ספר ישעיהו פרק כ"ח. הוי עטרת גאות שיכורי אפרים וציץ נובל צבי תפארתו אשר על ראש גיא שמנים הלומי יין. הוי עטרת גאות. זאגט דער מלבי"ם, דער חיזיון פון דעם פרק און פון דעם קומענדיגן פרק באשרייבט די צרות וואס זענען אריבער אויף שבט יהודה דורך דעם מלך אשור, און די מפלה צום סוף. איצט רעדן די פסוקים פון פסוק א' ביז פסוק ה' וועגן די עשרת השבטים. זעט איר? ער באשרייבט אונדז אפרים. אפרים איז פון די עשרת השבטים, דאס איז אן אויסדרוק פאר די עשרת השבטים. פארוואס האט מען אנגערופן די עשרת השבטים אפרים? עס זענען דאך צען שבטים. חבור עצבים אפרים הנח לו. מען רופט זיי מיטן נאמען אפרים, יא? הבן יקיר לי אפרים. די סיבה איז ווייל ווער איז געווען דער ערשטער מלך פון די עשרת השבטים? ירבעם. פון וועלכן שבט? אפרים. דעריבער זענען זיי אנגערופן געווארן אפרים. מיט א כולל נאמען זענען זיי אנגערופן געווארן אפרים. עס זענען דא נאך סיבות, אבער דאס איז די פשוט'ע סיבה. אלזא זאגט דער מלבי"ם, אנהייב זאגט ער דיר קום זע וואס איז געשען מיט די עשרת השבטים, און דערנאך גייט ער אריבער און באשרייבט אונדז וואס גייט פאר מיט יהודה, ווען אין דער אמת'ן איז די הויפט מגמה פון פסוק ה' און ווייטער, צו באשרייבן וואס גייט פאר מיט יהודה. אבער צוליב דעם זאגט ער קום זע וואס דער אויבערשטער האט געטאן צו שבט אפרים, און דערנאך וועסטו זען וואס גייט אריבער אויף שבט יהודה.
זאגט דער מלבי"ם, זע אז די מלכות פון אפרים האט שוין אויפגעהערט און איז בטל געווארן. די מלכות פון אפרים איז בטל געווארן. אבער די מלכות פון יהודה, נאך אלץ כביכול האט דער הייליגער באשעפער א דערווארטונג פון זיי, עס איז דא א האפענונג אז די מלכות פון יהודה וועט אויסגלייכן זייער וועג. אבער ער זאגט דיר, די דערווארטונג האט זיך נישט מקוים געווען, ווייל אויך זיי האבן ביין שגו, אויך זיי האבן בשכר תעו, אויך אויף זיי וועט אריבער דער כוס. דאס הייסט, אלע צרות וואס זענען אריבער אויף אפרים וועט נישט זיין קיין ברירה נאר זיי אריבערצוטראגן אויך אויף יהודה, ווייל אין דער אמת'ן אין די זעלבע מכשולים וואס אפרים זענען דורכגעפאלן, זענען צום סוף אויך יהודה דורכגעפאלן.
איצט באווארט דער מלבי"ם, הוי עטרת גאות שיכורי אפרים. זאגט דער מלבי"ם, הוי, זע די עטרת גאות פון די שיכורי אפרים, וואס איז געווען זייער גאות? מיט וואס האבן זיי זיך געפאר'ט? דאס איז מיט זייער מלכות. פארוואס רופט ער דאס עטרת גאות? זאגט דער מלבי"ם, ווייל דאס איז נישט באמת קיין עטרת תפארת. עס איז דא אן עטרה, דאס איז וואס קרוינט דעם קאפ, וואס מען לייגט ארום דעם קאפ, די עטרה וואס איז אים א תפארת. אבער ער זאגט דא איז דאס נישט באמת קיין עטרת תפארת, נאר דאס איז אן עטרת גאות. דאס הייסט, עס איז דא א מענטש וואס די מלוכה פאסט אים, אלזא די מלוכה פאסט צו אים, דאס איז אים א תפארת. און עס איז דא א מענטש וואס די מלוכה פאסט אים בכלל נישט, דאס איז עפעס א קדאפי וואס איז ארויף און האט אנגעכאפט די שליטה מיט כוח, און די מלוכה פאסט צו אים בכלל נישט. און דאס איז וואס ער זאגט, זיין מלוכה איז נאר אן עטרת גאות, פון גאווה האט ער אנגעכאפט די מלוכה, אבער נישט פון דער זייט וואס ער איז ראוי, פון התנשאות, פון א דמיון גייסט, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז א שקר.
וציץ נובל, זייער לאנד איז געווען א זייער פעטע לאנד, עס האט אויסגעוואקסן חשוב'ע פירות אין די סאמע פעטסטע ערטער, און ער זאגט צום סוף איז דאס געווען א ציץ. דער ציץ האט געבליט, אבער וואס איז ארויסגעקומען דערפון? דער דאזיגער ציץ ווערט פארוועלקט. צבי תפארתו, צבי איז אויך א פראכטפולע זאך, א זאך מיט וואס ער האט זיך געפאר'ט. על ראש גיא שמנים, דער רד"ק ערקלערט אז ער באשרייבט דא שבט אפרים, ווי שבט אפרים האבן זיך געטענג'ט מיט דער גוטס וואס זיי האבן געהאט, און אין געפאלג פון דעם איז געווען זייער גאנצער עסק אין עסן און טרינקען. מיט וואס האבן זיי זיך פארנומען? תענוגות, הנאות פון דער עולם הזה. זיי האבן געזוכט ווי... שיכורי אפרים, קודם כל רופט ער זיי מיט א שם גנאי אויף דעם וואס זיי זענען די מערסטע צייט געווען אין שכרות, ווייל זיי האבן געהאט פיל ווײַן, האבן זיך פארנומען מיט עסן און טרינקען און זענען געקומען צו שכרות, און דורך דעם האבן זיי געברעכן ווי דער וועג פון שיכורים, און זענען נאכגעגאנגען די הנאות פון דער עולם הזה. און דאס איז וואס ער זאגט, שמנת עבית כשית ויטוש אלוה עשהו, און דאס איז פונקט וואס איז געשען ביי אפרים.
און דאס איז וואס חז"ל זאגן, חמרא דפרוגיתא ומיא דדורמסקית קיפחו עשרת השבטים. חמרא דפרוגיתא איז א ספעציעלער ווײַן וואס איז געווען אין א ארט וואס הייסט פרוגיתא. עס איז דארט געווען די סאמע חשוב'ע ווײַן. מיא דדורמסקית מיינט טײַכן, טײַכן, ספעציעלע וואסערן וואס זענען געווען אין א ארט וואס הייסט דורמסקית. ווער איז אנגעקומען דארט? רבי אלעזר בן ערך, יא? רבי אלעזר בן ערך, האט געמיינט אז זיינע תלמידים וועלן קומען נאך אים, און דערנאך האט ער פארגעסן זיין גאנצע תורה. וואוהין איז ער אנגעקומען? מיא דדורמסקית. די גמרא זאגט דאס איז וואס האט אויך אויסגעמעקט די עשרת השבטים. אלזא אין פשוט'ע ווערטער, וואס האט גורם געווען זייער מפלה? די נהייה נאך די תאוות פון דער וועלט, זיי האבן געמאכט זייער בויך פאר זייער ג-ט.
און דער נביא זאגט זיי, הוי עטרת גאות שיכורי אפרים. דהיינו ער זאגט, זיי האבן זיך געגאווה'ט, האבן געמאכט פון דער גאווה אן עטרה, כביכול ווער עס האט מער מעגליכקייט זיך צו גאווה'ן איז מער חשוב. זיי האבן זיך געפאר'ט מיט זייער עשירות, מיט זייערע תענוגות, און דאס איז ווי א ציץ אדער א בוים וואס איז שיין, אבער ווען עס בלאזט אין אים א ווינט ווערט ער פארוועלקט, ער פאלט צו דער ערד, ווערט צו שטויב. ער זאגט אזוי וועט אויך זיין דער צבי תפארת פון אפרים, זייער עטרת גאות, די דאזיגע עטרה וועט נישט אנהאלטן פאר א לאנגע צייט. זי, יענער צבי, יענע זאך, צבי, ווער ווייסט וואס דאס איז אין לשון הקודש? אין ארמית וואס איז צבי? רצון. יא, צבה מיינט צבי, מיינט וויל, א זאך וואס א מענטש באגערט. א זאך צבי תפארת מיינט די ספעציעלע זאך מיט וואס א מענטש פאר'ט זיך וואס אלע ווילן איר, אלע באגערן איר, ווי צבי היא לכל הארצות. אשר על ראש גיא שמנים, דהיינו די עטרת גאות און דער ציץ תפארת אויף ראש גיא שמנים, מיינט די סאמע חשוב'ע ארט, א ארט פון וואו מען פלעגט ארויסברענגען דעם שמן, פון פיל שמן וואס איז דארט געווען וואס מען פלעגט גיסן אויף זייער קאפ, איז דאס ווי דער טאל וואלט געווען פול מיט שמן, און אלע פלעגן נעמען פון דארט שמן. פון פיל גרויסן שפע וואס זיי האבן געהאט, האבן יענע מענטשן געהאט א גרויסע מאס שמן וואס איז געווען על ראש גיא שמנים, כביכול דער שמן האט אנגעפילט דעם טאל, אנגעפילט דעם בקעה, אלץ פול מיט שמן, און די מענטשן דארט זענען די גאנצע צייט געווען הלומי יין. כביכול דער ווײַן האט אין אים געשלאגן, יא? יין פטישים. הלומי יין, פון פיל דעם וואס זיי האבן זיך די גאנצע צייט פארנומען מיט תאוות און הנאות פון דער עולם הזה.
