און דערויף איז מיין פראגע, יוחן רשע בל למד צדק בארץ נכוחות יעוול ובל יראה גאות השם. מיין פראגע איז, פארוואס ווערט דער רשע באגנאדיקט? פארוואס האט דער רשע חנינה? פארוואס האט דער רשע הצלחה? פארוואס האט ער חן, יוחן רשע? פון צוויי טעמים וואלט געדארפט דער רשע באשטראפט ווערן. ערשטנס, ווייל אויב דער רשע באקומט נישט לויט זיין רשעות, גייט ער און מוסיף רשעות. אויב ער וואלט תיכף באקומען א פאטש, וואלט ער זיך אפגעשטעלט. אבער ווי נאר ער זעט אז עס גייט אים גוט, לייגט ער צו נאך רשעות און נאך רשעות און נאך רשעות. און דערויף זאגט ער, איז דאך יוחן רשע, ווייל אויב נישט, פארוואס זאל ער זוכה זיין צו א מצב פון יוחן רשע? ער איז דאך בל למד צדק. דורכן געבן אים חן און חנינה לערנט ער זיך נישט צדק. ער לערנט זיך נישט אנפירן מיט צדק, ער פירט זיך ווייטער אויף זיין פארדארבטן וועג. איז פארוואס יוחן רשע? עס פארדארבט אים דאך.
נאך א זאך, דורכן האבן הצלחה ווי מיר האבן געזאגט, זעען אנדערע די הצלחה פונעם רשע, און ווילן אים נאכטאן. אנדערע לערנען זיך פון אים. אנדערע ווערן רשעים ווי ער. און דערויף זאגט ער, בל למד צדק בארץ נכוחות יעוול. בארץ נכוחות, א לאנד וואו מען איז געגאנגען אקעגן השם, א לאנד וואו מען האט זיך געפירט מיט יראת השם, ארץ נכוחות. וואס טוט ער? יעוול. ער פאראורזאכט אז זיי זאלן טאן א עוולה. יעוול די אנדערע. ער פאראורזאכט אז אנדערע זאלן טאן עוול. אז אנדערע זאלן זאגן, אט זעסטו, דער רשע טוט רשעות און האט הצלחה, וועל איך אויך אזוי טאן. ער איז מחטיא את הרבים. ובל יראה גאות השם. פארוואס, רבונו של עולם, ווייזטו אים נישט די גאות השם? ווייז אים דעם כח השם, שטראף אים אפ, ווייז אים אז עס איז דא א שופט אין לאנד וואס טוט דעם רשע שלעכטס לויט זיין רשעות. פארוואס, רבונו של עולם, לאזטו איבער דעם רשע ער זאל קענען ווייטער טאן רשעות ווי ער וויל, און דערמיט, ערשטנס, בל למד צדק, צווייטנס, ער איז אויך מעוול די אנדערע און פאראורזאכט אז אנדערע ווערן צוגעצויגן נאך אים.
השם, רמה ידך בל יחזיון, יחזו ויבושו קנאת עם אף אש צריך תאכלם. זאגט דער נביא, איך ווייס, רבונו של עולם, אז עס איז דא דערויף א תשובה. וואס איז די תשובה? די קלארע און באקאנטע תשובה איז, אז ווען דער אייבערשטער וואלט זיך אפגעשטראפט פונעם רשע תיכף און אים געגעבן זיין עונש ווי עס קומט אים, און דער צדיק וואלט באקומען שכר ווי עס קומט אים, וואלט די וועלט זיך נישט צעטיילט אויף רשעים און צדיקים, נאר אויף חכמים און נאראנים. ווייל בלויז א נאר וואלט געגאנגען טאן א מעשה רשע ווען ער ווייסט אז ער באקומט תיכף דעם עונש. בלויז א נאר וואלט געזען אזויפיל שכר וואס מען גיט תיכף אויף וואס דו טוסט, און וואלט נישט געגאנגען טאן רצון השם. און בעצם וואלט דער אייבערשטער פארוואנדלט זיין וועלט אין א וועלט פון ראבאטן. אלע מענטשן וואלטן געטאן רצון השם, ווייל ווי נאר דו האסט מקיים געווען א מצוה, רופט זיך תיכף אן דער באנק מענעדזשער, און זאגט דיר איבער אז אין דיין חשבון האט מען אקארשט אריינגעלייגט 10,000 דאלער. וואלטן נישט מענטשן נאכגעלאפן נאך די מצוות? ווי שיכורים. ריכטיג? און אויב א מענטש וואלט געוואוסט אז ווי נאר ער האט געטאן א עבירה, ווי נאר ער האט אנגעצונדן דאס ליכט אום שבת, איז תיכף אפגעשטארבן זיין האנט, ער קען זי א גאנצע וואך נישט רירן, ווער איז דער נאר וואס וואלט אנגעצונדן ליכט אום שבת? און אזוי אין יעדע זאך, אין יעדע מצוה, אין יעדע עבירה. איז איך ווייס אז דו, רבונו של עולם, גיסט נישט שכר און עונש תיכף, אין די לשון פון די קדמונים איז דאס כדי עס זאל זיין א פלאץ פאר בחירה חופשית. אויב נישט, איז נישטא קיין בחירה חופשית, מיר זענען געצוואונגען מקיים צו זיין מצוות און געצוואונגען זיך דערווייטערן פון עבירות.
האט דער אייבערשטער באשאפן א מצב פון הסתר, אז אין א מצב פון הסתר באקומט דער וואס טוט גוטס נישט זיין שכר תיכף. און דער וואס טוט שלעכטס באקומט נישט זיין עונש תיכף. און דעמאלט גייט דער מענטש דא אין דער וועלט און פילט אז ער קען זיין א כופר אינעם אייבערשטן און אים דערצערענען, און אט איז גארנישט געשען. איין דין און איין משפט פארן צדיק און פארן רשע. אה, דא איז דא א נסיון. לאמיר זען דיך, כאטש דו זעסט אז דער רשע האט הצלחה, אפילו ער איז ממרה דעם ווארט פון השם, ביסטו פונדעסטוועגן דבוק אין רצון השם, אפילו דו זעסט אז די צדיקים ליידן מער און ווערן מער געפייניקט ווי די רשעים. דא איז ערשט א אמת'ער נסיון. קומט אויס אלזא, אז ווען דער אייבערשטער וואלט געגעבן שכר תיכף, וואלט נישט געווען קיין פלאץ פאר בחירה חופשית. און מיר וואלטן אלע געווען געצוואונגען צו טאן זיין רצון. דער אייבערשטער וויל אז דו זאלסט אים דינען פון אמונה. פון אמונה אינעם אייבערשטן און נישט פון דעם וואס דו זעסט אז עס לוינט זיך, ווייל אויב דו טוסט עס פון לוינען, זוכסטו בלויז צו באקומען יעצט תיכף שכר, איז דעריבער דינסטו דעם אייבערשטן.
