ספר ישעיהו פרק כ"ט. הוי אריאל אריאל קרית חנה דוד ספו שנה על שנה חגים ינקופו. ווער איז דער אריאל וואָס ער רעדט דאָ דערפון? אַזוי ערקלערט רש"י איין פירוש פונעם תרגום יונתן: אריאל, מדבחא. דאָס איז דער מזבח. עס איז דאָ אַ מקור דערצו, אין ספר יחזקאל שטייט והאריאל שתים עשרה, די גרייס פונעם מזבח איז צוועלף. פאַרוואָס רופט מען אים אריאל? עס איז דאָך קלאָר אַז דאָס איז פון לשון אריה (לייב). וואָס האָט אַ מזבח צו טאָן מיט אריאל? ערקלערן חז"ל אַז די אש וואָס איז אַראָפּגעקומען פונעם הימל איז געלעגן ווי אַ לייב אויבן אויפן מזבח. דעריבער רופט מען עס אריאל. חז"ל ערקלערן פון לשון היכל, חז"ל ערקלערן דאָס איז ווי דער היכל, דאָס איז דער היכל. ווער עס וועט קוקן אויפן היכל פון אויבן זעט אַז דער היכל איז שמאָל פון הינטן און ברייט פון פאָרנט. און דאָס איז פּונקט ווי אַ לייב. אַזוי ווי דער לייב איז פון הינטן שמאָל און פון פאָרנט ברייט, אַזוי אויך האָט זיך אויסגעזען דער בית המקדש.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז אריאל דאָ איז דער כינוי פאַר גיבורים. און אויך פאַר ירושלים. אריאל האָט עטלעכע באַטייטן. איין מאָל האָבן מיר געזען אריאל אַלס כינוי פאַר אַ גיבור, איין מאָל אריאל אַלס כינוי, ער האָט געשלאָגן דעם לייב, ריכטיג? און אויך, אַזוי איז עס אַ כינוי פאַרן מזבח, עס איז אַ כינוי פאַר ירושלים און אַ כינוי פאַר כלל האומה. זאָגט דער מלבי"ם אין עטלעכע און עטלעכע ערטער האָבן מיר געזען די באַניצונג פונעם באַטייט אריאל. און דאָ ערקלערט דער מלבי"ם אַז דאָ באַשרייבט ער דעם נמשל פונעם משל וואָס ער האָט געזאָגט פריער. ער האָט געזאָגט לא לעולם יחרוש. ריכטיג? מיר האָבן ערקלערט די אַקערונג וועט נישט זיין אויף אייביג, מען דאַרף בסופו של דבר זייען. אַזוי אויך וועלן די צרות נישט אָנהאַלטן, נאָר זיי וועלן זיך אומקערן בתשובה און דעמאָלט וועלן די צרות אַוועקגיין, ווייל דער עיקר ציל איז כדי מען זאָל אין זיי איינזייען דעם זרע פונעם אמונה אין השם, פון עבודת השם, פון אהבת השם. אַזוי זאָגט ער הוי אריאל אריאל. אריאל, דאָס איז ירושלים. די ירושלים וואָס איז חשוב פון איר אייגענעם צד, און דער צווייטער אריאל קומט אויסצודריקן חוזק און תוקף, זי איז די שטאַרקייט פון ישראל, זי איז די גבורה פון ישראל. סיי פון צד פון זייער מלך, וואָס זיי האָבן אַ צדיק'ן מלך, קרית חנה דוד. דאָס איז די קריה אין וועלכער דוד האָט חנה. חנה, לשון חניה. יאָ, עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס פאַרמישן זיך מיט קרית חנה. זיי פאַרמישן זיך מיט קרית חנה. ווי אויב דאָס איז נישט פאַרבונדן מיטן נאָמען חנה. עס איז פון לשון חניה, נישט מיט אַ דגש. קרית חנה דוד. דער אָרט וווּ דוד המלך האָט חנה געטאָן, וואָס איז געווען אַ צדיק.
אַזאַ שטאָט, זיי האָבן דאָך געדאַרפט זיין פאַרנומען מיט יראת השם, מיט עבודת השם. און אַנשטאָט דעם, ספו שנה על שנה חגים ינקופו. זיי לייגן צו יאָר אויף יאָר, אין פּשוטע ווערטער פאַרברענען זיי די צייט. זיי לייגן נישט צו אין עבודת השם. נאָך אַ יאָר און נאָך אַ יאָר און נאָך אַ יאָר. און וואָס האָסטו געטאָן אין דער צייט? וואָס האָסטו צוגעלייגט אין דער צייט? וואָס האָסטו באַקומען אין דער צייט? גאָרנישט. ספו שנה על שנה חגים ינקופו. די חגים רינגלען אַרום, די כוונה איז נאָך אַ חג קומט און נאָך אַ יום טוב. וואָסער יום טוב? ער רעדט וועגן די יום טוב'ים וואָס זיי טראַכטן אויס פאַר זיך אַליין. דאָ אַ שמחה אַזאַ, דאָ אַ חגיגה אַזאַ, דאָ... חגים ינקופו, זיי גייען און נעמען אַרום. דער מלבי"ם ערקלערט וואָס איז נוקף? נוקף האָט עטלעכע באַטייטן. עס איז דאָ נוקף וואָס איז פון לשון כריתה (אָפּהאַקן), ווי נוקף זית. עס איז פאַרבונדן אויך מיטן באַטייט נוגף, יאָ? און עס איז דאָ נוקף וואָס איז פון לשון היקף, אַרומצונעמען. אַזוי אויב מען וויל ערקלערן צום ביישפּיל אַז מען פלעגט אָפּהאַקן דעם בוים, פלעגט מען אים נוקף זיין, וואָס איז נוקף? די כוונה, מען נעמט אַראָפּ פון אים די צווייגן אַרומעדיק. ווייל דאָס איז סיי לשון היקף און סיי לשון נוקף, סיי לשון אָפּהאַקן און אָפּטיילן פון יענע איבעריקע צווייגן. דאָ ערקלערט ער עס אויף די אַרומנעמונג פון די טעג פון משתה. די טעג און די חגים זייערע, דאָס איז געווען ספו שנה על שנה, נאָך אַ יאָר און נאָך אַ יאָר, און די טעג פון משתה, פון משתה צו משתה, אָבער וואָס האָסטו צוגעלייגט? וואָסער רוחניות האָסטו באַקומען?
והציקותי לאריאל והיתה תאניה ואניה והיתה לי כאריאל. אָבער השם זאָגט אויף דעם: עס זענען געקומען די ייסורים, וואָס מיר האָבן פריער ערקלערט. אַז לא לעולם יחרוש. די אַקערונג איז געווען באַשטימט צו והציקותי לאריאל. הציקותי דאָ, די כוונה איז מצוקת הנפש (זעלישע נויט). והיתה תאניה, דער ציל איז תאניה ואניה. וואָס איז תאניה ואניה? זיך צו באַקלאָגן. זיך צו באַקלאָגן, דאָס איז די כוונה תאניה ואניה. אַז זיי זאָלן, זאָלן זיך זיפצן. פון וואָס וועלן זיי זיך זיפצן? פון דער גרייס פון די צרות וואָס זיי האָבן, און זיי וועלן זיך זיפצן בתשובה אויף די מעשים וואָס האָבן זיי געבראַכט די צרות. דאָס איז דער ציל, והציקותי לאריאל. סתם צו דריקן אריאל? סתם צו פאַרשאַפן ירושלים אַז זיי זאָלן האָבן צער און מצוקה? דאָס איז נישט קיין ציל פאַר זיך אַליין. ווי אַזוי ווי די אַקערונג איז נישט קיין ציל פאַר זיך אַליין, דער ציל איז צו זייען. און דעמאָלט וועט זיין תאניה ואניה, זי וועט זיך באַקלאָגן אויף אירע חטאים, אויף דעם שלעכטיקייט פון אירע מעשים, והיתה לי כאריאל. דעמאָלט וועט זי זיין אַזוי ווי זי איז ראוי צו זיין, ווי כאריאל. אַזוי ווי אין אמת'ן איז די האָפענונג פון איר, אַז זי זאָל זיין ווי כאריאל.
וחניתי כדור עליך וצרתי עליך מוצב והקימותי עליך מצורות. איצט קערט ער זיך אום צום צווייטן משל וואָס ער האָט ערקלערט וועגן לחם יודק. וואָס מיר האָבן ערקלערט אַז כדי צו באַקומען דאָס ברויט דאַרף מען נעמען די תבואה און ממש מאָלן זי. ער זאָגט איך וועל חנה טאָן אַרום דיר מיט מיינע חיילות, דהיינו איך וועל אַרויסשיקן חיילות וואָס וועלן אַרומרינגלען ירושלים. וצרתי עליך, עס וועט זיין אַ מצור, קיינער גייט נישט אַרויס און קיינער קומט נישט אַריין. און דערנאָך והקימותי עליך מצורות כדי צו כאַפּן די שטאָט און זיי צו פאַנגען. כדור, די כוונה איז פון לשון עיגול (רינג), יאָ? ווי עס קייקלט זיך ווי אַ באַל. נאָר וואָס דאָ איז די כ"ף אַ כ"ף הדמיון, יאָ? ווי דור, כדור. אָדער עס זענען דאָ וואָס ערקלערן אַז דור איז די כוונה מדורה (פייער). די מדורה איז רונד. אַזוי אויך דאָ כדור איז די כוונה פון לשון ווי אַ מדורה. אָבער דער רעיון איז אַז דאָס איז פון עיגול, אַ היקף וואָס איז רונד, וואָס מען רינגלט אַרום און מען שטעלט אַ מצור אויף ירושלים.
