ישעיהו פרק כ"ו. ביום ההוא יושר השיר הזה בארץ יהודה, עיר עז לנו ישועה ישית חומות וחל. זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז אָדער אַ נבואה אויף דער צוקונפֿט, אָדער עס האָט זיך מקוים געווען אין די טעג פֿון חזקיהו. דאָס הייסט, עס זײַנען דאָ צוויי מעגלעכקייטן ווי אָנצונעמען די דאָזיקע נבואה. אָדער איז דאָס אַ נבואה וואָס וועט זיך מקוים זײַן אין דער צוקונפֿט, אָדער אַ נבואה וואָס האָט זיך מקוים געווען אין דער צײַט פֿון חזקיהו, ווײַל בעצם רעדט מען דאָ וועגן אַ ישועה. און אַ ישועה וועט אויך זײַן אין דער צוקונפֿט, און אַ ישועה איז אויך געווען אין דער צײַט פֿון חזקיהו. ביום ההוא יושר השיר הזה. דאָס ליד, ווען עס וועט זײַן די ישועה, ווען עס וועט זײַן די ישועה וועט מען זינגען דאָס דאָזיקע ליד. ווער? די וואָס וועלן זיך אומקערן פֿון גלות אין דער צײַט פֿון חזקיהו. ווי באַוווּסט, אין דער צײַט פֿון חזקיהו, נאָך דער ישועה, האָבן זיך די צען שבטים אומגעקערט פֿון גלות. און דעמאָלט וועלן זיי זינגען דאָס דאָזיקע ליד, און זיי וועלן זאָגן אין ארץ יהודה עיר עז לנו. די כוונה איז, מיר האָבן ירושלים, אַז די ירושלים איז אַן עיר עז. עז איז מלשון תוקף, אַ לשון פֿון שטאַרקייט. אָבער אַז דו זאָלסט נישט מיינען אַז די שטאַרקייט און דער תוקף אירער וועט זײַן פֿון כוח פֿון די גשמיותדיקע מויערן, פֿון כוח פֿון די שטיינערנע מויערן, נײַערט ישועה ישית חומות וחל. ווייסטו פֿון וואַנען וועט זײַן איר כוח? איר כוח וועט זײַן פֿון דער ישועה וואָס דער אייבערשטער וועט מאַכן. די כוונה, די ישועה וואָס דער הייליקער געלויבטער וועט משפיע זײַן, זי איז דאָס וואָס וועט זײַן די מויער און דער חל. חומה איז די הויכע מויער, חל איז די נידעריקערע מויער. דאָס הייסט די ישועה פֿון דעם הייליקן געלויבטן וועט זײַן דער משגב. אויב ביז היום האָבן מיר געדאַרפֿט זיך שיצן אין שטיינערנע מויערן, ווען עס וועט קומען די גאולה וועלן די מויערן זײַן זײַנע יתברך. דער הייליקער געלויבטער וועט זײַן דער וואָס וועט אונדז באַשיצן. מיר וועלן נישט דאַרפֿן קיין כיפת ברזל. מיר וועלן האָבן די רוחניותדיקע העכסטע כיפה וואָס וועט אונדז היטן. ווי עס האָט געזאָגט איינער פֿון גדולי ישראל, ער האָט געזאָגט אַז ווען כל ישראל וועלן גיין מיט אַ יאַרמלקע, וועלן מיר שוין נישט דאַרפֿן קיין כיפת ברזל. אין דעם רגע וואָס מיר וועלן האָבן יראת השם, זײַנען שוין אַלע היטונגען איבעריק. דעמאָלט וועט מען זינגען דאָס דאָזיקע ליד. וואָס עז לנו? וואָס פֿאַר אַ זאַך מאַכט די שטאָט זי זאָל אונדז זײַן אַ מקום פֿון מעוז, אַ מקום פֿון משגב? ישועה ישית. דער אייבערשטער איז דער וואָס וועט אונדז מאַכן אַ ישועה, און דאָס וועט זײַן אָנשטאָט די מויערן און דעם חל.