אבער, זאגט ער, מיט אלעם דעם, איך ווייס, השם, רמה ידך בל יחזיון. רבונו של עולם, דו האסט דערהויבן דיין האנט כדי בל יחזיון, די כוונה איז כדי עס זאל זיין א מצב פון הסתר פנים, מען זאל נישט קענען קלאר זען די הנהגת השם, און דעמאלט האט דער מענטש בחירה חופשית צו טאן גוטס אדער שלעכטס. אבער איך זאג, דאס הייסט דאס איז די אמת'ע תשובה, איך ווייס דאך, רמה ידך בל יחזיון. אבער איך זאג, יחזו ויבושו. אדרבה, איך זאג, רבונו של עולם, אדרבה, בעסער אז יחזו ויבושו. זיי זענען אנגעקומען צו אזא מצב אז זייער סאה איז שוין פול געווארן. זיי זענען אנגעקומען צו אזא מצב אז זיי זענען שוין ראוי צו באקומען זייער עונש פון צוויי טעמים. קנאת עם, ערשטנס, עס קומט דאך אז דו זאלסט מקנא זיין אויף וואס זיי האבן געטאן צו דיין פאלק. זיי האבן געענגט דיין פאלק, געדריקט דיין פאלק, געשלאכט, גערצחנט, געקוילעט, וואס האבן זיי נישט געטאן צו דיין פאלק ישראל? איז שוין אנגעקומען, מלא סאתם, קנאת עם. אף אש צריך תאכלם. נאך א זאך, דאס פייער וואס זיי האבן אליין אנגעצונדן, דאס פייער איז ראוי אז עס זאל זיי אויפעסן. דאס הייסט, זיי האבן פארגרעסערט זייערע חטאים אזוי, ביז עס זענען דא אין זיי אזעלכע חטאים און עוונות אז דאס פייער וואס זיי האבן געמאכט, איז דאס וואס איז שוין ראוי צו זיי אויפעסן. דער מלבי"ם ערקלערט, אף אש צריך, איז ווי נאך א טענה. אף איז ווי אויך. און ער ברענגט נאך אן ערקלערונג, אז אף איז אויך א לשון פון כעס. דאס הייסט זיי האבן פיל מכעיס געווען, אז עס איז אנגעקומען צום מצב אז אש צריך תאכלם. דאס פייער פון די צרות וואס זיי האבן געמאכט, פון די עבירות וואס זיי האבן געטאן, איז ראוי אז דער כעס, דער אף, זאל זיי אויפעסן, עס איז אויפגעגאנגען רויך אין זיין נאז פון די פילע חטאים פון די רשעים.
השם תשפות שלום לנו כי גם כל מעשינו פעלת לנו. נאכדעם וואס ער טענה'ט, רבונו של עולם, מלא סאתו פונעם רשע, עס קומט אז דו זאלסט אים באשטראפן, זאגט ער, אויב אזוי, אקעגן דעם קומט אויך אז אונדז זאלסטו פון יעצט תשפות שלום. תשפות איז מיט א ת', נישט מיט א ט'. ווי שפות הסיר שפות. די כוונה איז צו אוועקשטעלן א זאך, צו פארבינדן א זאך צו א צווייטער זאך, צו קלעפן א זאך צו א צווייטער זאך, רופט זיך שפות. געוויינטליך זאגט מען שפיתת הקדרה, שפות דעם טאפ אויפן הערד, דאס רופט זיך שפות. איז ער זאגט, השם תשפות שלום לנו. די כוונה איז, רבונו של עולם, עס קומט אז פון יעצט זאלסטו אונדז טאן בלויז שלום. דהיינו זאלסט אונדז געבן לויט צדק און יושר וואס עס קומט אונדז יעצט, וואס דאס איז בלויז גוטס. וואס, האט איר נישט געטאן שלעכטע מעשים? האט איר נישט געטאן עוונות? כי גם כל מעשינו פעלת לנו. אויף אלע שלעכטע מעשים וואס מיר האבן געטאן האסטו שוין פועל'ט צו אונדז, רבונו של עולם, אט האבן מיר שוין דעם עונש באקומען. און דאס פארשטארקט בעצם די טענה וואס ער האט פריער געזאגט. רבונו של עולם, עס איז דאך מלא געווארן זייער סאה, און היות עס איז מלא געווארן זייער סאה קומט אז דו זאלסט זיך פון זיי אפשטראפן, ווייל גם כל מעשינו פעלת לנו. ווען אונדזער סאה איז מלא געווארן, וואס האסטו געטאן? פועל'ט צו אונדז, זיך אפגעשטראפט פון אונדז. איז רבונו של עולם, זייער סאה איז דאך מלא געווארן גענוג און איבערגענוג, קומט אלזא אז דו זאלסט זיך אויך פון זיי אפשטראפן. און היות אונדזער סאה איז מלא געווארן און מען האט זיך אפגעשטראפט, קומט אז אויך יעצט זאלן מיר באקומען שכר.