הנה חזק ואמיץ להשם כזרם ברד שער קטב כזרם מים כבירים שוטפים הניח לארץ ביד. איצט וועט ער באשרייבן ווי אזוי זייער מלוכה איז אוועקגענומען געווארן פון זיי. הנה חזק ואמיץ להשם. דער אויבערשטער האט א חזק'ע און אמיץ'ע זאך. וואס מיינט חזק, וואס מיינט אמיץ? זאגט דער מלבי"ם, חזק קומט אויסצודריקן א גרויסן כוח. חזק מיינט א זאך וואס איז זיך זייער מתגבר און שטארקט זיך זייער. דערקעגן ווייזט אמיץ אויף דעם אז די זאך האלט אן פאר א לאנגע צייט. דעריבער גייט דאס אלעמאל צוזאמען, חזק, זיי שטארק. אבער אמאל קען איך זיין שטארק פאר צוויי מינוט. זאגט מען מיר ניין, אמץ. אמץ מיינט בלייב אין דער דאזיגער שטארקייט פאר א לאנגע צייט. דאס מיינט אמיץ. מען וויל זאגן א קניפ וואס לאזט זיך נישט גרינג אויף, ווי זאגט מען? קשר אמיץ. נאכאמאל, דער זעלבער געדאנק. דער קניפ איז געבונדן און האלט אן פאר א לאנגע צייט, ער לאזט זיך נישט גרינג אויף. אלזא דער חזק איז שטארקייט פאר די שעה, אבער ער זאגט דיר ואמץ, דהיינו די דאזיגע שטארקייט וועט זיין פאר א לאנגע צייט. אלזא אזוי זאגט ער אויך דא, הנה חזק ואמיץ להשם כזרם ברד שער קטב כזרם מים כבירים שוטפים.
ערקלערט דער מלבי"ם, דאס וועט זיין שטארק כזרם ברד. זרם ברד מיינט א ווינט מיט האגל, דער דאזיגער ווינט אדער רעגן מיט האגל, דאס ברעכט צעדערן. אמאל קען האגל ברעכן, עס איז געווען א האגל וואס האט צעבראכן שויבן פון אויטאס פאר יענע וואס געדענקען, און נאך געמאכט זעק אין די מאשינען, פון פיל דעם וואס עס איז געווען ווי טעניס בעלער די האגל בעלער. אלזא עס איז דא א מצב פון זרם ברד, עס ברעכט צעדערן. און עס איז דא שער קטב. שער דא איז ווי מיט א שין, ווי מיט א סמך, פון לשון רוח סערה. א שטורעם ווינט קטב. קטב איז פון לשון צו האקן, יא? קטב, מיט א קוף, האקט אלץ פון זיין ארט. איצט אויב וועסטו זיי צוזאמענפירן, אלזא קומט אויס אז עס וועט נישט בלייבן גארנישט. פארוואס? זרם ברד ברעכט קודם כל די צעדערן. גוט, אבער עס קען זיין אז ער איז צעבראכן און ער בלייבט דא. זאגט ער ניין, עס וועט קומען סער קטב און אלץ וואס איז דא געווען וועט עס אוועקשווענקען און נעמען אלץ פון דא. אלזא אין דער אמת'ן זענען זיי משלים איינער דעם צווייטן. עס איז דא א זרם ברד וואס אין דעם צווייטן שטאפל איז דא א סער קטב. און דורך דעם כזרם מים כבירים, דאס וועט זיין די סאמע שטארקסטע, ווי א זרם מים כבירים שוטפים. דער האגל ברעכט אבער שווענקט נישט. אבער אויב וועט קומען נאך אים א זרם מים, אלזא שווענקן זיי אלץ, דאס טראגט עס אוועק ווייט.
און דאס איז א משל צו זאגן אויף דעם האגל, דער האגל איז אין דער אמת'ן א משל צו דעם הרג און שמד וואס די בני אשור האבן געטאן ביי בני אפרים. און ער פארגלייכט דאס צו א זרם, אז זיי האבן זיי פארטריבן צו נהר גוזן און צו הרי מדי. נהר גוזן קומט אויך דא אויסצודריקן, דריקט אויס א זרם, א ארט פון שטראם. און איצט האט דער הייליגער באשעפער זיי אוועקגעשיקט פון דארט אינגאנצן. דאס מיינט, ווי מיר האבן ערקלערט אין דעם פאריגן פרק, זיי זענען אין א מצב פון פארלוירן. פארוואס? ווייל אויב וואלט דאס געווען נאר א ברעכן און א שטורעם פון קטב וואס האקט, אלזא קען נאך זיין אז זיי זענען דא געבליבן. אבער ניין, עס איז נאך דעם געקומען א זרם מים כבירים און האט זיי אוועקגעטראגן פון דא. אלזא דאס איז נישט א מכה און זיי זענען נאך דא. זיי זענען צעבראכן אבער דא. נאר נאכדעם וואס ער האט זיי דא צעבראכן, האט ער זיי דערנאך אוועקגעטראגן מיט מים כבירים שוטפים, האט זיי אוועקגעשווענקט און זיי גענומען אריבער נהר גוזן, אריבער נהר סמבטיון, צו ערטער וואס היינט האבן מיר בכלל נישט קיין ידיעה וואו זייער ארט איז. און דאס קומט אויסצודריקן די גרויסקייט פון דער מכה וואס בני אפרים האבן איינגעזאפט.
ברגליים תרמסנה עטרת גאות שיכורי אפרים. ער האט געענדיגט דעם פאריגן פסוק הניח לארץ ביד. וואס מיינט הניח לארץ ביד? אז אנהייב האט ער אראפגעלייגט די עטרת גאות צו דער ערד מיט זיין האנט. דאס מיינט, ער האט אריבערגעטראגן די עטרה, עטרת גאות איז די עטרה וואס געפינט זיך אויף דעם קאפ פון דעם מלך, די קרוין כביכול פון דעם קאפ פון דעם מלך, ער האט זי אראפגענומען צו דער ערד. דאס דריקט אויס כביכול די אראפנעמונג פון דער מלוכה. ער האט אראפגענומען פון אים די קרוין, האט זי אראפגעלייגט צו דער ערד מיט זיין האנט, כביכול האט ער אראפגענומען פון אים די קרוין. אין דעם צווייטן שטאפל, ברגליים תרמסנה עטרת גאות. נאכדעם וואס ער האט זי אריבערגעטראגן און אראפגעלייגט צו דער ערד, אלזא שוין אין א שפל'דיקן ארט, אלזא ברגליים תרמסנה. ער האט אריבערגעטראגן פון זיי אינגאנצן, האט זיי פארטריבן פון דער לאנד. וואס מיינט דאס? אויב אמאל נעם איך אראפ פון איינעם די קרוין פון דער מלוכה, קען זיין אז עס וועט קומען אן אנדערער און וועט זי לייגן אויף זיין קאפ. וואס מיינט דאס אין נמשל? דאס מיינט אז זיי האבן נישט פארלוירן די מלוכה, נאר עס איז געקומען דער מלך אשור למשל, האט אראפגענומען פון דא דעם מלך, האט אים דערנידעריגט, איז אויפגעשטאנען אן אנדערער מלך און האט געקיניגט אויף זיין ארט. אבער אויב איך זאג ניין, נאכדעם וואס מען האט אראפגענומען די קרוין צו דער ערד, איז די דאזיגע קרוין צעטראטן געווארן. וואס מיינט דאס? אז אין דער אמת'ן וועט דא נישט קיניגן קיינער מער. און דאס איז אין דער אמת'ן וואס איז געשען מיט די עשרת השבטים. עס איז זיי נישט אויפגעשטאנען קיין ממלא מקום. ביי יהודה זענען געווען עטליכע שטאפלען וואס ער האט אראפגענומען פון זיי דעם מלך און האט מינה'ט צדקיהו און האט מינה'ט אנדערע מלכים. אבער ביי אפרים איז נישט געווען אזא מצב אז מען האט מינה'ט עמעצן אנדערן, נאר נאכדעם וואס ער האט אראפגענומען פון זיי די קרוין צו דער ערד, האט ער זי צעטראטן, אז עס איז נישט אויפגעשטאנען עמעצער אנדערער צו קיניגן אויף זייער ארט.
זאגט דער מלבי"ם, און דאס איז מקביל קעגן זרם ברד און קעגן זרם מים כבירים. דורך דעם זרם ברד, וואס דאס איז דער משל צו דער הריגה, א שטארקער זרם וואס לאזט אראפ האגל און הרג'עט און צעקוועטשט אלץ, דורך דעם איז געפאלן די עטרת מלוכה. און דערנאך דורך דעם זרם מים כבירים, ווי מיר האבן ערקלערט, דאס איז וואס שווענקט אלץ נאך דעם ברעכן, דאס איז א משל צו דער גלות, וואס דאס האט גורם געווען אז ברגליים תרמסנה. מען קען נישט צוריקגעבן די מלוכה צו אן אנדערן מלך, אלע זענען פארטריבן געווארן. חז"ל זאגן דרייַ מאל איז געקומען סנחריב אויף אפרים. אין די ערשטע צוויי מאל איז זיי נאך געבליבן א פליטה. דעם דריטן מאל איז דאס געווען למרמס עד לכלה, דהיינו אז עס איז נישט געבליבן גארנישט פון שבט אפרים.