און דעמאָלט וועט ירושלים אָנקומען צום מצב ושפלת מארץ תדברי ומעפר תשח אמרתך והיה כאוב מארץ קולך ומעפר אמרתך תצפצף. און דעמאָלט ושפלת, דער מצב פון ירושלים וועט זיין אין שפל. ומארץ תדברי, כביכול רעדט זי פון אינעווייניק אין דער ערד. ומעפר תשח אמרתך. און עס וועט זיין אַזוי נידעריק ביז אַז פון דעם שטויב, כביכול פון דאָרט, הערט מען די רייד. און דער אוב, ווער עס ווייסט ווען דער אוב פלעגט רעדן, ווער עס ווייסט מיט וואָסער קול ער פלעגט רעדן? עס שטייט אין די ספרים אַז דער אוב פלעגט רעדן מיטן קול פון אַ מענטש ווי ער רעדט פון אינעווייניק אין דער ערד. דו הערסט אַזאַ קול פון אַן עכאָ, נישט קיין קלאָר קול. אַ טונקל. אַ טונקל קול ווי עמעצער רעדט אונטער דער ערד. אַזוי פלעגט דער בעל אוב רעדן ווען ער פלעגט אויפברענגען בעל אוב עפעס אַ נשמה. און דאָס לערנט מען פון דאָ, פון דעם פסוק. ושפלת מארץ תדברי ומעפר תשח אמרתך. דיינע רייד וועלן זיין ווי פון אינעווייניק אין דעם שטויב, כאוב מארץ קולך. ווי אַן אוב וואָס ער רעדט, דו הערסט דעם מת רעדן ווי ער איז פון אינעווייניק אין דער ערד. און דעמאָלט איז דאָס כביכול נישט קיין רעדן פון אַ לעבעדיקן מענטש, נאָר בלויז פונעם גוף פון אַ טויטן מענטש. דאָס הייסט, עס וועט נישט זיין אַפילו קיין רעדן, נאָר בלויז אַ פיפּן ווי דאָס פיפּן פון אַ פויגל. דאָס קומט צו זאָגן אַז עם ישראל וועט זיין אין אַ מצב פונעם גרעסטן שפל. עס קומט צו זאָגן אַז זיי וועלן שוין אָנקומען צו שפלות ביז דער ערד און ביז שטויב, די כוונה ווי זיי וועלן לעקן שטויב. און דעמאָלט ושפלת ותשח. ותשח, יאָ, דאָס זאָגט אַז שפלות איז פון צד פון די הייך. פון אַ הויכער הייך אַראָפּ צו אַ נידעריקער הייך, דאָס הייסט ושפלת. און ותשח איז פון צד פון זיין קומה (וווּקס), אַז זיין וווּקס איז געגאַנגען און געוואָרן איינגעבויגן. און ער לייגט אויך צו תדברי אמרתך, זאָגט דער מלבי"ם אַז די אמירה איז שוואַכער פון דיבור. דיבור איז שטענדיק בכוח. ווי וידבר אדוני הארץ איתנו קשות. דיבור איז שטענדיק האַרב. ווי רופט מען אַ מנהיג? דבר. פאַרוואָס? פון דער סיבה, דבר אחד לדור ולא שני דברים לדור. ער איז דער מנהיג, ער רעדט האַרב. אויב ער וועט רעדן ווייך דעמאָלט קען ער נישט מנהיג זיין דעם דור. פאַרקערט, אַן אמירה איז שטענדיק אַ ווייכע אמירה. איין מאָל האָבן מיר גערעדט וועגן דעם אַז ווען עס שטייט בליבו, עמעצער רעדט בליבו, שטייט נישט וידבר בליבו. שטענדיק שטייט ויאמר. ויאמר המן בליבו. ויאמר עשו בליבו. שטענדיק לשון אמירה. ווייל אַ מענטש מיט זיך אַליין רעדט שטענדיק ווייך. מיט אַנדערע רעדט ער האַרב, אָבער מיט זיך אַליין רעדט ער שטענדיק ווייך. דעריבער איז שטענדיק דער באַטייט אמירה. אַזוי דאָ איז די אמירה שוואַכער. ושפלת מארץ תדברי און דערנאָך מעפר תשח אמרתך, וואָס דאָס ווייזט אויף אַ נידעריקערער אַראָפּפאַל, אַז דעמאָלט האָסטו שוין נישט אַפילו קיין כוח צו רעדן, נאָר בלויז אין דער בחינה פון אמירה. און אין דעם לעצטן שטאַפּל מעפר אמרתך תצפצף. אַז דעמאָלט וועט שוין אַפילו צו רעדן נישט זיין קיין כוח, נאָר עס וועלן זיך הערן בלויז פיפּערײַען.
והיה כאבק דק המון זרייך וכמוץ עובר המון עריצים והיה לפתע פתאום. זאָגט דער מלבי"ם, אבק (שטויב) איז דאָס צעטיילן פון אַ צונויפגעשטעלטן זאַך אין קליינע חלקים, דאָס הייסט אבק. און עס האָט אַ מעלה קעגן מוץ (שפּרייערדיקס). ערשטנס, דער מוץ איז די אויסערלעכע פּסולת. פאַרקערט אבק, אויב איך וואָלט וועלן רעדן וועגן די ווייץ צום ביישפּיל, וואָס וועט זיין דער אבק? אויב איך נעם די ווייץ אַליין און מאָל, דעמאָלט וועט זיין אבק. אָבער דער מוץ איז נישט די ווייץ אַליין, דער מוץ איז די אויסערלעכע שאָל. אַ ווייטערדיקע זאַך, דער מוץ איז מוץ עובר. די ווינט טראָגט אים גרינג. און דאָס איז וואָס ער זאָגט. דער מחנה סנחריב וועט קומען, יענע וואָס מיר האָבן גערעדט דערויף וחניתי כדור עלייך וצרתי עלייך מוצב, דאָס וועט זיין דער מחנה סנחריב. און דער מחנה סנחריב זיי זענען המון זרייך. זיי וועלן זיין אַרום ירושלים. אָבער וויסן זאָלסטו, זיי וועלן זיין אין דער בחינה פון כאבק דק. אַלע יענע וואָס וועלן זיין אַרום, זיי וועלן זיך צעשפּרייטן ווי אבק. והמון עריצים, די גיבורים וואָס דער מלך אשור און די שרים וואָס ער האָט מיטגעבראַכט וואָס זיי זענען נישט געשטאָרבן, זאָגט ער זיי וועלן זיין ווי כמוץ עובר. וואָס איז דאָך געשען מיטן מלך אשור אַליין און מיט זיינע זין? זיי האָבן דאָך איבערגעלעבט די קלאַפּ פונעם מלאך וואָס האָט געשלאָגן דעם מחנה אשור. און ווי אַזוי איז בסופו של דבר סנחריב געשטאָרבן? זיינע זין האָבן אים דערהרגעט, ריכטיג? אסר חדון, ריכטיג? זיינע זין האָבן אים דערהרגעט. דאָרט, וווּ האָבן זיי אים דערהרגעט? ווען ער האָט זיך געבוקט צו נסרוך אלוהיו. ער האָט געהאַט אַן אלוה מיטן נאָמען נסרוך. אַ שטיק האָלץ פון תיבת נח. ער האָט געהאַט אַן אָדלער פון תיבת נח, דעם האָט ער געדינט. און דער זעלביקער נסרוך, דאָרט אין דעם אָרט, האָבן זיינע זין אים דערהרגעט. אַזוי איז דאָ געווען צוויי מינים. עס זענען דאָ געווען אַזעלכע ווי כאבק דק דאָ אין דעם אָרט, און עס זענען געווען אַזעלכע ווי כמוץ עובר, יענע וואָס זענען נישט געשטאָרבן דאָ דורכן מלאך השם, נאָר זיי זענען ווי דער מוץ וואָס ער האָט זיי איבערגעפירט אין אַן אַנדער אָרט. עריצים, והיה לפתע פתאום, זאָגט אויך זיי, יענע וואָס זענען געווען עריצים, זענען געווען די גיבורים, יענע וואָס זענען נישט געשטאָרבן דאָרט דורכן מלאך השם, זאָגט ער לפתע פתאום. אין איין רגע, לפתע פתאום, אין איין נאַכט, וועלן זיי פאַלן. אַזוי ווי זיינע זין האָבן אים דערהרגעט אין זיין לאַנד.