פתחו שערים ויבוא גוי צדיק שומר אמונים. פתחו שערים, די כוונה מ'וועט בעטן די טויערהיטער זיי זאָלן עפֿענען דעם טויער און לאָזן די מענטשן אַרײַנקומען אין דער שטאָט. פֿאַר וואָס? ווײַל ביז אַצינד זײַנען די טויערן געווען פֿאַרשלאָסן. און פֿאַר וואָס זײַנען די טויערן געווען פֿאַרשלאָסן? פֿון וואָס פֿאַר אַ סיבה זײַנען די טויערן געווען פֿאַרשלאָסן? ווײַל די צען שבטים זײַנען געווען עובדי עבודה זרה. און דאָס איז אַ זאַך וואָס האָט געמאַכט אַז זיי זײַנען פֿאַרשיקט געוואָרן אין גלות. דאָס איז אַ זאַך וואָס האָט געמאַכט אַז מ'האָט נישט געקענט זיי אַרײַנלאָזן אַהער אין לאַנד. זיי זײַנען געווען אָפּגעטיילט פֿון די לײַט פֿון יהודה. אָבער אַצינד, ויבוא גוי צדיק. אין דעם רגע וואָס זיי היטן שוין די מצוות השם, שוין אַ גוי צדיק, קען מען זיי עפֿענען די טויערן. די טויערן וואָס ביז אַצינד זײַנען געווען פֿאַרשלאָסן, וועט מען אַצינד עפֿענען. פתחו שערים ויבוא גוי צדיק. אַ צווייטע זאַך, שומר אמונים. זיי האָבן זיך אויפֿגעשטעלט קעגן מלכות בית דוד. די צען שבטים האָבן דאָך נישט מקבל געווען אויף זיך מלכות בית דוד, זיי זײַנען געגאַנגען און האָבן זיך געמאַכט אַ מלך ירבעם. אָבער אַצינד זײַנען זיי שוין שומר אמונים. זיי היטן אַ אמונה צו וועמען? צו מלכות בית דוד. אַזוי אַז ממילא קען מען זיי אַרײַנלאָזן. פתחו שערים ויבוא גוי צדיק. אַצינד קען מען אַרײַנלאָזן דעם זעלביקן גוי וואָס ביז אַצינד איז געווען אַ רשע און איז שוין געוואָרן אַ צדיק שומר אמונים.
יצר סמוך תצור שלום שלום כי בך בטוח. אַצינד ווענדט ער זיך כביכול אין דעם דאָזיקן ליד צום שלום. ער זאָגט אים, דו, שלום, יצר סמוך תצור. די כוונה איז, דעם יצר, די מחשבות פֿון האַרצן פֿון אַ מענטש, אַז אַ מענטש שטיצט זיך אין זײַן תוקף און אמונה אין השם יתברך, וועסטו אים היטן, דו, שלום. דעם וואָס דער יצר פֿון די מחשבות פֿון זײַן האַרץ זײַנען זיך סמוך און זיכער אויף השם, דעמאָלט וועסטו, שלום, אים היטן אַז ער זאָל האָבן אַן אמתן שלום. אַז דער דאָזיקער שלום זאָל זײַן אַ זיכערער שלום. כי בך בטוח. דורך דעם וואָס ער איז בוטח אין שלום, וועט אים נישט זײַן שלעכט. אין דיר איז ער זיכער אַז אים וועט נישט טרעפֿן קיין אוון.
