ספר ישעיהו פרק ל"ח. אין יענע טעג איז חזקיהו קראנק געווארן צום שטארבן, און ישעיהו בן אמוץ הנביא איז געקומען צו אים און האט אים געזאגט: אזוי האט השם געזאגט, גיב אן א באפעל צו דיין הויז, ווייל דו וועסט שטארבן און וועסט נישט לעבן. און חזקיהו האט אויסגעדרייט זיין פנים צום ווענט און מתפלל געווען צו השם. נאכדעם וואס חזקיהו איז מתפלל, זאגט אים הקדוש ברוך הוא: איך האב געהערט דיין תפילה, איך האב געזען דיין טרער, זעה, איך צולייג צו דיינע טעג פופצן יאר.
די גמרא מסכת ברכות, איידער מיר עפענען דעם ענין. ברכות דף י'. אין יענע טעג איז חזקיהו קראנק געווארן צום שטארבן און ישעיהו בן אמוץ איז געקומען צו אים אאז"וו. וואס איז די כוונה כי מת אתה ולא תחיה? עס איז דאך פשוט און קלאר, א מענטש וואס איז טויט לעבט געווענליך נישט. איז וואס מיינט מת אתה ולא תחיה? וואס איז די באדייטונג פון דער כפילות? מת אתה אין עולם הזה און ולא תחיה צום עולם הבא. סיי עולם הזה, סיי עולם הבא.
פרעגט די גמרא, אמר ליה מאי כולי האי? פאר וואס, פאר וועלכן עוון? חזקיהו איז דאך געווען א צדיק'ער מלך. האט ער אים געזאגט: פארוואס דו האסט זיך נישט פארנומען מיט פריה ורביה. זאגט אים חזקיהו, וואס, האב איך דען אומזיסט נישט חתונה געהאט און זיך נישט פארנומען מיט פריה ורביה? ווייל איך האב געזען מיט רוח הקודש אז עס וועלן פון מיר ארויסקומען קינדער וואס זענען נישט הגון. ווער איז פון אים ארויסגעקומען? מנשה און רבשקה, נישט אזוי? רבשקה איז אוועק ווען ער איז נאך געווען קליין, אזעלכע דארף מען פארטיליגן ווען זיי זענען נאך קליין, אבער וואס טוט מען, מנשה, אנשיינענד איז דער שורש שלעכט, ער האט זיך אזוי אויסגעהאלטן, מ'האט זיי אריינגעווארפן אין דער ערד ווען זיי זענען קליין. און ער זאגט, אזעלכע קינדער וואס וועלן אויפרעגן בורא עולם, איז בעסער זיי נישט ברענגען אינגאנצן אויף דער וועלט.
אמר ליה בהדי כבשי דרחמנא למה לך? וואס רעכנסטו זיך אריין אין די הימלישע חשבונות? מאי דמפקדת איבעי לך למעבד. דו ביסט מצווה אויף פריה ורביה, פארנעם זיך מיט פריה ורביה. אה, אבער וואס וועט פון מיר ארויסקומען? ומה דניחא קמיה קודשא בריך הוא לעביד. און וואס עס איז געפעלן פאר השם יתברך וועט ער טאן. וואס ער וועט פון דיר ארויסברענגען, דאס איז שוין זיין חשבון.
אגב, האט חזקיהו געהאט רוח הקודש? אן קיין שום ספק, מ'זעט דאך אז ער האט געוואוסט ווער וועט פון אים ארויסקומען. איז ווי אזוי האט ער נישט געוואוסט אז מנשה וועט טוהן תשובה? מ'זאגט אז די מדרגה פון תשובה איז העכער פון דער מעלה פון רוח הקודש, און דאס איז נישט שייך צו דערגרייכן מיט רוח הקודש. פון וועגן דער גרויסער מעלה פון תשובה וואס איז אזוי הויך, האט ער דאס נישט געקענט, עס איז נישט שייך געווען אז ער זאל דאס דערגרייכן מיט רוח הקודש. גוט, זאגט די גמרא, און אגב פון דער זעלבער סיבה האט אויך קורח געזאגט, איך בין זיכער איך גוואונען. פארוואס? ווייל פון מיר קומט ארויס שמואל. איז בין איך זיכער איך גוואונען, אבער דיינע קינדער וועלן טוהן תשובה, מ'קען נישט דערגרייכן מיט רוח הקודש תשובה. דאס האט ער נישט געקענט דערגרייכן. דאס וואס זיי וועלן טוהן תשובה האט קורח נישט געקענט דערגרייכן מיט רוח הקודש, דעריבער האט ער נישט פארשטאנען אז זיינע קינדער וועלן זיך אויסהאלטן און זיי וועלן טוהן תשובה, דאס האט ער נישט געקענט זען.
אמר ליה השתא הב לי ברתך, אפשר דגרמא זכותא דידי ודידך ונפקו מינאי בנין דמעלו. זאגט ער צו ישעיהו, גיב מיר דיין טאכטער, אפשר וועט מיין זכות און דיין זכות העלפן און עס וועלן פון מיר ארויסקומען הגון'ע קינדער. אמר ליה, אויף דיר איז שוין געווארן א גזירה. זאגט ער אים, איך בין נישט געקומען מאכן געשעפטן, פארשליסן דילס, איך בין געקומען מודיע צו זיין, און די הודעה איז מת אתה ולא תחיה. איך בין געקומען דיר מודיע זיין א גזירה, זאלסטו נישט מיינען אז עס איז דא איצט קיין תועלת אין אלערליי פרואוון עס צו מבטל זיין.
אמר ליה בן אמוץ, ענדיג דיין נבואה און גיי ארויס. אזוי איז מיר מקובל פון בית אבי אבא, אפילו א שארפע שווערד ליגט אויף א מענטש'ס האלדז זאל ער זיך נישט אפהאלטן פון רחמים. אזוי איז מיר מקובל נאך פון דוד המלך, אז אפילו א מענטש האט א שארפע שווערד וואס ליגט אויף זיין האלדז. וואס מיינט ליגט אויף זיין האלדז? דאס מיינט אז וואס עס דארף זיך איצט זייער ווייניג כח כדי אפצושניידן זיין האלדז. פונדעסטוועגן, איז דער מצב נאך געוואגן. פונדעסטוועגן, קען ער נאך אלץ בעטן רחמים, זאל ער זיך נישט אפהאלטן פון רחמים. איתמר נמי, רבי יוחנן און רבי אלעזר האבן ביידע געזאגט, אפילו א שארפע שווערד ליגט אויף א מענטש'ס האלדז זאל ער זיך נישט אפהאלטן פון רחמים.
