ישעיהו פרק ל"ב. 'הן לצדק ימלך מלך ולשרים למשפט ישרו'. ער זאגט דיר, וויסן זאלסטו, אַלץ וואָס מיר האָבן איצט געזען איז געווען אין זכות פון חזקיהו. חזקיהו האָט נישט געקיניגט כדי ער זאָל אויסכאַפן פעלקער. פארוואָס האָט ער בכלל געקיניגט? צוליב וואָס האָט מען אים געמאכט פאר מלך? צוליב צדק. כדי ער זאָל השגחה האַלטן אויף די שרים, אז זייער שררה זאָל זיין מיט משפט, כדי אַלץ זאָל זיין לויט דעם דין און דער הלכה. מיר, ווען מיר מאַכן א מלך, טוען מיר עס נישט כדי מיר זאָלן האָבן א מין ממשלה איבער די גויים, כדי צו ווייזן אונדזער כוח. ניין. די כוונה וואָס דער מלך קיניגט: 'הן לצדק ימלך מלך ולשרים למשפט ישרו'. אז די שרים זאָלן משרר זיין, זייער שררה זאָל זיין, כדי צו טאָן משפט.
זאגט דער מלבי"ם, וואָס איז דער חילוק צווישן משפט און צדק? דער משפט איז לויטן דין, דאָס איז אין די הענט פון די שרים. דאָס איז משפט, צו טאָן מיט זיי דעם געשריבענעם משפט. לעומת זאת דער צדק, דאָס האָבן מיר שוין עטלעכע מאָל דערקלערט, איז פון לשון צדקה, דאָס איז לפנים משורת הדין. דער צדק איז נאָר אין די הענט פון דעם מלך. דאָס הייסט, ווען עס קומט אן ענין פאַר דעם שופט, מוז דער שופט חורץ זיין דעם דין, ער קען נישט באַשליסן אז ער גיט אים חנינה. לעומת זאת דער מלך קען באַשליסן אים צו מוחל זיין, כאָטש בעצם קומט עס אים נישט. און דעריבער זעען מיר ביז היינט, ווען מען וויל לדוגמה, עס איז דאָ א געפאנגענער וואָס מען וויל אים חנינה געבן, איז דאָס נאָך פון די איינציקע זאַכן וואָס מען האָט איבערגעלאָזט אין די הענט פון דעם נשיא, דער דאָזיקער ענין פון חנינה געבן די געפאַנגענע. און אויך דאָס איז נישט אַזוי פיל אין זיינע הענט, מסתּם נאָר א גומע-שטעמפל. עס איז דאָ א ועדה וואָס זיצט און זי באַשליסט ווער איז ראוי און ווער נישט, און ער איז א גומע-שטעמפל צו חתמענען אויף וואָס זיי האָבן אים דערלאַנגט. יאָ. אבער אין זייער צייט האָט דער מלך געקענט חנינה געבן א מענטש וואָס אים קומט מיתה, אים געבן זיין שרביט, ווייל אויב ער וועט אויסשטרעקן צו אים דעם גאָלדענעם שרביט, וחיה. דאָס הייסט, אין די הענט פון דעם מלך איז געווען צו חורץ זיין דעם דין אי צדק, אי צדקה, דאָס איז אין די הענט פון דעם מלך. אבער דער שופט האָט נישט געהאט פיל ברירות, אויב דער דין באַשטימט אַזוי און דער חוק באַשטימט אַזוי, האָט ער נישט געקענט האַנדלען קעגן דעם. אַזוי לכן לגבי שרים שרייבט ער משפט, ווייל דעם משפט מוז מען טאָן, דאָס איז דער דין. אבער לגבי מלך, 'לצדק ימלוך מלך', דער מלך איז מסוגל אויך צו טאָן צדקה און טאָן אויך לפנים משורת הדין.
'והיה איש כמחבא רוח וסתר זרם כפלגי מים בציון כצל סלע כבד בארץ עיפה'. ער רעדט דאָ דאָך וועגן דעם שוץ פון חזקיהו, וואָס איז געווען א מלך פון צדק, א מלך פון משפט. ער זאָגט, וויסן זאלסטו, חזקיהו האָט באַשיצט און באַשירעמט זיין פאָלק מיט זיינע צדקות. און ער זאָגט, כאָטש חזקיהו איז א מענטש וואָס איז באַשאַפן לויט דער טבע, און יעדע זאַך וואָס איז באַשאַפן לויט דער טבע איז צוזאמענגעשטעלט פון פיר יסודות, דאָס האָבן מיר שוין געלערנט. פיר יסודות וואָס הייסן ארמ"ע: אש, רוח, מים, עפר. אויב אַזוי, 'והיה איש', חזקיהו איז אין גדר פון א מענטש, ער איז צוזאמענגעשטעלט פון פיר יסודות. ער זאָגט, וויסן זאלסטו, ער האָט אין זיין כוח צו געוועלטיקן איבער אַלע פיר יסודות און באַשירעמן פאַר זיי.
און ער הייבט איצט אָן: 'והיה כמחבא רוח', ווי א זאַך אין וואָס מען באַהאלט זיך פאַר דעם ערשטן יסוד וואָס איז דער רוח. א צווייטע זאַך, 'וסתר זרם'. זרם ווייסן מיר דאָך שטענדיק אז די כוונה איז רעגן, מים. א שטראָם פון פיל וואַסער. איז ער ווי א אָרט וואָס האָט אין זיך זיך צו באַהאַלטן פאַר א זרם, וואָס דאָס איז די רעה פון יסוד המים. 'כפלגי מים בציון', ווי טייכלעך וואַסער וואָס גיבן א תועלת אין א אָרט פון ציה און היץ. ווען עס איז דאָ ציה און היץ, וואָס נוצט בעצם? וואָס העלפט? וואָס מחיה איז? די מים. זיי באַשיצן, די מים באַשיצן קעגן וואָס? קעגן דעם אש. אויב עס איז דאָ א זאַך וואָס ווערט הייס, ווי אַזוי קילט מען עס אָפ? דורך מים. איז ער 'כפלגי מים בציון', אין א הייסן אָרט האָט ער אין זיין כוח צו באַשירעמן פאַר דער היץ, פאַר יסוד האש. 'וכצל סלע כבד בארץ עיפה', אין א אָרט וואָס יסוד העפר איז דער מזיק, איז ער א שווערער פעלדז. ווען עס זיינען דאָ מפולות בוץ, מפולות עפר, וואָס קען באַשירעמן פאַר זיי? גרויסע פעלדזן. מען לייגט פעלדזן און די פעלדזן פועלן אז די ערד זאָל נישט ווייטער אָנגיין און זיך צעקוליען ווייטער. איז ער באַשיצט ווי א שווערער פעלדז אין א ארץ עיפה, אין א אָרט וואָס די ערד האָט זיך שוין אויסגעמאַטערט און דער עפר הייבט אָן זיך צעקוליען און עס איז דאָ א סכנה אז יסוד העפר וועט זיך פאַרשטאַרקן, איז דער פעלדז דער באַשיצער. איז ער בעצם באַשרייבט אונדז ווי אַזוי א מענטש וואָס איז א איש, צוזאמענגעשטעלט פון פיר יסודות, פונדעסטוועגן האָט ער אין זיין כוח צו באַשירעמן פאַר דעם היזק פון אַלע פיר יסודות.
'ולא תשעינה עיני רואים ואזני שומעים תקשבנה'. לעיל האָבן מיר געזען אז ער האָט געזאָגט 'השמן לב העם הזה ואזניו הכבד ועיניו השע', כדי זיי זאָלן נישט זען און נישט זיך אומקערן, יאָ, 'ושב ורפא לו', דער הייליקער באָרוך הוא האָט געזאָגט אז זיי זאָלן באַקומען דעם ראוי'ן עונש פאַר זיי. איצט זאָגט ער, ביז ווען וועט דאָס זיין, מיר האָבן דאָך געזען? ביז 'שאו ערים מאין יושב'. און דעמאָלט 'מצבת בם זרע קודש מצבתה', אויב איר געדענקט האָבן מיר דערקלערט אז עס וועט נאָך פאַרבלייבן א זרע קודש פון וועלכן עס וועט זיך אָנהייבן בליען, פון וועלכן עס וועט זיך אַלץ אָנהייבן ווידער אויפשטיין און שפראָצן. און זיי וועלן זיין אַזעלכע וואָס וועלן זען און הערן און פאַרשטיין. אויף וועמען רעדט ער? אויף דער תקופה פון חזקיה. אז אין דער תקופה פון חזקיהו וועלן זיין צדיקים. איצט וועט מקויים ווערן די דאָזיקע נבואה, 'לא תשעינה עיני רואים'. קעגן וואָס ער האָט געזאָגט 'עיניו השע', השע האָבן מיר דערקלערט גלאַט, למשעי, כביכול מען האָט אויף זיי אָנגעשמירט א מין זאַך און עס גלאַט געמאַכט, ער איז נישט מסוגל צו זען. זאָגט ער איצט, זיינע אויגן וועלן נישט זיין השע, לא תשעינה עיני רואים, זיי וועלן עפענען זייערע אויגן צו זען. און אויך 'ואזני שומעים תקשבנה', זיינע אויערן וועלן זיך צוהערן. און דאָס צוהערן איז מסתּם פון דער ווייטנס. דאָס הייסט, אויך ווען עמעצער וועט אים רופן פון דער ווייטנס וועט ער זיך צוהערן. דער משל אין דעם איז וואָס מיר האָבן געשמועסט אין דער פאַרגאַנגענהייט, אז זיי זיינען בעצם געווען ווי בלינדע און ווי טויבע. דער נביא קומט און מוכיח זיי, דער נביא ווייזט זיי ווי אַזוי זייער וועג איז נישט די ריכטיקע, ער דערקלערט זיי אז זיי טרעטן בעצם אין דעם פאַרקערטן וועג פונעם ריכטיקן וועג, און זיי זיינען ווי א מענטש וואָס גייט און זיינע אויגן זיינען פאַרשטאָפט און זיינע אויערן פאַרשטאָפט, ער הערט נישט צו וועמען וואָס ריכט אים אויס, ער זעט נישט דעם ריכטיקן וועג. אבער איצט, 'ולא תשעינה עיני רואים', זאָגט ער איצט וועלן זיי עפענען זייערע אויגן, 'ואזני שומעים תקשבנה'.