דער מלבי"ם ערקלערט וואָס איז דער חילוק צווישן לפתע און פתאום? מיר באַניצן שטענדיק דעם באַטייט והנה לפתע פתאום. לכאורה זענען די צוויי ווערטער אַ כפילות פונעם זעלביקן זאַך. לפתע איז פתאום. די זאַך איז געשען בפתע אָדער עס איז געשען פּלוצלינג, האָסטו געזאָגט דעם זעלביקן באַטייט. זאָגט דער מלבי"ם עס איז דאָ אַ חילוק צווישן זיי. דער פתע באַצייכנט די גיכקייט פון דער פּעולה. אם בפתע בלא איבה הדפו. און דער פתאום באַצייכנט די צייט וואָס די פּעולה, די צייט וואָס איר פּעולה קומט אָן מבלי הכנה. ווער האָט פאַרשטאַנען דעם ערקלערונג? איך וועל ערקלערן. דער מלבי"ם זאָגט עס איז דאָ למשל אַ זאַך וואָס איז געשען פּלוצלינג. אַצינד קען זיין צוויי זאַכן דאָ פּלוצלינג. עס קען זיין פון צד פון דער צייט האָבן מיר עס נישט דערוואַרט און פּלוצלינג איז עס געשען. עס האָט געזאָלט זיין מאָרגן, איבערמאָרגן, און עס איז געשען איצט. דאָס איז איין זאַך. אַצינד ווען עס קומט, דאָס זעלביקע, קען זיין אַז עס קומט אויף אַ פּאַמעלעכן אופן. איך האָב עס נישט דערוואַרט אין דער צייט, עס איז געקומען ווי איך האָב געזאָגט פּלוצלינג, אָבער עס איז געקומען אויף אַ פּאַמעלעכן אופן. פון צווייטן צד קען איך זאָגן פאַרקערט. עס איז געקומען אין זיין צייט, אָבער ווען עס איז געקומען, איז עס געקומען זייער גיך. דאָס זענען צוויי זאַכן. דאָס זענען צוויי זאַכן. צי די מעשה אַליין איז געשען מיט גיכקייט אָדער אַז פון צד פון דער צייט איז די מעשה אַליין געשען גיך, דאָס הייסט עס איז געקומען פרי. ווען איך זאָג אויף אַ געוויסע זאַך אַז עס איז געשען מיט גיכקייט, אין אַ סעקונדע איז עס געשען, דאָס הייסט בפתע. עס קען זיין אַז דאָס איז געשען אין דער צייט. עס איז נישט געשען פריער פון געוויינטלעך, עס איז געשען אין דער צייט. אָבער עס איז געשען אין איין סעקונדע, דאָס הייסט בפתע. ווען איך וויל זאָגן ניין, דאָס איז נאָך פאַר דער צייט אָנגעקומען. נאָך גאָר נישט דערוואַרט און עס איז אָנגעקומען. זאָג איך עס איז געשען פתאום. אַצינד, אויב עס איז אויך אָנגעקומען פאַר דער צייט און אויך געשען זייער גיך, זאָג איך לפתע פתאום. עס איז געשען זייער גיך בפתע, און אויך פון צד פון דער צייט האָט עס נישט געזאָלט אָנקומען איצט, עס האָט געזאָלט אָנקומען שפּעטער, און עס איז אָנגעקומען איצט. זאָג איך עס איז געשען פתאום. אַזוי פתאום זאָגט מבלי אַז מען האָט זיך צו אים צוגעגרייט. עס איז געקומען גיך אָן זיך צוגרייטן. אָבער עס קען זיין אַז ווען עס איז געקומען, איז עס געקומען אויף אַ פּאַמעלעכן אופן. ווען איך זאָג פתע זאָגט דאָס אַז נישט נאָר אַז עס איז געקומען אָן זיך צוגרייטן, נאָר אויך ווען עס איז שוין געקומען, איז עס געקומען מיטן גרעסטן גיכקייט. און דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ. די מיתה זיינע וועט זיין לפתע פתאום. דאָס הייסט אויך פון צד פון דער צייט פרי און אויך פון צד פון דער מעשה אין איין רגע, און דאָס הייסט לפתע פתאום.
מעם השם צבאות תפקד ברעם וברעש וקול גדול סופה וסערה ולהב אש אוכלה. די גזירה וואָס וועט זיין אויפן מלך אשור, ווי מיר האָבן גערעדט אַז ער וועט קומען אין די טויערן פון ירושלים אין דער תקופה פון חזקיהו און דער מלאך השם וועט זיי שלאָגן. מעם השם צבאות תפקד, השם וועט עס אויף אים אָנטראָגן. און אַצינד וועט עס זיין ברעם וברעש. דאָס זענען די צוויי ענינים וואָס ער האָט דערמאָנט לאל. כהר פרצים יקום השם. השם וועט אויפשטיין ווי הר פרצים, מיר האָבן דאָרט ערקלערט וואָס איז דער פירוש הר פרצים, ער זאָגט דאָ עס וועט זיין ברעש. און עס וועט זיין אַ ווייטערדיקע זאַך כעמק בגבעון ירגז, ווען מיר האָבן ערקלערט דעמאָלט בגבעון זענען דאָך אויף זיי אַראָפּ אבני אלגביש פונעם הימל, רעמים פונעם הימל האָבן געקעמפט. אַזוי וועט דאָ זיין אויך אַ רעם וואָס דאָס איז עליון, די רעמים פון כוח עליון, און אויך רעש. רעש, וואָס איז שטענדיק ווען מען רעדט וועגן רעש אדמה? אַן ערדציטערניש. רעש איז שטענדיק אַן ערדציטערניש. שטענדיק וועט איר לייענען אין די מקורות אַז אין דער צייט פונעם רעש איז געווען אַזוי און אַזוי, און אין דער צייט פונעם רעש אין צפת און דאָמיניקס, אַלערליי אַזעלכע באַטייטן, רעש איז שטענדיק אַן ערדציטערניש. אַזוי וועט דאָ זיין אויך אַ רעם כביכול פונעם הימל וועט ער אויף זיי דונערן, און אויך אַ רעש פון דער ערד פון אונטן וועט ער אויף זיי טרייסלען, די כוונה ער וועט טרייסלען די ערד אונטער זיי. וקול גדול סופה וסערה. עס וועט נישט זיין אין דער שטיל, עס וועט זיין מיט אַ קול גדול. און מיט דעם וועט זיך באַגלייטן אַ סופה (שטורעם), מיט להבות אש (פלאַמען פייער), דער שטורעם וועט אָנצינדן דעם פלאַם, ווי ער האָט ערקלערט לאל, והיה אור ישראל לאש. און עס וועט זיין אַן אש אוכלה וואָס וועט זיי פאַרצערן אין דעם מחנה אשור. דאָ זאָגט דער מלבי"ם אַז מיט דעם רמזט ער אויף די דריי מחנות וואָס אליהו הנביא האָט געזען. יאָ, עס שטייט אַז ווען ער איז געגאַנגען צום מדבר, צו דער הייל וווּ השם האָט זיך אַנטפּלעקט צו משה, דעמאָלט האָט זיך צו אים אַנטפּלעקט דאָרט השם וואָס האָט אים געזאָגט איך האָב מוכיח געווען עם ישראל און זיי האָבן איבערגעטרעטן דיין ברית וכולי, אַז דער הייליקער האָט אים דערנאָך געשיקט צו זאַלבן אלישע. דעמאָלט ווערט דאָרט געבראַכט אַז ער האָט געזען אַ רוח און אַ רעש און אַן אש. און דערנאָך איז געווען קול דממה דקה. אַזוי זאָגט ער דאָ וועט זיין דאָס אַלץ. עס וועט זיין אַ רוח, עס וועט זיין אַ רעש, עס וועט זיין אַן אש. אָבער עס וועט נישט זיין קיין דממה דקה. נאָר דאָ וועט זיין דער חילוק אַז דאָס וועט זיין מיט אַ קול גדול. מיט אַ קול גדול, דאָס הייסט השם וועט אויף זיי דונערן מיט זיין קול און זיי אונטערטעניקן מיט אַ געוואַלדיק און גרויס קול.
והיה כחלום חזון לילה המון כל הגויים הצובאים על אריאל וכל צובאיה ומצודתה והמציקים לה. והיה כחלום. ווי אַ מענטש וואָס חלומ'ט, אין דער פרי כאַפּט ער זיך אויף, ער זעט אַ דמיון. דאָס איז נישט געווען קיין מציאות בכלל. בפרט זאָגט דער מלבי"ם דאָס איז חזיון לילה. דהיינו אַ זאַך וואָס קומט דורכן כוח הדמיון, וואָס אַ מענטש זעט אין דער נאַכט, אַז אַחוץ דעם וואָס עס איז נישטאָ אין דעם קיין ממש, מאַכט עס אויך נישט קיין רושם אויפן מענטש. אַ חלום ווען ער איז אמת'דיק לאָזט ער נאָך איבער עפעס אַ רושם, אַ מענטש שטייט אויף באַוועגט, נתפעל. אָבער ווען דער חלום איז בלויז אַ חזיון, דהיינו עפעס וואָס קומט פון דמיון, דעמאָלט מאַכט ער אויך אין דער פרי קיין רושם נישט. אַזוי זאָגט ער דיר, עס וועט זיין המון כל הגויים הצובאים על אריאל. דהיינו יענע גויים וואָס זענען געווען צובאים על אריאל, די כוונה אויף ירושלים, ווי געזאָגט לאל וחניתי כדור עלייך, און ער האָט ערקלערט אַז די כוונה איז אַז די גויים וועלן קומען אַרומצורינגלען, צו שטעלן אַ מצור אויף ירושלים. און ער האָט אונדז געזאָגט פריער און ער זאָגט וכל צובאיה ומצודתה, וואָס ער האָט געזאָגט פריער וצרתי עלייך מוצב. אַצינד זאָגט ער וואָס וועט זיין מיט יענע צובאיה ומצודתה, יענע וואָס האָבן געמאַכט אַ מצודה, זיי רינגלען אַרום. ומצודתה איז קעגן וואָס עס שטייט והקימותי עלייך מצורות ווי מיר האָבן פריער געזען. המציקים לה איז וואָס עס שטייט פריער והציקותי לאריאל. ווען עם ישראל האָט געדאַרפט זיי אויפוועקן, האָט דער הייליקער געזאָגט אַז ער וועט טאָן דאָס אַלץ. און אָט קומען איצט די גויים, קומט אשור און טוט אַלע די זאַכן, אַלץ וואָס השם האָט מודיע געווען אַז עס וועט זיין. וואָס וועט זיין די תוצאה פון דעם אַלעם? והיה כאשר יחלום הרעב והנה אוכל והקיצה והקיץ וריקה נפשו. וכאשר יחלום הצמא והנה שותה והקיץ והנה עייף ונפשו שוקקה. כן יהיה המון כל הגויים הצובאים על הר ציון.