והייתה ציצת נובל צבי תפארתו אשר על ראש גיא שמנים כביכורה בטרם קיץ אשר יראה הרואה אותה בעודה בכפו יבלענה. נאכדעם וואס ער באשרייבט אונדז ווי אזוי עס איז געפאלן יענע עטרת גאות, וועט ער אונדז איצט באשרייבן די מפלה פון דעם ציץ נובל. דער ציץ נובל איז איצט א משל אויף זייער לאנד. די לאנד האבן מיר דאך באשריבן ווי א ארט פול מיט שמן, א ארט פול מיט ווײַן, א שפעדיקע ארט. ער זאגט קומט זעט וואס איז געשען מיט דעם דאזיגן ארט. ערשטע זאך, והייתה ציצת נובל צבי תפארתו, ווי מיר האבן ערקלערט די זאך וואס איז דער צבי, די תפארת, די ספעציעלע זאך וואס אלע ווילן איר, אשר על ראש גיא שמנים, וואס מיר האבן געזאגט אז דער טאל איז געווען פול מיט שמן, כביכורה בטרם קיץ. ווי א פרי וואס מבכר, מבכר מיינט אין א כף, מיינט עס ווערט א בכור, וואקסט און מאכט זיך פארטיג נאך איידער עס קומט דער זומער. און דעמאלט ווען עמעצער זעט איר, אשר יראה הרואה, אלזא זעט ער דא פול מיט אומצייטיגע פירות, אבער ער זעט אה, איין ספעציעלע פרי וואס האט זיך שוין דערצייטיגט און איז גרייט, נאך פאר זומער, נאך פארן צייט, איז זי שוין גרייט און צייטיג. אשר יראה הרואה אותה, אויך אויב איז ער נישט דער בעלים, פון פיל זיין תאווה קומט ער און נעמט און רייסט זי אראפ. דאס איז אן איינציגע פרי, אזוי צווישן אלע איבעריגע וואס זענען נאך אומצייטיג. און פון פיל זיין תאווה, וואס דאס איז א פרי איצט נײַ אין דער סעזאן, ביז איצט איז נישט געווען, דאס איז איצט די ערשטע וואס איז געוואקסן, פון פיל זיין תאווה אשר בעודה בכפו יבלענה. נאך ווען דאס איז נאר אנגעקומען אין זיין האנט, שלינגט ער דאס אפילו אן קייען, לייגט ער דאס אריין גיך. דאס איז אן אויסדרוק וואס וויל זאגן ביז וואספארא גרויס איז געווען די תאווה צו דער דאזיגער פרי, אז אזוי אז בעודו בכפו יבלענה, אויף איין מאל פון דער חביבות פון דער דאזיגער ספעציעלער פרי. אזוי קומט ער צו באשרייבן יענע וואס האבן געיירשנט עם ישראל, קודם כל ווער האט זיי געיירשנט? פרעמדע האבן זיי געיירשנט. דאס איז וואס ער האט געזאגט, אשר יראה הרואה אותה, אויך אויב איז ער נישט דער בעל הבית, ער איז נישט דער בעל פון דעם סאד, יראה הרואה אותה, דער רואה האט געזען אזא פייגנבוים, אזא ספעציעלער געוויקס, מיינט אויף ארץ ישראל, אויף דעם ארט פון שבט אפרים, האט ער תיכף געקומען און זי גענומען, און האט זיי חרוב געמאכט ווען זיי זענען נאך געווען איינגעווארצלט אין זייער לאנד, ווי ווען דו זאגסט זיי זיצן נאך זיכער. און דעמאלט בעודו בכפו יבלענה, איז ער געקומען און האט אויסגעשלונגען יענע וואס זענען דא געזעסן און האט זיי פארטריבן, און האט גענומען דעם גאנצן שלל וואס איז דא געווען אין לאנד, אלע ספעציעלע געוויקסן, די גאנצע ספעציעלע לאנד וואס זיי האבן דא געהאט.
ביז דא באשרייבט ער אונדז אין דער אמת'ן וואס עס איז געווען מיט שבט אפרים. ער זאגט זע, די עטרת ציץ נובל פון אפרים וואס זענען געווען הלומי יין, זיי האבן שוין וואס מען רופט זייער מכה שוין באקומען. קום איצט זע וואס גייט פאר מיט יהודה. דאס אלץ איז געווען א הקדמה כדי אונדז צו זאגן וואס וועט געשען מיט יהודה. איך וויל אפשר צוגעבן א קליינע צוגאב, עס איז דא דא אן אויסדרוק ציץ נובל צבי תפארתו. דעם דאזיגן אויסדרוק ניצט מען פיל אלס א מליצה'דיגן אויסדרוק פאר שבתי צבי, שם רשעים ירקב. יענעם שבתי צבי וויל מען אנרופן זיין נאמען, אלזא כדי צו דערמאנען זיין נאמען לדיראון, צו דערמאנען זיין נאמען אויף א נעגאטיוון אופן, אלזא רופט מען אים ציץ נובל צבי תפארתו. ציץ נובל צבי, יא? אז ער זאל זיין אין דער בחינה פון א ציץ נובל. אדער עס זענען דא ספרים וואס רופן אים, קען עמעצער נאך אן אויסדרוק וואס מען רופט אים? צבי שבור. שיין, צבי שבור. פון וואו, וואס איז דער מקור פון דעם? יא, אין דער משנה, אין שבת, קצת צבי שבור לבית, יא? אלזא אויך דא רופט מען אים צבי שבור, יא, וואס האט אריבערגעלעבט א ברעכן. און מען האט ארויסגעגעבן א ספר קעגן אים צו באווייזן דעם שקר און דעם הבל פון אים, און מען האט אנגערופן דעם ספר ציץ נובל צבי. דאס איז אין פסוק ד', יא? אויך דא אויף דעם זעלבן עיקר, אויף דעם זעלבן אויסדרוק, האט מען אים אויך אנגערופן מיט דעם דאזיגן נאמען, יא, יאבדו כל אויבי השם.
אין דעם דאזיגן פסוק זאגט דער נביא זיי אין דער אמת'ן אז דער הייליגער באשעפער פאר די שאר עמו, ווער זענען די שאר עמו? דאס מיינט מלכות יהודה, אלזא וועט זיין השם לעטרת צבי ולצפירת תפארה. וואס מיינט צפירת תפארה? בכלל וואס מיינט דאס ווארט יצפור? קען עמעצער וואו עס שטייט יצפור? ניין, צפיר עיזים איז עפעס אנדערש. עס שטייט אין שופטים, אין שופטים אין פרק ז' שטייט דארט אז ווען ער האט אנגעזאמלט א גרויס צבא צו מלחמה, האט ער געזאגט ווער עס האט מורא, ווער עס פארכט און איז ווייך אין הארץ זאל זיך אומקערן ויצפור. בעלות השחר ישוב ויצפור. וואס מיינט דאס? דאס מיינט אז אינדערפרי זאל ער צוריקגיין צו זיין הויז. וואס מיינט יצפור? עס זענען דארט דא עטליכע פירושים. עס זענען דא וואס זאגן יצפור לשון צפרא, פרימארגן, מיינט תיכף ווען עס וועט זיין אינדערפרי. אבער עס זענען דא וואס ערקלערן ילך ויצפור מהר גלעד, מיינט ער וועט מאכן א רונד פון הר גלעד, דאס מיינט ילך ויצפור. אלזא צפירה, ווי צפירת תפארה, מיינט די תפארת, די עטרה וואס מען לייגט אויפן קאפ, עפעס ווי דער היטל פון דעם רב בן איש חי, ווער עס האט געזען בילדער, דאס איז ווי א מצנפת וואס מען נעמט און דרייט. דער בן איש חי איז דא א ארט וואס ער לערנט ווי מען מאכט דאס, ווי מען נעמט און דרייט. דאס רופט מען יצפור. יצפור מיינט מען דרייט. ילך ויצפור מהר גלעד, ער וועט ארומרינגלען הר גלעד און זיך אומקערן צו זיין הויז. אלזא דעריבער רופט מען אויך די מצנפת צפירת תפארה. די תפארת וואס אויף זיין קאפ איז געווען א צפירה, צפירה מיינט מען דרייט. אדער ווי עס שטייט אין דער משנה, די קופה ווער עס וועט מאכן צוויי צפירות אויף איר ברייט. וואס מיינט צפירות אויף דער ברייט פון דער קופה? מיינט אז מען פלעגט ארומדרייען די פאס אדער דעם קויש, דאס מיינט צפירה. אלזא ער זאגט אין יענעם טאג וועט השם צבאות זיין לעטרת צבי ולצפירת תפארה פאר וועמען? פאר די שאר עמו. נאכדעם וואס עס וועט זיין א מפלה פון מלכות אפרים, אבער מלכות יהודה וועט דער הייליגער באשעפער זיי זיין פאר אן עטרה, וועט זיי זיין פאר א צפירת תפארה.