'ולבב נמהרים יבין לדעת ולשון עלגים תמהר לדבר צחות'. קעגן וואָס ער האָט געזאָגט 'השמן לב העם הזה', זאָגט ער פּלוצלינג וועלן זיי פאַרשטיין, פון זייער האַרץ וועט שוין אָפּגיין דער שומן. 'ולבב נמהרים יבין לדעת'. נמהר איז די כוונה א מענטש וואָס טוט זיינע מעשים אָן מחשבה, מיט פזיזות, ער איז א נמהר. די הערצער פון די נמהרים וועלן פּלוצלינג פאַרשטיין. און אז דו זאָלסט נישט מיינען אז זיין פאַרשטאַנד וועט זיין א פאַרשטאַנד כדי צו לעגן און קנטרן, ניין, נאָר עס וועט זיין א פאַרשטאַנד פון וועלכן ער וועט משיג זיין דעת. און נישט נאָר דאָס, 'ולשון עלגים תמהר לדבר צחות'. נישט נאָר וואָס זיי וועלן פאַרשטיין אַליין, נאָר זיי וועלן נאָך לערנען אַנדערע. און ווער וואָס איז ביז איצט געווען אין בחינה פון א עילג, עילג איז א מענטש וואָס רעדט מיט לעגי שפה, די כוונה אז ער ווייסט קוים ווי צו רעדן, זייער צונג וועט נאָך תמהר זיין צו רעדן צחות. תמהר צו רעדן צחות, זיי וועלן רעדן מיט א ריינער שפראַך. די כוונה איז אז זיי וועלן זיין די וואָס וועלן פאַרשפרייטן די תורה, זיי וועלן זיין די וואָס וועלן פאַרשפרייטן דבר השם. די וואָס זייער האַרץ איז געווען פאַרשמירט מיט שומן, די וואָס זייער צונג איז געווען עילג, איצט וועלן זיי ווערן די וואָס ברענגען דעם דבר השם און לערנען די אַנדערע.
'לא יקרא עוד לנבל נדיב ולכילי לא יאמר שוע'. עס וועט נישט מער זיין חנופה. אין דער צייט וואָס עס איז דאָ חנופה, דעמאָלט רופט מען דעם רשע צדיק, און א מענטש וואָס איז נישט הגון רופט מען א גוטן מענטש. זאָגט ער איז דעמאָלט וועט נישט זיין אַזא מצב. 'לא יקרא עוד לנבל נדיב'. מען וועט נישט רופן דעם נבל א נדיב. 'ולכילי לא יאמר שוע'. כילי, וואָס איז כילי? מסתּם איז דאָס א קמצן. עס איז אויך די כוונה פון לשון נוכל, ווי מיר וועלן תיכף דערקלערן. 'ולא יאמר לו שוע'. וואָס איז שוע? שוע איז פון לשון א רייכער מענטש, א נדיבער מענטש. און מיר וועלן דערקלערן. זאָגט דער מלבי"ם, דער נבל איז א מענטש וואָס איז שלעכט אין זיין פנימיות און אין זיין חיצוניות. די כוונה איז אי אין נגלה און אי אין מצפון, אי אין זיינע צפונות. שלעכט צום הימל און שלעכט צו די בריות. אבער דער כילי איז פון לשון נוכל. זיין ערמה איז פאַרבאָרגן אין זיין האַרץ. און ער ווייזט נישט זיין ערמה קיין דרויסן, ער ווייזט נישט זיין רשעות קיין דרויסן. דאָס איז ווי מיר האָבן געזאָגט, כילי איז פון לשון נוכל. (עס פרעגט איינער: נישט עורק? כילי איז נישט עורק?) ניין, כילי איז פון לשון נוכל. עס איז אויך א אויסדרוק פאַר א קמצן, עס האָט עטלעכע באַטייטן. איז ער זאָגט, ביז איצט האָבן זיי געשמייכלט, מען פלעגט רופן דעם נבל, אים רופן נדיב. ער זאָגט פון איצט אָן, נישט נאָר וואָס מען וועט נישט רופן דעם נבל א נדיב, וואָס בעצם נבל און נדיב זיינען צוויי קצוות ווי מען זאָגט די ווייטסטע, ער זאָגט ביז איצט האָט מען גערופן דעם נבל א נדיב, ער זאָגט נישט נאָר דאָס וועט נישט זיין, נאָר אויך דעם כילי, וואָס דער כילי איז נישט אַזוי שלעכט ווי דער נבל, ווייל ווי מיר האָבן דערקלערט דער נבל איז שלעכט אי אין פנימיות אי אין חיצוניות, און דער כילי האָבן מיר געזאָגט אז אין זיין פנימיות איז ער שלעכט אבער אין זיין חיצוניות איז ער כביכול א גוטער מענטש, קעגן די אַנדערע איז ער כביכול א גוטער מענטש. זאָגט ער ניין, אויך דעם כילי וואָס איז נישט אַזוי שלעכט ווי דער נבל, נישט נאָר וואָס מען וועט אים נישט רופן א נדיב וואָס דאָס איז דער אַנדערער קצה, נאָר מען וועט אים אויך נישט זאָגן שוע, וואָס שוע איז א נידעריקערע מדרגה פון נדיב. איז ער זאָגט אין אָנהייב איז געווען אַזא קיצוניות, אז דעם נדיב וואָס איז פון דעם קצה, האָט מען גערופן, זייט מוחל, דעם נבל וואָס איז פון דעם קצה, האָט מען גערופן נדיב וואָס איז פון דעם אַנדערן קצה. ער זאָגט איצט נישט נאָר וואָס דאָס וועט נישט זיין, נאָר אַפילו א סך ווייניקער. דעם כילי וואָס איז נישט דער קיצונישטער, וועט מען אים נישט רופן שוע וואָס אויך ער דער שוע פון זייט גוטס איז ער נישט דער קיצונישטער צום אַנדערן זייט. איז אויך אַזא שיבוש וועט נישט זיין. דער מלבי"ם דערקלערט, כילי איז ווי פון לשון ארור נוכל, 'בנכליהם אשר נכלו לכם', א מענטש וואָס טראַכט שלעכטע עצות, א מענטש וואָס זיינע כליות יעצן שלעכטס. לכן דריקט תמיד כילי אויס שלעכטס אין פנימיות. שוע, זאָגט דער מלבי"ם, קומט תמיד אין היפוך צו דל. 'ולא ניכר שוע לפני דל'. 'לו יערך שועך ולא בצר'. דער כילי איז נישט קיין שוע. אבער דער נבל ווי מיר האָבן געזאָגט אז ער איז דער אַנדערער קצה צום ערך פון נדיב. רש"י דערקלערט, שוע איז פון לשון אָדון. און פאַרוואָס, ווי אַזוי איז שוע פאַרבונדן צו אָדון? כולם שועין אליו, אַלע ווענדן זיך צו אים. ווי 'תשעה לתפילתי'. שועה זיין צו עמעצן די כוונה איז אָנצוקערן זיך צו אים. אני שועה אליך. איז דער נדיב, דער אָדון, ער רעכנט זיך פאַר א שוע ווייל מען ווענדט זיך תמיד צו אים, מען בעט פון אים, אַלע דאַרפן אים. לעומת דעם מסכן וואָס אַפילו אויב ער איז א חכם, איז זיין חכמה בזוי. דער נדיב אַפילו אויב ער וועט רעדן שטותים, אַפילו זיינע וויצן זיינען תפל, וועלן אַלע לאַכן. יאָ, גיי ווייס, אפשר עפעס, אפשר עפעס וועט זיך צו מיר צוקלעפן. יאָ? אַלע קומען אים דריקן די האַנט, אַלע... דאָס איז א טייל פון עלמא דשיקרא. איז ער הייסט אָדון. פאַרוואָס? אַלע ווענדן זיך צו אים, דאָס איז שוע.