כאשר יחלום הרעב והנה אוכל. ווען דער הונגעריקער חלומ'ט און אין זיין חלום זעט ער זיך אַליין עסן. שוין טעג וואָס עס איז נישט אַריין קיין עסן אין זיין מויל, אָבער ער זעט זיך אַליין עסן. והקיץ וריקה נפשו. ווען ער כאַפּט זיך אויף אין דער פרי, איז זיין נפש ליידיק. וכאשר יחלום הצמא והנה שותה, אין חלום זעט ער זיך אַליין טרינקען און שוין אַ סך צייט איז נישט אַריין קיין טרינקען אין זיין מויל. והקיץ והנה עייף ונפשו שוקקה. וואָס איז דער חילוק צווישן ריקה נפשו און נפשו שוקקה? דער מלבי"ם ערקלערט אַז די מענטשן וואָס זענען אויסגעדאַרט פון הונגער, מענטשן וואָס עס איז נישט אַריין קיין טרינקען אין זייער מויל אָדער עסן אין זייער מויל, אין חלום אויף אַ נאַטירלעכן אופן חלומ'ן זיי דאָך אַז זיי עסן און טרינקען. און דאָס איז נאַטירלעך ווייל דער מענטש חלומ'ט מהרהורי ליבו, פון וואָס עס ציט אים. נאָר וואָס, זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן דעם הונגעריקן וואָס חלומ'ט און דעם דאָרשטיקן וואָס חלומ'ט. ווען דער מענטש איז הונגעריק, דעמאָלט גייט זיין היץ, די נאַטירלעכע היץ פון זיין גוף אַרויף, דאָס הייסט מזי רעב, און דעמאָלט פאַרלירט זיין מאָגן די תאוות האכילה. עס קומט אַזוי אַ מצב וווּ ער קומט אָן צו אַ מצב פון שוואַכקייט, פון מידקייט, אָבער ער איז שוין נישט הונגעריק צום עסן. און אַזוי זאָגן שוין אויך יענע וואָס טוען אַ תענית הפסקה פון זעקס טעג אָן עסן אָדער טרינקען בהמשך. זאָגן זיי אַז דער צווייטער טאָג איז דער שווערסטער. און דערנאָך ווערט עס שוין גרינגער. דאָס הייסט עס קומט אַ שטאַפּל אַז דער מאָגן פאַרלאַנגט שוין בעצם נישט דאָס עסן, אָבער דער גוף איז מחויב דאָס עסן. און דעמאָלט וואָס עס געשעט, אַ מענטש גייט און ווערט מיד, ער ווערט אויסגעמאַטערט, דער גוף האָט נישט באַקומען זיין. אָבער די געפילן פון הונגער זענען דרך כלל אין אָנהייב. אין דעם צווייטן שטאַפּל גייען שוין די געפילן פון הונגער אַראָפּ. אָבער וואָס געשעט בסופו של דבר? ער האָט אַ מצב פון שוואַכקייט. און דאָס איז וואָס ער זאָגט. כאשר יחלום הרעב והנה אוכל והקיץ וריקה נפשו. וואָס זעט ער? אַז זיין נפש איז ליידיק. אָבער גיט אַכט, זיין נפש איז נישט שוקקה. ער איז נישט תאב צום עסן. ווייל ווי מיר האָבן ערקלערט דער הונגעריקער ווען ער איז זייער הונגעריק, איז שוין דער מצב אַז ער פילט נישט דעם געפיל פון הונגער. דער מלבי"ם דעפינירט דאָס הקדחת תזין את הגוף. די קדחת (פיבער) איז די היץ. ווען אַ מענטש האָט אַ היץ, איר וועט דאָס אַ סך מאָל זען, מען קען דאָס זען אין דער מציאות, קראַנקע מענטשן האָבן נישט קיין אַפּעטיט. מענטשן וואָס האָבן אַ היץ האָבן נישט קיין אַפּעטיט. הקדחת תזין את הגוף. אָבער גיט אַכט, ווען עס גייט אין צמא (דאָרשט), זאָגט ער דאָ ענדערט זיך די מציאות. ווען עס גייט אין צמא און דער מענטש איז נאָך דער קדחת און דער היץ וואָס ער האָט, ער איז זייער דאָרשטיק, ער האָט נישט באַקומען קיין טרינקען, ער האָט שוין לאַנג נישט געטרונקען, און דעמאָלט ווען ער כאַפּט זיך אויף, דעמאָלט ערשטנס איז ער מיד. ווי דער הונגעריקער וואָס חלומ'ט וואָס מיר האָבן געזען ער האָט זיך אויפגעכאַפּט ריקה נפשו, אויך ער איז מיד, די כוונה דער גוף איז אויסגעמאַטערט. אָבער אַחוץ דעם ביי דעם דאָרשטיקן, די קדחת וועט נישט זעטיקן דעם גוף מיט טרינקען. גיט אַכט אַז שטענדיק זענען די קראַנקע דאָרשטיק. יענע וואָס האָבן אַ היץ בעטן זיי שטענדיק צו טרינקען, זיי ווילן שטענדיק טרינקען, זיי פילן שטענדיק טריקנקייט. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, ביי דעם דאָרשטיקן והנה שותה והקיץ והנה עייף ונפשו שוקקה. ער בענקט טאַקע צו טרינקען. דער הונגעריקער בענקט נישט צום עסן. נאָר וואָס, דער הונגעריקער האָט זיך אויפגעשטעלט און געזען אַז ער האָט נישט באַקומען גאָרנישט. דער דאָרשטיקער, נישט גענוג וואָס ער האָט נישט באַקומען גאָרנישט, נאָר עס איז נאָך געוואָרן ביי אים אַ מינוס, ווייל אַצינד איז זיין נפש שוקקה, ער בענקט שוין צום טרינקען, ער האָט געזען טרינקען און ער איז כביכול נישט צוגעקומען דערצו, אַזוי בענקט ער צום טרינקען.
דער מלבי"ם האָט דאָס ערקלערט כדי צו פאַרשטיין די כפילות. ווייל דו האָסט געקענט געבן אַ משל פון אַ הונגעריקן וואָס שטייט אויף אין דער פרי און בלייבט הונגעריק. פאַרוואָס ברענגסטו אויך אַ דאָרשטיקן? ער האָט געוואָלט ערקלערן אַז עס איז דאָ אַ חילוק צווישן זיי. אַז דער הונגעריקער ווי מיר האָבן ערקלערט, ווי ער איז אַריין אַזוי איז ער אַרויס, און דער דאָרשטיקער איז נאָך אַרויס מיט אַ מינוס, ווייל ער האָט אַצינד אויך באַקומען נפשו שוקקה. פאַרוואָס איז חשוב פאַרן נביא צו געבן די צוויי משלים? ווייל ער וויל בעצם געבן זיי צוויי נמשלים. די נמשלים זענען די המון גויים וואָס אשור האָט אַהערגעבראַכט וואָס האָבן געשטעלט אַ מצור אויף ירושלים. די המון גויים, וואָס איז מיט זיי געשען? זיי האָבן זיך אומגעקערט אַזוי ווי זיי זענען געקומען. זיי זענען געווען הונגעריק. האָט זיי דער מלך אשור געזאָגט קומט, דאָ איז דאָ עסן, איז דאָ גאָלד, איז דאָ זילבער, איז דאָ עשירות, קומט זייט שותפים. זיי זענען געקומען. בסופו של דבר נאָך דער גרויסער מכה האָבן זיי זיך אומגעקערט אַזוי ווי זיי זענען געקומען. איז אַריין הונגעריק, איז אַרויס הונגעריק. עס האָט זיך נישט געענדערט ביי אים דער מצב צו זיין ערגער. פאַרקערט, כאשר יחלום הצמא, דאָ רעדט ער וועגן אַ מענטש וואָס איז דאָרשטיק. וואָס איז דער פירוש אַ מענטש וואָס איז דאָרשטיק? ער רעדט וועגן יענע וואָס האָבן דערוואַרט צו באַקומען און זענען אַרויס מער דאָרשטיק ווי זיי זענען אָנגעקומען. ווער זענען יענע וואָס זענען אַרויס מער דאָרשטיק ווי זיי זענען אָנגעקומען? דאָס איז אשור אַליין. וואָס איז געשען מיט דעם גאַנצן מחנה אשור? זיי זענען אַלע געשטאָרבן דאָרט אין ירושלים. ריכטיג, עס איז געקומען דער מלאך השם, 185 טויזנט ראשי גייסות. אשור אַליין, וואָס איז מיט אים געשען? ער האָט פאַרלוירן זיין מלוכה. סנחריב אַליין האָט פאַרלוירן די מלוכה. ריכטיג, אסר חדון זיינע זין האָבן אים דערהרגעט. אַזוי איז ער אין דער בחינה פון אַ דאָרשטיקן. ער האָט געטראַכט צו לעשן זיין דאָרשט און ער איז אַרויס מער דאָרשטיק. דאָס איז וואָס ער וויל זאָגן. קום און זע אַז ביי אים איז ער נאָך אַרויס מיט אַ מינוס.