עס איז דא דא א געוואלדיגע קשיא פון רב חיים שמואלביץ, ער פרעגט, וואו האבן מיר געהערט אז א מענטש וואס האט זיך נישט פארנומען מיט פריה ורביה, מת אתה אין עולם הזה און ולא תחיה צום עולם הבא? וואו האבן מיר געהערט אזא זאך? א מענטש וואס האט זיך נישט פארנומען מיט פריה ורביה האט פארלוירן א מצווה אין דער תורה. עס איז דא א מצות עשה אין דער תורה פרו ורבו, עס איז אויף דעם נישטא קיין מלקות, קיין כרת, קיין חיוב מיתה, גארנישט. און עס איז נישטא א חיוב פון מצות פריה ורביה אויף א מלך מער ווי אויף יעדן אנדערן מענטש. פריה ורביה איז געזאגט געווארן צו יעדן מענטש, עס זענען דא דעות וואס זאגן אויך פאר גוים. איז אויב אזוי, ווי איז שייך, פרעגט רב חיים שמואלביץ, מחייב מיתה צו זיין בלויז א מענטש וואס האט נישט מקיים געווען א מצות עשה, פאר דעם איז מען אים מחייב מיתה אין עולם הזה און אין עולם הבא?
זאגט רב חיים שמואלביץ, עס איז טאקע דא א שיטה אין אר"י הקדוש, דער אר"י הקדוש זאגט אז ווער עס האט זיך נישט פארנומען מיט פריה ורביה, זאגט דער אר"י הקדוש, האט כביכול גארנישט מתקן געווען, ער וועט דארפן צוריקקומען כביכול דעם זעלבן גלגול וואס ער איז געווען, אינגאנצן פון פריש. עס איז ווי ער האט גארנישט אנגעהויבן. אבער מ'דארף וויסן אז דאס איז נאר געזאגט אויף דעם וואס איז דא, א נשמה וואס איז דא דאס ערשטע מאל אין דער וועלט. דאס הייסט אז זי האט זיך קיינמאל נישט פארנומען מיט פריה ורביה. אבער אויב אין איינעם פון זיינע גלגולים האט ער יא געטאן פריה ורביה, און מיר זענען דא שוין הונדערטער מאל אין דער וועלט, איז אן קיין שום ספק אז יעדער מענטש האט שוין עטליכע מאל אין דער פארגאנגענהייט מקיים געווען די מצוה פון פריה ורביה, איז לכל הפחות אויף אים איז דאס נישט געזאגט. אבער דערקלערט רב חיים שמואלביץ און זאגט, אז אין דער אמת'ן איז די תביעה אויף חזקיהו נישט געווען אויף דעם וואס ער האט זיך נישט פארנומען מיט פריה ורביה, נאר אויף דעם טעם וואס ער האט געגעבן צו זיינע ווערטער. מ'האט אים געפרעגט פארוואס פארנעמסטו זיך נישט מיט פריה ורביה? האט ער געזאגט, ווייל איך האב געזען מיט רוח הקודש אז עס וועלן פון מיר ארויסקומען רשע'שע קינדער. דאס הייסט, וואס איז די באדייטונג פון א קנעכט? איך טו דעם באפעל פון השם און דעם רצון פון השם ווייל אזוי האט השם געזאגט. איך האב נישט קיין שום פערזענליכע חשבונות. א קנעכט מאכט נישט קיין חשבון, מ'שיקט אים אין א שליחות, ער זאגט נישט ווארט, לוינט זיך צו טאן די שליחות פונעם באלעבאס אדער לוינט זיך נישט? דער האר האט טאקע באפוילן, אבער איך מיין אז עס איז דא אן אנדער וועג. ווער האט דיך געבעטן צו טראכטן בכלל? אלס א קנעכט דארפסטו טאן וואס מ'האט דיר געזאגט. און דא, אין דעם, האט דער קנעכט אראפגעווארפן דאס יאך פון זיין האר פון זיך. אין דעם מאמענט וואס דער קנעכט הייבט אן מאכן חשבונות ס'לוינט זיך צי ס'לוינט זיך נישט, איז דא בורא עולם, ער מיינט אז ס'לוינט זיך, אבער מיט אלעם כבוד צו בורא עולם, איך האב אן אנדער דעה. וואספארא קנעכט איז דאס? ער האט אראפגעווארפן דאס יאך פון זיין האר פון זיך. און אויף דעם איז געווען די תביעה אויף אים, און דעריבער לאמיר זיך צוקוקן אז ער איז מדקדק מיט אים און זאגט אים, בהדי כבשי דרחמנא למה לך. דאס איז דער עיקר פון דער תוכחה. די תוכחה איז, וואס מאכסטו הימלישע חשבונות? וואס מאכסטו הימלישע חשבונות? השם האט געזאגט, דו ביסט מצווה. וואס הייבסטו אן מאכן א חשבון צי וואס השם האט געזאגט לוינט זיך דאס מאל אדער לוינט זיך נישט? צום גוטן פון רבונו של עולם וואלט זיך געלוינט נישט. וואס איז דאס אז דו זוכסט צו טוהן פאר הקדוש ברוך הוא טובות? וואס הקדוש ברוך הוא האט געזאגט איז דאס בעסטע פאר דיר און פאר וואס השם האט באפוילן. אבער צו קומען און מאכן חשבונות, אין דעם האסטו אראפגעווארפן דאס יאך פון דיין האר פון זיך. און דעריבער אויף דעם איז געווען דער באפעל פון מת אתה אין עולם הזה און ולא תחיה צום עולם הבא, ווייל אין דעם האסטו אראפגעווארפן דאס יאך פון קנעכטשאפט פון דיין האלדז.