השם אלוקינו בעלונו אדונים זולתך לבד בך נזכיר שמך. נאכדעם וואס ער בעט, רבונו של עולם תשפות שלום לנו, מאך שלום פאר דיין פאלק ישראל, זאגט ער, רבונו של עולם, בעלונו אדונים זולתך. וואס איז דער פשט בעלונו אדונים זולתך? דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז דא א חילוק צווישן בעלות און אדנות. זאגט דער מלבי"ם, בעלות ווייזט אויף א קנין, ער האט א קנין אינעם גוף פון דער זאך. ער איז דער בעל דערויף. ווי בעל השור נקי, א בעל אויפן שור. אנטקעגן דעם איז אדון געוויינטליך א סימבאל פון אדנות, גדולה. בעלות קען זיין אפילו אויף א גשמיות'דיקער זאך, א חומריות'דיקער, א קלייניקייט. אדון ווייזט אויף א מעלה, יא? און דעריבער ווערט אויך דער אייבערשטער אנגערופן אין לשון האדון השם. איז ער זאגט, השם אלוקינו בעלונו אדונים זולתך. זיי האבן זיך געפירט מיט אונדז ווי מיר וואלטן געווען קנין כספם, ווי מיר וואלטן געווען זייער שור. בעלונו אדונים זולתך, אויסער דיר, רבונו של עולם. די כוונה איז מבלעדיך. זיי האבן געוואלט אונדז צווינגען אז מיר זאלן זיין זולתך. וואס איז זולתך? צו זיין א כופר אין אמונה, צו זיין א כופר אין דיין ייחוד. אבער מיר האבן זיי נישט צוגעהערט. לבד בך נזכיר שמך. רבונו של עולם, בלויז דיך האבן מיר געהאלטן פאר א ג-ט, בלויז דיין נאמען האבן מיר דערמאנט, מיר האבן נישט דערמאנט א שם אלוהי נכר, מיר האבן זיך נישט צוגעקלעבט צו יענע בעלים אדונים. און אויב אזוי קומט אז יעצט זאלסטו, רבונו של עולם, אונדז געבן שכר, איז תשפות שלום לנו. אויב אזוי קומט אז דו זאלסט אונדז געבן גוטס פאר דעם גוטן וואס מיר זענען געבליבן דבוק אין דיר.
און עס קומט אלזא, רבונו של עולם, מתים בל יחיו רפאים בל יקומו לכן פקדת ותשמידם ותאבד כל זכר למו. מתים בל יחיו. רבונו של עולם, און וועט זיין אז היות מיר האבן מקדש געווען דיין נאמען, בך נזכיר שמך, קומט אז דער וואס איז געשטארבן זאל נישט לעבן? דאס איז אין א תמיהה. מתים בל יחיו? דאס איז דער שכר וואס קומט אונדז נאך דעם וואס מיר זענען געבליבן דבוק אין דיר טראץ אלע נסיונות און אלע שוועריגקייטן? רפאים בל יקומו? רפאים איז די כוונה מענטשן וואס זענען שוין אינעם קבר. דער מלבי"ם ערקלערט, מת איז בעת המיתה. רפאים הייסט נאכדעם וואס ער איז שוין אינעם קבר ווערט ער אנגערופן רפאים. ער ערקלערט עס אין עטליכע ערטער. איז ער זאגט מתים בל יחיו רפאים בל יקומו? אזוי קומט אונדז נאכדעם וואס מיר זענען געבליבן דבוק אין דיר טראץ אלע נסיונות און אלע שוועריגקייטן? לכן פקדת ותשמידם ותאבד כל זכר למו? און וועט זיין אז ווייל זיי זענען געווען דבוק אין דיין אמונה האסטו זיי מפקד געווען און פארטיליקט, האסט פארלוירן יעדער זכר פון זיי, זענען זיי פארלוירן געגאנגען מיט אלץ וואס זיי האבן, זיי זענען דאך געשטארבן על קדושת שמך, זיי האבן מוסר געווען זייער נפש אויף דיין ייחוד. עס קומט דאך, רבונו של עולם, אז דו זאלסט זיי מחיה זיין.
וואס האסטו געטאן אנשטאט דעם? יספת לגוי השם, יספת לגוי נכבדת, רחקת כל קצווי ארץ. זאגט רבונו של עולם, זע דעם חילוק צווישן ישראל און עכו"ם. יספת לגוי השם. דו האסט צוגעלייגט צום עובד אלילים נאך א גוטס אויף זיין גוטס. און נישט נאר דאס, נאר נאכאמאל, יספת לגוי. נאך א גוטס צוגעלייגט אויף דעם גוטן וואס דו האסט אים צוגעלייגט. האסט אים געגעבן נאך גדולה. און וועט זיין, רבונו של עולם, נכבדת? האט ער דיר געגעבן כבוד דורך דעם? האט ער דיר אנערקענט גוטס? האט ער אפגעשאצט וואס דו האסט געטאן און אים געגעבן? אדרבה, רחקת כל קצווי ארץ. עס איז דאך געווארן דורך דעם א גרויסער חילול השם. עס האבן דאך געלערנט דורך דעם אלע קצווי ארץ, אט זעסטו, ווער עס איז ממרה דעם ווארט פון השם, ווער עס פייניקט כלל ישראל, האט הצלחה. דער אייבערשטער גיט אים גדולה. איז מיט דעם וואס יספת לגוי השם, יספת לגוי, האסטו נישט נכבדת, נאר בלויז רחקת כל קצווי ארץ. זיי גייען ווייטער נאך שטארקער צו זיין א כופר אין דיר, צו דינען די עבודה זרה, די אלוהי הנכר.