התמהמהו ותמהו השתעשעו ושועו שכרו ולא יין נעו ולא שכר. דאָ רעדט ער וועגן די בני יהודה וואָס זענען געקומען אין דער פרי, האָבן געזען דעם מפלה פון סנחריב. זיי שטייען אויף אין דער פרי, זעען אַז עס איז דאָ אַ מצור, פּלוצלינג זעען זיי אַ שטילקייט. שטיל. דער מלאך המוות האָט דאָ געטאָן אַ באַזוך. התמהמהו, אין אָנהייב ווען זיי דערנענטערן זיך, אין אָנהייב התמהמהו. זיי אײַלן זיך נישט צו דערנענטערן. שטענדיק ווען דו זעסט אַזאַ מצב, וואָס האָסטו מורא באַלד? אפשר איז דאָס אַ מאַרב. אפשר האָבן זיי פּלוצלינג געמאַכט שטיל כדי מיר זאָלן קומען דערנענטערן זיך און דעמאָלט וועלן זיי אונדז שלאָגן. אַזוי ווי עס איז געווען ביי וועמען? דריי מצורע מענטשן וואָס זענען געווען אַרויס פון דער שטאָט. דעריבער אין אָנהייב ווען זיי דערנענטערן זיך, התמהמהו. זיי דערנענטערן זיך נישט מיט אַ לויף, ער דערנענטערט זיך פּאַמעלעך פּאַמעלעך כדי צו באַדאַרפן אַז מען טוט זיי דאָ טאַקע נישט קיין תרגיל. דערנאָך ווען ער איז נענטער, ותמהו. זיי שטייען פאַרוווּנדערט, זיי גלייבן נישט צו דעם וואָס זייערע אויגן זעען. און דערנאָך השתעשעו. השתעשעו דאָ איז פון לשון ווי עס שטייט ביי קין ואל מנחתו, וישע השם אל הבל ואל מנחתו ואל קין ואל מנחתו לא שעה. לשעות צו אַ זאַך, די כוונה איז זיך צו באַציען דערצו, צו קוקן דערצו. דאָס איז די כוונה. לשעות אליו. השתעשעו ושועו. אין אָנהייב ווענדן זיי זיך אַהין, דערווייטערן זיך אַ ביסל, און ווענדן זיך נאָך אַ מאָל ושועו. ווי אַ מענטש וואָס גלייבט נישט, ער דערנענטערט זיך און דערווייטערט זיך, דערנענטערט זיך, ער כאַפּט נישט דאָ דעם מצב. און דעמאָלט פרעגן זיי ווי איז מעגלעך? זיי זעען דאָרט אַז מענטשן ליגן אַלע ווי שיכורים. שכרו ולא יין. ווי דער שיכור נאָך עטלעכע גוטע שלונגען פאַלט ווי אַ פּגר. אַזוי אין אָנהייב ווייסן זיי נאָך נישט אַז דער מלאך השם האָט זיי אַלע געשלאָגן. אַזוי ווען זיי דערנענטערן זיך צום מחנה זעען זיי דאָרט אַלע די פּגרים, זאָגן זיי דאָס זעט אויס ווי מענטשן וואָס האָבן געטרונקען, אָבער וווּ זענען די פלעשער? מען זעט נישט די סיבות דערצו. דעריבער האָט עס זיי פאַרוווּנדערט. שכרו ולא יין, וווּ איז דאָ דער יין? נעו ולא שכר. און אָט זאָגט ער מיר זעען זיי שלאָפן איצט כביכול וואַקלענדיק ווי דער שיכור אין זיין בראָך, אָבער זיי האָבן נישט געטרונקען קיין שכר. זיי ווייסן נישט ווי אַזוי עס קען זיין אַז די מענטשן וואָס עס איז דאָ געווען אַ מצור און אַ גרויסע סכנה, ווי אַזוי פּלוצלינג האָט זיך די גאַנצע מציאות געענדערט.
עס איז דאָ דאָ אַ ווייטערדיקע ערקלערונג פונעם רד"ק אין נאָמען פון זיין פאָטער. עס זענען דאָ דאָ נאָך צוויי ערקלערונגען וואָס איז השתעשעו ושועו. אַזוי ברענגט דער רד"ק אין נאָמען פון זיין פאָטער אַז די כוונה איז אויף די נביאי השקר. אַז די נביאי השקר האָבן גענאַרט דעם עם, זיי האָבן זיי געזאָגט דברי הבל און דער עם האָט זיי געגלייבט. דאָ איז השתעשעו פון לשון אוזניו הכבד ועיניו השע. וואָס איז די כוונה השע? פאַרשטאָפּונג, גלאַט. ווי אין אונדזער פרשה, ואנוכי איש חלק, איבערגעזעצט גבר שעעי. אָפּגעגאָלט, למשעי, ריכטיג? חלק איז שעעי. אַזוי לויט דעם השתעשעו דאָ איז די כוונה עיניו השע, עיניו השע די כוונה איז ווייל ער האָט אַ פאַרשטאָפּונג אויפן אויג, גלאַט, ער האָט שוין נישט דאָרט קיין אויגן-הייל, מען האָט אים פאַרשטאָפּט דאָס אויג, עס איז געוואָרן אַן אָרט גלאַט. אַזוי די נביאים, די נביאי השקר, השתעשעו, זיי אַליין זענען בלינד געוואָרן, ושועו און זיי האָבן אויך פאַרבלענדט דעם עם. זיי האָבן זיי געגעבן אַלערליי אילוזיעס, אַלערליי זאַכן וואָס עס איז נישטאָ אין זיי קיין אמת. דאָס איז לויט דעם רד"ק. לויט דעם מצודת דוד, האָט דער השתעשעו דאָ אַ דריטן פירוש. השתעשעו זאָגט ער די כוונה איז פאַרנעמט זיך מיט אַ געשריי, שרייט ביטער אויף אייער מצב, טוט תשובה. און דעמאָלט השתעשעו פון וואָסער לשון איז דאָס? לשון שוועה. שרייט צו השם יתברך. אַזוי האָבן מיר דריי פירושים וואָס איז דער השתעשעו וואָס שטייט דאָ.
כי נסך עליכם השם רוח תרדמה ויעצם את עיניכם את הנביאים ואת ראשיכם החוזים כיסה. אַצינד הייבט ער אָן זיך צו טענה'ן מיט זיינע בני דור וואָס ביז אַצינד האָבן זיי נישט געגלייבט די רייד פון די נביאים, וואָס די נביאים האָבן געזאָגט אַז עס וועלן זיין צרות, וואָס די נביאים האָבן געזאָגט אַז עס וועט זיין אַ גלות. ער זאָגט אָט וועט איר זען השם האָט אויף אייך אויסגעגאָסן רוח תרדמה. נסך, די כוונה פון לשון ווי להסך רגליו, ווי צו גיסן, יאָ? צו גיסן אַ פליסיקע זאַך. יאָ, נסך יין, ריכטיג? מלא מסך וכולי. אַזוי האָט השם אויף אייך געגאָסן, השם האָט אויף אייך אויסגעגאָסן רוח תרדמה, ווי איר זענט פאַרשלאָפן. די כוונה פאַרזונקען אין הבלי עולם, ווי דער רמב"ם'ס לשון ווי מיר לייענען פאַר די תקיעות. די שוכחים האמת אין הבלי הזמן. ווי דעפינירט זיי דער רמב"ם? די שלאָפנדיקע. אַזוי דעפינירט זיי דער רמב"ם. הקיצו נרדמים מתרדמתכם. אַזוי אויך דאָ איז ער זיי מוכיח, איר זענט פאַרשלאָפן געוואָרן, פאַרזונקען אין הבלי עולם. און דורך דעם ויעצם את עיניכם. וואָס איז דער חילוק צווישן פאַרשלאָפן און פאַרמאַכט (עצום)? זאָגט דער מלבי"ם, ווער עס איז פאַרשלאָפן זענען זיינע אויגן פאַרמאַכט אויף אַ שוואַכן אופן. ווער עס מאַכט צו זיינע אויגן איז דאָס בכוח. דאָס הייסט נישט גענוג וואָס איר זענט פאַרשלאָפן געוואָרן, נאָר נאָך כביכול האָט ער אייך צוגעמאַכט די אויגן בכוח. ויעצם את עיניכם את הנביאים. אָבער גיט אַכט, ויעצם את עיניכם, וואָס איז דער המשך? את הנביאים ואת ראשיכם החוזים כיסה. ער זאָגט זיי ווי אַזוי טראַכט איר אַז די זעלביקע רוח תרדמה, די זעלביקע בלינדקייט וואָס האַלט אייך, ווי אַזוי טראַכט איר אַז אויך די נביאים און אויך די חוזים וואָס זענען אייערע מנהיגים, אַז אויך זיי דעקט צו אַ רוח פון בלינדקייט? ווייל צוליב דעם וואָס איר זענט פאַרזונקען אין אייער בלינדקייט און אין אייער תרדמה, זענט איר זיכער אַז אויך דער נביא איז בלינד. איר זענט זיכער אַז אויך דער נביא זעט נישט, אויך דער נביא פאַרשטייט נישט. און דאָס אַצינד וועט ער זיי מוכיח זיין ווי אַזוי זיי טועה'ן זיך.