ולרוח משפט ליושב על המשפט ולגבורה משיבי מלחמה שערה. זאגט דער מלבי"ם, די הצלחה פון א מדינה הענגט אין צוויי זאכן. ערשטע זאך, אז דער מלך, דער וואס טראגט די עטרה, זאל טאן משפט צווישן א מענטש און זיין חבר. און דאס איז וואס ער זאגט אז השם וועט אנטאן אן עטרת צבי, וואס מיינט עטרת צבי? עטרת צבי לרוח משפט, כדי מיט זיין רוח צו טאן משפט מיט צדק. צווייטע זאך, עס דארף זיין פאר דער מדינה גיבורי כוח, מלחמה מאכער, וואס זיי זאלן קענען אפהאלטן דעם שונא פון דרויסן אז ער זאל נישט קומען און זיי שאטן. אלזא דאס טאן משפט איז די היטונג פון דעם קיום פון דער מדינה פון אינעווייניג. אין דעם רגע וואס עס איז דא צדק, עס איז דא משפט אין דער מדינה, זענען דא פונדאמענטן וואס קענען אויפהאלטן די מדינה. און אלץ גוט און שיין, אויב וועט קומען א שונא פון דרויסן וועט מען נאך קענען אונטערטעניגן די מדינה, דעריבער דארף מען גיבורים כדי זיי זאלן היטן די מדינה פון אן אויסערליכן שונא. און דאס איז וואס ער האט געזאגט, ולצפירת תפארה לשאר עמו, וואס מיינט צפירה? מיר האבן ערקלערט אז עס מיינט לשון ארומרינגלען, דער הייליגער באשעפער וועט זיין ווי א מויער וואס רינגלט ארום, און וועט זיין אין דער בחינה פון גבורה משיבי מלחמה שערה. דער הייליגער באשעפער וועט זיי באשירעמען מיט גבורה אז זיי זאלן אומקערן מלחמה שערה קעגן דעם שונא וואס וויל קומען צו חרוב מאכן זייער לאנד. אלזא וועט זיי זיין א קיום סיי פון דער זייט פון דעם אינערליכן חוסן און סיי פון דער זייט, און דאס איז אין משפט, און סיי פון דער זייט פון דעם אויסערליכן חוסן, און דאס איז גבורה משיבי מלחמה.
אזוי איז געווען דער פלאן ביחס צו יהודה. אבער דא וועט דער נביא קומען און אונדז ווייזן קומט זעט ווי אזוי אזוי ווי עס איז געשען מיט אפרים, ווי זיי זענען געגאנגען און זיך אראפגעלאזט, שגו ביין ווי מיר האבן ערקלערט, זענען נאכגעגאנגען די תאוות און הנאות פון דער עולם הזה און אין געפאלג פון דעם זענען זיי פארטריבן געווארן, זאגט דער נביא עס זענען געווען פיל האפענונגען ביחס צו יהודה, אבער צו אונדזער פיין האבן זיך די האפענונגען נישט מקוים געווען, און אזוי אויך פונקט האט זיך אנגעהויבן די אראפלאזונג פון מלכות יהודה.
וגם אלה ביין שגו ובשכר תעו. כוהן ונביא שגו בשכר, נבלעו מן היין, תעו מן השכר, שגו ברואה, פקו פליליה. ער זאגט קומט זעט, מלכות יהודה האבן נישט גענומען קיין מוסר פון דעם וואס איז געשען מיט מלכות אפרים. אט אפרים זענען געווען הלומי יין און זעט וואס איז זיי געשען, און אזוי אויך ביי יהודה האבן זיך לאנגזאם לאנגזאם אנגעהויבן אראפלאזן. אנהייב ביין שגו. שגו איז א גרייז, א גרייז איז א קליינע זאך. און דער ווײַן ווערט גערעכנט א מינדערער זאך פון שכר. אין דעם צווייטן שטאפל בשכר תעו. אים איז נישט גענוג ווײַן, ער דארף שיבס ריגל, ער איז נישט... ג'וני ווקר, ער מוז עפעס בשכר. אבער דעמאלט איז דאס שוין נישט שגו. שגו איז ווי מיר האבן ערקלערט דער אנהייב פון דער טעות. נאך דעם בשכר תעו, דאס איז שוין א גאנצע טעות, א גרויסע טעות. און פון דעם האבן זיך אראפגעלאזט כוהן ונביא שגו בשכר. מיר וואלטן ערווארט אז די מנהיגים כאטש ווען זיי טרינקען טאן זיי נישט מנהיגן. און אט דא זעען מיר אז די מנהיגים האבן געטועה'ט. און דעמאלט מיינט דאס אין דער אמת'ן אז מען איז אנגעקומען צו א מצב וואו עס איז בכלל נישט דא קיין ריכטונג פארן פאלק. ווייל אויב טועה'ן דאס פאלק און די מנהיגים זענען נאך אלץ שפוי, איז זייער וואונדערבאר. אבער אויב די מנהיגים אליין גייען און טועה'ן נאך דעם פאלק, אלזא ווער וועט זיי מנהיגן? דאס איז וואס ער קומט און זאגט, כוהן ונביא, יענע וואס האבן געדארפט פירן דעם פאלק, מנהיגן דעם פאלק, אויך זיי האבן שגו בשכר. און אזוי ווייט אז ער זאגט, דער נביא, איצט וועט ער רעדן וועגן דעם נביא, נבלעו מן היין. דער כוח פון זיין נבואה איז פארדארבן געווארן, זיין כוח הדמיון וואס דארף זיין זייער אנטוויקלט, איז פארדארבן געווארן פון דעם כוח פון ווײַן. און דורך דעם שגו ברואה. דהיינו ער האט געדארפט זען זעאונגען ווי דער נביא ווערט אנגערופן הרואה, צו זען מראות אלוקים, און זיי האבן געטועה'ט. זיי האבן נישט געזען מראות אלוקים, נאר משאות שווא ומדוחים, זאגט דער מלבי"ם. און די זעלבע זאך איז אויך געשען מיט די כהנים. די כהנים תעו מן השכר. מיינט זיי האבן געטועה'ט אין הוראה. און אין געפאלג פון דעם, שפתי כהן ישמרו דעת ותורה יבקשו מפיהו. די וואס זענען געווען די דיינים, די וואס זענען געווען די שופטים, די וואס זענען געווען די גייסטליכע מנהיגים פון דעם פאלק זענען געווען די כהנים, ווייל זיי האבן געהאט די צייט צו זיצן און זיך פארנעמען מיט תורה. וואס דאס איבעריגע פאלק זענען געווען ערד ארבעטער, דאס איבעריגע פאלק זענען געווען סוחרים. אלזא פון די כהנים ערווארט מען צו הערן א דבר הלכה, פון זיי ערווארט מען צו זען צו באקומען הוראה, לשכת הגזית וואו איז געווען? אויף הר הבית, יא? דארט איז געווען לשכת הגזית. דארט דער ארט פון וואו עס גייט ארויס הוראה. אבער ער זאגט דיר קומט זע, אויך די כהנים תעו מן השכר, און צום סוף פקו פליליה. פקו פליליה, פקו ערקלערט רש"י פון לשון פיק ברכיים, אדער לשון פוקה, א מכשול. מיינט זיי זענען דורכגעפאלן אין פליליה. וואס מיינט פליליה? פלילים. פלילים איז משפט, פלילים איז דין. ווי ונתן בפלילים. אלזא קומט אויס אויב אזוי, אז נישט נאר דאס פאלק איז געווען אין דער זעלבער אראפלאזונג, נאר די דאזיגע אראפלאזונג האט זיך דורכגעדרונגען ביז די גרויסע. און דער מלבי"ם ערקלערט אין דער אמת'ן אז עס איז דא נישטא קיין דאפלונג. נבלעו מן היין, תעו מן השכר, שגו ברואה, פקו פליליה. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז צוויי צלעות הכתוב וואס זענען מקביל. און עס איז דא א יחס סיי צו כוהן און סיי צו נביא. אלזא אנהייב זאגט ער, דער יחס צום נביא, נבלעו מן היין, דאס איז די נביאים, שגו ברואה. איר זעט, איך האב איבערגעשפרונגען תעו מן השכר, ווייל דא גייט ער שוין אריבער צו די כהנים. אלזא נבלעו מן היין שגו ברואה, דאס זענען די נביאים. נאך דעם גייט ער אריבער צו רעדן וועגן די כהנים. די כהנים תעו מן השכר, פקו פליליה. מיינט ווי מיר האבן ערקלערט, זיי האבן פארדרייט דעם דין אין געפאלג פון דעם שכר, ווייל עס שטייט דאך אז א מענטש וואס האט געטרונקען א רביעית ווײַן איז אים אסור צו הורות, אים איז אסור צו דונען, אים איז אסור צו זיין אין א דין. און זיי אין געפאלג פון דעם פקו, זענען דורכגעפאלן אין דער הוראת הדין. דער רד"ק ברענגט נאך א ביאור אין נאמען פון אדוני אבי ז"ל, ער ערקלערט וואס איז שגו ברואה? ער זאגט אויך אין א זאך וואס איז זעבאר צו דעם אויג. מען פרעגט אים א מראה דמים, איז דאס טהור אדער טמא? די דאזיגע זאך איז זעבאר צום אויג, כביכול פרעג א מענטש אן אנהייבער אפילו, זאגט ער דיר דאס איז טהור. ער האט געטועה'ט און האט עס מטמא געווען. אדער טמא, ער האט געטועה'ט און האט עס מטהר געווען. אויך פלעגט מען אים פרעגן אלערליי שאלות וואס זענען זעבאר צום אויג, א זאך וואס יעדער קען זען, דאס איז ניכר, דאס איז קלאר. זיי פון פיל דעם וואס זיי זענען געווען הלומי יין, האבן זיי געטועה'ט אין רואה, שגו ברואה, מיינט אויך א זאך וואס דער רואה דערקענט זי תיכף, אויך אין דעם זענען זיי געקומען צו א טעות.