השם בצר פקדוך צקון לחש מוסרך למו. אבער נישט אזוי, רבונו של עולם, איז געווען מיט כלל ישראל. כלל ישראל, נישט נאר וואס אין דער צייט וואס דו האסט אויף זיי אראפגעגאסן גוטס האבן זיי דיך געדענקט, נאר אויך בצר פקדוך. ווען זיי האבן געהאט א צרה, אויך דעמאלט האבן זיי דיך געזוכט. זיי האבן דיך געזוכט, רבונו של עולם. דאס הייסט, זיי האבן נישט געזוכט אנדערע אדרעסן. זיי האבן געוואוסט אז די אדרעס ביסטו, רבונו של עולם. זיי האבן נישט אויפגעהאנגען די צרה אויף א מקרה, זיי האבן געוואוסט אז דאס איז פון דיר. בצר פקדוך. און נישט נאר וואס עס איז געווען א גרויסע צרה, אז דעמאלט ווען עס איז א גרויסע צרה, נו, איז נגלה געווארן די יד השם, איז קלאר אז דאס איז פון אים יתברך. זאגט ער נישט, אויך אין א קליינער צרה, צקון לחש מוסרך למו. אויך ווען זיי האבן געהאט אן עפעס א מצוקה נפשית, לחש מוסרך למו. ווען זיי האבן געהאט א צקון, א נפשית'ע מצוקה וואס דאס איז א קלענערע מצוקה, עפעס אינעווייניקסטס, פונדעסטוועגן איז דאס געווען ביי זיי אין די בחינה פון לחש מוסרך, ווי דו וואלטסט זיי געשעפטשעט אין אויער דברי מוסר. דער מלבי"ם ערקלערט דא, צקון פון לשון מצוקה. און דער מלבי"ם האט א כלל וואס ער ערקלערט וואס איז דער חילוק צווישן צרה און צוקה. צרה איז א חיצוניות'דיקע צרה, פון לשון עפעס וואס ענגט אים פון דרויסן. אנטקעגן דעם איז צוקה עפעס אינעווייניקסטס, א נפשית'ער דרוק. עפעס וואס געשעט מער אין דעם מענטש'ס פנימיות, א דיכאון, אן אינעווייניקסטע טרויער וואס דער מענטש האט, דאס רופט זיך עפעס וואס דריקט אים אינעווייניק, יא. מצוקת הנפש. און דער מלבי"ם זאגט אויך אז עס איז דא א חילוק צווישן לחש און סוד. לחש ווייזט תמיד אויף א שעפטשען פון מויל צו אויער. סוד, איך קען דיר אנטפלעקן א סוד אבער נישט דווקא אין א שעפטשען. אבער ווען איך זאג אין א לחש, מיינט עס עפעס אין סוד וואס נאר פון מיין מויל צו דיין אויער. איז ער זאגט, די צוקה, איז ווי אן אנטפלעקונג אין א לחש, ווי דער אייבערשטער שעפטשעט דיר, דו דארפסט פארריכטן דיינע וועגן. פון דעם איז כביכול דער מקור פון יענער מצוקה. און זיי האבן דאס געפילט. אויך ווען עס איז געווען א צקון, האבן זיי געוואוסט אז דאס איז לחש מוסרך למו. נישט ווי די גויים, וואס דו האסט זיי בלויז צוגעלייגט גוטס און נישט נאר וואס זיי האבן דיך נישט אנערקענט נאר האבן דיך נאך געטרעטן מער. אנטקעגן דעם מיר, נישט נאר וואס מיר האבן דיר אנערקענט גוטס נאר אויך ווען דו האסט אונדז געטאן א צרה האבן מיר געוואוסט אז דאס איז פון דיר, און אויך ווען די צרה איז געווען א קליינע פון אן אינעווייניקסטער מצוקה, אויך דעמאלט האבן מיר פארשטאנען אז דא איז דא א שעפטשען פון מוסר אז דו ווילסט אונדז פארריכטן און גראד מאכן אויפן יושר וועג.
כמו הרה תקריב ללדת תחיל תזעק בחבליה כן היינו מפניך השם. ווי א מעוברת, ווי א מעוברת פרוי וואס אין דער צייט וואס זי גייט ארויף צו געבורט, שרייט זי, תחיל, פון לשון חלחלה, שרייט אין אירע וויען, אזוי אויך היינו מפניך השם. דו האסט געבראכט אויף אונדז גרויסע חבלים, די כוונה איז צרות, גרויסע ייסורים. און וואס טייטן אן די גרויסע ייסורים? אז נאנט איז די צייט פון די ישועה. ווייל ווען די פרוי'ס ייסורים גייען און ווערן אלץ טיכטער, זאגט עס בלויז אז די געבורט איז נאנט. און זאגט ער, אט, מיר האבן געווארט און געזען אז עס קומען שוין גרויסע צרות, האבן מיר געזאגט, אט קומט שוין די ישועה. אבער מיר האבן באקומען אלע יענע צרות און די ישועה איז נאך אלץ נישט אנגעקומען. דער רד"ק ערקלערט דא א ביאור אין נאמען פון זיין פאטער. תמיד ווען איר וועט זען אינעם רד"ק א ביאור אין נאמען פון אדוני אבי, זאלט איר וויסן אז דער רד"ק גרייט אן צוקערלעך. ער האט זיסע זאכן. תמיד ווען ער ברענגט א ביאור אין נאמען פון זיין פאטער. איז דער רד"ק ברענגט דא א ביאור אין נאמען פון זיין פאטער, אז וואס עס שטייט דא כמו הרה תקריב ללדת תחיל תזעק בחבליה, איז דאס פארבונדן מיט וואס עס שטייט פריער, צקון לחש מוסרך למו. ער זאגט, כל מה וואס דו שלאגסט און פייניקסט זיי, ווערן זיי נישט נאר נישט דערווייטערט פון דיר נאר לייגן דיר נאך צו אהבה. וואס איז דער דוגמה דערצו? וואס איז דער משל דערצו? כמו הרה תקריב ללדת תחיל ותזעק בחבליה. זאגט ער, ווען די מעוברת האבט, ווער האט איר פאראורזאכט די שוואנגערשאפט? איר מאן. וואס וואלט זי געדארפט יעצט טאן? אים שילטן. וואס וואלט זי געדארפט יעצט טאן? אים באשעמען. צוליב דיר לייד איך דעם ליידן. אבער פונדעסטוועגן, תחיל תזעק בחבליה, פונדעסטוועגן לייגט זי צו אהבה אויף איר ליבשאפט. דאס וואס זי האבט יעצט מאכט נישט אז זי זאל האסן איר מאן וואס האט זי כביכול געבראכט צו דעם מצב, נאר אדרבה זי לייגט אים נאך צו אהבה. זאגט ער, כן היינו מפניך השם. אזוי אויך דו, רבונו של עולם, בצר פקדוך, האסט אויף אונדז געבראכט צרות און מיר האבן דיך געזוכט, לחש מוסרך למו, און פונדעסטוועגן ווי א מעוברת פרוי, האבן מיר נישט כביכול געזאגט, דאס איז פון דיר, רבונו של עולם, און מיר זענען געקומען חס ושלום צו א דערווייטערונג און שנאה, נאר אדרבה, ווי א מעוברת פרוי האבן מיר געזאגט, רבונו של עולם, דאס איז פון דיר און מיר לייגן צו אהבה אויף אונדזער ליבשאפט.