ותהי לכם חזות הכל כדברי הספר החתום אשר יתנו אותו אל יודע ספר לאמור קרא נא זה ואמר לא אוכל כי חתום הוא. וניתן הספר על אשר לא ידע ספר לאמור קרא נא זה ואמר לא ידעתי ספר. מיר וועלן דאָ ערקלערן צוויי ערקלערונגען. איין ערקלערונג פונעם רד"ק, ביידע סיי דער מלבי"ם און סיי דער רד"ק ערקלערן אַז דאָ רעדט זיך חזות הכל, די כוונה די נבואה וואָס דער הייליקער האָט געשיקט. חזון נביאיו, דאָס איז די כוונה חזות. דאָ איז דאָס פון לשון נבואה. די נביאים וואָס זאָגן אייך נביאות, דאָס איז ווי אַ ספר חתום פאַר אייך. אויב מען וועט דאָס געבן צו אַ מענטש וואָס קען לייענען, דעמאָלט וועט ער זאָגן איך קען נישט, דאָס איז פאַרחתמ'ט. וואָס איז דער פירוש חתום? אין זייער צייט ווי אַזוי פלעגן זיי צומאַכן אַ בריוו למשל? זיי פלעגן עס איינפאַלצן, כראוי, און דערנאָך פלעגן זיי אים אָנטאָן וואַקס. איז עמעצער אַ מאָל געווען ביי אַ נאָטאַר? יאָ. אַזוי דאָרט האָט מען גענומען אַזאַ וואַקס, געלייגט אויף אים אַ חותמת. ווער עס האָט אים אויפגעמאַכט האָט שוין געבראָכן דעם חותם, ער קען שוין נישט טאָן נאָך אַ מאָל דאָס זעלביקע. און דורך דעם האָט מען געוווּסט אַז דער בריוו איז אויפגעמאַכט געוואָרן. דאָס הייסט דער ספר החתום. אַזוי אויב מען גיט צו אַ מענטש וואָס קען לייענען, דעמאָלט זאָגט ער איך קען נישט, דאָס איז פאַרחתמ'ט. דאָס איז אין אַ חותם, איך קען נישט, דאָס איז פאַרמאַכט, איך קען נישט לייענען. פאַרוואָס איז דאָס? זאָגט ער מחמת ער וויל נישט לייענען. בעצם געבן אייך די נביאים איבער נבואה. איר ווילט נישט הערן וואָס דער נביא זאָגט. און דעריבער זאָגט איר עפֿן, דאָס איז פאַרמאַכט, איך קען דאָס נישט לייענען. אויב דו וואָלטסט טאַקע געוואָלט לייענען, וואָלטסטו אויפגעמאַכט און געלייענט. נאָר וואָס, דו זוכסט אַ סיבה זיך צו פּטרן, זאָגט דער רד"ק. און דעריבער טענה'ן די מענטשן ספר החתום, לא אוכל כי חתום הוא. אַזוי אויך אייערע חכמים ווילן נישט הערן און ווילן נישט פאַרשטיין. וניתן הספר על אשר לא ידע ספר, אַזוי כל שכן ווער עס קען בכלל נישט לייענען, האָט ער בכלל אַ טענה איך קען נישט לייענען. יענער וואָס קען נאָך לייענען האָט אַ טענה דאָס איז פאַרמאַכט. יענער וואָס קען נישט לייענען על אחת כמה וכמה, ער זאָגט אַפילו אויב דו וועסט אויפמאַכן קען איך נישט לייענען.
דער מלבי"ם ערקלערט דאָס מער און דעמאָלט וועלן מיר אויך פאַרשטיין וואָס בעצם דער נביא וויל זיי מוכיח זיין. דער מלבי"ם ערקלערט עס, ער זאָגט זיי איר טועה'ט זיך, ווי מיר האָבן פריער ערקלערט, אַז איר מיינט אַז דער הייליקער אויך את הנביאים ואת ראשיכם החוזים כיסה. אַזוי ווי אייערע אויגן זענען צוגעמאַכט, זיכער אויך דער נביא זעט נישט, זיכער אויך דער נביא פאַרשטייט נישט. אַזוי וואָס מיינט איר? איר זענט זיכער אַז דאָס איז ווי אַ ספר חתום. אויך דער נביא וואָס ווייסט בעצם אַז השם האָט אים געשיקט, אָבער דעם ערקלערונג פון דער נבואה, די באַטייטונג פון די זאַכן, פאַרשטייט ער נישט. איר טראַכט אַז דאָס איז אַ ספר החתום. ביז אַזוי אַז אויך יענער וואָס טראָגט דעם ספר, דער נביא וואָס גיט אים אייך אַריבער, אויך ער איז נישט מסוגל אים צו פאַרשטיין, דאָס איז אַ ספר חתום, ער איז נישט אויפגעמאַכט, ער האָט אים נישט געלייענט. און לויט דעם קומט איר און פרעגט, ווייל אויב מען וועט געבן דעם בריוו צו וועמען עס ווייסט ספר, ווער הייסט יודע ספר? דאָס איז דער נביא אַליין. איר זאָגט ברענג דאָס צום נביא, אַפילו יענער וואָס ווייסט ספר, און מען וועט אים זאָגן קרא נא זה, זאָג אים נו לייען וואָס שטייט דאָ, ערקלער אונדז וואָס... און ער וועט אים זאָגן לא אוכל כי חתום הוא. אַזוי מיינט איר אַז כביכול דער נביא זאָגט איך קען דאָס נישט אויפמאַכן, דאָס איז פאַרחתמ'ט. וואָס איז דער פירוש פון דער זאַך? די נביאים האָבן דאָך באַקומען זייער מסר אין חידות (רעטענישן). ווי מיר האָבן פריער ערקלערט. נאָר משה רבנו האָט געזען באספקלריה מאירה. אָבער די נביאים האָבן געזען אין חידות. וואָס איז דאָס אין חידות? ביי משה שטייט במראה ולא בחידות. אָבער ביי די נביאים איז דאָס יאָ אין חידות. וואָס זאָגט דאָס? וואָס זעסטו? מקל שקד זע איך. וואָס וואָס זעסטו? סיר נפוח זע איך. ער האָט געזען עפעס אַ חידה וואָס ער דאַרף אויספײַנען. נאָר מיר האָבן פריער ערקלערט אַז עס קען קיינמאָל נישט זיין אַז דער נביא זאָל זיך טועה'ן אין זיין אויספײַנען. עס קען קיינמאָל נישט זיין אַז דער נביא זאָל זיך טועה'ן אין פאַרשטיין וואָס עס איז אים איבערגעגעבן געוואָרן. ווייל אויב דער נביא וועט זיך טועה'ן, ערשטנס, וואָס איז דאָס דעמאָלט מער פון אַ חלום? אויך אַ חלום קענסטו געבן עטלעכע פּירושים, אויך אַ נבואה. מיט וואָס איז אַ נבואה מיוחד מער פון אַ חלום? אַז נבואה זאָגן מיר איז דאָס 100 פּראָצענט, קעגן אַ חלום וואָס יש בו לתבן את הבר. די גרעסטע ראיה דערצו, מיר האָבן גערעדט דערויף אַ מאָל, דער רמב"ם דוכט מיר דערמאָנט דאָס, דאָס איז מעשה העקידה. דער הייליקער זאָגט צו אברהם גיי עקוד דיין זון. אויב עס וואָלט מעגלעך געווען זיך צו טועה'ן אין די רייד פונעם נביא, דהיינו אַז דער נביא האָט אפשר נישט פאַרשטאַנען כראוי דעם דבר השם, וואָס גייסטו שעכטן דיין זון? אפשר האָסטו נישט ריכטיג פאַרשטאַנען? אפשר איז דער ציווי וואָס איז דיר איבערגעגעבן געוואָרן נישט געווען גענוג קלאָר? פון דאָ זעען מיר אַז דער נביא באַקומט הוראות פון די קלאָרסטע און ער פאַרשטייט זיי און עס קען נישט זיין אַז ער זאָל זיך טועה'ן. דער רב דסלר זאָגט אַז עס קען זייער זיין נאָר אויב דאָס איז דאָס ערשטע מאָל אין זיין נבואה, ווי שמואל וואָס אין אָנהייב האָט בכלל נישט געוווּסט אַז השם רופט אים, און ער איז געלאָפן צו עלי יעדעס מאָל ווען עס האָט זיך אָנגעהויבן ביי אים דבר השם. נאָר אין אָנהייב קען זיין אַ מצב אַז ער וועט זיך טועה'ן אין זיין נבואה. אָדער ווי יעקב, אכן יש אלוקים במקום הזה ואנוכי לא ידעתי. ווי אַזוי האָסטו נישט געוווּסט? דו ביסט אַ נביא. נאָר לא ידעתי מחמת דאָס איז דער אָנהייב פון זיין נבואה. אין אָנהייב פון זיין נבואה איז דאָ אַ מצב אַז איין מאָל וועט ער נאָך נישט קענען די דרך ווי אַזוי השם אַנטפּלעקט זיך צו זיינע נביאים. אָבער נאָך דעם וואָס ער האָט דאָס שוין געקענט, איז נישטאָ קיין מצב פון אַ טעות. אַפילו וואָס דאָס איז אים איבערגעגעבן געוואָרן אין חידות, איז אים אין האַרצן איבערגעגעבן געוואָרן דער ערקלערונג פון די זאַכן, אַז ער זאָל וויסן וואָס איז איבערגעגעבן געוואָרן, אַז ער זאָל וויסן וואָס איז בעצם דער מסר. אָבער דער עם וויל נישט מקבל זיין דעם מסר. אַזוי וואָס זאָגן זיי? אַ, הער, דער נביא רעדט אין חידות, אויך ער פאַרשטייט נישט, לאָז אים לייענען, ער פאַרשטייט נישט. ער ווייסט נישט וואָס שטייט דאָרט. ער וועט דיר זאָגן איך קען נישט לייענען, דאָס איז פאַרחתמ'ט, איך האָב נישט קיין רשות דאָס אויפצומאַכן. אַזוי אויב דער נביא וואָס איז אמור צו פאַרשטיין פאַרשטייט נישט, וניתן הספר על אשר לא ידע ספר לאמור קרא נא