זאגט רש"י, אין יענע טעג, דריי טעג פאר דער מפלה פון סנחריב. די גאנצע מעשה איז געווען דריי טעג פאר דער מפלה פון סנחריב. ווען ער איז מתפלל איז געווען אין דעם טאג פון סנחריב'ס מפלה. דאס איז שוין געווען אויפן דריטן טאג און דאס איז געווען אין דעם טאג פון סנחריב'ס מפלה און דאס איז געווען אויף יום טוב ראשון פון פסח.
דער מלבי"ם דערקלערט, און דאס איז אין דער אמת'ן א דערקלערונג וואס מיר האבן עס אויך דערקלערט אין ספר מלכים אין פרק, אין מלכים ב' אין פרק כ'. ווער עס וויל קען דארט צוהערן, דער מלבי"ם דארט, אין דער אמת'ן איז דער ביאור דארט גענומען פון וואס עס שטייט דא. עס זענען דארט דא חלקים וואס זענען מער דערקלערט, עס זענען דא חלקים וואס זענען מער דערקלערט אין אונזערע פסוקים, אבער די מעשה דא און דארט חזר'ט זיך מער ווייניגער איבער. בכלל די גאנצע מעשה פון חזקיהו און די מלחמה פון סנחריב און זייער הריגה דורך א מלאך השם, די גאנצע מעשה דא און דארט חזר'ט זיך איבער. עס חזר'ט זיך אויך איבער אין דברי הימים, מער ווייניגער דער גאנצער ענין. מיט, ווי איך האב געזאגט, צוגאבן דא און דארט, דברי תורה עניים במקום אחד ועשירים במקום אחר. דער מלבי"ם דערקלערט, א מענטש האט דריי שונאים. די שונאים פון א מענטש זענען דריי. און ער הייבט אן פונעם מער אויסערליכן ביז דעם מער אינערליכן. דער מער אויסערליכער שונא איז דער שונא וואס וועט קומען אויף אים פון דרויסן. דער שונא וואס קומט באלעגערן די שטאט, דער שונא וואס קומט מלחמה האלטן קעגן אים, א צווייטער מענטש וואס קומט ארויס קעגן אים. דאס איז דער אויסערליכער שונא. דער שונא וואס איז אים נענטער איז די כוחות פון גוף און זיינע מערכבים. דאס הייסט, עס איז דא ביים מענטש א מלחמה אינעווייניג. וואס מיינט דאס? דאס מיינט אז איינער פון די חלקים אין זיין גוף, דאס הארץ, די לעבער, די לונגען, די מוח-אקטיוויטעט, ווערט שוואך, און דורך דעם איז דאס זיין אינערליכער שונא וואס עסט דעם גוף פון אינעווייניג. די קרענק וואס א מענטש האט. דער דריטער שונא איז דער נאך מער אינערליכער שונא, דאס איז דער שונא פון די שלעכטע אייגנשאפטן, די שלעכטע מידות, די שלעכטע תאוות וואס זענען אין זיין הארץ. דאס איז דער מער אינערליכער שונא.
חזקיהו, זאגט דער מלבי"ם, האבן זיך אויף אים אנגעזאמלט די צוויי אויסערליכע שונאים. פון איין זייט סנחריב, דאס איז דער מער אויסערליכער שונא, דער שונא וואס איז א צווייטער, א שונא וואס קומט פון דרויסן כדי אים צו חרוב מאכן און פארטיליגן. און דריי טעג פריער איז אויך געקומען צו אים דער אינערליכער שונא, וואס דאס איז די קרענק פונעם גוף. חזקיהו איז קראנק, קומט צו א מצב אז בן אמוץ זאגט אים מת אתה ולא תחיה. און זעה, כדי מלחמה צו האלטן קעגן די צוויי אויסערליכע שונאים, איז נויטיג מלחמה צו האלטן קעגן דעם מער אינערליכן שונא, וואס דאס איז ווי מיר האבן געזאגט די מידות, די תאוות, אלע מער אינערליכע ענינים. און דורך דעם וואס דער מענטש וועט באזיגן דעם אינערליכן שונא, וועט ער פארבעסערן זיינע מעשים, זיין נפש, זיין שכל, דורך דעם וועלן זיך אונטערגעבן פאר אים אויך די צוויי אויסערליכע שונאים. סיי די קרענק פונעם גוף, וואס דאס איז דער מער אויסערליכער שונא, און סיי די קרענק פונעם נאך מער אויסערליכן שונא, וואס דאס איז דער שונא פון דרויסן וואס קומט כדי צו חרוב מאכן און מלחמה האלטן קעגן חזקיהו און קעגן כלל עם ישראל. און דעריבער פארשטייט חזקיהו וואס ער דארף טאן, ער דארף פארשטארקן די אינערליכע מלחמה קעגן דעם שונא און אזוי וועט ער מצליח זיין קעגן די צוויי אויסערליכע שונאים.
און דעריבער האט חזקיהו אויסגעדרייט זיין פנים צום ווענט און איז מתפלל געווען צו השם. כפשוטו, פניו אל הקיר איז צום כותל. די מטרה כדי אז די בני הבית זאלן אים נישט שטערן, כדי ער זאל נישט האבן קיין שטערונגען, ווען דו ביסט אנטקעגן דעם ווענט האסטו נישט קיין שטערונגען. און ממילא קענסטו זיך אויך מתפלל זיין מער פון טיפעניש פון הארץ. און דאס איז די דרשה פון חז"ל, וואס מיינט מן הקיר? זאגן חז"ל מקירות ליבו. מקירות ליבו מיינט א געשריי אינערליכע און אמת'ע.