'כי נבל נבלה ידבר ולבו יעשה און לעשות חנף ולדבר אל השם תועה להריק נפש רעב ומשקה צמא יחסיר'. איצט באַשרייבט ער די נידעריקייט פון דעם נבל, און מיר האָבן דאָך דערקלערט אז דער נבל איז אין דעם קצה פון דער סקאַלע, ער איז ערגער פון דעם כילי. ער זאָגט, דער נבל האָט א נידעריקייט אין צוויי ענינים. א', ער איז שלעכט סיי בגלוי סיי בסתר. ווייל בגלוי זאָגט ער 'נבלה ידבר'. ער האָט קיין שום פראָבלעם נישט, ער רעדט ווערטער פון נבלות, ווערטער פון חוצפה, ווערטער פון גסות, בפרהסיא, אָן בושה. וואָס וועסטו זאָגן, אפשר אין זיין פנימיות, נו, אפשר איז ער דאָרט נאָך בסדר? אין זיין מצפון, זאָגט ער דיר 'ולבו יעשה און'. אויך אין זיין האַרץ האָט ער און, און די כוונה שלעכטס, נעגאַטיווע מחשבות. א צווייטע זאַך, זאָגט דער מלבי"ם, זיין רעה שפרייט זיך אויס אויף דריי ענינים אין וועלכע עס הענגט די שלמות פון דעם מענטש. א', לגבי דער אמונה אין השם יתברך. ב', בין אדם למקום. ג', בין אדם לחברו. אין אַלע דריי דאָזיקע זאַכן איז דער נבל מקולקל אין זיי. קעגן בין אדם למקום, זאָגט ער 'לעשות חנף'. אַלע מצוות וואָס ער טוט איז מיט חנופה, כדי זיך צו גאווהן, כדי צו באַקומען תועלת. חנופה, נישט באמת ווייל השם האָט געהייסן און לשם השם. דאָס איז לגבי בין אדם למקום. קעגן דער אמונה אין השם, 'ולדבר אל השם תועה'. כביכול השם טוט נישט ווי געהעריק, השם טוט נישט מיט צדק. 'ולדבר אל השם תועה'. און קעגן די מעשים בין אדם לחברו, 'להריק נפש רעב ומשקה צמא יחסיר'. דעם הונגעריקן, עס איז איצט דאָ א מין שפייז וואָס איז שוין געקומען צו זיין האַנט, גייט ער אויסליידיקן די נפש פון דעם רעב, גייט און ליידיקט עס אים אויס. עס איז געקומען א מין געטראַנק צו א מענטש וואָס איז מסכן און דורשטיק, 'ומשקה צמא יחסיר', גייט און נעמט פון אים דעם געטראַנק וואָס דער צמא האָט. איז דער דאָזיקער נבל, לאָמיר מסכם זיין, האָט אין זיך א', שלעכט אין זיין פנימיות און אין זיין חיצוניות, און א צווייטע זאַך, פעלט אים אַלע שלמות, סיי אין בין אדם למקום, סיי אין אמונות ודעות, און סיי אין בין אדם לחברו, פון אַלע בחינות.
'וכלי', לעומת זאת דער כילי וועגן וועמען מיר האָבן פריער גערעדט, 'וכלי כליו רעים הוא זמות יעץ לחבל עניים באמרי שקר ובדבר אביון משפט'. אָבער דער כילי איז נישט אַזוי שלעכט ווי דער נבל, ער האָט אין זיך א מעלה איבער אים אין צוויי ענינים זאָגט דער מלבי"ם. א', זיין רעה איז נישט גלוי, ער רשעט נישט בפרהסיא. ער טוט נישט זיין רעה בגלוי ווי דער נבל רשעט בפרהסיא. א ווייטערע זאַך, ער זינדיקט נאָר אין די מצוות בין אדם לחברו, אבער נישט אין די מצוות בין אדם למקום. דאָס הייסט, אין זיין פנימיות איז ער נאָך אַזוי-ווי גוט, אבער אין זיין חיצוניות, ווי מיר האָבן דערקלערט, איז ער אין בין אדם לחברו זינדיקט און מקלקל. אבער ער זאָגט דיר, א נדיב זיכער קען מען אים נישט מגדיר זיין. 'וכלי כליו רעים'. וואָס איז כליו? די כוונה איז זיין נכלוליות, זיין פנימיות איז שלעכט, זיינע מחשבות שלעכט. עס קען זיין אז קעגן דרויסן איז ער א סימפּאַטישער און איידעלער מענטש, דער דאָזיקער כילי, ווייל מיר רעדן דאָך נישט וועגן א נבל, וואָס א נבל איז אויך קעגן דרויסן א נבל. נבל, נבלה עמו, ווי עס האָט זיך געפירט נבל הכרמלי, ער האָט געשאָלטן און גיזידלט דוד און זיך געפירט מיט גסות קעגן א מענטש וואָס האָט געהיט זיינע שאָף. דער כילי ביי אים איז דאָס נישט אַזוי. דער כילי קעגן דרויסן איז ער איידל, אבער ער זאָגט דיר 'כליו רעים, הוא זמות יעץ'. ער האָט תמיד א זומם אין זיין האַרץ אַלערליי פּלענער, ווי אַזוי צו טאָן, ווי אַזוי... קעגן דרויסן איז ער זייער איידל, ער איז זייער בסדר מיט דיר, אבער דער דאָזיקער נוכל, דער כילי ווי מיר האָבן דערקלערט איז פון לשון נוכל, ער באַהאַלט זיין רעה. און דורך דעם 'לחבל עניים'. ער מחבל איז אין די עניים דורך דעם וואָס ער נאַרט זיי. 'ובדבר אביון משפט'. און אויך ווען דער אביון רעדט משפט, די כוונה עס איז דאָ א קלאָרער משפט, עס איז נישטא קיין ספק אז דער אביון איז גערעכט אין זיין משפט, גייט ער סיי-ווי און נאַרט אים, גייט און נעמט פון אים שלא כדין, נעמט און גזלט אים. איז ער זאָגט, זיכער אז א נדיב קען ער נישט הייסן. ווי אַזוי וועלן מיר אים רופן נדיב?
אָדער נישט 'ונדיב נדיבות יעץ והוא על נדיבות יקום'. מען קען נישט רופן דעם כילי א נדיב, כאָטש ער איז ווייט ווי מזרח פון מערב פון דעם נבל, אז דער נבל ווי מיר האָבן דערקלערט איז אי אין פנימיות אי אין חיצוניות, אבער זיכער איז נאָך דער כילי זיכער נאָך נישט קיין נדיב. דער נדיב איז דאָך דער גאַנצער היפוך. ער 'נדיבות יעץ'. וואו געפינט זיך די עצה? אין דרינען צי אין דרויסן? פנימית. א מענטש יעצט, כליות יעצן. דער נדיב איז נדיבות יעץ. אויך אין זיין האַרץ און אין זיין מצפון איז ער פול מיט נדיבות. ווי אַזוי איבערצולאָזן פאַר אַנדערע, ווי אַזוי משפיע צו זיין פאַר אַנדערע גוטס, ער האָט נדיבות אין זיין פנימיות. אבער אז דו זאָלסט נישט מיינען אז דאָס איז נאָר אין זיין פנימיות. ער זאָגט דיר 'והוא על נדיבות יקום'. דערקלערט דער מלבי"ם, דער גדר פון א נדיב, אז די נדיבות זאָל נישט זיין א מקרהדיקער ענין נישט געזוכט פאַר זיך אַליין, פאַר עפעס א תכלית חוץ פון דער נדיבות. איך וועל דערקלערן, דער לשון פון דעם מלבי"ם איז אַ מאָל שווער. דער מלבי"ם דערקלערט, אויב דו ביסט א נדיב צוליב אינטערעסן, איז דאָס נישט קיין נדיב. אויב דו ביסט א נדיב ווייל דו וועסט האָבן פון דעם א תועלת, ווייל דו ביסט אין בחינה פון שלח לחמך על פני המים, איז דו נישט קיין נדיב, דו ביסט בסך הכל אן אינטערעסאַנט, וואָס דו טראַכטסט צוויי טריט פאָרויס. יענער גיט נישט, זאָגסטו הער, אויב איך וועל געבן, וועל איך צום סוף באַקומען. איז אַזא מענטש הייסט א נדיב? א מענטש וואָס נעמט אן אַלטן, גייט און העלפט אים און מסייע אים און אן אַלטער ערירי, נעמט זיך אָן פאַר אים אין אַלץ וואָס איז מעגלעך. עס איז דאָ ווער וואָס וועט זאָגן הער, איך בין אַנטציקט, וואָס פאַר א בעל חסד, וואָס פאַר א גוטהאַרציקער מענטש. אבער ווער וואָס קען א ביסל דעם טיפ, זאָגט דיר הער, ער זאָגט וויפל צייט וועט דער דאָזיקער מענטש נאָך לעבן? קום איך וועל אים העלפן, איך דאָס, צום סוף וועט ער מיר געבן די ירושה, אַלץ וועט אַריבערגיין צו מיר. וועט דער הייסן א נדיב? דאָס איז וואָס ער זאָגט. א נדיב מוז זיין אז ער זאָל נישט האָבן קיין שום מגמה אין זיין נדיבות. דער נדיב, די תכלית זאָל זיין די נדיבות. דהיינו צו נוצן, גוטצוטאָן פאַר דעם צווייטן. די תכלית פון דער נדיבות, דאָס איז וואָס ער זאָגט, עס דאַרף זיין די נדיבות אן ענין פאַר זיך געזוכט פאַר זיך אַליין. ער זאָל פאַראַכטן פאַר איר וועגן זיין ליבשאַפט צו זיך אַליין, אַלע תועליות און ערבות וואָס וועלן אים זיין, ער וויל אויף זיי אָפּ. אַלץ, די כוונה איז צו זיין א נדיב. די כוונה איז צו געבן פאַר דעם צווייטן. נישט ווי אַזוי איך גיב כדי צו באַקומען צום סוף. און ער זאָגט, אַזא מענטש, זיין גאַנצער יסוד און תכלית איז אויף נדיבות, דאָס איז א מענטש וואָס איז באמת ראוי צו הייסן א נדיב. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, 'והוא על נדיבות יקום'. וואָס איז על נדיבות יקום? די כוונה איז, נישט אז די נדיבות זאָל אויפשטיין אויף אים, נאָר ער אַליין וועט אויפשטיין, די כוונה זיין יסוד וועט זיין אויף נדיבות. זיין גאַנצער יסוד, וואָס איז דאָך דער יסוד פון דער זאַך? דער יסוד פון דער זאַך איז זיין תכלית. ווען איך פּלאַן עפעס, דאַרף מען זען וואָס איז דער יסוד פון דער זאַך, דאָס הייסט וואָס איז אין דעם באַזיס פונעם פּלאַן, און דעמאָלט נאָך דעם זיינען דאָס די וועגן ווי אַזוי איך פיר עס אויס. לדוגמה, איך קען, אויב איך וויל לדוגמה צונויפזאַמלען אן הון, איז דער יסוד פון דער זאַך ווי אַזוי איך זאַמל צונויף אן הון. ווי אַזוי פיר איך עס אויס? איך שטעל אויף א געשעפט. איצט, עס קען זיין א מענטש וואָס די זעלבע זאַך וועט ער טאָן אויך אין א גמ"ח וואָס ער וועט אויפשטעלן. ער וועט אויפשטעלן א גמ"ח, אבער אויב דער יסוד פון דער זאַך איז ווי אַזוי איך זאַמל אן הון, און דער גמ"ח איז א וועג ווי אַזוי צו זאַמלען אן הון, איז דאָס פאַרקערט בעצם אַלץ וואָס דו האָסט געטאָן צום נעגאַטיוון. ווייל דער יסוד פון דער זאַך איז נעגאַטיוו. אבער אויב די כוונה איז באמת דער יסוד פון דער זאַך איז ווי אַזוי צו העלפן אַנדערע, איז אַפילו אויב אויפן וועג זאַמל איך אן הון, כדי צו העלפן אַנדערע, ווערט די דאָזיקע מעשה אַליין א מעשה פון שבח, א מעשה פון נדיבות, ווייל די גאַנצע כוונה, דער יסוד פון דער זאַך, איז בעצם צו נוצן פאַר אַנדערע. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, ווער איז דער אמתער נדיב? 'והוא על נדיבות יקום'. יקום איז דער יסוד פון דער זאַך. אויב באמת דער יסוד איז די כוונה איז די תכלית איז כדי צו מנדב זיין, כדי צו נוצן, כדי צו געבן פאַר אַנדערע, זאָגט ער איז אויב אַזוי אַלץ וואָס דו וועסט טאָן פירט צו דער כוונה און צו דער דאָזיקער תכלית, ווייל דאָס שטייט, דאָס איז דער יסוד פון דער זאַך. אבער אויב דער יסוד פון דער זאַך איז אַלערליי אַנדערע רווחים, איז אַפילו ווען דו טוסט פיל נדיבויות אויפן וועג, וועלן מיר תמיד זוכן וואו איז דער אינטערעס, וואו איז דער תועלת, וואָס ווילסטו פאַרדינען פון דעם אַלעם. זאָגט ער, קום זע, דאָס איז דער חילוק צווישן דעם כילי און דעם נדיב. אז דער נדיב אויך אין זיין דרינען, א', זיין עצה איז א נדבה, א צווייטע זאַך, אַלע זיינע מעשים זיינען אויפן יסוד פון נדיבות, און נישט קיין נדיבות וואָס איז געמיינט צו נוצן און געבן עפעס אַנדערע רווחים אָדער פרעמדע אינטערעסן.
'נשים שאננות קומנה שמענה קולי בנות בוטחות האזנה אמרתי'. דער רד"ק דערקלערט, נשים שאננות, נשים די כוונה איז ווי דער תרגום מדינן, די כוונה מדינות. בנות בוטחות, די כוונה איז כרכים, די כוונה שטעט. און דאָס איז קעגן דאָך יהודה וואָס זיי זיינען געווען שאננות און בוטחות. האָט ער זיי געזאָגט, אַפילו וואָס איצט זייט איר נאָך שאננות און בוטחות, עס וואַרט אויף אייך נאָך תהפוכות, איר וועט נאָך צאָרנען. 'האזנה אמרתי', און דאָס איז דער קומענדיקער פסוק, 'ימים על שנה תרגזנה' וכולי. און דאָס אויך, דער דאָזיקער אויסדרוק דערשיינט אין נאָך א אָרט. 'ישמח הר ציון', וואָס איז דער המשך? 'תגלנה בנות יהודה'. ווער זיינען די בנות פון יהודה? בנות יהודה איז נישט קיין טעכטער פון יהודה, נאָר די כוונה איז די שטעט, די לוויה-שטעט פון יהודה. דאָס איז די כוונה בנות יהודה. די בנות די כוונה די דערנעבנדיקע שטעט. איז אויך דאָ, בנות בוטחות די כוונה איז צו די שטעט. דער מלבי"ם דערקלערט אז דאָס וואָס שטייט דאָ, וועט זיך מבואר זיין לויט וואָס עס איז געבראַכט אין ספר עמוס: 'הוי השאננים בציון והבוטחים בהר שומרון'. כדי דאָס צו דערקלערן דאַרף איך פריער דערקלערן וואָס איז דער חילוק צווישן שאנן און בוטח. דער שאנן איז א מענטש וואָס זיצט אין רואיקייט. ער איז רואיק, ער איז שליו, ער בטוח'ט נישט אויף זיין גבורה, ער האָט נישט באמת קיין גבורה, אבער ער האָט אויך נישט קיין מטרידים, ער האָט נישט קיין מלחמות. מחמת דעם איז ער שאנן. לעומת זאת דער בוטח, ער בטוח'ט אויף זיין גבורה. דאָס הייסט, ער איז נישט שאנן, עס זיינען אויף אים דאָ איומים, ער האָט חששות, אבער, ווי מען זאָגט, קומט, איך וועל אייך ווייזן וואָס מיר ווייסן. ער בטוח'ט אויף זיין גבורה, ער איז שטאַרק, ער איז א גיבור. דער שאנן לעומת זאת, ער איז נישט קיין גיבור, אבער ער איז רואיק ווייל עס זיינען אויף אים נישט דאָ קיין איומים. לכן זיצט ער שאנן. לויט דעם דערקלערט ער איצט. בני ציון, דאָס גייט צוריק אויף יהודה. ציון ווי באַוואוסט איז ירושלים, איז יהודה. בני יהודה האָבן נישט בטוח'ט אויף זייער גבורה, אבער זיי זיינען געווען שאננות. סנחריב האָט נאָך נישט געבראַכט קיין איום אויף זיי. און לכן זיינען זיי געווען שאננות. זיי האָבן נישט קיין גבורה, אבער דערווייל זיינען זיי אין רואיקייט. לעומת זאת בני הר שומרון, וואָס דאָס זיינען געווען בני אפרים, זיי זיינען נישט געווען שאננות, ווייל דער מלך אשור האָט מיט זיי מלחמה געהאַלטן. אבער זיי זיינען געווען בטוח אז זיי האָבן א כוח. זיי זיינען געווען בטוח אויף זייער גבורה. זיי האָבן געזאָגט ער וועט קומען מלחמה האַלטן, מיר וועלן אַרויסגיין קעגן אים. לויט דעם זאָגט ער דאָ, דאָס וואָס שטייט 'נשים שאננות', דאָס זיינען בני יהודה, וואָס זיי זיינען די שאננות. בני אפרים הייסן 'בנות בוטחות'. איצט זעט וויפל דאָס איז וואונדערלעך. ווייל פון וואו איז דאָך געווען דער מקור פון דער מלוכה? יהודה, ריכטיק? נאָר דערנאָך, ווען שלמה איז נפטר געוואָרן, איז רחבעם אויפגעשטאַנען צו קיניגן, איז געקומען ירבעם און די מענטשן פון שומרון, בעצם די עשרת השבטים, האָבן געוואָלט מאַכן מיט אים תנאים, ער האָט זיי נישט אָנגענומען, האָט זיך צעטיילט די מלוכה. די מלוכה וואָס האָט זיך צעטיילט, וואָס דאָס איז בעצם אפרים, זי הייסט א בת פון דער מלוכה-מוטער, וואָס דאָס איז מלכות יהודה. איז נשים שאננות, דאָס איז מלכות יהודה, זי איז די אשה. און דערנאָך בנות בוטחות, דאָס זיינען די וואָס זיינען פון זיי אַרויס, וואָס זיי זיינען בני אפרים, וואָס זיי זיינען אין גדר פון א בת, וואָס זיי זיינען בוטחות, ווי מיר האָבן דערקלערט, זיי בטוח'ן אויף זייער גבורה, אַפילו וואָס סנחריב איז שוין געקומען מלחמה האַלטן מיט זיי, אבער זיי בטוח'ן אז לויט זייער גבורה וועלן זיי מצליח זיין צו געווינען דעם קרב. איז איצט זאָגט ער זיי, 'נשים שאננות קומנה שמענה קולי'. דאָס הייסט, איך וויל אז איר זאָלט הערן מיין קול, דאָס באַטייט, מיין מסר איז נישט דירעקט צו אייך, אבער איר וועט הערן. לעומת זאת, 'בנות בוטחות האזנה אמרתי'. צו די בנות בוטחות, וואָס דאָס איז אפרים, האָב איך ווי מען זאָגט א דירעקטן מסר פאַר אייך. פאַרוואָס? ווייל איר זייט איצט אין א פראָבלעם. איר זייט איצט באַדראָט דורך סנחריב, איר זייט באַדראָט דורך אשור. לכן 'האזנה אמרתי'. האזין זיין באַטייט אַכט צו געבן אויף וואָס איך זאָג. אמרתי איז געמיינט פאַר אייך. אבער מחמת סנחריב וועט קומען אין דער עתיד אויך אויף יהודה, איז דאָס ווי אַ מאָל עס איז דאָ א קינד וואָס איז פראָבלעמאַטיש, מען גיט אים א חינוך, און מען וויל אז דאָס קינד וואָס הייבט איצט א ביסל אָן צו אָפּווייכן פונעם וועג, ער זאָל זען. ער זאָל אַכט געבן וואָס מען טוט צו דעם קינד כדי ער זאָל זיך שרעקן, ער זאָל האָבן מורא. ווי עס איז דאָ אן אויסדרוק וואָס זאָגט, מען שילט אויף דער כלה און מען מיינט די שוויגער. אָדער מען שילט אויף דער שוויגער און מען מיינט די כלה. ער שילט אין דער שוויגער, זאָגט ער צו זיין ווייב, פאַרוואָס, פאַרוואָס האָט מען דאָ נישט אַרומגעראַמט? פאַרוואָס, פאַרוואָס איז אַלץ דאָ א בלאַגן? ווען ער מיינט בעצם די כלה, וואָס, קענסטו זיך נישט א ביסל רירן אַרומצוראַמען? וואָס... ער זאָגט עס בעצם צו זיין ווייב, אבער ער מיינט אז זיין שנור זאָל צוהערן. איז אויך דאָ בעצם, די כוונה, די רייד איז צו די בנות בוטחות. די בנות בוטחות איז דאָך אפרים, זיי בטוח'ן אויף זייער כוח און זיי האָבן דאָך אָפּגעווייכט פונעם וועג ראשונים. 