כי כל שולחנות מלאו קיא צואה בלי מקום. אלע זייערע טישן זענען פול געווארן קיא צואה, פון זייער שכרות. ווען א מענטש טרינקט ביז אן א גרעניץ, קומט א שטאפל אז דער מאגן הייבט אן זיך צוקוועטשן און דער אויבערשטער זאל האבן רחמנות, אלץ גייט ארויס. און זיי האבן נישט געהאט קיין ספעציעלער ארט. איר ווייסט, אין יון האבן זיי געהאט א ספעציעלער ארט נאכדעם וואס זיי האבן געענדיגט טרינקען אדער געענדיגט עסן, וואס וועט ער טאן? אויס, דער זאק איז פול. עס איז געווען א ספעציעלער ארט, מיט אלע כבוד, מען גייט ברעכט אלץ און חוזר חלילה. חוזר, מען פילט אן דעם זאק נאכאמאל. ער זאגט דארט האבן זיי נישט געהאט קיין ספעציעלער ארט דערפאר, אלזא האט ער געטרונקען, געטרונקען, געטרונקען, ביז דער טרינקער ברעכט אלץ. און דעמאלט שולחנות מלאו קיא צואה, וואס מיינט קיא צואה? דער מלבי"ם ערקלערט דאס איז ווי קי וצואה. ווי ראובן שמעון, וואס מיינט ראובן ושמעון. אלזא זייערע טישן זענען פול געווארן מיט קי וצואה, און זיי האבן זיך באשמוצט אומעטום אין דער אפענער. רש"י ערקלערט אז זייערע טישן זענען געווען פון זבחי מתים, מיינט פון עבודה זרה, וואס דאס איז ווי קי צואה. אזוי ערקלערט רש"י. דאס הייסט נישט כפשוטו קי צואה אליבא דרש"י, נאר די עבודה זרה ווערט גערעכנט ווי צואה, ווי די גמרא זאגט צא תאמר לו, יא? דאס איז פון לשון צואה, עבודה זרה. בלי מקום, וואס מיינט א זאך וואס דער שכל טראגט זי נישט.
את מי יורה דעה ואת מי יבין שמועה גמולי מחלב עתיקי משדיים. און דעמאלט ענדיגט דער נביא און זאגט, נאכדעם וואס איך האב זיי מוכיח געווען מאל נאך מאל, זעט וואס איז געשען מיט אפרים און זיי האבן נישט גענומען קיין מוסר, אלזא איצט פרעג איך, דער כוהן את מי יורה דעה? דער נביא את מי יבין שמועה? עס איז דאך נישט דא ווער עס וויל אויפנעמען. דאס הייסט, אויך אויב וועט זיין א כוהן און נביא וואס האבן נאך נישט שגו און נישט געטועה'ט, זיי זענען נאך אלץ געבליבן שפוי, אבער איז דא צו וועמען צו רעדן? איז דא מיט וועמען, וועמען צו מוכיח זיין? און דער כוהן וועמען וועט ער מוכיח זיין? גמולי מחלב? צי וועט ער יורה דעה זיין צו גמולי מחלב, מענטשן וואס זענען ווי עופעלעך, גמולי מחלב, נאר וואס אנטוואוינט פון דער מילך? וועמען וועט ער יבין שמועה זיין? עתיקי משדיים, עופעלעך וואס זענען איצט אוועקגערוקט פון די ברוסטן, מיינט וואס האבן געענדיגט זייגן? דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז דא א חילוק צווישן גמולי מחלב און עתיקי משדיים. וויבאלד דאס עופעלע וואס איז עתיקי משדיים, מיינט אוועקגערוקט פון די ברוסטן, מיינט ער האט אויפגעהערט זייגן, איז ער נאך נישט גמול מחלב. ווייל ער עסט נאך אלץ ווייטער חמאת בקר, מען פלעגט אים ווייטער געבן צו טרינקען קוה מילך און דומה. דער צווייטער שטאפל, ווען ער וואקסט אביסל נאך, אלזא ווערט ער אויך גמול מחלב. אלזא אויך מילך טרינקט ער נישט, נאר בלויז אן ערוואקסענער מענטש וואס דאן און ווען, אבער דאס איז נישט זיין הויפט עסן און טרינקען. וואס ער וויל קומען און זאגן, דער נביא האט נישט וועמען צו מוכיח זיין, נאר וואס, ער דארף רעדן מיט די עופעלעך? מיט זיי קען ער רעדן. די גרויסע מענטשן איז נישט דא וואס צו רעדן מיט זיי.
כי צו לצו צו לצו קו לקו קו לקו זעיר שם זעיר שם. קלאר? כמעט. קומט לאמיר ערקלערן. אלזא דאס וועט זיך באווייזן נאכאמאל אין פסוק י"ג, יא? אלזא לאמיר נאר פרובירן צו פארשטיין וואס עס שטייט דא. לאמיר קודם כל ערקלערן וואס עס זאגט דער מצודת דוד, נאך דעם וועלן מיר זען וואס דער מלבי"ם זאגט. דער מצודת דוד זאגט, פון פיל דעם וואס די דאזיגע מענטשן זענען געווען ווייט פון די מצוות פון השם, פון פיל די תענוגות וואס זיי האבן געיאגט זיך נאך זיי, איז געווען א מוז זיי צו מאכן סייגים. וויבאלד דער סייג איז באשטימט כדי אז דער מענטש וואס קומט אן, וואס מיינט א סייג? דאס איז א גדר. באשטימט כדי אז דער מענטש וואס קומט אן זאל נישט אנרירן דעם גוף פון דעם איסור, האט מען אים געדארפט מאכן א גדר כדי ער זאל זיך אפשטעלן פריער, כדי ער זאל זיך בלאמירן פריער. אלזא איז דא א צורך צו מאכן א צו, נאך א צו, צום צו פון דעם הייליגן באשעפער. עס איז שוין דא א צו פון דעם הייליגן באשעפער, מען דארף אים מאכן נאך א צו. נאך א ציווי, נאך א סייג, כדי ער זאל נישט אנקומען צום איסור אליין. און דאס איז נישט גענוג, ווייל מען דארף אויך צו דעם דאזיגן צו וואס ער איז אליין א הרחקה, נאך אן אנדער ציווי, נאך אן אנדער הרחקה, כדי ער זאל נישט אנקומען, ווייל אויב נישט וועט ער שוין אנקומען צום ערשטן צו און פון דעם ערשטן צו איז ער שוין אריבער דעם ציווי פון השם. אלזא צו דארף מען אים מאכן א צו, און צו דעם דאזיגן צו דארף מען אויך מאכן א צו. דאס איז וואס ער זאגט צו לצו, און נאך דעם נאכדעם וואס דו האסט שוין געמאכט א צו, דארף מען צו דעם דאזיגן צו נאכאמאל א צו לצו. מען דארף אים מאכן נאך א סייג, נאך א גדר, אויך צו דעם גדר וואס דו האסט געמאכט. די זעלבע זאך קו לקו, קו לקו. וואס איז דער קו? ערקלערט דער מצודת דוד, זיי האבן געהאט א וועג צו באדארפן אז דעם בנין, בויט מען אים גראד, וואס האבן זיי געטאן? זיי האבן געשטעלט א שווערגעוויכט. דאס דאזיגע שווערגעוויכט איז געווען א שנור, ווי? א לויט. א לויט, אזא שווערגעוויכט מיט אייזן, מיט א שפיץ אין עק, און אזוי האבן זיי געוואוסט אז מען מאכט דעם בנין אויף א גראדן אופן. אויב נישט אלזא זעסטו תיכף אז דער בנין איז קרום. אלזא ער זאגט, מען האט געדארפט מאכן א משמרת וואס דאס איז אין דער אמת'ן ווי דאס דאזיגע שווערגעוויכט כדי צו היטן אז מען זאל נישט קרימען, אבער דאס דאזיגע שווערגעוויכט איז א משל יא צום משמרת, צום סייג, זאגט ער אבער דאס איז נישט גענוג, נאר אויך צו דעם האט מען געדארפט אויך מאכן, נישט נאר קו לקו וואס השם האט געזאגט, נאר אויך דעם קו וואס דו האסט געמאכט, דאס מיינט די משמרת וואס דו האסט געמאכט, קו לקו, אויך צו דעם דארף מען מאכן נאך א קו, נאך א שווערגעוויכט כדי צו היטן אז מען זאל נישט אנקומען און אריבער דער ערשטער משמרת.
00:00 מיט מי זענען זיי קוים שוין גרייט צו לערנען תורת השם, זאגט ער דאס איז שווער אויף זיי, מען דארף אים לערנען אביסל דא, אביסל דארט, זאגט ער מעט מעט, קוים גרייט צו הערן. דהיינו זע צו וואספארא אראפלאזונג דאס פאלק איז אנגעקומען. דאס איז דער מצודת דוד.