און ער האט געזאגט, אנא השם געדענק נא וואס איך בין געגאנגען פאר דיר באמת און מיט א גאנצן הארץ און דאס גוטע אין דיינע אויגן האב איך געטאן. און חזקיהו האט געוויינט א גרויסן געוויין. אנא, פון לשון בקשה. און ער איז מתפלל און זאגט, אנא השם געדענק נא וואס איך בין געגאנגען פאר דיר באמת און מיט א גאנצן הארץ, נאך א זאך, דאס גוטע אין דיינע אויגן האב איך געטאן. דערקלערט דער מלבי"ם, די שלמות האט דריי תנאים. כדי צו דערגרייכן שלמות דארף מען דריי תנאים. ערשטע זאך, שלמות העיון, די תוצאות פונעם שכל. די באדייטונג איז אז דער מענטש זאל האבן א שלמות'דיגן אמונה אין השם יתברך, אז די דעות פונעם מענטש זאלן זיין ריכטיג, ער זאל נישט האבן קיין קרומקייט אין זיין מחשבה און אין דער אמונה אין השם, ער זאל גלייבן אין השם א שלמות'דיגן אמונה. דאס איז די ערשטע אמונה, דאס איז די ערשטע שלמות. די צווייטע שלמות איז די שלמות המעשה. אבער נישט סתם א מעשה, נאר א שלמות'דיגע מעשה. וואס מיינט א שלמות'דיגע מעשה? ווען א מענטש טוט א מעשה קען ער עס טאן פאר פיל חשבונות. איך גיב צדקה. פארוואס? ווייל אלע האבן געגעבן, ס'איז מיר אומאנגענעם, איז גיב אויך איך. פארוואס? ווייל צו זען אים ארעם און נעבעך און איך לעב גוט, מאכט מיר געוויסנס-ביסן, איך שטיל מיין געוויסן, איך האב אים געגעבן, איצט בין איך אביסל מער רואיג. עס קענען זיין פיל סיבות פארוואס איך האב געגעבן צדקה און נאכאלץ בין איך נישט אנגעקומען צום שלמות פון דער מצוה, ווייל איך האב נישט אמת'דיג געגעבן צדקה ווייל השם האט באפוילן. די שלמות פון דער מעשה איז צו טאן ווייל השם האט געזאגט. און אפילו איך האב געגעבן צדקה ווייל איך ווייס אז אויף צדקה איז דא א שלמות'דיגער שכר אין הימל, און איך ווייס אז צדקה איז מציל פון טויט און מ'גיט אים לאנגע יאר, נאכאלץ איז דאס נישט שלמות'דיג. ווייל דו האסט עס נאכאלץ געטאן פון אינטערעס. איז ווי מיר האבן געזאגט אז עס איז דא א שלמות אין עיון, דאס איז אין אמונה, אין די מידות פונעם מענטש, אז ער זאל נישט גלייבן אין הבל-זאכן, אזוי אויך איז דא א שלמות אין מעשה, אז ער זאל טאן די מעשה מיטן ציל צו מאכן נחת רוח פאר זיין באשעפער. אן קיין שום אנדערע נטיות, אן קיין שום אנדערע אינטערעסן, אן קיין שום אנדערע כוונות. די דריטע זאך איז די שלמות הפעולה. שלמות הפעולה מיינט אז קיין זאך זאל אים נישט אפהאלטן פון ארויסברענגען די פעולה צו א מעשה. דאס הייסט, עס זענען דא שטערונגען, עס זענען דא אלערליי אפהאלטונגען, די כוחות פונעם גוף פון זיך אליין נייגן נישט צו דערלאזן דעם מענטש מקיים צו זיין די מצוות פון השם, דער מענטש האט א שווערקייט, ער האט גשמיות, ער האט א נטיה צו תאוות. צו נעמען און טאן די מעשה ווי עס איז, ווי מ'דארף, פון אנהייב ביז סוף, דאס איז די שלמות הפעולה. איז עס איז דא די שלמות ווי מיר האבן געזאגט פון דער מעשה, דאס איז אין זיין כוונה, צו טאן די מעשה גלאט מיט א כוונה לשם שמים, און די דריטע זאך איז צו ענדיגן די מעשה. האסט עס אנגעהויבן, ענדיג עס, טו א שלמות'דיגע מעשה פונעם אנהייב ביז'ן סוף.
און דעריבער זאגט ער, אויב וועסטו זיך צוקוקן, אויף די דריי זאכן איז ער דא מתפלל. אנא השם געדענק נא וואס איך בין געגאנגען פאר דיר באמת. די כוונה איז מיט א גאנצן אמת, אן קיין פארדארבנקייט פון די דעות און שכל. דאס איז התהלכתי לפניך באמת. די צווייטע זאך, ובלב שלם. מיט א גאנצן הארץ מיינט, איך האב געטאן אלע מיינע מעשים מיט דער שלמות המעשה לשם שמים. מיט א גאנצן הארץ, אן קיין נטיה, מיין הארץ האט זיך נישט געדרייט צו עפעס אן אינטערעס, צו עפעס א תועלת, נאר די גאנצע מעשה איז געטאן געווארן מיט א גאנצן הארץ. און די דריטע זאך, און דאס גוטע אין דיינע אויגן האב איך געטאן. דהיינו איך האב געענדיגט די מעשה און האב ארויסגעברענגט די מחשבה פון כח צום פועל, דאס גוטע אין דיינע אויגן האב איך געטאן. איך האב נישט געלאזט דעם יצר הרע מיך אפהאלטן אין מיטן, איך האב נישט אנגעהויבן א מעשה און נישט געענדיגט, נאר איך האב געטאן די גאנצע מעשה אין איר שלמות פון אנהייב ביז סוף.
און עס איז געווען דאס ווארט פון השם צו ישעיהו צו זאגן. גיי און זאג צו חזקיהו, אזוי האט געזאגט השם דער אלוקי פון דוד דיין פאטער, איך האב געהערט דיין תפילה, איך האב געזען דיין טרער, זעה, איך צולייג צו דיינע טעג פופצן יאר. זאגט דער מלבי"ם, עס האבן זיך דא צוזאמענגעזאמלט צוויי זאכן וואס פאר וואס און דורך זיי האט אים השם געראטעוועט. א', צוליב דעם זכות. עס איז דאך דא די זכותים וואס ער האט דערמאנט, אשר התהלכתי לפניך באמת, בלב שלם, הטוב בעיניך עשיתי. די זכותים וואס ער האט דערמאנט האבן אויפגעוועקט זיינע זכותים אין הויכן, און דאס איז וואס השם זאגט אים איך האב געהערט דיין תפילה. די תפילה וואס אין איר האסטו אויפגעוועקט דיינע זכותים, אט די האב איך געהערט. די צווייטע זאך, איך האב געזען דיין טרער. ער האט געפועל'ט מיט זיינע טרערן אויפצוועקן רחמי שמים אויף אים, ווייל שערי דמעה זענען נישט פארשלאסן. איז מ'פרעגט, אויב שערי דמעה זענען נישט פארשלאסן, פארוואס דארף מען טויערן בכלל? שערי דמעה זענען דאך נישט פארשלאסן, א ארט וואס איז נישט פארשלאסן דארף מען אויך נישט קיין טויער. איז מ'זאגט דאס איז פאר טרערן פון א תנין. עס זענען דא מענטשן וואס וויינען טרערן וואס זענען נישט אמת, דאס איז טרערן פון א צוויבל. דאס איז נישט קיין אמת'ע טרערן, איז דערפאר דארף מען טויערן. אבער פאר דעם וואס וויינט אמת'ע טרערן, זענען די שערי דמעה נישט פארשלאסן.