'האזנה אמרתי', אמרתי איז געמיינט פאַר אייך. אבער אויך איר, די נשים שאננות וואָס אויף אייך איז נאָך נישט דאָ קיין איום, אויך איר יהודה, 'שמענה קולי'. הערט צו וואָס איך רעד איצט צו זיי. מיין קול, דער קול איז ווי עס קומט פון דער ווייטנס, זאָלט איר וויסן. דאָס איז נישט קיין דירעקטע רייד צו אייך, אבער דעם דאָזיקן קול פון וואָס איך רעד מיט זיי, איז כדאי איר זאָלט זיך צוהערן, שמענה קולי, ווייל בעצם אין דער עתיד האָבן די זאַכן אויך א השלכה אין באַצוג צו אייך.
'ימים על שנה תרגזנה בוטחות כי כלה בציר אוסף בלי יבוא'. 'ימים על שנה', זאָגט ער זיי שנה, דאָס איז א יאָר כפשוטו. ימים על שנה די כוונה תיכף נאָך דעם וואָס עס וועט זיך ענדיקן דאָס יאָר, דהיינו אין א' תשרי, עטלעכע טעג דערנאָך, 'תרגזנה בוטחות'. ווער זיינען די בנות בוטחות האָבן מיר דערקלערט? בנות בוטחות איז אפרים. עס וועלן צאָרנען בני אפרים, תרגזנה בוטחות. צו רגז זיין די כוונה ווי פון לשון מרגיז ממלכות. די כוונה זיי וועלן זיך רירן פון זייער אָרט, זיי וועלן נישט פאַרבלייבן ווי זיי זיינען. ווען? 'כלה בציר'. אין סוף פונעם זומער, אַפילו וואָס מען האָט שוין באַבצרט זייערע פעלדער, אין סוף פונעם יאָר. ווער וואָס באַבצרט זיין פעלד, א מענטש וואָס איז אין שלווה, מיט נחת, גייט און באַבצרט זיין פעלד, עס זיינען אויף אים נישט דאָ קיין איומים. זיי האָבן באַבצרט זייערע פעלדער, זאָגט ער דיר וויסן זאלסטו, זיי וועלן נישט מספיק זיין אָנצוזאַמלען זייער תבואה אַהיים, ווייל נאָך פאַר חג האסיף וועט אויף זיי קומען דער אויב. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, 'בציר אוסף בלי יבוא'. די כוונה ווי אָן א אוסף. נאָך פאַרן זאַמלען וואָס דו האָסט באַבצרט, וועט קומען דער אויב.
'חרדו שאננות רגזה בוטחות פשטה ועורה וחגורה על חלצים'. ווי מיר האָבן געזאָגט, עס איז דאָ א עקיפער מסר צו יהודה. 'חרדו שאננות רגזה בוטחות'. דער מלבי"ם דערקלערט, וואָס איז דער חילוק צווישן חרדה און רגזה? זאָגט דער מלבי"ם, חרדה איז נאָך פאַר דער צרה. איך בין חרד פאַר דער צרה. לעומת זאת רגזה איז ווען די צרה איז שוין געקומען. און לכן גיט אַכט וויפל דאָס איז וואונדערלעך. די שאננות האָבן דאָך נאָך נישט קיין שום פראָבלעם, יהודה האָבן נאָך נישט קיין איום אויף זיך. אבער ער זאָגט זיי, איר דאַרפט חרד זיין פאַר די וואָס וועט קומען. און פאַרוואָס? ווייל 'רגזה בוטחות'. רגזה בוטחות, די וואָס זיינען געווען בוטחות, ווי מיר האָבן געזאָגט, האָט מען זיי גערגזט פון זייער אָרט. ווער זיינען דאָס? אפרים. זיי האָבן דאָך שוין באַקומען. די כוס התרעלה האָבן זיי אויסגעטרונקען ביזן סוף. איז דאָס א עקיפער מסר פאַר אייך, יהודה, אז אויך איר זאָלט זיך היטן, אז איר זאָלט נישט גיין אין דעם זעלבן וועג. קומט זעט וואָס עס איז געשען צו די בוטחות, בני אפרים. 'פשטה ועורה וחגורה'. זאָגט ער, פשטה, דער אויב האָט אויסגעטאָן אירע חיצוניותדיקע מלבושים. דערנאָך האָט ער אויסגעטאָן אויך די כותונת, וואָס דאָס איז ווי מען זאָגט לעורה, איר קלייד ביז דער הויט. און וואָס איז געבליבן? 'וחגורה על חלצים'. אַלץ וואָס איז זיי געבליבן איז נאָר א גאַרטל אויף די לענדן, ווי מען זאָגט צו באַדעקן בשר ערווה, וואָס דאָס איז דער אַלערמינימאַלסטער לבוש. דאָס באַטייט, קומט און זעט ווי אַזוי מען האָט אויסגעטאָן און נאַקעט געמאַכט בני אפרים, דהיינו מען האָט זיי אויסגעכאַפט אויף א שווערן אופן, און לכן חרדו שאננות, אז נישט זאָל אויך אויף אייך אַריבערגיין דער זעלבער סצענאַר.
'על שדים סופדים על שדי חמד על גפן פוריה'. רש"י דערקלערט, 'על שדים סופדים', דאָס איז ווי דער דרך פון א ספוד וואָס ער שלאָגט, אוי, אַזוי שלאָגט ער אויף זיין ברוסט. דאָס איז די כוונה על שדים סופדים. חז"ל דרשענען אויף די חכמי סנהדראות, אז די חכמי הסנהדראות זיינען ווי ברוסט וואָס זייגן. די ברוסט דריקן שטענדיק אויס, אויך אין שיר השירים, אין יעדן אָרט, שטענדיק דריקן זיי אויס שפע. שטענדיק איז זייער באַטייט צו זייגן פון ברוסט, די כוונה משפיע צו זיין פאַר די מקבלים. איז אויך דאָ, דאָס זיינען די סנהדראות וואָס זיי זיינען ווי ברוסט וואָס האָבן געזייגט, מען וועט אויף זיי ספד'ן, ווייל עס איז בטל געוואָרן די סנהדרין. 'על שדי חמד על גפן פוריה', דאָס אַלץ וועט דאָך פאַרשניטן ווערן, דאָס אַלץ וועט אַוועקגענומען ווערן, דאָס אַלץ וועט חרוב ווערן דורך די גויים. דער מלבי"ם דערקלערט אז דאָ באַשרייבט ער, דאָס איז דער המשך פון דעם פריערדיקן פסוק. ער האָט דאָך באַשריבן בני אפרים, וואָס אויף זיי איז אַריבער. מיר האָבן געזאָגט 'רגזה בוטחות', די וואָס זיינען געווען בוטחות אויף זייער כוח, השם האָט גערגזט זייערע מלוכות. 'פשטה ועורה', ער האָט זיי אינגאַנצן אויסגעטאָן. אויף דעם קומט ער און מוסיף און זאָגט, זיי ספד'ן אויף ברוסט. וואָס איז די כוונה? זיי זאָגן הלוואי מיר וואָלטן געווען ווי א קליינע און נאַקעטע טאָכטער וואָס זייגט פון דער ברוסט פון איר מוטער. דאָס באַטייט, ווען א מענטש איז אין גדר פון א תינוק, דאַרף ער נישט זאָרגן פאַר זיין פרנסה. ער איז נישט, ער איז נישט מוטרד וואָס עס איך היינט צו מיטאָג. ער ווייסט, אויב מאַמע איז דאָ, האָב איך וואָס צו עסן. פאַרוואָס? ווייל די מאַמע זייגט אים. און ער זאָגט, הלוואי זיי זאָלן זיין ווי א תינוק וואָס קען זיין בטוח אויף די ברוסט פון זיין מוטער. און דער משל, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז דאָך דער נמשל. וואָס איז דאָס, דאָס איז דאָך דער משל. דער נמשל פון די זאַכן, זאָגט דער מלבי"ם, אז ער זאָגט הלוואי זיי זאָלן האָבן די פעלדער וואָס זיי וואָלטן דאָרט געפינען ברויט. כאָטש אויב ער האָט נישט קיין לבוש, כאָטש עסן זאָל ער האָבן. אבער עס איז דאָך נישט גענוג אז 'פשטה ועורה', אויך 'על שדי חמד ועל גפן פוריה', אויך דאָס האָבן זיי נישט. זיי האָבן נישט קיין פרנסה, זיי האָבן נישט קיין עסן. אויף דעם האָבן זיי זיך צו באַקלאָגן. און אויב דו וועסט פרעגן, וואָס איז געשען צו זייערע פעלדער? מיר האָבן דאָך שוין פריער געזאָגט אז זיי האָבן געהאַט א בציר און זיי זיינען שוין געגאַנגען און האָבן געזאַמלט דעם בציר, און אין לעצטן רגע איז געקומען דער אויב. וואָס איז געשען צו דעם אַלעם?