הרינו חלנו כמו ילדנו רוח ישועות בל נעשה ארץ ובל יפלו יושבי תבל. הרינו וחלנו, חלנו פון לשון חיל און חלחלה, כמו ילדנו רוח. דער מלבי"ם ערקלערט אז די כוונה איז וואס איז ארויסגעקומען פון דער געבורט, אז דעמאלט פון די געוואלדיקע חבלים, פון די ייסורים, וואס איז ארויסגעקומען פון יענער געבורט? רוח. וואספארא רוח? זאגט דער מלבי"ם, א רוח פון נבואה, א רוח פון חכמה און דעת, א רוח פון האפענונג. דאס איז כביכול געווען דער זון וואס איז געבוירן געווארן פון יענע חבלים, פון יענער שוואנגערשאפט וואס איז דעמאלט געווען. וואס איז דער רוח? וואס טיטלט אונדז אן דער רוח? יענער רוח וואס איז כביכול געבוירן געווארן פון יענער געבורט, פון יענער ציפייה וואס מיר האבן געציפט אויף די גאולה, איז פון דעם געבוירן געווארן א רוח, א רוח נבואה, וואס זאגט אונדז ישועות בל נעשה ארץ. דאס הייסט, דא אין דער חומריות'דיקער לאנד, דער גשמיות'דיקער, דא וועט נישט זיין ישועות. אין דער חומריות'דיקער וועלט האבן מיר נאך אלץ נישט געווארן נושע. בל יפלו יושבי תבל, אין דער גשמיות'דיקער וועלט, דהיינו דא, איז נישטא דא קיין פלאץ אז עס זאל זיין דא אן אמת'ע ישועה. יושבי תבל, איז נישטא דא קיין פלאץ וואו עס זאל חל זיין אויף זיי די ישועה. אבער פונדעסטוועגן טאר מען זיך נישט מייאש זיין, ווייל די ישועה איז נאך אלץ עתיד צו זיין, ווי מיר וועלן זען אינעם קומענדיקן פסוק.
דער רד"ק ערקלערט, און אויך דא איז דאס א ביאור אין נאמען פון אדוני אבי הראש, זייט מוחל, אדוני אבי, אן דעם ראש. דעם רד"ק'ס פאטער. זאגט דער רד"ק, ווען די מעוברת האבט, ווייסן מיר, פארטיק, די ייסורים האבן זיך געענדיקט, זי האט געהאבן. אבער ווען א פרוי קומט און הייבט אן פילן וויען נאך פאר דער צייט, וואס געשעט מיטן דער פרוי? זי האט געליטן און ליידט אין שווערע ייסורים ווי א געבורט, אבער וואס, וואס קומט צום סוף ארויס דערפון? הרינו חלנו כמו ילדנו רוח. זי האבט צום סוף גארנישט. עס איז נאך נישט די צייט פון דער געבורט. איז זי האט געליטן און זי ווערט געפייניקט, אבער רוח, דאס איז עס, עס איז גארנישט געבוירן געווארן. יעצט, רוט זי? נישט. די מעוברת נאכדעם וואס זי האט געהאבן האט זי א מנוחה, דאס קינד איז ארויס, עס איז דרויסן, פארטיק. אבער מיר הרינו חלנו כמו ילדנו רוח, און היות עס איז כמו ילדנו רוח, ווייס איך אז אין דעם מצב איז נאך נישטא קיין ישועה. ישועות בל נעשה ארץ. מיר האבן נאך נישט דא קיין ישועה, ווייל איך ווייס אז די געבורט ווארט נאך אויף מיר. דער ערשטער וויזיט וואס איך האב געמאכט אין שפיטאל האט מען מיך אהיימגעשיקט. די וויען זענען בלויז געווען וויייטיקן, אבער רוח, גארנישט. ישועות בל נעשה ארץ, מיר האבן נאך נישט דא קיין ישועה, ובל יפלו יושבי תבל, עס זענען נאך נישט געפאלן יושבי תבל פון זייער מעמד, די אומות זענען נאך נישט געפאלן, איז אלע הבטחות וואס דו האסט אונדז צוגעזאגט, רבונו של עולם, זענען זיי נאך אלץ אין דעם שלב וואס זיי האבן געבוירן א רוח. מיר האבן נאך נישט זוכה געווען צו א געבורט אז נאך דער געבורט קומט די מנוחה, מיר ווייסן, די צרות האבן זיך געענדיקט, דאס איז עס, די ישועה איז אנגעקומען.
יחיו מתיך נבלתי יקומון הקיצו ורננו שוכני עפר כי טל אורות טלך וארץ רפאים תפיל. יחיו מתיך. מיר ווארטן יעצט אז יחיו מתיך. דהיינו גיט אכטונג, מיר וועלן יעצט ווייטער גיין לויט דעם ביאור פונעם מלבי"ם. לויט דעם ביאור פונעם מלבי"ם, איז הרינו חלנו, דורך דעם וואס איז געבוירן געווארן? עס איז געבוירן געווארן א רוח נבואה. יענער רוח נבואה זאגט, דא אין דער גשמיות'דיקער וועלט איז נישטא קיין פלאץ פאר די ישועה. דא אין דער גשמיות'דיקער וועלט איז די ישועה נישט קיין אמת'ע זאך, נישט קיין בעשטייענדיקע זאך. זייט זיך נישט מייאש. יחיו מתיך נבלתי יקומון הקיצו ורננו שוכני עפר. אין דער וועלט פון תחיה, אין דער אייביקער וועלט, דארט וועלן קומען די ישועות. אבער אויב מען וועט זיי דיר געבן דא, וואס וועט מען דיר באצאלן, מיט פרוטות, מען וועט דיר באצאלן מיט אגורות. דאס איז נישט די אמת'ע ישועה. דא אין לאנד אין דער גשמיות'דיקער וועלט ישועות בל נעשה ארץ, דאס איז נישט דא דער פלאץ פון דער ישועה. ווען וועלן זיי באקומען די ישועות? אויף יושבי תבל. נאר ווען? ווען יחיו מתיך נבלתי יקומון. דעמאלט וועלן אנקומען די באשטימטע ישועות. און נישט נאר וואס די נשמות וועלן לעבן, ער זאגט דיר, זאלסט וויסן, לעתיד וועט אויך נבלתי יקומון, אויך דער גוף וועט אויפשטיין אין תחיה. און דער טעם דערצו איז ווייל אין דער וועלט האבן זיך געפייניקט די נפש און דער גוף צוזאמען. און דעריבער וועט דער עתידיקער שכר אויך זיין פאר די נפש און דעם גוף צוזאמען. איז זאלסט