און דאס איז וואס דער מלבי"ם זאגט, נאכדעם וואס עס איז געהיילט געווארן די נפש און אוועק דער מער אינערליכער שונא, וואס דאס איז וואס מיר האבן דערקלערט, חשבונות קעגן רבונו של עולם, פארוואס עס לוינט זיך בעסער נישט צו ברענגען קינדער אויף דער וועלט, האט ער אויף דעם געטאן תשובה, האט מקבל געווען צו פארריכטן די זאך, האט אים ישעיהו געגעבן זיין טאכטער פאר א פרוי כדי ער זאל זוכה זיין און זאל האבן קינדער און מקיים זיין די מצוה פון פריה ורביה. אה, האסט מלחמה געהאלטן קעגן דעם אינערליכן שונא וואס דאס איז געזאגט די פארדארבענע דעות, וואס דאס איז דער ביטול פון דער קנעכטשאפט צו רבונו של עולם, אויך איך האב א דעה, אויך איך קען אויסדרוקן וואס איז מיין דעה קעגן דעם באפעל פון השם. האסט מלחמה געהאלטן קעגן דעם, האסט עס פארריכט, ממילא באזיגסטו די צוויי אויסערליכע שונאים. איז די באזיגונג פונעם אויסערליכן שונא וואס איז אביסל מער אינערליך, וואס דאס איז די קרענק פונעם גוף, האסטו מצליח געווען אים צו באזיגן, זאגט אים הקדוש ברוך הוא צו א רפואה. און די צווייטע זאך, דו וועסט קענען באזיגן דעם מער אויסערליכן שונא וואס איז נאך גרינגער, און פון דער האנט פון מלך אשור וועל איך דיך ראטעווען און די דאזיגע שטאט, און איך וועל באשירעמען די דאזיגע שטאט. איך וועל דיך ראטעווען פון דער האנט פון מלך אשור וואס איז איצט מצור אויף דער דאזיגער שטאט, און וגנותי על העיר הזאת, די כוונה איך וועל באשירעמען די שטאט, אז זי זאל האבן א ישועה בדרך נס, בדרך השגחה.
דערקלערט דער מלבי"ם, וואס עס שטייט וגנותי על העיר הזאת, דאס איז געזאגט אין ספר מלכים למעני ולמען דוד עבדי. וואס איז דער פשט? וואס, אן דעם וואלט יענער דור נישט געראטעוועט געווארן? איז ער דערקלערט אים. יענער דור וואלט געראטעוועט געווארן, אבער דער וועג אין וועלכן ער איז געראטעוועט געווארן וואלט געווען א ניסים'דיגער איבערנאטירליכער וועג. א מלאך השם קומט און שלאגט דעם מחנה פון אשור. ס'האט דאך געקענט הקדוש ברוך הוא געבן כח, שטארקייט און גבורה צו חזקיהו, אז די ווייניגע זאלן באזיגן די פילע, זיי זאלן ארויסגיין, מלחמה האלטן, טייטן אין זיי. אויפן נאטירליכן וועג. פארוואס האט השם געטאן אזא נס, א מלאך, ווי מיר האבן גערעדט אין דעם פאריגן שיעור, האט געעפנט זייער אויער, זיי האבן געהערט די שירה פון די חיות, דורך דעם איז אוועק זייער נשמה, ס'האט נישט געקענט זיין אויף א מער נאטירליכן וועג? זאגט ער, דאס איז הקדוש ברוך הוא, דאס איז למעני ולמען דוד עבדי. די רעטונג אליין ביסטו ווערד און דאס פאלק איז ווערד, ווייל אמת'דיג איז חזקיהו געווען א צדיק'ער מלך. אבער צו טאן דאס אויף אזא וואונדערליכן אופן, זאגט הקדוש ברוך הוא, דאס איז למעני ולמען דוד עבדי. כדי עס זאל זיין מקדש מיין נאמען אין דער וועלט, ווייל דורך די חירופים און גידופים פון רבשקה און זיינע חברים, איז געווען א ניאוץ צו דעם נאמען פון השם יתברך אין דער וועלט. השם האט געזען א נויטיגקייט צו זיין מקדש זיין נאמען אין דער וועלט, און אויך למען דוד עבדי, דאס איז די שטאט פון דוד, צוליב דעם זכות פון דוד המלך.
אין נוגע צו די פופצן יאר, מ'דארף וויסן עס איז דא א מחלוקת אין חז"ל צי הקדוש ברוך הוא לייגט צו אויף די יארן פונעם מענטש, אדער אז די זעלבע יארן וואס זענען פון אים אוועקגענומען געווארן זענען אים צוריקגעגעבן געווארן. דאס איז א מחלוקת אין דער גמרא, צי השם לייגט צו אויף די יארן פונעם מענטש אדער עס איז נישטא קיין באגריף פון א צולאגע, וואס עס איז געווארן פארמאסטן דאס איז וואס דער מענטש וועט באקומען. אה, אבער עס שטייט דא צולייגן? צולייגן מיינט צוריקגעבן. וואס עס איז אוועקגענומען געווארן איז וואס וועט צוריקגעגעבן ווערן. אזוי זענען דא צוויי דעות אין חז"ל, מיר וועלן מן הסתם בעסער פסק'נען אז הקדוש ברוך הוא לייגט צו אויף די יארן פונעם מענטש, אבער ווי עס וועט נישט זיין, ווייסט השם וואס איז די מציאות.