דער מלבי"ם ערקלערט, צו לצו, זאגט דער מלבי"ם, דהיינו נישט גענוג וואס איך האב זיי מצווה געווען איין מאל, איך דארף זיך צוריקקערן און זיי מצווה זיין א צווייט מאל, און נישט גענוג דערמיט נאר נאך דארף איך זיך צוריקקערן און מצווה זיין און זיך צוריקקערן און מצווה זיין א ווייטער מאל. צו לצו, צו לצו. לויט דעם מלבי"ם איז דאס נישט קיין ענין פון סייג און גדר, נאר א ציווי. דער נביא דארף זיך איבערחזר'ן די זאכן און זיך צוריקקערן און איבערחזר'ן און זיך צוריקקערן און איבערחזר'ן זאכן וואס זענען שוין געזאגט און ערקלערט געווארן עטליכע מאל.
און דאס איז א המשך פון דעם פאריגן פסוק, וואס ער זאגט וועמען דארף איך ערקלערן? צו די עופעלעך? איך רעד מיט וועמען? מיט גמולי מחלב, עתיקי משדיים? ער זאגט איך ערקלער זיי ווי מען ערקלערט צו א קינד. ווי ערקלערט מען צו א קינד? קו לקו. ווען מען וויל אים ערקלערן עפעס, לייגט מען אים א טאוול און מען הייבט אן צייכענען אויף דעם טאוול, מען ערקלערט אים אט זעסטו דא איז א קו און דא איז א קו, ער כאפט נישט אפגעצויגענע זאכן. מען דארף אים מאכן קווים אויף דעם טאוול כדי ער זאל פארשטיין. און אמאל אויך דאס פארשטייט ער נישט, אלזא דארף איך געבן נאך א הקדמה דערצו און אויך די הקדמה צו צייכענען. דהיינו כדי נאך מער צו פשוטן די זאכן. אלזא דאס איז וואס ער זאגט, קו לקו, קו לקו. דאס מיינט אויך דאס וואס איך מאך אים אין א קו, אויך דאס דארף איך זיך צוריקקערן און צייכענען נאכאמאל כדי דאס צו ערקלערן מער.
און זאלסט נישט מיינען אז איך קום צו ערקלערן פיל זאכן צוזאמען. וואס איך ערקלער זאג איך דיר אז איך דארף זיי ערקלערן ווי צו קליינע קינדער, דאס איז זעיר שם זעיר שם. דאס איז אפילו וואס איך ערקלער זיי ווייניקע זאכן, אביסל דא, אביסל דארט, ווי מען לערנט מיט עופעלעך. דו קענסט נישט מאכן פאר עופעלעך פיר שיעור גמרא, פיר שעה גמרא. ער איז נישט מסוגל. א האלבע שעה גמרא, א האלבע שעה הפסקה, נאך דעם א האלבע שעה אביסל נביא, אביסל משניות. זעיר דא זעיר דארט. אלזא ער זאגט אז איר זאלט פארשטיין ווי איך דארף רעדן צו דעם דאזיגן פאלק, וויבאלד מען קען מיט זיי נישט רעדן מער פון דעם. וואספארא אראפלאזונג דאס פאלק איז אנגעקומען.
כי בלעגי שפה ובלשון אחרת ידבר אל העם הזה. ערקלערט דער מלבי"ם, דער נביא דאכט זיך זיי כאילו ער רעדט אין לעגי שפה, דהיינו כאילו זיי פארשטייען נישט זיינע ווערטער. לעג און עילג, זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז פון דעם זעלבן שורש, דאס איז ווי כבש כשב, שלמה שמלה, להק קהל, יא? אלזא אויך דא, לעג און עילג איז פון דעם זעלבן געדאנק. לעגי שפה ווי עילגי שפה. בלעגי שפה ובלשון אחרת. דהיינו, זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא אמאל אז א מענטש רעדט אין א לשון אחרת. וואס מיינט לשון אחרת? ער איז למשל א רוימער און ער ערקלערט אים אין פרסית. ער איז אונגאריש און ער ערקלערט אים אין עיראקית. דאס רופט מען לשון אחרת. אלזא עס קען זיין אז ער רעדט אין א זייער ריינער שפה, אויף א הויכן ניוואו, אבער יענער פארשטייט נישט. ער פארשטייט נישט ווייל דאס איז נישט זיין שפה, דאס איז א לשון אחרת.
אמאל קען זיין אז ער רעדט אין זיין שפה. ער איז אן עיראקי און ער רעדט מיט אים אין עיראקית, אבער ער רעדט אין לעגי שפה. מיינט זיין שפה איז נישט ריין. ער פארדרייט די ווערטער, ער ברענגט נישט ארויס די ווערטער ווי געהעריג פון מויל, און דעמאלט דורך דעם פארשטייט דער מענטש נישט וואס ער זאגט אים. דאס רופט מען בלעגי שפה. איצט וואס געשעט אויב ביידע זאכן זענען זיך צוזאמענגעפיגט? סיי א לשון אחרת, אבער נו, מיטן איך פרוביר נאך כאפן, אבער די לשון אחרת רעדט ער אויך אין לעגי שפה. אלזא אויב איך האב נאך עפעס אביסל א פארשטענדעניש אין עטליכע ווערטער אין ענגליש, פארדרייט ער זיי, און דעמאלט אויך דאס וואס איך פארשטיי אביסל אויך דאס פארשטיי איך נישט. און דאס איז וואס ער זאגט, כי בלעגי שפה ובלשון אחרת ידבר אל העם הזה. דאס מיינט, עס דאכט זיך זיי כאילו דער נביא, וואס ער רעדט אין לשון הקודש, אין א ריינער און אויסגעלייטערטער לשון, זאגט דער מלבי"ם, עס דאכט זיך זיי ווי מען וויל זאגן היינט, כאילו איך האב מיט אים גערעדט טערקיש. ער פארשטייט בכלל נישט וואס איך רעד מיט אים, כאילו איך רעד מיט אים אין א פרעמדער שפה, אזוי האט זיך זיי געדאכט אין זייערע אויגן.
אשר אמר אליהם, זאת המנוחה הניחו לעייף וזאת המרגעה, ולא אבו שמוע. ער זאגט, זאלסט נישט מיינען אז עפעס וואס ער הערט נישט איז דאס ווייל ער פארשטייט נישט. ער זאגט, אמאל געשעט אז א מענטש הערט נישט און פארוואס? ווייל ער וויל נישט הערן. דו פאדערסט פון מיר, דו פאדערסט פון מיר זאכן וואס פאדערן פון מיר אן אנשטרענגונג, פאדערן פון מיר א הקרבה, פאדערן פון מיר צו מסגף זיין זיך, פאדערן פון מיר צו עפענען דעם בייטל. און דעמאלט טו איך אין דער אמת'ן נישט די דאזיגע זאכן, הער נישט צו וואס דו זאגסט ווייל אין דער נאטור איז מיר שווער צו טאן וואס דו בעטסט, דאס איז קעגן מיין נאטור. אלזא ער קומט און זאגט, אט זעט, וואס וועט איר זאגן? אז זיי הערן נישט צו די זאכן ווייל איך האב געבעטן גרויסע זאכן? איך בעט פון זיי שווערע זאכן, דעריבער זאגט מען אים מיר הערן נישט וואס דו זאגסט, מיר פארשטייען נישט וואס דו רעדסט. וויבאלד זיי ווילן נישט טאן ווייל דאס איז זיי שווער. זאגט דער נביא, קומט זעט וואס האב איך געבעטן פון זיי? האב געזאגט זיי, זאת המנוחה, איך האב זיי געזאגט מיט דעם וועט איר האבן א מנוחה, וזאת המרגעה, און מיט דעם וועט איר האבן א מרגוע. וואס איז דער חילוק צווישן מנוח און מרגוע? זאגט דער מלבי"ם, דער מנוח איז פארן גוף, דער מרגוע איז פאר דער נשמה. איך האב זיי געזאגט נאר וועט איר האבן מיט דעם א מנוחה פאר אייער גוף און א מרגוע פאר אייער נשמה, נאר הניחו לעייף. א מענטש וואס עכט זיך מצד יענע וואס באעולה'ן אים, דער עייף, לאזט אים אפ. אין פשוט'ע ווערטער, זאלט נישט טאן שווערע עבירות פון בין אדם לחברו. ער זאגט אפילו אזעלכע פשוט'ע זאכן, דאס פאדערט פון דיר נישט קיין הקרבה, דאס פאדערט פון דיר נישט קיין אנשטרענגונג, דאס פאדערט פון דיר נישט קיין סיגופים, קיין ארויסגעבן פון געלט, זאלט נישט גזל'ען, זאלט נישט באעולה'ן. און וועט איר האבן מיט דעם א מנוחה פארן גוף און א מרגעה פאר דער נשמה. ולא אבו שמוע. פונדעסטוועגן זענען זיי נישט געווען גרייט צו הערן. אלזא זאלסט נישט זאגן אז דאס איז מצד וואס זיי פארשטייען נישט וואס איך זאג, ווייל איך האב שוין ערקלערט אז איך ערקלער זיי אויף אן אופן פון א פשוט'ער שפה ווי מען צייכענט צו א קינד. און זאלסט נישט זאגן אז דאס איז ווייל דאס איז זיי שווער דעריבער הערן זיי נישט, ווייל איך האב דאך געבעטן פון זיי די סאמע גרינגסטע זאכן, נישט צו גזל'ען און נישט צו באעולה'ן.
