער ווי מיר היינט, וואס ער האט אן הבטחה אז ער וועט געבוירן קינדער, קען איך מודיע זיין דיין אמת; איך קען דאנקען דעם אויבערשטן ווייל איך האב א האפענונג אויף די הבטחות פונעם אויבערשטן; 'לא ישברו יורדי בור אל אמיתך', אבער איך וועל יא האפן! אויף וואס וועל איך האפן? איך האב דאך אן הבטחה: דער קדוש ברוך הוא האט דאך געזאגט פאר חזקיהו 'דו ווערסט באשטראפט אויף דעם וואס דו האסט נישט געבוירן קיין קינדער'; איך וואס וויל יעצט יא געבוירן קינדער, איך וואס האב יעצט תשובה געטאן, האב איך דאך אויף וואס צו האפן, איך האב אויף וואס צו ווארטן! און דעמאלט ממילא 'יודיע אל אמיתך' - ווען א מענטש האט קינדער, לאזט ער וויסן פאר דעם קומענדיגן דור די חסדים פונעם אויבערשטן מיט אים, די אמת'דיגקייט פונעם אויבערשטן מיט אים, די הבטחות וואס דער קדוש ברוך הוא האט צוגעזאגט פארן קומענדיגן דור; אבער אויב איך וואלט געווען פון די יורדי בור, ווי אזוי וואלט איך מודיע געווען פארן קומענדיגן דור די הבטחות וואס דו האסט מיר צוגעזאגט? ווי אזוי וואלט איך זיי מבשר געווען דיין אמת, דיין געטריישאַפט, די האפענונגען וואס איך האב פון דעם וואס איך וועל געבוירן קינדער און איך וועל האבן א המשך-דור? נאר ווער עס לעבט קען ווייטער האפן און מודיע זיין די גבורות פונעם אויבערשטן פאר די קינדער נאך אים.

יְהוָ֥ה לְהוֹשִׁיעֵ֑נִי וּנְגִנֹתַ֧י נְנַגֵּ֛ן כָּל־יְמֵ֥י חַיֵּ֖ינוּ עַל־בֵּ֥ית יְהוָֽה׃ - דער אויבערשטער וואס האט מיך יעצט געהאלפן, ער איז אויך גרייט מיך צו ראטעווען אין דער צוקונפט. 'ונגינותיי', די געזאנגען וואס איך פלעג שפילן פאר מיין אייגענעם באברויך - ביז היינט האבן דאך די מלכים געשטעלט פאר זיך מנגנים פאר זייער הנאה - זאגט ער: פון יעצט אן 'ננגן כל ימי חיינו על בית השם', איך שוועב און הייליג מיינע געזאנגען לכבוד דעם אויבערשטן; וואס ביז יעצט פלעג איך גיין און שפילן פאר מיר אליין, פאר מיין כבוד - ניין, פון יעצט אן וועלן אלע ניגונים וואס מיר וועלן מאכן זיין נאר לכבוד דעם אויבערשטן.

וַיֹּ֣אמֶר יְשַׁעְיָ֔הוּ יִשְׂא֖וּ דְּבֶ֣לֶת תְּאֵנִ֑ים וְיִמְרְח֥וּ עַל־הַשְּׁחִ֖ין וְיֶֽחִי׃ - ישעיהו זאגט מען זאל נעמען א דבלה (געפרעסטע פייגן). דער רד"ק זאגט אז דער דאזיגער פסוק איז שוין א נייער פסוק וואס איז נישט פארבינדן מיט דעם וואס מיר האבן פריער גערעדט: פריער איז דאס געווען א בריוו וואס ער האט געשריבן און אין אים א דאנק צום אויבערשטן פארן גאנצן חסד וואס דער אויבערשטער האט מיט אים געטאן; דא איז עס שוין מער נישט קיין חלק פונעם בריוו, דער בריוו האט זיך געענדיגט, און פסוק כ"א באשרייבט יעצט זיין רפואה. דער רד"ק וואונדערט זיך אויך אביסל פארוואס דאס איז דא געשריבן געווארן, פארוואס איז דאס נישט געשריבן געווארן פריער, נאך 'וגנותי על העיר הזאת', וואו דער אויבערשטער זאגט אים צו א רפואה און אז ער וועט שיצן אויף דער שטאָט, דעמאלט וואלט דאך גלייך געדארפט שטיין 'ויאמר ישעיהו ישאו דבלת תאנים'? אזוי שטייט עס טאקע אין ספר מלכים; אבער דא איז דער סדר אביסל אנדערש, און דער רד"ק בלייבט מיט א קשיא.