און דאס איז דיר דער אות פון השם אז השם וועט טאן די דאזיגע זאך וואס ער האט גערעדט. דאס איז דיר דער אות, דער אות אז דו וועסט זיך היילן און עס וועלן זיך צולייגן פאר דיר נאך פופצן יאר. ספר מלכים ב' פרק כ' דארט ווערט געברענגט אז ער האט בפירוש געפרעגט. ער האט געבעטן און געזאגט וואס, וואספארא אות וועסטו מיר געבן? און דעמאלט האט ער אים געזאגט, וואס ווילסטו? אז דער שאטן זאל גיין צען מדרגות אדער זאל זיך אומקערן צען מדרגות? און זאגט אים חזקיה, ס'איז גרינג פארן שאטן זיך צו נייגן צען מדרגות, ניין, נאר דער שאטן זאל זיך אומקערן צוריק צען מדרגות. און ישעיהו האט גערופן צו השם און האט אומגעקערט דעם שאטן אין די מדרגות וואס ער איז אראפגעגאנגען אין די מדרגות פון אחז צען מדרגות צוריק. אזוי שטייט אין ספר מלכים. לאמיר לייענען ביי אונז. זעה, איך קער אום דעם שאטן פון די מדרגות וואס איז אראפגעגאנגען אין די מדרגות פון אחז אין דער זון צען מדרגות צוריק, און די זון האט זיך אומגעקערט צען מדרגות אין די מדרגות וואס זי איז אראפגעגאנגען. און דאס איז דיר דער אות פון השם.
איז ערשטנס וואונדערט זיך דער מלבי"ם, וואס איז שייך צו זאגן אז ס'איז גרינג פארן שאטן זיך צו נייגן צען מדרגות פאראויס איידער צען מדרגות צוריק? וואס איז דער חילוק? ס'איז דאך אויב דער שאטן נייגט זיך, מיינט דאס אז די זון האט זיך געניגט. די זון האט זיך געניגט, דאס מיינט צען מדרגות, לאמיר ערשטנס דערקלערן וואס מיינט מדרגות. מדרגות איז נישט קיין טעמפעראטורן. מדרגות איז טרעפ. שיר המעלות מיינט א שיר פון טרעפ. און פארוואס רופט זיך דאס שיר המעלות? ווייל די לויים פלעגן שטיין אויף די טרעפ ווען זיי האבן געזונגען אין בית המקדש. מעלות איז טרעפ. פאר מלך אחז זענען געווען מדרגות, זענען געווען טרעפ, אז אויף די דאזיגע טרעפ האבן זיי געניצט אלס א זייגער. אזוי ווי דער שאטן, מ'האט געזען דעם שאטן צו וועלכער טרעפ ער איז אנגעקומען, האט מען געוואוסט וויפיל דער זייגער איז אין משך פונעם טאג. איצט אויף די דאזיגע מעלות רעדט ער. ווילסטו אז דער שאטן זאל גיין פאראויס אדער צוריק? איצט ווען דער שאטן גייט צוריק, מיינט די באדייטונג אז די זון נייגט זיך צוריק. ווען דער שאטן גייט פאראויס, מיינט די באדייטונג אז די זון גייט ווייטער און גייט מיט א העכערער שנעלקייט אין איר לויף. און ער פרעגט אים וואס ציסטו פאר? איז פרעגט דער מלבי"ם וואס איז דער חילוק? ס'איז דאך אז ווען די זון וועט גיין, וועט דער שאטן זיך נייגן פאראויס, דאס הייסט אז די זון וועט גיין לאמיר זאגן צען שעה אויף איין מאל, פלוצלינג זעט מען די זון זיך רירן א האלבן טאג, דריי-פערטל טאג אויף איין מאל אין עטליכע סעקונדעס, אדער אז די זון וועט זיך איצט אומקערן צוריק אויף איין מאל אין עטליכע סעקונדעס. ס'איז דאך אז דער שאטן נייגט זיך צוליב דער נייגונג פון דער זון, און אין ביידע איז דאס די זעלבע זאך פאר הקדוש ברוך הוא. איז כאטש דער רד"ק האט געוואלט דערקלערן לויט'ן פשט, אז ווען די זון האט א לויף, דאן איז דער ריכטונג אין וועלכן זי גייט גרינגער אז די זון זאל ווייטערגיין. וואס מ'רופט דעם כח פון אינערציע. דעם כח פון התמדה. די זון וועט גרינגער גיין אין דעם זעלבן ריכטונג, אפילו אז איצט מ'רופט זי טוישט דעם גיר, פארט שנעל, אבער אויף יעדן פאל איז דאס גרינגער איידער זי דארף זיך אומקערן. אז די זון וואס האט א פעסטן וועג, פלוצלינג הייבט זי איצט אן זיך צוריקצוקערן אין דעם זעלבן וועג צען שעה צוריק. וואס דאס איז א זאך וואס איז כביכול קעגן דעם טבע און קעגן דעם וועג פון דער זון. דער מלבי"ם דערקלערט, ער ברענגט עפעס א דערקלערונג פונעם רלב"ג, אז דער רלב"ג האט אויך געהאט א גרויסע שוועריגקייט אין דעם, און דער רלב"ג האט געוואלט דערקלערן אז דאס איז נישט די זון וואס האט זיך כביכול געניגט, נאר די וואלקנס וואס ברענגען דאס ליכט פון דער זון, אז מ'זעט כביכול די זריחה פון דער זון דורך די וואלקנס, און דאס איז גרינגער צוריק איידער פאראויס. אזוי ברענגט פאראויס איידער פון הינטן. און ער האט א שוועריגקייט אין דעם דאזיגן ביאור פונעם רלב"ג, און בפרט וואס ער זאגט אז די שרי בבל האבן געשיקט צו וויסן דעם מופת וואס איז געשען אין ארץ, און לויט דער דעה פונעם רלב"ג איז דער מופת געווען אין די וואלקנס בכלל, נישט אין הימל, און בכלל נישט קיין מופת וואס איז געשען אין ארץ. און דעריבער דערקלערט דער מלבי"ם זיין אייגענעם דערקלערונג.