זה, אַזוי אַצינד נעמסטו מיר די נבואה, גיסט עס על אשר לא ידע ספר, מיר דער עם, מיר זענען מענטשן מן ההמון, פּשוטע, מיר ווייסן נישט קיין ספר. דו ווילסט אַז מיר זאָלן לייענען? אַז מיר זאָלן פאַרשטיין? דער נביא פאַרשטייט נישט וואָס ער זאָגט, אַזוי וועלן מיר פאַרשטיין? דאָס איז געווען בעצם אַ סיבה פאַר זיי אַראָפּצונעמען פון זיך דעם מסר פון דער נבואה. דאָס הייסט די נבואה איז נישט מחייב. פאַרוואָס? דער נביא פאַרשטייט בכלל נישט וואָס ער זאָגט, מיר בכלל על אחת כמה וכמה. און דאָס איז ווי עס האָט געזאָגט די לא איתי אינש על יבשתא די מילת מלכא יכיל להחוויה. געדענקט עמעצער דאָס? אין דניאל. ווער האָט געזאָגט? אויף וואָס איז דאָס געזאָגט געוואָרן? אין וואָסער הקשר? איך רעקאָמענדיר צו הערן דעם דיסק וועגן דניאל. עס איז דאָרט געבראַכט אַז ווען עס איז געשריבן געוואָרן אויף דער וואַנט מנא מנא תקל ופרסין, דעמאָלט האָט ער דאָרט גערופן די חרטומים. און עס איז אויך געווען פריער, און עס איז געווען ווען ער האָט געחלומ'ט דעם חלום און ער האָט נישט געוואָלט זיי אַנטפּלעקן וואָס איז דער חלום. איר וועט מיר זאָגן וואָס איך האָב געחלומ'ט און אויך דעם פּתרון. אַזוי האָבן זיי אים געזאָגט עס איז נישטאָ קיין מענטש אויף דער יבשה וואָס קען זאָגן אַזאַ זאַך. אַזוי אַזוי האָבן זיי אים געטענה'ט. זאָגט ער דאָס איז בעצם וואָס זיי טענה'ן דאָ. עס איז נישטאָ קיין מענטש וואָס פאַרשטייט די נבואה, אַזוי וואָס ווילסטו פון אונדז? די חכמים פאַרשטייען נישט, דער נביא פאַרשטייט נישט, אַזוי וועלן מיר פאַרשטיין?
ויאמר השם יען כי ניגש העם הזה בפיו ובשפתיו כיבדוני וליבו רחק ממני ותהי יראתם אותי מצוות אנשים מלומדה. יען כי ניגש העם הזה, זאָגט דער מלבי"ם דער עם טראַכט אַז מיט אַזעלכע טענות דערנענטערן זיי זיך צו השם. פאַרוואָס דערנענטערסטו זיך? ווי אַזוי? זאָגט ער דו זאָגסט אַז דער הייליקער רעדט צו מענטשן אויף אַ מדרגה פון מענטשן. וואָס פּלוצלינג? ווייסטו ווי אַזוי איך פאַרערע און שאַץ אָפּ די רייד פון השם יתברך? די רייד פון השם זענען נשגב פון אונדז. זיי זענען אַזוי וווּנדערלעך אַז מיר קענען זיי נישט פאַרשטיין, זיי זענען זייער טיף. דו פאַרקלענערסט אין דער נבואת השם. דו זאָגסט השם רעדט, אַלע פאַרשטייען. וואָס פּלוצלינג? אדרבה, וויסן זאָלסטו, די רייד פון השם זענען זייער הויך, מיר האָבן אין זיי נישט קיין השגה, דאָס זענען זייער טיפע זאַכן. איר טראַכט אַז איר דערנענטערט זיך מיט דעם צו השם. ווייל ניגש העם הזה בפיו ובשפתיו כיבדוני, מיט זייער אמירה, די רייד פון השם זענען נשגב, טראַכטן זיי אַז זיי דערהייבן השם. אָבער זאָגט דער הייליקער איך ווייס פון וואָס דאָס נעמט זיך. וליבו רחק ממני. ער וויל טאַקע נישט מקיים זיין וואָס איך זאָג. אַזוי דעריבער זאָגט ער די רייד פון השם זענען נשגב. וואָס איז דאָס, ווי צו וואָס איז דאָס גלייך? דאָס איז ווי דו זאָגסט צו דיין קינד, קום איך וויל דיר ערקלערן, גיי צו אַן אָרט פּלוני, דו גייסט אַהין, נעמסט אַ דריי רעכטס און איך וויל אַז דו זאָלסט מיר ברענגען... איך האָב נישט פאַרשטאַנען טאַטע, איך האָב נישט פאַרשטאַנען. ניין טאַטע, דאָס איז שווער, דאָס איז ווייט, טאַטע איך האָב נישט פאַרשטאַנען, נאָך אַ מאָל. ניין ניין ניין פאַרשטאַנען. פאַרוואָס נישט פאַרשטאַנען? פאַרוואָס איז ער פּלוצלינג פאַרשטאָפּט געוואָרן? דו האָסט אַ קלוג קינד, פאַרוואָס? ער האָט נישט קיין כוח צו גיין. ער האָט נישט קיין כוח. פּלוצלינג פאַרשטייט ער נישט וואָס דו ווילסט, פּלוצלינג ווייסט ער נישט ווי אַזוי קומט מען אָן, פּלוצלינג האָט ער מורא. יאָ? אַ מאָל האָט מיין טאָכטער זיך אומגעקערט פון גן, זאָגט זי טאַטע איך האָב נישט ליב שאָקאָלאַד, איך האָב ממש נישט ליב שאָקאָלאַד. האָב איך אָנגעהויבן זיך צו דערוויסן, האָט זיך מיר אַרויסגעשטעלט אַז זי האָט באַקומען אַ שטראָף פון דער גננת אַז זי וועט נישט באַקומען שאָקאָלאַד. אַזוי זאָגט זי אַז זי האָט בכלל נישט ליב שאָקאָלאַד, בכלל. האָב איך איר געזאָגט איך האָב געוואָלט דיר ברענגען שאָקאָלאַד, וואָס האָסטו נישט... ניין, איך האָב ליב שאָקאָלאַד. אַזוי אַ מענטש וואָס וויל נישט עפעס, דעמאָלט וועט ער דערציילן מעשות. אַזוי וואָס זאָגן זיי? די רייד פון השם זענען נשגב, ווער קען זיי פאַרשטיין? פאַרוואָס? כדי נישט צו טאָן. כדי נישט צו טאָן, אַזוי זאָגסטו איך האָב נישט פאַרשטאַנען. אַזוי זאָגט דער הייליקער איך ווייס פון וואָס דאָס נעמט זיך, וליבו ריחק ממני. מחמת די מענטשן זענען ווייט פון מיר, און דעריבער זענען זיי בעצם נישט מעוניין זיך צו דערנענטערן צו השם, אַזוי זאָגן זיי די רייד פון השם זענען נשגב, זיי זענען הויך, זיי זענען טיף, מען קען זיי נישט פאַרשטיין. ותהי יראתם אותי מצוות אנשים מלומדה. ווי אַזוי איז דאָס פאַרבונדן? זייער וווּנדערלעך. זעט, ווייל אויב דו זאָגסט אַז דעם הייליקן זיינע רייד זענען זייער נשגב. אַזוי ווען איך קום מקיים זיין אַ מצווה, קען איך פאַרשטיין די מצווה? איך אַ קרוץ חומר, קען פאַרשטיין די רייד פון השם וואָס זענען די נשגב'סטע? וואָס קען איך פאַרשטיין? עס איז בכלל נישט שייך צו פאַרשטיין די מצוות פון השם. אַזוי זאָגן יענע מענטשן. אַזוי ממילא ווען דו ביסט מקיים די מצוות, פאַרוואָס טוסטו זיי? מלומדה. וואָס איז דאָס מלומדה? אַזוי האָט מיין טאַטע געטאָן. פאַרוואָס דיין טאַטע? ווייל אַזוי האָט אויך זיין טאַטע געטאָן. און פאַרוואָס? אַזוי האָט אויך זיין טאַטע געטאָן. און דאָס הייסט מצוות אנשים מלומדה. אָן זיך צו פאַרטיפן אין דער מצווה, אָן זיך צו באַטראַכטן אין דער מצווה, אָן צו טראַכטן איך טו דאָס צו מאַכן אַ נחת רוח פאַר השם יתברך, און תפילין של יד קעגן דעם האַרץ, און תפילין של ראש קעגן דעם מוח, כדי איך זאָל דערמיט משעבד זיין די תאוות וואָס זייער מקור איז אין האַרצן און די מחשבות וואָס זייער מקור איז אין מוח וכולי. עס זענען דאָ טעמים פאַר די מצוות. אָבער די מענטשן, אין דעם רגע וואָס זיי זאָגן אַז דעם הייליקן זיינע רייד זענען נשגב פון אונדז, זיי, מען קען זיי נישט משיג זיין, אַזוי ממילא איז אויך זייער גאַנצע קיום המצוות אָן אַ טעם, ווייל מען קען דאָך נישט פאַרשטיין השם. אַזוי אַלץ וואָס ער טוט דאָס איז ווייל מיין טאַטע האָט געטאָן, אַזוי זעץ איך פאָר צו טאָן ווי אים. די עבודת השם זייערע איז אַזאַ עבודה וואָס איז פון דעם הרגל און נישט ווי עס דאַרף צו זיין כדי צו מאַכן אַ נחת רוח פאַר השם יתברך מיט אַ כוונה זיך צו פאַרטיפן אין די מצוות, צו פאַרשטיין די רייד פון השם. זיכער דאַרף מען וויסן אַז די טעמים וואָס מיר ווייסן זענען ערדישע טעמים און די אמת'דיקע טעמים זענען אין תורת הסוד, וואָס זיי זענען נשגב'דיקע טעמים אַ סך מער. אָבער דאָס עצם וואָס אַ מענטש זאָגט מען קען נישט פאַרשטיין, אַזוי בין איך מקיים ווי איינער וואָס פאַרשטייט נישט, אַזוי זאָגט ער בעצם איך וויל נישט מקיים זיין די מצוות פון השם, איך טו ווייל איך האָב נישט קיין ברירה, ווייל מיין טאַטע האָט אַזוי געטאָן, איך זעץ פאָר נאָך אים.