'על אדמת עמי קוץ שמיר תעלה כי על כל בתי משוש קריה עליזה'. ער זאָגט, די פעלדער זיינען דאָך חרוב, זיי האָבן נישט קיין מעגלעכקייט פון פרנסה. 'על שדי חמד, על גפן פוריה', א געוואונטשענער פעלד, א פרוכטיקער וויינשטאָק, אַלץ איז פאַרפאַלן. 'על אדמת עמי קוץ שמיר יעלה'. קוץ שמיר יעלה, די כוונה קוץ און שמיר וועט דאָרט אויפגיין אויף דער ערד. דאָס הייסט, דאָס אָרט וואָס האָט געזאָלט אויסוואַקסן א משובחע תבואה, פרוכטיקע וויינטרויבן, דאָס אָרט וואַקסט אַנשטאָט דעם קוץ און שמיר. 'כי על כל בתי משוש קריה עליזה'. און אויב דו ווילסט וויסן פאַרוואָס עס איז געשען אַזא זאַך, ווייל ער זאָגט, אויף כל בתי משוש און אויך אויף קריה עליזה, די ערטער וואָס זיי רעכענען זיך פאַר משובח, די ערטער אין וועלכע עס איז געווען, עס איז געווען די פרייד פון דער גאַנצער ערד, זייערע הייזער, זייערע פּאַלאַצן, אַלע די דאָזיקע ערטער איז אויף זיי אויפגעגאַנגען דערנער, שמיר. און פאַרוואָס? ווייל מען האָט גלות געמאַכט די מענטשן פון דאָרט. אין דעם רגע וואָס מען האָט גלות געמאַכט פון דאָרט...
די מענטשן, איז ממילא איז געוואָרן א מצב אז עס איז נישטא ווער עס זאָל לעבן, זיינען זיי שומם, און אויב א מענטש פאַרשטייט אז די הייזער זיינען שומם, וועסטו אויך פאַרשטיין פאַרוואָס די פעלדער, ווייל נאָך דעם וואָס דו זעסט אז אַפילו די הייזער זיינען שומם, וואָס דאָס איז דער אָרט פון וואוינען פון מענטשן, שוין אין זיי איז אויפגעגאַנגען דערנער און שמיר, איז וואָס איז דאָ זיך צו וואונדערן אז די פעלדער האָבן נישט ווער עס זאָל זיי באַאַרבעטן, און פאַרוואָס דאָס, מחמת מען האָט גלות געמאַכט אַלעמען, מחמת מען האָט גלות געמאַכט אַלעמען, איז אַפילו אין די הייזער איז אויפגעגאַנגען דערנער און שמיר, איז נישטא זיך צו וואונדערן פאַרוואָס על אדמת עמי קוץ ושמיר תעלה.
כי ארמון נוטש. המון עיר עוזב. עופל ובחן היה בעד מערות עד עולם. משוש פראים מרעה עדרים. קעגן וואָס ער האָט פריער געזאָגט אז עס איז אויפגעגאַנגען קוץ און שמיר אויף כל בתי משוש, אין אַלע הייזער איז שוין דאָ קוץ און שמיר, זאָגט ער פאַרוואָס, ווי אַזוי פּלוצלינג זיינען דאָ דערנער אין די הייזער, ווייל כי ארמון נוטש, ווען דער ארמון ווערט נעטש, וואַקסן דאָרט דערנער.
קעגן וואָס ער האָט געזאָגט אז עס איז אויפגעגאַנגען קוץ און שמיר אויף א קריה עליזה, פאַרוואָס איז אויף דער גאַנצער שטאָט אויפגעגאַנגען קוץ און שמיר, ווייל המון עיר עוזב, דער המון האָט פאַרלאָזט די שטאָט. עופל ובחן היה בעד מערות עד עולם. דערקלערט דער מלבי"ם די כוונה איז אַזא, בעד מערות היה עופל ובחן משוש פראים עד עולם. די פראים, די עדרים, די בהמות, ביז איצט האָבן זיי געוואוינט אין הייכלען, איצט פאַרלאָזן זיי כביכול די דאָזיקע הייכלען און גייען וואוינען אין גוטע און וואונדערלעכע דירות. ווי אַזוי געשעט אַזא זאַך? ווען מיר פאַרלאָזן די הייזער, ווער קומט אויף זייער אָרט? א קיפוד און א ראָב און בהמות און חיות, זיי פאַשען אין די הייזער, ווייל די הייזער זיינען דאָך פאַרלאָזט.
דאָס איז וואָס ער זאָגט, עופל ובחן איז שטענדיק אן אויסדרוק פאַר טורעמס, פּאַלאַצן. עופל ובחן איז געווען פאַר זיי, פאַר די בהמות, דאָס איז בעד מערות, בעד איז ווי אן אויסטויש פאַר הייכלען. איצט האָבן זיי צוגענומען פאַר זיך עופל ובחן, און אז דו זאָלסט נישט מיינען אויף אן אופן זמני, נאָר זיי האָבן דאָס צוגענומען פאַר זיך עד עולם. דאָס אָרט איז געוואָרן משוש פראים, בהמות, חיות וואָס זיי זיינען בהמות פרא, דאָס אָרט איז געוואָרן פאַר זיי א בית מרעה עדרים, זיי פאַשען אין די דאָזיקע הייזער, אין די דאָזיקע מבצרים. און לכן זאָלסטו זיך נישט וואונדערן ווי אַזוי על אדמת עמי קוץ שמיר תעלה, מחמת אַפילו די הייזער זיינען שוין געוואָרן א אָרט פון קוץ און שמיר און א אָרט וואו עס פאַשען בהמות און פראים.
עד יערה עלינו רוח ממרום. והיה מדבר לכרמל והכרמל ליער יחשב. ביז ווען וועט דאָס זיין, עד יערה עלינו רוח ממרום, ביז דער הייליקער באָרוך הוא וועט יערה זיין, יערה איז זיין ענין אויסצוגיסן, אַרויסצולאָזן, ותער כדה אל השוקת, ושפכתי על בית דוד רוח חן ותחנונים, עד יערה עלינו רוח ממרום, ביז השם וועט אויסגיסן אויף אונדז רוח רצון פון אים יתברך קעגן אונדז, אז השם וועט וועלן אונדז מושיע זיין, און דעמאָלט והיה מדבר לכרמל, דאָס אָרט וואָס איצט איז ער חרוב ווי א מדבר וועט זיין פול מיט תבואות ווי דער כרמל, דער כרמל איז ארץ יהודה, נישט די כוונה צום הר כרמל, ארץ יהודה וואָס איז נישט חרוב, דאָס אָרט וואָס איז א מדבר וועט זיין ווי א כרמל, און דער כרמל ליער יחשב, דער כרמל וואָס דאָס איז ארץ יהודה וואָס איז נישט חרוב, וועט זיין פול מיט מענטשן ווי א וואַלד, די כוונה אַלץ וועט שפראָצן און בליען.
ושכן במדבר משפט. וצדקה בכרמל תשב. ושכן במדבר משפט, דאָס אָרט וואָס איצט רעכנט זיך פאַר א מדבר, וועט דאָרט זיין משפט. משפט קומט תמיד אויסצודריקן א דין בין אדם לחברו, ושכן במדבר, ווי ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם כי תקנה עבד עברי וכולי, אַלע ענינים פון בין אדם לחברו. ושכן במדבר משפט, די כוונה איז דעמאָלט דאָס אָרט וואָס איז א מדבר, איר וועט דאָך פאַרשטיין אויף א אָרט מדבר איז נישטא קיין מריבות, ריכטיק, אויף א אָרט מדבר איז נישטא קיין וויכוחים, דאָס איז מיינס, יענער זאָגט מיינס, קיינער קריגט זיך נישט אויף א אָרט מדבר. זאָגט ער דיר ושכן במדבר משפט, אבער מחמת דאָס אָרט איז געמיינט צו זיין פרוכטיק, קען זיין מריבות, דאָס איז מיין חלק, וואָס פּלוצלינג ביסטו אַריינגעפאַלן אין מיין פעלד? זאָגט ער ניין, אויך דאָרט וועט זיין משפט. דאָס הייסט, דאָס אָרט וועט זיין באַזעצט, אבער עס וועלן נישט זיין קיין מריבות, מחמת עס וועט זיין א משפט צווישן זיי, עס וועט זיין א צדק צווישן זיי, זיי וועלן נישט צונויפרוקן פעלד צו פעלד.