אָבער בטחו בהשם עדי עד כי ביה השם צור עולמים. מ'ענטפֿערט זיי, זײַ נישט סמוך אויפֿן שלום. זײַ נישט בוטח אין שלום. בעט נישט פֿון שלום ער זאָל היטן. נײַערט ווער זאָל היטן? בטחו בהשם עדי עד. זײַ בוטח, דײַן בטחון זאָל זײַן עדי עד. אַ בטחון וואָס זאָל בלײַבן אויף אייביק. אין וועמען? נאָר אין השם יתברך. פֿאַר וואָס? כי ביה השם צור עולמים. דאָס הייסט, אַ זאַך וואָס דו ווילסט זיך פֿאַרלאָזן אויף איר, כדי דו זאָלסט זיך באמת קענען פֿאַרלאָזן אויף איר, דאַרפֿסטו אַז עס זאָלן זײַן צוויי תנאים. די ערשטע זאַך, אַז זי זאָל קענען אויספֿילן דײַן בקשה. דאָס הייסט, אויב למשל האָב איך אַ פֿינאַנציעלע פּראָבלעם און איך זאָג דיר איך פֿאַרלאָז זיך אויף פּלוני אַז ער וועט מיך אַרויסציען פֿון בלאָטע. דאַרף מען קודם כל אַז ער זאָל האָבן פֿינאַנציעלע יכולות. אָבער אויב ער איז אַ דלפון, וואָס האָסטו זיך צו פֿאַרלאָזן אויף אים? אַזוי אַז די ערשטע זאַך ער זאָל האָבן די יכולת. די צווייטע זאַך, מ'דאַרף אַז די דאָזיקע יכולת זאָל זײַן אַ שטענדיקע. ווײַל אויב אויף איין רגע, אויף אַ גאָר קורצער צײַט, האָט ער עפּעס אַ געלט פּונקט אין קעשענע, וואָס פֿאַרלאָזסטו זיך אויף אים? עס קען זײַן אַז פּונקט דאָס דאָזיקע געלט וועט ער אַצינד באַצאָלן פֿאַר עפּעס אַ חוב אָדער אַ קנס אָדער עפּעס וואָס... דאָס איז נישט עפּעס וואָס קען דיר צוזאָגן אויף שטענדיק. וואָס יאָ? מ'דאַרף א' אַז ער זאָל האָבן יכולות, ב' אַז זיי זאָלן זײַן אייביקע. דאָס הייסט אַז די דאָזיקע יכולות זאָלן זײַן אויף שטענדיק, נישט עפּעס וואָס וועט זיך ענדערן. אויב נישט, ווי אַזוי וועסטו זיך פֿאַרלאָזן אויף אים? ביידע די דאָזיקע זאַכן געפֿינען זיך נאָר בײַ השם יתברך. פֿון איין זײַט דער כוח פֿון דער יכולת, פֿון דער אַנדערער זײַט אָן אַן איבעררײַס, אויף אייביק. און דאָס איז וואָס ער זאָגט. בטחו בהשם עדי עד. ווי אַזוי קענסטו זיך פֿאַרלאָזן אויף השם עדי עד? כי ביה השם. דער הייליקער געלויבטער איז י-ה-ו-ה. געווען, איז און וועט זײַן. זײַן הוויה איז אַ שטענדיקע. כי ביה השם. די צווייטע זאַך, צור עולמים. ער איז די שטאַרקייט וואָס אַלע עולמות שטיצן זיך אויף אים. דאָס גאַנצע קיום פֿון אַלע עולמות קומט פֿון אים יתברך. אַזוי אַז אָן קיין שום ספק האָט ער דעם כוח. אַזוי אַז דאָ זײַנען דאָ ביידע זאַכן. א' אַז ער איז אַ שטענדיקער, כי ביה השם, געווען, איז און וועט זײַן. די צווייטע זאַך אַז ער איז אַ צור, ער האַלט אַלע עולמות. אַזוי אַז ער האָט אויך דעם כוח וואָס מ'קען זיך פֿאַרלאָזן אויף אים אַז פֿון אים וועט קומען די ישועה.