זאגט דער מלבי"ם, אז די זון אין יענער צייט האט זיך שוין געניגט צען שעה פאראויס. דאס מיינט, דער טאג איז צוועלף שעה, לאמיר זאגן אין א דורכשניטליכן טאג, צוועלף שעה, בפרט וואס דאס איז געווען ארום פסח, איז מיר פארשטייען אז מ'רעדט וועגן א טאג מער ווייניגער דורכשניטליך, דאס איז נישט די מיט זומער וואס דער טאג איז לאנג, נישט די מיט ווינטער וואס דער טאג איז קורץ, איז לאמיר זאגן אין דורכשניט צוועלף שעה טאג. די זון איז שוין געווען צען שעה אין זריחה. דאס מיינט, אויב מ'וויל רעכענען לויט די שעה, לאמיר זאגן אז זעקס אזייגער איז שקיעה, איז ס'איז שוין געווען פיר אזייגער. עס זענען געבליבן, די זון האט שוין געשיינט צען שעה, און עס זענען געבליבן נאך צוויי שעה ביז דער שקיעה. איצט, אויב ער בעט אז די זון, איך בעט אז עס זאל זיין צען מדרגות דער שאטן זאל זיך נייגן פאראויס. איז אויב אזוי וועט איר מיר זאגן, די זון וויפיל וועלן מיר קענען זען אז זי נייגט זיך פאראויס? נאר צוויי שעה, נאר צוויי מדרגות. און אויב אזוי, וואו וועט אין דער אמת'ן זיין דערקענטליך דער נס? נאר אינעם שאטן. דאס הייסט, די זון, דעם באל פון דער זון זעה איך שוין נישט, ווייל עס איז אים געבליבן נאך צוויי שעה ביז שקיעה, און די זון גייט שוין אונטער, אבער איך זעה ווי דער שאטן נאכאלץ צען מדרגות, אין איין קליינעם מאמענט זעה איך ווי דאס פארט צען מדרגות. דאס הייסט, דער שאטן וועט זיך נאר נייגן, אבער די זון שוין נאך צוויי שעה זעה איך זי שוין נישט. און עס וועט זיין א נס נאר אינעם שאטן. זאגט אויף דעם חזקיה, ער זאגט אין דעם איז נישטא פיל תועלת, ס'איז גרינג פארן שאטן. עס איז גרינגער כביכול צו טאן דעם מופת אינעם שאטן איידער צו טאן דעם מופת אין דער זון. ווייל אויב דער מופת וועט זיין אין דער זון, איז איצט מאכט א חשבון, דער זייגער איז איצט פיר אזייגער נאכמיטאג, מ'זעט די זון זיך אומקערן צוריק און מ'זעט דעם באל פון דער זון. דאס איז נישט קיין נס אינעם שאטן, אז נאר דעם שאטן זעה איך ווי ער רוקט זיך אויפן ווענט. ניין, איצט זעה איך אויך די זון ווי זי אליין רוקט זיך, און צוזאמען מיט איר אויך דער שאטן וואס אויפן ווענט. דאס איז א פיל גרעסערער מופת. מענטשן זעען די זון פלוצלינג פארט, אחוץ פון דעם וואס דאס איז אין קעגנזייטיגן ריכטונג ווי דער רד"ק האט דערקלערט, אבער דאס אליין וואס זיי זעען דעם באל פון דער זון פארן צען מדרגות צוריק, דאס מיינט צען שעה אין איין מאמענט קערט זיך צוריק, דאס איז א נס און פלא פיל גרעסער. און דעריבער בעט ער דווקא דעם דאזיגן פלא, און נישט דעם פלא אז די זון זאל ווייטערגיין און אונטערגיין אין נאך צוויי שעה, וואס מ'רופט די דאזיגע צוויי שעה זאלן זיך טאן מיט זריזות, און נאר אינעם שאטן וועלן מיר זען דעם נס און מופת וואס דעמאלט איז דאס נישט אזוי דערקענטליך.
דער מלבי"ם דערקלערט אז דער עיקר פונעם נס און מופת איז דא געווען נישט פאר חזקיהו אליין, נאר אז דער עיקר פונעם נס און מופת איז געווען פאר די צען שבטים וואס זענען פארטריבן געווארן. ווייל עס איז דא א דעה אין חז"ל אז די צען שבטים וועלן זיך אומקערן. און הקדוש ברוך הוא האט געוואלט אז יענע צען שבטים וואס זענען פארטריבן געווארן זאלן נישט פארלירן זייער אמונה אין השם יתברך, און ווען זיי וועלן זען אז השם טוט אותות ומופתים אין ארץ, פלוצלינג זעען זיי אז די זון קערט זיך צוריק צען מדרגות צוריק, מיר זעען אז די גאנצע וועלט האט דערפון געהערט. מ'איז נאכדעם געקומען מאכן הויז-באזוכן ביי חזקיהו כדי אים צו פארהערליכן און פארהויכן, דאס וואס השם האט אים געטאן אזא נס. די זון האט זיך אומגעקערט צוריק. און מיר האבן געזען אז חזקיהו איז נתבע געווארן אויף דעם וואס ער האט זיי אריינגעלאזט אין זיין פאלאץ און האט זיי געוויזן זיינע שאצן, און הקדוש ברוך הוא האט אים באשטראפט דערפאר. א טייל פון דער שטראף, דערקלערט דער מלבי"ם, איז געווען אויף דעם וואס ער האט צוגעאייגנט דעם נס פאר זיך. ווען דער נס איז אין דער אמת'ן נישט געווען באשטימט פאר דיר. דער נס איז געווען באשטימט בעיקר כדי צו שטארקן די הערצער פון די גלות-לייט וואס אין ארץ אשור און יענע וואס אין ארץ מצרים און יענע וואס אין חלח, אין חבור, אין נהר גוזן, אט די מענטשן וואס האבן זיך כביכול שוין מייאש געווען פון דער גאולה, צו שטארקן זייער הארץ אז זעה, הקדוש ברוך הוא טוט נאך אלץ אותות ומופתים אין ארץ. ווייל הקדוש ברוך הוא פאר חזקיהו האט געקענט טאן א ארטיגן נס. ער האט אים געקענט טאן א פשוט'ן נס, טו אים א טוי אויף דער וואלענע, דאס איז אים גענוג. טו אים א נס אין שטוב, דאס איז אים גענוג. וואס דארפסטו אים טאן אזא נס אז אלע באי עולם זאלן דערפון וויסן? דערקלערט דער מלבי"ם אז דער עיקר פונעם נס איז געווען באשטימט פאר יענע צען שבטים.