נישט מיינען בלויז יחיו מתיך, די נשמה וועט באקומען, נאר אויך נבלתי יקומון, אויך דער גוף אין די בחינה פון נבלה, אויך ער וועט אויפשטיין. און אויב עס וואלט נישט געווען קיין ישועה פאר די לעבעדיקע, דא זאגט ער אויף יעדן פאל, הקיצו ורננו שוכני עפר. אפילו איר זענט שוין שוכני עפר און דעמאלט מיינט מען, פארטיק, זיין געשיכטע האט זיך געענדיקט, שוכן עפר, ער האט שוין נישט קיין ישועה. זאגט ער נישט, זאלסט וויסן, אייער האפענונג איז נישט פארלוירן, ווייל כי טל אורות טלך. וואס איז דאס טל אורות טלך? דער טוי וואס איז ארויפגעגאנגען אין הימל, די דעמפן, פון וואו קומט בעצם אראפ דער טוי? פון די דעמפן וואס גייען ארויף פון דא צו לאנד, דאס איז די פייכטקייט, זי ווערט צעדעמפט, גייט ארויף אין הימל און דאס פאלט דערנאך אראפ ווי טוי. דער משל דא איז אויף אונדזערע מעשים. די גוטע מעשים וואס מיר טוען איז ווי די פייכטקייט וואס גייט ארויף פון לאנד, און דערנאך פאלט דאס אראפ ווי טוי, כי טל אורות טלך. וואס איז אורות? גרינצייג. אורות איז גרינצייג. נו, ווער וועט מיר געבן א דוגמה פונעם נביא? מיר האבן דאס געלערנט. ווער איז ארויסגעגאנגען צו קלייבן אורות? די תלמידים פונעם נביא אלישע. דארט שטייט אז זיי זענען געגאנגען קלייבן אורות און וואס איז דעמאלט געווען? דארט מוות בקדרה. געדענקט? אויב נישט, נעמט די דיסקן, מאכט א חזרה. ריכטיג? מען האט דארט געפונען אורות. אורות איז גרינצייג. איז ער זאגט כי טל אורות טלך. ווי דאס גרינצייג וואס וואקסט פונעם טוי. עס איז דא גרינצייג וואס עס איז זיי גענוג טוי. וואספארא גרינצייג? למשל כמהין און שוואמען. א ביסל פייכטקייט, פלוצלינג זעסטו וואקסן אזא גרויסע שוואם, אין איין טאג. איז ער זאגט, אזוי אויך די מתים, זיי זענען עתיד צו לעבן ווי יענע גרינצייג וואס קומען פונעם כח פונעם טוי, וואס קומען אויף די גרינצייג, כי טל אורות טלך. יעצט ערקלערט דער מלבי"ם אז ער באווארט אויך דעם טל אורות, אז א חלק פון דער פייכטקייט וואס גייט ארויף פון דער וועלט צו הימל וואס פאראורזאכט אז עס זאל אראפפאלן רעגן, זאגט דער מלבי"ם, א חלק פון דער פייכטקייט איז פון די גרינצייג וואס איז אין דער ערד. יעדע זאך וואס איז אין דער ערד וואס האט אין זיך פייכטקייט, גייט ארויף דערפון פייכטקייט. אויך פון א מענטש, ווען א מענטש שוויצט גייט ארויף דערפון פייכטקייט. פונעם וואסער גייט ארויף פייכטקייט. פון די גרינצייג גייט ארויף פייכטקייט. איז די פייכטקייט וואס גייט ארויף פון די גרינצייג ווען די זון שלאגט אין איר, פאלט די פייכטקייט צום סוף אראפ צוריק ווי טוי כדי צו באוואסערן צוריק די גרינצייג. איז ער זאגט כי טל אורות טלך. דער טוי איז דאס וואס וועט מחיה זיין. וואס? די גוטע מעשים, וואס דאס איז אין די בחינה פון וואס מיר האבן ערקלערט עטליכע מאל אין די בחינה פון מיין נוקבין. די גוטע מעשים וואס מיר טוען דא אין דער וועלט מעוררין די אהבה לעילא און דאס שאפט א זיווג אין די העכערע וועלטן און ברענגט אראפ מיין דכורין, דאס ברענגט אראפ שפע אהער צו דער וועלט. אבער תמיד, פון וואו מוז דאס אנהייבן? עס מוז אנהייבן פון דא. פונעם טוי וואס גייט ארויף פון די אורות. דער טוי וואס גייט ארויף פון די אורות, דאס איז טלך. מיט דעם טוי איז דער אייבערשטער מחיה. מיט דעם טוי וועלן זיי אויפשטיין. דאס איז וואס ער זאגט יחיו מתיך נבלתי יקומון הקיצו ורננו שוכני עפר כי טל אורות טלך, פונעם כח פון יענע טל אורות פון די מצוות און גוטע מעשים. און דורך דעם וארץ רפאים תפיל. יענע מתים וואס זענען שוין באגראבן אין דער ערד פון לאנג צוריק, יענע אין די קברים, ארץ רפאים, דורך דעם וועט מען אראפפאלן אויף זיי יענעם טל אורות און דערפון וועלן זיי אויפשטיין און דערפון וועט זיך אנהייבן די גאולה. דאס אלץ זאגט דער מלבי"ם, זענען די דברי הרוח וואס איז געבוירן געווארן אין פסוק י"ח, הרינו חלנו כמו ילדנו רוח, מיר האבן געזאגט, דער רוח וואס איז געקומען צוליב אלע צרות און איז געבוירן געווארן פון אונדז, יענער רוח איז א רוח פון נבואה, א רוח פון חכמה און דעת און פון האפענונג, יענער רוח זאגט, זאלט וויסן, דער שווערער מצב וועט זיך נישט ציען אויף אייביק, נאר אויף יענע טרוקענע ביינער וועט קומען א טל תחיה און וועט זיי מחיה זיין. און אפילו עס איז נישט יעצט, ווייל ישועות בל נעשה ארץ, דאס איז א גשמיות'דיקע חומריות'דיקע מציאות, די ישועה דא איז נישט אמת'ע, נישט תמידיק, נישט אן אייביקע ישועה, אבער זאלט וויסן, עס וועט עתיד זיין אן אייביקע ישועה. זייט זיך נישט מייאש פון יענער ישועה, ווי עס שטייט אין יחזקאל, הנה אני פותח את קברותיכם. אויב אזוי איז דא צו ציפן דערויף און צו ווארטן, אזוי זאגט יענער רוח.