כי השח יושבי מרום קריה נשגבה ישפילנה, ישפילה עד ארץ יגיענה עד עפר. אַזוי אַז מיר האָבן נישט וואָס מורא צו האָבן אַז אפֿשר וועט קומען עמעצער און וועט זיך אויפֿשטעלן קעגן אונדז. אַז אפֿשר וועט עפּעס אַן אומה אונדז מצר זײַן. ער זאָגט אָט האָסטו געזען, השח יושבי מרום. זיי זײַנען געזעסן אין הימל אין דער גרויסקייט פֿון זייער תוקף, זייער שטאַרקייט. יושבי מרום. און נישט נאָר זיי, נײַערט קריה נשגבה. קריה, אויב איר געדענקט האָבן מיר דערקלערט, להבדיל פֿון אַן עיר, איז דאָס אַ מקום וואָס האָט אַ ווענט, אַ מויער. קריה נשגבה וואָס איז אַ מקום מיט אַ פֿאַרפֿעסטיקטער מויער וואָס מ'קען זיך דאָרט משגב זײַן, די כוונה זיך באַהאַלטן, זיך ראַטעווען דאָרט. אויך אַזעלכע הויכע מקומות, יושבי מרום, קריה נשגבה, וואָס האָט דער אייבערשטער געטאָן? השח. וואָס איז דאָס השח? השח איז אַ לשון פֿון האַראָפּלאָזן. און נישט נאָר דאָס, נײַערט נאָך ישפילנה. ער וועט זי האַראָפּלאָזן נאָך און נאָך. ביז וווּ וועט ער זי האַראָפּלאָזן? ישפילה עד ארץ. די נידעריקסטע האַראָפּלאָזונג. ביז וווּ וועט ער זי האַראָפּלאָזן? יגיענה עד עפר. ביז אַזוי ווײַט אַז עס וועט פֿון איר נישט בלײַבן קיין שום רושם נײַערט זי וועט זײַן גלײַך מיטן שטויב. עס וועט נישט זײַן צו דערקענען אַז דאָ איז אַ מאָל געווען עפּעס, אַפֿילו נישט אַ בערגל וועט בלײַבן פֿון דער דאָזיקער געוואַלדיקער אומה. אַזוי אַז אויב אַזוי, ווען עס וועט קומען די דאָזיקע צײַט וועלן מיר קענען זײַן סמוך און זיכער אויף השם יתברך. מיר האָבן נישט וואָס זיך צו זאָרגן, מיר האָבן נישט וואָס מורא צו האָבן. אויב אַזוי וועט דער הייליקער געלויבטער האַראָפּלאָזן אַלע די הויכע און דערהויבענע און געהויבענע אומות וואָס מיר האָבן פֿאַר זיי מורא געהאַט, און דער הייליקער געלויבטער וועט האַראָפּלאָזן און נידעריקן און האַראָפּלאָזן, אַ האַראָפּלאָזונג נאָך אַ האַראָפּלאָזונג, האָבן מיר נישט וואָס מורא צו האָבן, מיר קענען זײַן סמוך און זיכער אויף השם.
דער מלבי"ם דערקלערט וואָס איז דער חילוק צווישן השח און השפיל? עס איז דאָך אויך השח פֿון אַ לשון וישחו, די כוונה איז האַראָפּלאָזן. און השפיל איז אויך האַראָפּלאָזן. זאָגט דער מלבי"ם וואָס איז דער חילוק צווישן זיי? זאָגט דער מלבי"ם, השח איז אַ האַראָפּלאָזונג פֿונעם צד פֿון כמות. אויב למשל האָב איך געהאַט אַ פֿולן גלאָז און אַצינד האָב איך אַ פֿערטל גלאָז, זאָג איך די כמות פֿונעם טרינק אין גלאָז השח. וואָס איז די כוונה השח? עס איז געווען הויך און אַצינד איז עס האַראָפּגעלאָזט געוואָרן, אַראָפּ. אַזוי אַז השח מיינט אַ אַראָפּגאַנג פֿונעם צד פֿון כמות. לעומת זאת השפל, די כוונה איז האַראָפּלאָזן די זאַך פֿון איר אָרט. אויב למשל וועל איך אַצינד נעמען דעם גלאָז און וועל אים אַראָפּלאָזן, וועל איך נישט זאָגן ער האָט השח, וועל איך זאָגן ער איז השפל געוואָרן. אין אָנהייב