והיה להם דבר השם, צו לצו, צו לצו, קו לקו, קו לקו, זעיר שם, זעיר שם, למען ילכו וכשלו אחור ונשברו ונוקשו ונלכדו. ער זאגט אבער אפילו וואס זיי ווילן נישט הערן דעם דבר השם, מכל מקום וועט זיי זיין דבר השם, צו לצו, א ציווי נאך א ציווי, אן אזהרה נאך אן אזהרה, מאל נאך מאל, וועל איך זיי באווארן און זיך צוריקקערן און זיי באווארן, קו לקו, וועל איך זיי צייכענען און זיך צוריקקערן און זיי צייכענען. וואס העלפט דאס? דו זעסט דאך אז זיי הערן נישט צום סוף. למען ילכו וכשלו אחור. זאגט דער מלבי"ם, א מענטש וואס גייט מיט א טעות, ווייסט נישט אז עס איז דארט דא א מכשול, ער גייט פאראויס. ווייל ער איז זיכער אז דער וועג איז ריכטיג. דערקעגן א מענטש וואס ווייסט אז עס איז דא א מכשול און פונדעסטוועגן גייט ער, דאס רופט מען גייען אחור. ער ציט זיך צוריק. וויבאלד פון פריער ווייסטו אז דאס איז נישט דער ארט, נישט דארט דער וועג, פאראויס איז דארט, אלזא וואס גייסטו אהער? דאס הייסט דו ווילסט בכוונה גיין אחור. אויב איך ווייס נישט, אלזא מיין איך אז פאראויס איז דא. אבער אין דעם רגע וואס זיי ווייסן, דאס איז ער ציט זיך צוריק אחור. דאס איז וואס ער זאגט, למען ילכו וכשלו אחור. זיי וועלן גיין במזיד צום ארט וואו עס איז דא א מכשול, און דעמאלט וועלן זיי גיין אחור, און דורך דעם וועט זיי זיין א שבר אן א רפואה. דהיינו דער הייליגער באשעפער שיקט די נביאים צו זיי, דאס מיינט דאס העלפט שוין נישט, אלזא פארוואס אין דער אמת'ן איז דאס יא מועיל? אז זיי זאלן זיין אין דעם גדר פון מזידים. הערט איר? דהיינו אז דו זאלסט נישט זאגן דו האסט נישט געהערט, אט זאלסטו וויסן דאס איז אן איסור, און וואס איצט טוסטו, איך וויל אז דו זאלסט באקומען דערפאר א שטראף אלס מזיד. און דעמאלט פונדעסטוועגן וכשלו ונוקשו. זאגט דער מלבי"ם, מכשול איז אין א שטיין. מוקש איז א פאלשטריק. וואס איז דער חילוק? מכשול נישט נויטיג עמעצער האט דיר געלייגט בכוונה. עס איז דא א שטיין, דו ביסט געגאנגען, האסט זיך געשטרויכלט. דערקעגן מוקש, עמעצער האט דיר געלייגט. עמעצער האט דא געגראבן א גרוב כדי דו זאלסט אריינפאלן אין אים. פון דעם קומט אויך דער אויסדרוק מוקשים וואס מען לייגט אין דעם צבא, וואס מען לייגט אין מלחמה. מיינט עמעצער האט אים באהאלטן א מוקש. מוקש איז אלעמאל א זאך וואס מען האט אים באהאלטן. דערקעגן א שטיין, קען זיין אז סתם איז דא געבליבן עפעס א שטיין און ער איז געגאנגען און זיך אנגעשלאגן אין אים. אלזא ער זאגט די מטרה איז כשלו אחור ונשברו, אז זיי זאלן האבן א שבר אן א רפואה פאר זייער וואונד, וכשלו ונוקשו, זיי זאלן האבן א מכשול אין א שטיין פון א מוקש, אז דאס זאל זיין אין דעם גדר פון א פאלשטריק. דהיינו ער קומט און זאגט, וואספארא משל, פאר א מכשול איז דאס א משל צו די חטאים וואס זיי זינדיגן פון זיך אליין. און דער מוקש איז א משל צו די נביאים, נביאי השקר וואס פלעגן קומען און זיי פארפירן. א מענטש וואס פאלט דורך פון זיך אליין דאס איז א מכשול, דאס איז א שטיין. אבער אויב קומט א נביא און פארפירט דיך, אלזא לייגט ער דיר אין דער אמת'ן א פאלשטריק, באהאלט דיר א פאלשטריק. לייגט דיר בכוונה תחילה א מוקש. אלזא וועט זיי זיין סיי דאס און סיי דאס. אלזא ער זאגט, איז דאס כדאי פאר אייך? זאלט נישט מיינען אז איך וועל אויפהערן פון אייך מוכיח זיין, איך וועל אייך מוכיח זיין און צום סוף וועט איר באשטראפט ווערן אלס מזידים.
לכן שמעו דבר השם אנשי לצון, מושלי העם הזה אשר בירושלים. וויבאלד דער הייליגער באשעפער וויל אז בכל אופן זאל איך ווייטער און מזהיר זיין, בכל אופן וועל איך ווייטער און זיך נבא זיין פאר אייך, אפילו אויב איר הערט נישט, אלזא יענע אנשי לצון, יענע וואס פארנעמען זיך מיט ליצנות, איר וואס מושל'ט אויף דעם פאלק פון השם אין ירושלים די הייליגע שטאט, הערט צו צו דער נבואה וואס איך זאג אייך איצט. און פארוואס רוף איך אייך אנשי לצון? ווייל איר האט געזאגט, כרתנו ברית את מוות, ועם שאול עשינו חוזה. שוט שוטף כי יעבור לא יבואנו, כי שמנו כזב מחסנו, ובשקר נסתרנו. ער וועט איצט ערקלערן וואס איז די ליצנות וואס יענע מענטשן זאגן. זיי זאגן אים, כרתנו ברית את מוות ועם שאול עשינו חוזה. דער מלבי"ם ערקלערט, דער מוות איז דא כביכול אין משל, ער איז דא אין דער אמת'ן א בחינה פון א שליח. דער שאול און דער אבדון זענען די משלחים. וואס איז דער שאול און דער אבדון? מיינט צום גיהנום, זאגן מיר צוליב דעם ענין. א ארט פון שאול און אבדון. ווער קומט אן דארט? עס קומען אן דארט אלע יענע וואס זענען געשטארבן און זיי קומט א שטראף, זיי קומען אן צו שאול און אבדון. שאול און אבדון, זאגט דער מלבי"ם, ווי זיי שרייען הב הב און זענען נישט זאט. ווי ווי עס זאגט שלמה המלך, עלוקה, יא? שתי בנות שרייען הב הב. אלזא דאס איז דער שאול און דער אבדון. דער מוות איז אין דער אמת'ן זייער שליח. ווער פארזארגט די סחורה צום שאול און אבדון אז זיי זאלן זיין אלעמאל זאט? דאס איז דער מוות. אלזא זיי זאגן, כרתנו ברית את מוות. גוט, איך האב א ברית אז דער מוות וועט מיך נישט טרעפן. דער מוות וועט מיר נישט שאטן. אבער וואס וועט דיר העלפן? עס איז דיר דאך דא דער שאול און דער אבדון, און דער שאול און דער אבדון זענען די וואס שיקן דעם מוות, דער מוות איז נאר א שליח. זאגט מען איר זארג נישט, עם שאול עשינו חוזה. מיר האבן אויך מיטן שאול א צייכן מיט אים אז ער זאל אונדז נישט טאן קיין רע. דאס הייסט נישט מיטן שליח און נישט מיטן משלח, נישט מיטן מוות וואס איז דער שליח און נישט מיטן משלח וואס דאס איז דער שאול און דער אבדון, זענען מיר סדר מיט זיי. מיר האבן מיט זיי געמאכט א חוזה. חוזה איז נישט אין דער באדייטונג פון היינט, היינט די באדייטונג חוזה איז אן אפמאך. דא איז די באדייטונג חוזה פון לשון סימן. און פון לשון סימן איז דאס ווי פון לשון מחזה, צו ווייזן א זאך. צו סימן'ען א זאך, דאס רופט מען חוזה. אלזא מיר האבן מיט אים א סימן אז די זאך וועט אזוי זיין, כרתנו ברית עם מוות ועם שאול עשינו חוזה. און וואס זאגט דער דאזיגער חוזה אין דער אמת'ן? שוט שוטף כי יעבור לא יבואנו. דהיינו נישט נאר וואס דער מוות וועט אונדז נישט טרעפן און אז דער שאול און דער אבדון וועלן נישט ווייטער פאדערן אונדזער מוות, נאר אויך אז א שוט שוטף כי יעבור לא יבואנו. אויך אויב וועט אין א פאל אריבערגיין דא עפעס א מלך וואס גייט צו אן אנדער ארט אדער עפעס א וועלטליכע צרה, וועט צו אונדז נישט אנקומען. אין אונדז וועט זי נישט טרעפן. מיר האבן א ברית עם מוות און מיר האבן א חוזה עם שאול, אז דאס אלץ וועט אונדז נישט שאטן. כי שמנו כזב מחסנו ובשקר