'דבלת תאנים' - דאס זענען בעצם פייגן; יעדעס מאל ווען עס שטייט תאנים מיינט מען פייכטע פייגן, און ווען עס שטייט 'דבלת' מיינט מען ווען מען צעטרעט זיי אין א רונדע, מען מאכט דערפון ווי א קלאָץ (חלקום), דהיינו דאס ווערט ווי א מין איינגעמאכטס, מען לייגט דאס, מען צעטרעט עס אין א רונדע, דאס ווערט אנגערופן א דבלה. מען האט גענומען 'וימרחו' - וימרחו מיינט מען האט עס פארשמירט און צוגעקלעבט אויפן שחין (געשוויר). זאגן חז"ל: א נס אינעווייניג אין א נס! ערשטנס: פריש פלייש וואס מען לייגט דערויף א דבלת תאנים פוילט עס און שטינקט; און כל שכן דא, וואס דאס פלייש איז שוין געשלאגן און קראנק, על אחת כמה וכמה אז די זאך וועט מאכן שטינקען און וועט קאליע מאכן דעם שחין; דעם שחין דארף מען דאך לאזן אין אזא מצב אז עס זאל האבן לופט, כדי עס זאל זיך קענען אויסטרוקענען, און דא נעמסטו נאך און לייגסט דערויף א דבלת תאנים, איז דאך זיכער אז עס מאכט עס ערגער! זאגן חז"ל: דא האט ער געטאן א נס אינעווייניג אין א נס, דער קדוש ברוך הוא לייגט אריין א דבר המחבל (א פארדארבנדיגע זאך) אינעווייניג אין א דבר המתחבל (א זאך וואס ווערט פארדארבן), און פונדעסטוועגן היילט ער אים; פונקט ווי דער קדוש ברוך הוא האט געהיילט די ביטערע וואסער דורך אריינווארפן א ביטערע זאך דערין; דאס הייסט נאר אויף א נאטירליכן אופן דארפסטו פארזיסן א ביטערע זאך, אבער אויף א ניסימ'דיגן אופן קענסטו מאכן ביטערער א ביטערע זאך מיט נאך א ביטערער זאך, און דאס אליין וועט עס פארזיסן.

און יעצט קערט ער זיך צוריק און באשרייבט אונז וואס ער האט פריער געזאגט: זאלסט וויסן אז די רפואה וואס איז דא געווען, איז געווען א רפואה שלא על פי טבע, ווייל אט זעסטו אז דער אויבערשטער האט אים געטאן א נס. וַיֹּ֥אמֶר חִזְקִיָּ֖הוּ מָ֣ה א֑וֹת כִּ֥י אֶעֱלֶ֖ה בֵּ֥ית יְהוָֽה׃ - דער מלבי"ם זאגט אז לכאורה אין ספר מלכים האבן מיר געזען אז חזקיהו האט דאס געזאגט אויף אן אופן פון א שאלה, און מען האט אים געענטפערט א תשובה: חזקיהו האט געזאגט 'מה אות כי ירפא השם לי ועליתי ביום השלישי בית השם', און ישעיהו האט געזאגט 'זה לך האות מאת השם', און דעמאלט איז די זון צוריקגעגאנגען צען גראד צוריקצוועגס. דא לכאורה: 'ויאמר חזקיהו מה אות כי אעלה בית השם' - און דער קאפיטל ענדיגט זיך! עס שטייט נישט דא אז ישעיהו זאגט אים אז עס וועט זיין פאר דיר אן אות, אז דער אויבערשטער וועט דיך היילן; עס שטייט נישט דא אז דאס וועט בעצם זיין אן אות. דערפאר ערקלערט דער מלבי"ם סיי דא און סיי דארט, אז 'מה אות כי אעלה בית השם' איז נישט אויפן שטייגער פון א פראגע, ווי כאילו 'וואספארא אות, וואספארא צייכן וועט מיר דער אויבערשטער געבן?' כאטש אזוי הערט זיך פון פשטות הכתובים, און כאטש אזוי זאגט אויך רש"י אין מסכת סנהדרין אז עס איז דא געווען א געוויסע תביעה אויף אים אויף דעם וואס ער האט כביכול געבעטן אן אות פונעם אויבערשטן, וואס דאס איז נישט פאסיג. דער מלבי"ם ערקלערט אבער נישט אזוי; דער מלבי"ם ערקלערט אז 'מה אות כי אעלה בית השם' איז מלשון התפעלות: 'וואספארא גרויסער אות איז דאס אז איך וועל ארויפגיין צום בית השם, אז איך דארף נישט קיין ווייטערדיגע אותות!' דהיינו ווי וואונדערליך איז דער אות אליין אז איך וועל געזונט ווערן, איך ווער אויסגעהיילט אין משך פון דריי טעג און קען שוין ארויפגיין צום בית השם צו דאנקען דעם אויבערשטן אויף אלע ניסים וואס ער האט געטאן מיט מיר - וואספארא גרויסער אות איז דאס! ווי וואונדערבאר איז דער אות, אז איך בין שוין מער נישט אנגעוויזן אויף נאך אותות! אבער מיט התפעלות. אבער פארט גיט אכטונג: ישעיהו האט אים געזאגט: וויסן זאלסטו, אז דער אויבערשטער האט אנגעגרייט א פיל גרעסערן אות, אז דער דאזיגער אות זאל אויך זיין א נס עמים ווי מיר וועלן זען שפעטער, כדי אלע פעלקער זאלן נתפעל ווערן דערפון; און אינעם קומענדיגן פרק וועלן מיר אויך זען פאר וואספארא צוועק עס איז געטאן געווארן דער גרויסער און אייגנארטיגער אות פונעם צוריקגיין פון דער זון אויף צוריקצוועגס, אזוי ווי די זאכן וועלן ערקלערט ווערן מיט מער באריכות אין די ווערטער פונעם מלבי"ם.