און די צדקה, שטענדיק צדקה, דער מלבי"ם דערקלערט די כוונה איז בין אדם למקום, נישט וואָס מיר רופן היינט צדקה אז איך גיב צדקה פאַר עמעצן, נאָר צדקה איז פון לשון צו זיין אין צדק מיטן בורא עולם, א לשון פון צדיק, שטענדיק צדקה איז בין אדם למקום. און די צדקה, די כוונה איז וואָס איז בין אדם למקום, תשב, וואו? בכרמל, וצדקה בכרמל תשב. וואָס וויל ער זאָגן? דאָס איז ירושלים און אירע בנות, דאָרט וועלן זיי דינען דעם השם, דאָרט וועלן זיי זיך פירן אויף א דרך פון צדקות.
וואָס וויל ער זאָגן? דער מלבי"ם דערקלערט, ער וויל דערמיט אויסדריקן אז די צדקה וועט זיין דער עיקר און דער משפט וועט זיין טפל. דאָס הייסט, ווען מענטשן פאַרנעמען זיך בעיקר מיט זייער מלאכה, איז דער עיקר וואָס זיי האָבן איז דינים בין אדם לחברו, יענער האָט אים געטאָן אַזוי, דער האָט אים גזל'ט פון דאָ, דער איז אים אַריין אין זיינע געשעפטן וכולי. אבער לעומת זאת ווען עס גייט אַרום מענטשן וואָס זייער תורה איז זייער אומנות, איז ער האָט נישט פיל דינים בין אדם לחברו, ער האָט נישט פיל מסחר, ער האָט נישט פיל ענינים פון געלט. לכן זאָגט ער גיב אַכט אז עס וועט זיין אַזא מצב, ושכן במדבר משפט, דער נושא פון משפט וועט זיין אין גדר פון שכן, שכן איז נישט קבוע, לעומת זאת וצדקה בכרמל תשב, די ענינים פון בין אדם למקום וועלן זיין אין גדר פון תשב, ישיבה, דאָס איז ישיבה, דאָס איז א דבר קבוע. און לכן זאָגט ער, דאָס זאָגט אז דער עיקר פון זייער עסק וועט זיין אין ענינים פון רוחניות, אין ענינים פון צדקות, נאָענטקייט צו השם, די בחינה פון צדקה וואָס דאָס איז בין אדם למקום וועט זיין א בחינה פון תשב, דאָס וועט זיין דער עיקר, ווייל זייער עיקר וועט זיין זייער תורה איז זייער אומנות.
והיה מעשה הצדקה שלום. ועבודת הצדקה השקט ובטח עד עולם. מיר האָבן דאָ מעשה לעומת עבודה, מיר האָבן שלום לעומת השקט ובטח. דערקלערט דער מלבי"ם, וואָס איז דער חילוק צווישן עבודה און מעשה? עבודה איז שטענדיק א זאַך שווערער פון א מעשה, עבודה איז א זאַך וואָס האָט אין זיך מער טורח, עבדתי קשה, שטענדיק קומט עס אויסצודריקן עפעס שווערער, לעומת עשיתי, דאָס קען זיין עפעס זייער גרינג, איך האָב געטאָן די זאַך.
והיה מעשה הצדקה שלום, מיר האָבן דערקלערט אז צדקה איז מצוות בין אדם למקום. די מצוות בין אדם למקום טיילן זיך אויף צוויי חלקים, עס זיינען דאָ מצוות שמעיות און מצוות שכליות. די מצוות השכליות, זאַכן אין וועלכע מען רעדט וועגן אמונה, וועגן מוסר, לדוגמה לא תגנוב, לא תרצח, לא תנאף, אַלע די דאָזיקע מצוות זיינען מצוות וואָס א מענטש פאַרשטייט זיי מיטן שכל, וואָס מיר פאַרשטייען מיטן שכל טוען מיר מיט שמחה, ווייל איך פאַרשטיי דעם תועלת פון די זאַכן, איך כאַפ, איך ווייס אז עס וועט זיין אין דעם א מער אויסגעבעסערטע חברה, איך ווייס אז מצד מיינע מידות בעסערט עס זיי זייער וואונדערלעך, דאָס טוט דער מענטש מיט א נפש חפצה, דאָס הייסט מעשה הצדקה, פאַרוואָס מעשה, ווייל דאָס איז נישט שווער אויף מיר, האָבן מיר געזאָגט דאָס איז עשייה, עשייה איז גרינג, דאָס איז נישט קיין עבודה, מעשה הצדקה שלום. תיכף וועלן מיר דערקלערן דעם חילוק צווישן שלום און השקט ובטח, און דעמאָלט וועלן מיר פאַרשטיין פאַרוואָס ער נעמט דאָ דווקא שלום.
לעומת זאת זיינען דאָ מצוות וואָס זיי זיינען אין גדר פון חוק, ענינים פון די קרבנות, ענינים וואָס זיי זיינען אונדז נישט פאַרשטענדלעך, ווי לדוגמה שעטנז אָדער די אַנדערע מצוות וואָס זיי זיינען אין גדר פון חוק, מיר מקיים זיין זיי, אבער גיט אַכט עבודת עבד, ווייל איך פאַרשטיי דאָס נישט באמת, אבער פאַרוואָס טו איך, צו מלך עלי, דער הייליקער באָרוך הוא האָט געהייסן און לכן טו איך, דאָס איז מיר שווערער, דאָס איז שוין נישט קיין מעשה, דאָס איז א עבודה, דאָס פאָדערט שוין פון מיר אמונה, דאָס פאָדערט שוין פון מיר הקרבה, ווייל אויב איך בין נכשל געוואָרן אין עפעס און איך דאַרף ברענגען א קרבן, דאַרף איך אַרויסלייגן א גרויסן סכום געלט ווען איך פאַרשטיי נישט באמת וואָס דער קרבן טוט, איז דאָס א סך שווערער אויף מיר, און דאָס אויף דעם חלק הייסט עבודת הצדקה, דאָס וועט זיין השקט ובטח, השקט ובטח, זאָגט דער מלבי"ם, איז מער פון שלום.
מעשה הצדקה וועט זיין שלום, אבער עבודת הצדקה, וואָס דאָס איז דער חלק פון צדקות בין אדם למקום אין א מין עבודה, אין זאַכן וואָס זיי זיינען חוק, זאַכן וואָס זיי זיינען נישט פאַרשטענדלעך אין דעם שכל פון דעם מענטש, אויף דעם וועט דער שכר זיין א סך גרעסער, עס וועט זיין א', השקט ובטח, ב', עס וועט זיין נצחי, עד עולם.
דערקלערט דער מלבי"ם, וואָס איז דער חילוק צווישן השקט צווישן בטח צווישן שלום? קודם כל זאָגט דער מלבי"ם אז דער ענין פון שלום איז שטענדיק אויף דער סטאַנדאַרטער הצלחה, ער האָט שלום אין די געגנטן, דאָס זאָגט נישט אז ער האָט א מין צו גרויסע הצלחה, נאָר די סטאַנדאַרטע הצלחה, די געוואוינטע, די רעגלמעסיקע, דאָס הייסט אז ער האָט שלום. לעומת זאת השקט ובטח קומט תמיד אויסצודריקן א העכערע מעלה, ער האָט נישט נאָר שלום, ער האָט אויך השקט ובטח. און וואָס איז דער חילוק צווישן זיי? השקט איז פונעם זעף פנימי, בטח די כוונה איז א ביטחון, א חוזק הלב אין באַצוג צו דער עתיד. השקט קומט און זאָגט, איך האָב נישט עפעס וואָס שטערט מיר פון אינעווייניק. אַ מאָל קען זיין א מענטש אז אַרום איז אַלץ מיט אים בסדר, אבער ער איז צעקריגט מיט זיך אַליין, ער ליידט פון אַלערליי בעיות, ער ליידט פון חרדות, ער ליידט פון פחדים, ער ליידט, ער האָט אַלערליי אינעווייניקסטע בעיות מיט זיך אַליין, דאָס קומט אויסצודריקן דער השקט, דער השקט איז ער איז רואיק, ער איז נישט אין א לחץ, ער איז נישט אין חרדות פון א פנימיותדיקן זייט. בטח זאָגט אז איך האָב א ביטחון אין בורא עולם און דומה, און דעמאָלט בין איך ממילא נישט אַנטבלויזט צו די פחדים פון דרויסן.