נסתרנו. דאס וועל איך תיכף ערקלערן. דער מלבי"ם פאר דעם זאגט, וואס איז אין דער אמת'ן דער נמשל? מצרים איז דער משל צום מוות. דער רכוש וואס איז דא אין דער מדינה איז דער משל צום שאול. ווייל אין דער אמת'ן וואס ברענגט מענטשן צו אונדז כדי צו קומען אונדז כובש זיין? דאס וואס מיר האבן רכוש. אלזא איז אונדזער רכוש אין דער אמת'ן א משל צו וואס? ער איז א משל צום שאול, ווייל ער איז דער וואס שיקט דעם מוות. ער ברענגט פרעה אהער אז פרעה זאל קעמפן קעגן אונדז. אז פרעה זאל אונדז שאטן. ווייל אין דער אמת'ן ווי מיר האבן ערקלערט, דער מוות איז פרעה, וואס ציט אים? וואס שיקט אים? אונדזער געלט. עס ציט אים. דאס איז א בחינה פון שאול וואס זאגט אים קום, קום נעם, אט איז דא ממון. און דעמאלט זאגן זיי, מיר האבן געשלאסן א ברית מיטן מלך מצרים. מיר האבן נישט קיין מורא, מיר האבן מיט אים געשלאסן א ברית. אבער וואס וועסטו זאגן? אבער נאך אלץ אייער געלט צוקט אים זייער. דער שאול, דער מוות איז דאך נאר א שליח, דער שאול איז דער משלח, אייער געלט צוקט אים נאך אלץ פרעה'ן און זאגט אים קום, אט איז דא געלט. זאגט מען אים מיר האבן נישט וואס צו זארגן, אויך מיטן שאול האבן מיר געמאכט א חוזה. ווייל אונדזער רכוש, דאס איז דער חוזה פאר דעם קיום פון דער ברית, ווייל מיר האבן אים געשיקט אונדזערע אוצרות, ווי מיר וועלן זען אין המשך אין פרק ל', ישאו על כתף וכולי, זייערע חילות. מיינט, מיר האבן אזא אפמאך אז אין דעם אפמאך שיקן מיר אים דעם ממון. אלזא פארוואס זאל ער קומען צו אונדז כדי אונדז כובש צו זיין אויב דאס געלט קומט אן צו אים? אלזא וואס איז די זארג? מצרים איז דער מוות, ער וועט נישט קומען. וואס זארגסטו? אבער דער וואס שיקט אים, אייער געלט פארפירט אים? מיר האבן אים שוין געשיקט אונדזער געלט. אלזא מיר האבן נישט וואס צו זארגן, מיר פארלאזן זיך אויפן מלך מצרים. און דעמאלט אויך א שוט שוטף כי יעבור, אויך אויב וועט זיין עפעס א כללית'ער שטראם וואס וועט חרוב מאכן לענדער, אבער צו אונדז וועט עס נישט אנקומען, לא יבואנו. כי שמנו כזב מחסנו ובשקר נסתרנו. זאגט דער מלבי"ם, וואס איז דער חילוק צווישן שקר און כזב? זאגט דער מלבי"ם, כזב איז אמת'דיג פאר זיין צייט, אבער עס ווערט קלאר זיין שקר איבער דער צייט. שקר דערקעגן, פון דעם ערשטן רגע איז קלאר אז ער איז א שקר. און דאס פאסט אויך צו דער לשון, ווייל פון וועלכן לשון איז דאס כזב? אכזב. נחל אכזב. וואס איז נחל אכזב? דאס הייסט אז ער שטראמט אבער ער הערט אויף אין א געוויסן שטאפל. דאס איז נחל אכזב, יא? אזוי אויך כזב איז גורם אן אנטוישונג, ווייל אין ערשטן שטאפל איז נאך געווען א דערווארטונג. עס איז געווען א דערווארטונג. שקר דערקעגן, פון פאראויס איז דאס א שקר, פון פאראויס איז נישט געווען קיין דערווארטונג פאר קיין זאך. אבער דער כזב אנהייב זעט ער נאך אויס אלס אמת, אבער צום סוף ווערט קלאר אז ער איז צום סוף מאכט ער אנטוישונג. מסתור, זאגט דער מלבי"ם, דער מסתור איז גרעסער פונעם מחסה. דהיינו א זאך אין וואס דו באהאלטסט זיך איז גרעסער ווי בלויז דו שיצסט זיך אונטער זיין שאטן. אלזא קומט ער און זאגט, דער כזב וועט זיי זיין אין אים כביכול א ווייניקע באשיצונג. און דער שקר, וואס אין אים איז בכלל נישטא קיין ממש, אפילו פאר זיין צייט איז דער שקר נישט ריכטיג ווי מיר האבן ערקלערט, און זיי מיינען אז דאס וועט אונדז זיין פאר א מסתור, ממש א גרויסע באהאלטונג. דאס איז ממש דברי ליצנות. ווייל דער כזב וועסטו נאך זאגן איז אין אים נאך עפעס א ווייניקער מחסה, אין שקר איז דאך בכלל נישטא קיין מחסה. און זיי כביכול אין זייערע דברי ליצנות זאגן זארג נישט, מיר דער שקר איז דער וואס וועט אונדז זיין פאר א מסתור און וועט אונדז באשיצן א גרויסע באשיצונג. וואס איז דער נמשל? זיי פארלאזן זיך אויף מצרים, זיי שיצן זיך אונטער אים, און ער האט געוואלט כביכול זיי העלפן. דהיינו, עס איז געווען א האפענונג. עס זענען געווען פלענער, עס איז געווען א דערווארטונג. אבער צום סוף איז דאס געווען ווי אכזב. ווי אכזב, האט זיי גארנישט געהאלפן. זיי האבן זיך פארלאזט אויף אשור, האבן געשיקט צו אשור א מנחה, א שוחד. אה, אשור דאס איז שוין א מסתור. דאס איז א גרויסער מסתור. אבער דאס איז געווען ממש א בחינה פון שקר. פארוואס? וויבאלד תיכף איז אשור געקומען און האט מיט זיי געקעמפט. מצרים איז נאך געווען אכזב, עס איז נאך געווען עפעס א האפענונג אז ער וועט אונדז באשיצן. עס איז נאך געווען עפעס א דערווארטונג אז מיר וועלן נאך זיך אונטערשיצן אין אים. אבער דערקעגן אשור, שוין גלייך פון אנהייב נאכדעם וואס מען האט מיט אים אויסגעמאכט און האט אים געשיקט די אוצרות, איז ער געקומען כדי זיי כובש צו זיין.
אויף דעם דאזיגן פסוק איז דא א תרגום, תרגום יונתן. דעם דאזיגן פסוק בין איך זיכער אז פיל קענען אים פון די רעדעס פון הרב אמנון יצחק אין דער צייט נאך די אסלא אפמאכן, אלזא דער הרב אמנון יצחק פלעגט אסאך דערמאנען דעם דאזיגן פסוק מיטן תרגום. איך וועל אייך פארלייענען דעם תרגום און אביסל וועלן מיר פילן אקטואליטעט. ארי אמרתון, גזרנא קיים עם קטולא, ועם מחבלא עבדנא שלמא. הרי איר האט געזאגט, מיר האבן געמאכט שלום, מיר האבן געשלאסן א ברית מיטן מוות. ווער איז עם המוות? אש"ף, יא? דאס איז דער סמל פונעם מוות. ועם מחבלא עבדנא שלמא. מיט די מחבלים האבן מיר געמאכט שלום. מען האט אים אהערגעברענגט פון טוניס און מען האט מיט זיי געמאכט שלום. וואס איז די רעאקציע? מחת סנאה רתתא עלכון כנחל מגבר. עס וועט אויף אייך קומען די מכה פון די שונאים ווי א נחל וואס שטראמט. אין דער אינתיפאדה. דאתון אמרין לא תיתי עלנא, וואס איר זאגט עס וועט אויף אונדז נישט קומען, יענע מכה פון א שונא ניין, מיר וועלן מאכן שלום, מיר זארגן נישט, עס וועט זיין בסדר. ארי שוינא בכדיב רחצננא ובגין שקרין אטמרנא. ער זאגט הרי איר האט געלייגט אין א שקר אייער בטחון, יא, אין א כזב היט איר זיך כביכול אין וועמען שיצסטו זיך? אין איינעם וואס זיין גאנץ זעלבסט איז שקר און כזב, ער האט דאך בעת ער האט מיט זיי געמאכט דעם אפמאך, פלעגט ער גיין און זאגן פאר זיין פאלק מיר ארבעטן אויף זיי, מיר נארן זיי, דאס איז דער קוריש אפמאך, נאך אביסל וועלן מיר זיי פארטיליגן, זיי פארטרייבן. אלזא דאס איז וואס דער נביא זאגט זיי, הרי איר כביכול פון פאראויס, שוין אין דער שעה פונעם אפמאך, שוין דעמאלט ווייסט איר אז איר פארלאזט זיך אויף א שקר. נאר וואס? צוליב דעם כבוד, צו באקומען א נאבעל פרייז, צו באקומען פובליציטעט, פון פאראויס גייסטו און מאכסט מיט מחבלים שלום ווען דו ווייסט אז דו מאכסט שלום מיט א שקר.