ווען איך האָב אים אַראָפּגעלאָזט פֿונעם צד פֿון כמות איז ער השח. דערנאָך ווען איך האָב אים אַראָפּגעלאָזט אַהין איז ער השפל געוואָרן. אַזוי אַז דאָס קומט בעצם צו באַצייכענען צוויי סאָרטן. נאָר וואָס, השח איז די כוונה איבערצוטראָגן, די כוונה איז האַראָפּלאָזן די כמות, און השפל איז מלשון עס איבערצוטראָגן פֿון זײַן אָרט. ביז וווּ? השח עד ארץ. און ער זאָגט יגיענה עד עפר. וואָס איז דער חילוק צווישן ארץ און עפר? עס איז דאָך לכאורה ביידע די זעלביקע זאַך. זאָגט דער מלבי"ם, דער נאָמען ארץ איז אַ כולל־נאָמען. לעומת זאת דער נאָמען עפר רעדט נאָר וועגן דעם אויבערשטן שיכט. דאָס איז דער עפר. קיינער וועט נישט רופֿן עפר למשל דעם צענטער פֿונעם כדור הארץ. עפר רופֿן מיר דעם אויבערשטן חלק פֿונעם כדור הארץ, דאָס הייסט עפר. לעומת זאת ארץ איז אַ מער כולל נאָמען. ארץ נעמט אַרײַן אַלץ. אַצינד ווען מ'וויל זאָגן ארץ און עפר, וואָס מיינט מען? זאָגט דער מלבי"ם, דאָס הענגט אָפּ ווי אַזוי איז דער אויסדרוק. אויב זיי קומען צוזאַמען, ארץ ועפר, ביידע ווי גלײַכבאַטײַטיקע אויסדרוקן, מיינט מען געוויינטלעך אַז ארץ איז וואָס געפֿינט זיך אין דער ערד, דאָס איז דער אינעווייניקסטער חלק, עפר איז די אויסערלעכע שאָלעכץ. דאָס הייסט עפר. וואָס איז ארץ? ארץ איז דער אינעווייניקסטער חלק. ווי למשל וואָס עס שטייט אם יזקין בארץ שורשו ובעפר ימות גזעו. בארץ שורשו הייסט אין דער ערד אינעווייניק וועט דער וואָרצל אַלט ווערן. דער שטאַם איז דאָך שוין איבער דער ערד, אַזוי אַז וועגן שטאַם ווערט געזאָגט ובעפר ימות גזעו, ווײַל דער עפר איז מער אויבן. בארץ שורשו ובעפר גזעו. אַזוי אַז ארץ איז מער אינעווייניק און עפר איז מער אויבן. אָבער לעומת זאת, אויב איך רעד וועגן ארץ לעומת די שמיים. איך זאָג עס איז דאָ שמיים, ארץ און עפר. זאָגט דעמאָלט זאָלסטו וויסן אַז עפר איז מער נידעריק. און פֿאַר וואָס? ווײַל ווען איך האָב געמיינט ארץ, האָב איך געמיינט ארץ לעומת שמיים. שמיים איז אויבן, ארץ איז אויף דער ערד. וואָס איז עפר? דאָס איז שוין ממש דער אונטערשטער טייל, וואָס דאָס הייסט ממש וואָס מ'טרעט אויף אים. אַזוי אַז ארץ זאָג איך ער געפֿינט זיך אויף דער ערד. אַ בן אדם קען זיצן אויף אַ בענקל און איך זאָג אַז ער געפֿינט זיך אויף דער ערד. אָבער אויב איך זאָג עפר, הייסט דאָס שוין ממש עפר הארץ. אַזוי אַז אַ מאָל, גיט אַכט, דריקט עפר אויס די אינעווייניקסטקייט פֿונעם כדור הארץ, און אַ מאָל דריקט עפר אויס אַן אָרט אַ ביסל העכער. עס הענגט אָפּ צו וואָס מיר האָבן עס צוגעשריבן. צי מיר האָבן עס צוגעשריבן צו די שמיים אָדער מיר האָבן עס צוגעשריבן לעומת עפר. אַזוי אַז ער זאָגט דאָ, וואָס עס שטייט ישפילה עד ארץ, די כוונה פֿון שמיים וואָס מיר האָבן געזאָגט יושבי מרום, עד ארץ, וואָס דאָס איז נידעריק. און דערנאָך פֿון דער ארץ נאָך נידעריקער עד העפר ממש, וואָס דאָס הייסט ממש עפר הארץ.