לך עמי בא בחדריך וסגור דלתיך בעדך חבי כמעט רגע עד יעבור זעם. זאגט רש"י, לך עמי בא בחדריך, דער אייבערשטער ענטפערט אים א תשובה, דעם נביא. לך עמי בא בחדריך, אין בתי כנסיות און בתי מדרשות. דאס איז בא בחדריך. וואס ווערט געפאדערט פונעם מענטש? קום אין בית הכנסת, קום אין בית המדרש. נאך א זאך, בא בחדריך, פאסט אזוי צו די עשרת ימי תשובה אין וועלכע מיר געפינען זיך, באטראכט דיינע מעשים אין די חדרים פון דיין הארץ. דאס איז די כוונה בא בחדריך. ווייל א סך מאל אין דעם חיצוניות'דיקן אופן זאגט דער מענטש צו זיך, וואס איז דא, וואס, וואס איז נישט אין ארדענונג? ברוך השם ביי מיר איז אלץ אין ארדענונג און אלץ איז וואונדערבאר און איך שטרעב און טו און... אבער מען זאגט אים נישט, פרוב זיך אין די חדרים פון דיין הארץ און דעמאלט וועסטו זען וויפיל דו דארפסט פארריכטן. בא בחדריך. מען קען אויך זאגן אז איינער דערגאנצט דעם צווייטן. ווייל בעצם, פארוואס איז דער מענטש זיכער אז ער איז אין ארדענונג? ווייל ער האט נישט געלערנט. אויב ער וואלט געלערנט, ווי דער רמב"ם זאגט צו יענעם וואס האט נישט געוואלט זאגן וידוי, האט ער געזאגט, איך ווייס, איך האב נישט אלע יענע עוונות, ווי אזוי זאל איך זיי זאגן? האט אים דער רמב"ם געזאגט, אויב דו וואלטסט געלערנט וואלטסטו געוואוסט אז יעדן טאג און טאג ביסטו עובר אויף אלץ וואס עס שטייט אין וידוי. און אויב נישט אין א קלארן אופן איז אין א מער בדקדוק אופן. דאס הייסט אז אויב דער מענטש וואלט געלערנט, פארשטייט ער וואס איז דער גרויסקייט פון דער תביעה אויף אים, און דעמאלט וואלט ער אויך פארשטאנען וויפיל אים פעלט. פארוואס פילן מיר זיך שלמים? ווייל מיר זענען זיכער אז מיר טוען מער ווי וואס עס פאדערט זיך פון אונדז. אויב מיר וואלטן געוואוסט וויפיל עס פאדערט זיך באמת פון אונדז, וואלטן מיר באמת געפילט וויפיל אונדז פעלט. איז איינער דערגאנצט דעם צווייטן. לך עמי בא בחדריך אין בתי כנסיות און בתי מדרשות, און דעמאלט באטראכט דיינע מעשים אין די חדרים פון דיין הארץ, דעמאלט וועסטו קענען באטראכטן אין די חדרים פון דיין הארץ צו זען וויפיל דיר פעלט, צו זען וויפיל דו דארפסט זיך דערגאנצן. דערויף האבן מיר אמאל געזאגט, מען ערקלערט וואס עס שטייט אז א מענטש וואס זעט אז אויף אים זענען געקומען ייסורים, שטייט יפשפש במעשיו. ער זאל דורכזוכן זיינע מעשים. פשפש ולא מצא, יתלה בביטול תורה. פרעגן אלע, וואס הייסט דאס? דו האסט געזאגט יפשפש במעשיו. א חלק פון די מעשים איז די מצוה פון תלמוד תורה. אויב פשפש ולא מצא, דאס הייסט ער האט אויך געזוכט אין תלמוד תורה און געפרוב און געפילט אז ביי אים איז אלץ אין ארדענונג, ער האט נישט קיין פראבלעם. איז ווי אזוי זאגסטו דערנאך יתלה בביטול תורה? ער האט שוין דורכגעזוכט זיינע מעשים. וואס, ביטול תורה איז נאך א מצוה? איז דאס עפעס באזונדער? איז מען ערקלערט, עס איז דא דער פשוט'ער הסבר וואס זאגט יתלה בביטול תורה ווייל ביטול תורה איז די תביעה בדקי דקות עד בלי ארוק, ווי איוב זאגט. דאס איז דעריבער יתלה בביטול תורה. אבער מען ערקלערט, לויט וואס מיר האבן יעצט ערקלערט ערקלערט מען דאס גאר וואונדערליך. פשפש ולא מצא, יתלה, נישט די ייסורים, ער זאל אויפהענגען די ייסורים אויף ביטול תורה, נישט. ער האט שוין געפרוב, ער האט נישט קיין ביטול תורה. נאר יתלה דאס וואס ער האט נישט געפונען אויף ביטול תורה. אויב דו וואלטסט געלערנט א ביסל מער, אויהא וויפיל עוונות וואלטסטו געפונען אין דיר. פארוואס געפינסטו נישט אין דיר עוונות? צוליב ביטול תורה, ווייל דו לערנסט נישט. איז דו ווייסט נישט וואס איז די מחויבות, דו ווייסט נישט וויפיל עס פאדערט זיך פונעם מענטש, וויפיל ארבעט און וויפיל עמל און טרחה איז דא אויף די פלייצעס פונעם מענטש דא אין דער וועלט. פשפש ולא מצא, יתלה דאס וואס ער האט נישט געפונען אויף ביטול תורה. אויב ער וואלט מער געלערנט, זיכער וואלט ער געפונען וויפיל חסרונות און וויפיל עוונות. מען דערציילט אויפן רב מבריסק אז איין מאל איז ער געגאנגען אויף די גאסן פון ירושלים, ער איז געגאנגען מיט נאך אן עפעס א גרויסן תלמיד חכם, און זיי האבן גערעדט אין לימוד. האט זיי געטראפן עפעס א מענטש און האט אים געזאגט, רב, וואס, וואס דארף מען יעצט טאן? האט אים דער רב מבריסק געזאגט, וואס, עשרת ימי תשובה, מען דארף תשובה טאן. האט ער אים געזאגט, דער רב מבריסק דארף תשובה טאן? אזוי האט ער געזאגט צום רב מבריסק. מען דערציילט אז דער רב מבריסק א האלבע שעה נאכדעם האט זיך נישט געקענט בארואיקן. האט ער אים געזאגט, וואס? האסט געהערט