לכן הנני יוסיף להפליא את העם הזה הפלא ופלא ואבדה חכמת חכמיו ובינת נבוניו תסתתר. רש"י ברענגט, איך וועל צולייגן צו שלאָגן דעם עם הזה אַ פלא נאָך אַ פלא. דאָ איז דאָס נישט צו שלאָגן נאָר מער מדויק וועט זיין צו זאָגן אַז זייער האַרץ וועט זיין פאַרשטאָפּט, אַ פלא נאָך אַ פלא, אַ צודעקונג אויף אַ צודעקונג, אַ פאַרשטאָפּונג אויף אַ פאַרשטאָפּונג. וואָס האָבן מיר דאָך פריער געזען אַז עס איז שוין פאַרשטאָפּט געוואָרן, נסך עליכם השם רוח תרדמה, ויעצם את עיניכם. מיר האָבן געזען אַז זיי זענען אָנגעקומען צו אַ מצב פון בלינדקייט. פאַרוואָס? ווייל זיי ווילן טאַקע נישט הערן. ווייל זיי ווילן טאַקע נישט מקבל זיין. זיי טענה'ן אַז די מצוות פון השם, די רייד פון השם, די רייד פונעם נביא, אַפילו דער נביא פאַרשטייט נישט וואָס ער זאָגט, אַזוי קענען מיר פאַרשטיין אַזעלכע זאַכן? זאָגט דער הייליקער, זייער עונש וואָס עס וועט זיין ביי זיי אַ פאַרשטאָפּונג נאָך אויף זייער האַרץ. וואָס איז דאָס הפלא ופלא? ואבדה חכמת חכמיו. זאָגן חז"ל וואָס איז דאָס ואבדה חכמת חכמיו? שווער איז דער אַוועקנעם פון צדיקים, פון חכמי ישראל, ווי צוויי מאָל ווי דער חורבן בית המקדש. פון וואַנעט ווייסן מיר אַז דאָס איז שווער צוויי מאָל ווי דער חורבן בית המקדש? מחמת עס שטייט אין אַלע מכות וואָס שטייען אין משנה תורה, שטייט והפלא השם את מכותיך. וויפל פלאים? איינס. והפלא השם את מכותיך. און דאָ וואָס ואבדה חכמת חכמיו, די כוונה איז די פּטירה פון די חכמים, הפלא ופלא. אַ פלא אויף אַ פלא, די כוונה איז אַ מכה וואָס איז מופלא שבמופלא. אַזוי פון דאָ לערנסטו אַז דאָס איז צוויי מאָל, מיט אַ שווערקייט מער ווי דער חורבן בית המקדש. דער מלבי"ם ערקלערט, אַזוי ווי זיי זאָגן אַז די רייד פון השם זענען מופלא, די רייד פון השם זענען צוגעדעקט, די רייד פון השם זענען פאַרהוילן, נשגב פון זיי, זאָגט דער הייליקער אויב אַזוי וועל איך אַזוי טאָן פאַר אייך. איך וועל צולייגן צו מפליא זיין און צוצודעקן פון זיי אַלץ ביז זיי וועלן משיג זיין גאָרנישט. און אויך די זאַכן וואָס זענען מקובל פאַר מענטשן אין חוכמה, אין דער פאַרשטאַנד פון די זאַכן, וואָס מענטשן פאַרשטייען דרך כלל יאָ, זאָגט ער אויך דאָס וועט פאַרלוירן ווערן פון זיי. אבדה חכמת חכמיו. ובינת נבוניו, וואָס איז דער חילוק צווישן חוכמה און בינה? דער מלבי"ם ערקלערט דאָס אַ סך מאָל אין ספר משלי. דער חילוק איז אַז חוכמה איז וואָס אַ מענטש באַקומט פון אַנדערע. וואָס אַ מענטש האָט באַקומען פון זיין רבי, וואָס אַ מענטש באַקומט פון אַנדערע. פאַרקערט בינה, דאָס איז נאָך דעם וואָס אַ מענטש האָט די חוכמה, אַצינד פאַרטיפט ער זיך אין די זאַכן, ער באַטראַכט זיי און מאַכט מסקנות. דאָס הייסט מסקנות אויף זאַכן וואָס דערויף האָט ער נישט באַקומען. דאָס איז נישט אַ חלק פון דער חוכמה וואָס ער האָט באַקומען, ער מאַכט פון דעם מסקנות. און דאָס הייסט בינה. די בינה איז צו פאַרשטיין אַ זאַך פון אַ זאַך. אַזוי זאָגט ער אויך די חוכמה, וואָס זיי האָבן באַקומען אין טעמי המצוות און אַלץ וואָס איז פאַרבונדן דערמיט, וועט פאַרלוירן ווערן פון זיי. און נישט נאָר דאָס, אויך בינת נבוניו, אויך דאָס גופא וועט זיין פאַרהוילן פון זיי.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז אין אמת'ן האָבן זיי געדאַרפט פאַרשטיין אַז ווען דער הייליקער רעדט מיטן עם, רעדט ער נישט לויט דעם כוח פונעם רעדער נאָר לויט דעם כוח פונעם צוהערער. ווי אַזוי עס קען נישט זיין אַז אַ רבי וואָס לערנט אין תלמוד תורה זאָל רעדן לויט זיין מדרגה, נאָר בוודאי אַז ער נידערט אַראָפּ צו דער מדרגה פון די קינדער, ווייל די מדרגה פון די קינדער איז אַ סך נידעריקער פון אים, און אויב ער וועט רעדן אויף זיין מדרגה דעמאָלט וועט מען אים בעצם נאָך אַ וואָך צוויי אַרויסוואַרפן פון דאָרט, ווייל אַלע וועלן אַרויסגיין פאַרשטאָפּט, קיינער פאַרשטייט נישט וואָס וואָס ער רעדט. על אחת כמה וכמה, ווען דו ווילסט מפאר זיין השם, ווי אַזוי דער הייליקער איז נשגב, ווי אַזוי ער איז דערהויבן, זייער וווּנדערלעך, ריכטיג, אַלץ ריכטיג. אָבער טראַכסטו אַז דער הייליקער רעדט מיט דיר לויט זיין נשגבות און דערהויבנקייט? אויב ער מאַכט אַ פאַרבינדונג מיט קרוצי חומר, מיטן מענטש, אַזוי גיט ער אונדז זאַכן וואָס זענען ברי השגה ביי אונדז. ער רעדט נישט מיט אונדז מיט זאַכן וואָס זענען נישט ברי השגה ביי אונדז. ווי אַזוי אַ מלמד מאַכט אַ פאַרבינדונג מיט זיינע תלמידים און לערנט זיי לויט זייער רוחב לב און נישט לויט זיין רוחב לב.