תרמסנה רגל רגלי עני פעמי דלים. און היות ווי זי איז חרוב געוואָרן, ווי מיר האָבן געזאָגט השח יושבי מרום קריה נשגבה, וועט דער אייבערשטער זי האַראָפּלאָזן, זי וועט קומען צו אַזאַ מצב אַז תרמסנה רגל. די וואָס גייען וועלן פֿאַרבײַגיין און וועלן זי צעטרעטן. פֿון וועמען, זאָגט? וואָס פֿאַר אַ פֿוס? פֿון עמעצן אַ גיבור? פֿון עמעצן אַ שטאַרקן? ער זאָגט ניין, רגלי עני. אַפֿילו אַ מענטש וואָס איז נישט קיין גיבור, אַפֿילו אַ מענטש וואָס איז אַן עני וועט קענען מיט זײַן פֿוס זי צעטרעטן. דאָס הייסט, ווי איך האָב פֿריער דערקלערט, עס איז דאָ געווען עפּעס אַ גרויסע זאַך, און די דאָזיקע גרויסע זאַך איז געקומען צום הימל, און דער הייליקער געלויבטער האָט זי געהאַט השח און השפיל און אַראָפּגעלאָזט ביז עפר, ביז אַז אויך אַן עני וואָס גייט וועט אויף אים אַרויפֿטרעטן ווי כאילו אָן צו באַמערקן אַז דאָ איז אַ מאָל געווען עפּעס. דער מלבי"ם זאָגט, וואָס איז דער חילוק צווישן רגל און פעמי? וואָס איז דער חילוק צווישן עני און דלים? זאָגט דער מלבי"ם, עני סימבאָליזירט געוויינטלעך עוני הנפש. לעומת זאת דל באַצייכנט אַ חסר ממון. עוני הנפש קען זײַן צי ער האָט געלט צי ער האָט נישט קיין געלט, אָבער נאָך אַלץ ווערט ער גערעכנט פֿאַר אַן עני. דעריבער זאָגט ער, זעסטו תמיד, דוד המלך זאָגט תמיד עני אני. תמיד דערמאָנט ער לגבי זיך אַן אויסדרוק פֿון עני. ער דערמאָנט קיין מאָל נישט לגבי זיך אַן אויסדרוק דל. ווײַל דוד המלך איז געווען אַ מלך, און ווי אַ מלך איז נישטאָ קיין דלות בײַ אַ מלך. עס איז נישט שייך עוני פֿונעם כלכלי צד. נײַערט נאָר פֿונעם צד פֿון מײַן נפש, זאָגט ער איך ווער גערעכנט פֿאַר אַן עני. דהיינו נישט נאָכלויפֿן נאָך תאווה, נישט נאָכלויפֿן נאָך כבוד, ווײַל עני איז ווי אַ שפל, עני, ווי מיר האָבן דערקלערט, אָן שום שײַכות מיט ממון, נײַערט עוני הנפש. אַזוי אַז ער זאָגט אין אָנהייב תרמסנה רגלי עני. און דערנאָך, וואָס דאָס איז ווי מיר האָבן דערקלערט אַ מענטש וואָס האָט אַ שפלות רוח, און דערנאָך אַפֿילו פעמי דלים. אויך די דלים וואָס האָבן נישט אַ פּרוטה, וואָס ער ווערט גערעכנט פֿאַר אַ דל און אַ נידעריקן, אויך ער וועט קענען זי צעטרעטן. דאָס הייסט אַ פֿאַל נאָך אַ פֿאַל. ער זאָגט עס איז אויך דאָ אַ חילוק צווישן רגלי און פעמי. פעמי ווייסן מיר דאָך אַז די כוונה פעם איז אַ טריט. פעמי, יאָ, פעמי רגלינו. יאָ, פֿון דעם קומט דער אויסדרוק פעימות. יאָ, דאָס הייסט אַ טריט. אַזוי אַז וואָס איז דער חילוק צווישן רגל און פעמי? רגל נעמט אַרײַן דעם גאַנצן פֿוס. פעם הייסט נאָר דאָס אָרט פֿונעם טריט. אַזוי