שלום ווי מיר האָבן געזאָגט איז דער סטאַנדאַרטער רעגלמעסיקער שלום, נישט א מין גרויסע מעלה, עס זיינען נישטא קיין הפרעות, דאָס הייסט שלום. איז מעשה הצדקה, וואָס מיר האָבן דערקלערט אז מעשה איז א גרינגע זאַך, און דאָס איז מעשה הצדקה אין זאַכן וואָס א מענטש פאַרשטייט זיי מיטן שכל, וועט דער שכר אויף דעם זיין שלום, וואָס דאָס איז די נידעריקערע דרגה. אבער עבודת הצדקה, וואָס דו דאַרפסט זיך אָנשטרענגען כדי צו זיין א צדיק און א בן אדם למקום, אין וואָס, אין מצוות וואָס זיי זיינען אין גדר פון חוק, דאָס וועט זיין השקט אויך מצד פנימיות און אויך בטח מצד חיצוניות, און נישט נאָר דאָס, נאָר עס וועט זיין אויך עד עולם, עס וועט זיין נצחי אָן אויפהער.
וישב עמי בנוה שלום ובמשכנות מבטחים ובמנוחת שאננות. וישב עמי בנוה שלום, נוה איז מסתּם די דירה פון די שאָף, וואו זעען מיר אז מען האָט גענומען מ'אחר נוה דעם דוד, ריכטיק, עס שטייט אז מען האָט אים גענומען מאחר עלות, ריכטיק, מען האָט אים געבראַכט מאחר, פון דעם נוה פון די שאָף. נוה, זאָגט דער מלבי"ם, איז די דירה פון די שאָף, און דאָס קומט תמיד בהשאלה אויף א הויז, ווען מען וויל זאָגן א הויז בהשאלה, איז דאָס בהשאלה פון וואָס בעצם, פונעם אָרט פון וואוינען פון די שאָף, דאָס איז די דירה פון די שאָף. ער זאָגט עס וועט דאָרט זיין, ישב עמי בנוה שלום, עס וועט זיין שלום, עס וועלן נישט זיין קיין בוזזים, קיין שוללים, און נישט נאָר דאָס, ובמנוחת שאננות, וואָס איז מנוחות? די שטעט, די פרזים, זיי וועלן זיין שאננים, שאנן די כוונה איז עס וועט דאָרט נישט זיין קיין קול פון רעש וואָס וועט משבית זיין די מנוחה. דער מלבי"ם דערקלערט אז דער שאנן איז דער היפוך פון שאון, די כוונה שאון איז א רעש, און שאנן די כוונה אָן א רעש, ער איז רואיק און שאנן, ער האָט נישט קיין רעש, עס איז נישטא עפעס וואָס איז אים מטריד, עס איז נישטא עפעס וואָס שטערט אים. איז די שטעט, די פרזים, זיי וועלן זיין שאננים, וואָס איז די שטעט, די פרזים, די כוונה די פרוזה שטעט, ווי די פרוצה, די וואָס זיי זיינען אָן א חומה, זיי וועלן זיין שאננים, זיי וועלן נישט האָבן א מין רעש וואָס וועט זיי אָנשרעקן, זיי וועלן נישט האָבן קיין אויב וואָס וועט קומען און משבית זיין זייער מנוחה, ובמנוחות שאננות.
לעומת זאת די משכנות, די משכנות האָבן מיר דערקלערט, משכן איז שוין א דבר קבוע, ער רעדט דאָ וועגן א מבצר, ער רעדט דאָ וועגן א ארמון, די מבצר, זיי וועלן זיין מבטחים, ביטחון האָבן מיר דערקלערט, דאָס איז איך בטוח אַפילו אויב עס איז אויף מיר דאָ אן איום, אבער איך בטוח, ווייל איך האָב אויף וואָס צו בטוחן, איך האָב א מבצר, איך האָב חומות, אויב דער אויב וועט קומען וועט ער נישט מצליח זיין קעגן מיר. וישב עמי בנוה שלום ובמשכנות מבטחים, מחמת ער זיצט אין משכנות, מבצרים, איז ממילא וועט ער זיין בטוח, ובמנוחות, און אויך די וואָס וועלן זיין אין די שטעט, אין די פרזה שטעט, אויך זיי וועלן זיין שאננות, מחמת עס וועט אויף זיי נישט זיין קיין איום, און מחמת עס וועט אויף זיי נישט זיין קיין איום, ממילא וועט ער זיין שאנן, ער וועט נישט חרד זיין פאַר א שאון.
וברד ברדת היער ובשפלה תשפל העיר. דער מלבי"ם דערקלערט אז דער יער און די שפלה, ביידע זיינען געווען אין דעם חלק פון יהודה, מיר האָבן געזען אז די שפלה איז געווען פונעם חלק יהודה אין ספר יהושע אין פרק ט"ו, און זי האָט חרוב געמאַכט סנחריב, עס שטייט אז לכיש און לבנה וואָס סנחריב האָט חרוב געמאַכט זיינען געווען פון די ערי השפלה, דער יער וואָס זיי האָבן דאָרט חרוב געמאַכט, אויך דאָס איז געווען אין דעם זעלבן גבול, און דאָס איז געווען דאָס אַלץ פונעם חלק יהודה. לויט דעם זאָגט ער וברד ברדת היער, גיט אַכט, דער ברד דאָ איז נישט דער ברד וואָס פאַלט פונעם הימל, נישט קיין מכת ברד. ווי אַזוי ווייסן מיר, לויטן ניקוד, אויב עס וואָלט געווען דער ניקוד מיט צוויי פתחים, וואָלט איך געוואוסט אז מען רעדט וועגן א ברד וואָס איז א שם דבר, אבער אויב עס שטייט וברד, די כוונה מיט א קמץ אין ב', די כוונה ובאת רד, וברד די כוונה און אין דער צייט וואָס עס וועט אַראָפּגיין, אַזוי דערקלערט רש"י, און רש"י זאָגט בעל כרחך אין ברד דאָס א שם דבר, שם דבר די כוונה ווי א שם עצם ברד, וואָרן עס איז נקוד האַלב מיט א קמץ און האַלב מיט א פתח, אין א לשון פעל איז ער ברד, ברד די כוונה א פעל, וואָס איז דער פעל, ער איז ירד, אַראָפּגעגאַנגען.
לויט דעם זאָגט ער וברד ברדת היער, דערקלערט דער מלבי"ם, די כוונה איז ווען עס איז אַראָפּגעגאַנגען אַלץ און איז חרוב געוואָרן, ווען, ווען עס איז אַראָפּגעגאַנגען און חרוב געוואָרן דער יער, ובשפלה תשפל העיר, ווען, אין דער שפלה, אין דעם חלק פון יהודה, וועט זיך נידעריקן די עיר, ווען עס וועלן זיך נידעריקן אַלע די שטעט וואָס זיי זיינען געווען אין דער שפלה, זיי וועלן אַראָפּגיין פון זייער מדרגה, אין יענער צייט וואָס אַלץ ווערט חרוב, דעמאָלט וועט זיין די דאָזיקע מציאות. וואָס וועט דעמאָלט זיין? אשריכם זורעי על כל מים משלחי רגל השור והחמור, אשריכם דעם דור פון חזקיהו וואָס זיי זיינען דער דור הנשאר, ווען אַלץ איז אַראָפּגעגאַנגען ווי מיר האָבן דערקלערט ברד ברדת היער, ווען עס איז אַראָפּגעגאַנגען דער יער און די שפלה און די עיר וואָס איז געווען אין דעם חלק פון יהודה וועט אָנקומען צו א מצב פון שפלות, אבער עמעצער אין א בחינה פון זורעי על כל מים משלחי רגל השור והחמור אשריכם, ווער זיינען דאָס, דאָס איז דער דור פון חזקיה, די וואָס זיינען דאָ געבליבן, זיי וועלן זייען על כל מים, די כוונה אויף יעדן מוצא מים, ווען דו זייסט אין א אָרט וואו עס איז נישטא קיין מים, איז דאָ א סכנה אז דאָס וועט זיך אויסטריקענען, אבער אויב דו זייסט אין א אָרט וואָס איז א מוצא מים, עס איז דאָרט א מעיין וואָס שפּריצט ביים אָרט פון זייען, דאָס הייסט זורעי על כל מים, דאָס דאָזיקע זייען וועט אויסוואַקסן משלחי רגל השור והחמור, עס וועט אויסוואַקסן בהמות וואָס זיי זיינען משלחי רגל השור והחמור, די כוונה איז אז זיי וועלן קענען פאַשען אין דעם אָרט, דאָס וועט זיין א אָרט פון חיות, א אָרט פון גידולים, ווי עס שטייט וכל ההרים אשר במעדר יעזרון והיה למשלח שור ולמרמס שה, די שפלה וועט חרוב ווערן, אבער ער זאָגט דיר וויסן זאלסטו, צום הר וועט ער נישט אָנקומען, אשריכם זורעי על כל מים, דער דור פון חזקיה, זיי זיינען דער דור הנשאר, זייער זייען וועט אויסוואַקסן צו שיקן דעם שור און דעם חמור, דאָס הייסט אַלץ וואָס אַרום וועט פאַרלענדט ווערן און דאָס איז די שפלה, ברדת היער ווי ער דערקלערט, אבער אין הר ציון וועט זיין א פליטה, והיה קודש, וואָס איז דאָס, דאָס איז ירושלים, סנחריב וועט קומען, סנחריב וועט צור זיין, ער וועט חרוב מאַכן אַלץ וואָס אַרום, ירושלים וועט ער נישט קענען צוקומען, עס וועט קומען דער מלאך השם און וועט אים שלאָגן דאָרט אַרום 185 טויזנט ראשי גייסות, און דערמיט וועט זיין כוח בטל ווערן.