וואס מענטשן זאגן? דער רב מבריסק דארף תשובה טאן? ער זאגט, איז דאס א פראגע? אזא פראגע פרעגט מען? איך דארף נישט תשובה טאן? וויפיל דארף איך תשובה טאן? ער איז געווען א געוואלדיקער דקדקן ביזן עק, אין יעדע זאך און זאך. און ער האט געזאגט, זע וואספארא ירידה מיר זענען אראפגעפאלן. אין בריסק וואלט מען נישט געפרעגט אזא פראגע. אין בריסק אין דרויסן, ווער וואלט געזאגט אזא זאך, דער רב מבריסק דארף תשובה טאן? וואס פאר א פראגע? איז דא עמעצער וואס דארף נישט תשובה טאן? און יעדן טאג און טאג שטייט דאך אויף רב סעדיה גאון אז יעדן טאג און טאג האט ער געטאן תשובה. פארוואס? ווייל היינט האב איך דערקענט דעם באשעפער אויף א העכערע דרגה. און אויב אזוי, וואס נעכטן האב איך אים נישט געדינט אויף דער דרגה, איז דאס שוין א חסרון. אויף דעם אליין דארף מען תשובה טאן. איז מיר פארשטייען ביז וויפיל די פאדערונג פונעם מענטש. איז דעריבער זאגט ער לך עמי בא בחדריך. ערשטנס גיי אריין אין בתי כנסיות און בתי מדרשות, און דעמאלט באטראכט דיינע מעשים אין די חדרים פון דיין הארץ. וסגור דלתיך בעדך. די כוונה, דער אונקלוס זאגט, טו גוטע מעשים וואס וועלן דיך באשיצן. דאס איז סגור דלתיך. וואס קען פארשליסן די טיר? נישט דער מקלט, נישט די מאסקע, נישט, נאר סגור דלתיך, עס זענען דא זאכן וואס זענען דער פארשלוס, זיי זענען די טיר. וואס זענען זיי? עובדין טבין דיגנון עלך. רבי תנחומא האט געדרש'ט, סגור דלתי פיך, אז דו זאלסט נישט הרהר'ן אויף מידת הדין. היות ער רעדט דא יעצט אויף א מצב פון צרה, ערקלערט דער רד"ק אז דאס רעדט אויף גוג ומגוג. לך עמי בא בחדריך, א מצב פון צרה, סגור דלתי פיך, זאלסט נישט הרהר'ן אויף מידת הדין. חבי כמעט רגע, באהאלט זיך א ווייל א רגע ביז עס וועט אריבער דער זעם. און נאכדעם וואס דער זעם וועט אריבער, זאגט דער אייבערשטער, וועל איך זיך אפשטראפן פון די שונאים ווי עס קומט. ווארט, חבי א ווייל א רגע ביז דער זעם השם וועט אריבער פון דיר, און דעמאלט וועט זיך דער אייבערשטער אפשטראפן ווי עס קומט צו יענע וואס האבן געענגט כלל ישראל.
כי הנה השם יוצא ממקומו לפקוד עוון יושב הארץ עליו וגילתה הארץ את דמיה ולא תכסה עוד על הרוגיה. הנה השם יוצא ממקומו, איז דער אייבערשטער וועט ארויסגיין און מפקד זיין אויף די עכו"ם די עוונות פון אלץ וואס זיי האבן אונדז שלעכטס געטאן. וגילתה הארץ את דמיה. זאגט דער רד"ק, דאס איז ווי עס שטייט אין מלחמת גוג ומגוג, ויצא השם ונלחם בגויים ההם. און אויף וואס? אויף אלע דמים וואס זיי האבן פארגאסן פון כלל ישראל און וואס זיי האבן פארגאסן אין ירושלים און דם נקי, אויף אלץ וועט דער אייבערשטער זיי מפקד זיין. און זאגט דער רד"ק, ווען דער אייבערשטער נעמט נישט נקמה פארן דם, איז דער דם ווי פארדעקט. און ווען ער נעמט נקמה פארן דם, איז כביכול דורך דעם ווערט ער נגלה. ווי עס שטייט ארץ אל תכסי דמי, אזוי האט געזאגט איוב. ווען מען שטראפט זיך נישט אפ אויף דעם עוון, איז כביכול די זאך פארדעקט. אבער ער זאגט נישט, די ערד וועט מער נישט פארדעקן אויף אירע הרוגים. יעצט וועט זיין א פירעון. דער אייבערשטער וועט נקמה נעמען פון די שונאים ווי עס קומט זיי און וגילתה הארץ את דמיה, יעצט וועט מען זיך פון זיי אפשטראפן. ווי עס שטייט אין נבואת יואל וניקיתי דמם לא ניקיתי. זאגט דער אייבערשטער, דעם דם פון יענע וואס האבן מוסר געווען זייער נפש אויף מיין קדושה, דאס האב איך נישט גערייניקט. אלץ האב איך גערייניקט, אבער זייער דם האב איך נישט גערייניקט. און עס שטייט אז ווי שטייט בדם הגאלתי, יא? אויף וואס? ויז דמם על בגדיי. חז"ל זאגן אז דער אייבערשטער האט א לבוש וואס דער לבוש איז באפלעקט מיטן דם פון אלע יענע וואס האבן מוסר געווען זייער נפש אויף קדושת השם. איז דער אייבערשטער זאגט, פארטיק, עס וועט נישט זיין א מצב אז ארץ זאל פארדעקן זייער דם, נאר גילתה הארץ את דמיה, איז דער אייבערשטער וועט זיך אפשטראפן פון די גויים און אויסגיסן זיין חמה אויף זיי כדי צו נעמען נקמה פון אלץ וואס זיי האבן געטאן צו כלל ישראל. און דעמאלט זאגט ער לא תכסה עוד על הרוגיה, דאס איז אויך אין לשון עתיד זאגט דער מלבי"ם, אז ווער עס וועט הרג'ענען פון יעצט און ווייטער, וועט תיכף באקומען זיין עונש. אין די לשון פונעם מלבי"ם, תהי ארץ מתקוממה לו לעונשו תכף. נישט ווי עס איז געווען ביז יעצט אז די ערד פארדעקט כביכול זיין דם, נאר נישט, נאר די ערד וועט נקמה נעמען פון אים תיכף, דער אייבערשטער וועט זיך אפשטראפן פון אים תיכף. אזוי זאל זיך דער אייבערשטער אפשטראפן פון אלע אומות במהרה, אמן ואמן.