און דער גאנצער ביאור וואס דער מלבי"ם דערקלערט איז מדויק דא אין לשון הכתוב. דאס איז וואס ער זאגט, און דאס איז דיר דער אות פון השם אז השם וועט טאן די זאך וואס ער האט גערעדט, זעה, איך קער אום דעם שאטן פון די מדרגות וואס איז אראפגעגאנגען אין די מדרגות פון אחז אין דער זון צען מדרגות צוריק, און די זון האט זיך אומגעקערט צען מדרגות אין די מדרגות וואס זי איז אראפגעגאנגען. איך וועל זיך נישט באגענוגן מיט דער אומקערונג פונעם שאטן, נאר איך וועל אומקערן דעם באל פון דער זון אליין, און דאן ווען איך קער אום דעם באל פון דער זון וועט מען זען די זון אליין רירן זיך צען מדרגות צוריק.
וואס מיינט אשר ירדה במעלות אחז? איז מ'דערקלערט אז ווען אחז איז געשטארבן, איז נאך געווען צען שעה פאר דער שקיעה. און עס איז געווען א חשש אז מ'וועט אים מאכן א מלוכה'שע לוויה. מיט טרומייטן און מיט שיס-סאלוטן, כבוד-סאלוטן און... הקדוש ברוך הוא האט נישט געוואלט אז דער דאזיגער גרויסער רשע זאל זוכה זיין צו אזא כבוד. וואס האט ער געטאן? ער האט פאר-אונטערגעגאנגען די זון. נאך צוויי שעה פון זריחה, איז תיכף געווען שקיעה. וויפיל שעה זענען אוועק פונעם טאג? צען שעה. וואו האבן זיי עס באקומען צוריק? אז נאכדעם אסטראנאמן זאלן נישט האבן קשיות אויף ווי אזוי פעלט זיי פלוצלינג א טאג אין דעם לוח. וואו האבן זיי עס באקומען צוריק? איצט ביי חזקיהו. און דאס איז וואס עס שטייט, זעה, איך קער אום דעם שאטן פון די מדרגות וואס איז אראפגעגאנגען אין די מדרגות פון אחז. וואס דעמאלט איז די זון אראפגעגאנגען אין די מדרגות פון אחז, די כוונה זי איז אונטערגעגאנגען דעמאלט בעת דער קבורה פון אחז, איצט קער איך דאס צוריק, קער עס צוריק, איר וועט באקומען נאך צען שעה אין טאג. וואו אגב האבן מיר געזען נאך א מצב וואו מ'האט באקומען צוריק שעה פאר שעה וואס זענען אין דער אמת'ן מבטל געווארן? וואו, אויף וואס איז דאס די אומקערונג, אויף וואס איז דאס געווען? עס שטייט אויף יעקב, אז ווען יעקב איז אנגעקומען, ויפגע במקום וילן שם כי בא השמש, איז שטייט אז די זון איז אונטערגעגאנגען. די זון איז אונטערגעגאנגען איידער איר צייט. וילן שם כי בא השמש. איז נאכדעם שטייט אז די זון האט אים געשיינט, ביז פנואל. איז דארט איז יענע זריחה געווען כדי צוריקצוקערן וואס די זון איז דעמאלט אונטערגעגאנגען פאר איר צייט.
א שרייבן פון חזקיהו מלך יהודה אין זיין קרענק און ער איז לעבעדיג געבליבן פון זיין קרענק. א שרייבן פון חזקיהו. זאגט דער תרגום יונתן, א שרייבן פון הודאה אויף דעם נס וואס איז געטאן געווארן פאר חזקיה. חזקיהו האט געוואלט מודה זיין הלל און שבח צום באשעפער אויף דעם נס וואס השם האט אים געטאן, און דעריבער מכתב לחזקיהו. וואס טוט ער? ער שרייבט די דאזיגע הודאה וואס זי זאל זיין א געדעכעניש אויף דעם חסד וואס השם האט מיט אים געטאן וואס ער האט צוגעלייגט אויף זיינע טעג. וואס עס שטייט ויחי מחוליו מיינט און ער האט זיך געהיילט פון זיין קרענק, ווי עס שטייט עד חיותם. זאלסטו נישט מיינען ויחי אז ער איז שוין געשטארבן, נאר די כוונה ער האט זיך געהיילט, ווי חייתה המכה. חייתה המכה מיינט די וואונד האט זיך געהיילט. פון דא לערנען מיר אז א מענטש וואס עס איז אים געשען א נס, שטייט אין די ספרים הקדושים, ס'איז גוט ער זאל ארויפשרייבן זיין ענין אויף א ספר. א מענטש וואס עס איז אים געשען א נס, שרייב דעם ספר, שרייב דעם נס, שרייב, שרייב א שרייבן אין וועלכן דו וועסט באשרייבן דעם נס וואס איז דיר געשען. און פארוואס? מ'זאל פון מאל צו מאל א מענטש זאל זיך אריינקוקן אין דעם און דערמאנען דעם חסד פון השם אויף אים. ווייל מיר נייגן זיך צו פארגעסן די ניסים וואס השם האט אונז געטאן, די ישועות וואס השם האט אונז געגעבן, אלערליי זאכן וואס השם האט אונז געשאנקען איבער די גדר פונעם טבע. און אויב א מענטש שרייבט אויף די זאכן און פון מאל צו מאל קוקט זיך אריין אין זיי, איז דאס דער בעסטער ספר המוסר. אזוי רעקאמענדירט אויך דער פלא יועץ, אז דורך דעם וואס א מענטש שרייבט אויף די ישועות וואס השם האט אים געטאן, דעם חסד פון השם אויף אים, דורך דעם וועט א מענטש מודה זיין די גאנצע צייט צו השם און וועט משבח זיין דעם באשעפער אויף די ניסים און אויף די נפלאות וואס ער האט מיט אים געטאן. און דער מקור צו דעם איז דא ביי חזקיהו, א שרייבן פון חזקיהו מלך יהודה אין זיין קרענק און ער איז לעבעדיג געבליבן פון זיין קרענק. אויף דעם וואס ער איז לעבעדיג געבליבן פון זיין קרענק, האט ער זיך אוועקגעזעצט און געשריבן א שיר פון שבח, הלל און הודאה צו השם יתברך.