אַז ער זאָגט אַז אין אָנהייב תרמסנה רגל, רגלי עני. דערנאָך וועט עס קומען צו אַ מצב וואָס עס וועט פֿון דעם נישט בלײַבן גאָרנישט, אַז אַפֿילו מיטן פעם, אַפֿילו נאָר מיטן טריט, נישט דער גאַנצער פֿוס דאַרף מען כדי זי צו צעטרעטן, נײַערט אַפֿילו נאָר מיטן פּיאַטע, נאָר אַ ביסל, נאָר מיטן מדרך כף רגל וועט מען זי שוין צעטרעטן. דאָס הייסט עס וועט פֿון איר נישט בלײַבן מאומה. ווײַל תמיד איז דער דרך פֿונעם משורר צו גיין שריט נאָך שריט. קיין מאָל זאָגט ער נישט למשל ער האָט נישט אַ שקל און אַפֿילו נישט אַ מיליאָן שקל. ניין, ער וועט תמיד גיין אין שטאַפֿלען. ער זאָגט אים ער האָט נישט אַ מיליאָן שקל און אויך נישט אַ טויזנט שקל און אויך נישט הונדערט שקל און אַפֿילו נישט אַ שקל. תמיד אַזוי איז דער דרך פֿונעם משורר, צו גיין מן החמור אל הקל. און דעריבער זאָגט ער תמיד, אויב עס איז געווען אַ פֿאַל זאָגט ער עס איז דאָ אַ פֿאַל און דערנאָך אָנגעבויגן און דערנאָך מער נידעריק און דערנאָך ישפיל און דערנאָך ארץ, ממש עס וועט נישט בלײַבן מאומה. אַזוי אַז אויך דאָ, מ'וועט אים צעטרעטן, אין אָנהייב זאָגט ער אַז דאָס וועט זײַן רגל, דערנאָך וועט זײַן רגל דאָס וועט זײַן פעמי. און אין אָנהייב וועט דאָס זײַן אַ רגל פֿון אַן עני, וואָס אַן עני ווי מיר האָבן דערקלערט קען נאָך זײַן אַ בעל ממון, אָבער נאָר אַן עני פֿונעם רוחניותדיקן צד. און דערנאָך וועט דאָס זײַן אַפֿילו פעמי וואָס דאָס הייסט דער פּיאַטע און אַפֿילו פֿונעם דל וואָס האָט ממש גאָרנישט. צו זאָגן אַז פֿון די דאָזיקע גרויסע אומות וועט צום סוף נישט בלײַבן מאומה.
ביז דאָ, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז די ווערטער פֿונעם ליד וואָס מ'וועט זינגען לעתיד לבוא. פֿון דאָ ווײַטער הייבט זיך בעצם אָן ווי אַ נײַער פרק. פֿון דאָ ווײַטער, זאָגט דער מלבי"ם, הייבט זיך אָן אַ נײַער ענין און דער נײַער ענין וואָס מיר וועלן אַצינד רעדן וועגן אים איז די שאלה פֿון צדיק ורע לו, רשע וטוב לו. און עס איז באַוווּסט אַז מיט דער דאָזיקער שאלה האָבן זיך אַרומגעפּלאָגט רבים. און עס איז באַוווּסט אַז דאָס שטייט שוין אין ספר תהילים, און אויך נאָך נביאים האָבן געפֿרעגט אויף דעם דאָזיקן ענין. און מיר האָבן געזען אַז חבקוק האָט געפֿרעגט און געבעטן תשובות, און איוב, ווער עס וויל וועט קענען הערן אין די פרקים פֿונעם ספר איוב וואָס מיר האָבן שוין אויף דיסקן, אַז דאָרט איז דער דאָזיקער נושא פֿון צדיק ורע לו רשע וטוב לו באַהאַנדלט בהרחבה. אַזוי אַז צווישן אַנדערע, ווער עס רירט אָן דעם דאָזיקן ענין, אויך ישעיהו בײַ אונדז אין פרק כ"ו אין פסוק ז'.
אורח לצדיק מישרים ישר מעגל צדיק תפלס. נאָך איידער דער נביא הייבט אָן זיך צו באַקלאָגן אויף דעם וואָס עס איז דאָ אַ מצב פֿון שלוות הרשעים, אַז די דאָזיקע שלווה בײַ די רשעים איז בעצם אַ מרעישע. ווי אַזוי קען זײַן אַז עס איז נישטאָ קיין צדק? ווי אַזוי קען זײַן אַז דער הייליקער געלויבטער רעכנט זיך נישט אָפּ מיט זיי? און דערנאָך וועט מען פֿרעגן לכאורה פֿאַר וואָס פֿרעגט ער נישט אויך אויף דעם וואָס די צדיקים לײַדן? פֿאַר וואָס פֿרעגט ער אויף דעם וואָס די רשעים דאָ איז זיי גוט? לכאורה מיט דער זעלביקער מאָס קען מען פֿרעגן, ווי דו פֿרעגסט אויף רשע וטוב לו, קען מען אויך פֿרעגן אויף צדיק ורע לו. וועט ער אונדז דערקלערן ווײַטער אַז דאָס איז ווייניקער אַ קושיא. די מער שווערע קושיא איז רשע וטוב לו. אָבער נאָך איידער ער פֿרעגט די שאלה, אורח לצדיק מישרים. זאָגט דער מלבי"ם, תמיד ווען מ'קומט צו פֿרעגן און זיך צו פֿאַרנעמען מיט דער שאלה פֿון צדיק ורע לו רשע וטוב לו, דאַרף מען פֿאָרויסשיקן אַ הקדמה. און די הקדמה איז ווי אַן אַנטשולדיקנדיקער, זאָגט דער מלבי"ם. אַז חס ושלום קום איך נישט ווי אַ באַקלאָגער אויף די דרכי השם, אָדער ווי איינער וואָס האָט אַ ספק אין דער הנהגת השם צי זי איז ישר אָדער נישט ישר חלילה וחס. נײַערט אורח לצדיק מישרים. איך ווייס און עס איז מיר קלאָר משפטי השם אמת צדקו יחדיו. אָבער איך קום צו פֿרעגן און בעטן אַז דער הייליקער געלויבטער זאָל אַנטפּלעקן זײַנע דרכים. אַז דער הייליקער געלויבטער זאָל אַנטפּלעקן זײַנע הנהגות. און אַלע חוזים, זאָגט דער מלבי"ם, ווען זיי האָבן געפֿרעגט די דאָזיקע שאלה, האָבן זיי תמיד פֿאָרויסגעשיקט די דאָזיקע הקדמה. מיר האָבן נישט קיין ספקות, מיר האָבן נישט קיין פֿאָרוווּרפֿן אַז דער הייליקער געלויבטער איז אמת און זײַן דרך איז אמת און זײַן הנהגה איז ישר, און אַלץ וואָס דער הייליקער געלויבטער טוט איז על פי צדק. נאָר וואָס? היות ווי די הנהגה איז נישט צו דערקענען ווי אַן ישרע הנהגה און וועקט תהיות און תמיהות, מאַכט די דאָזיקע זאַך אַז מענטשן זאָלן זיך דערווײַטערן פֿון עבודת השם. די דאָזיקע זאַך מאַכט אַז מענטשן זאָלן שווער מאַכן קושיות און נאָך דעם נישט מקבל זײַן די אמונה. אַזוי אַז וואָס איז בעצם די בקשה? אַז רבונו של עולם, זאָלסט דערקלערן די הנהגה. אָדער כאָטש זאָלסט מאַכן די הנהגה זי זאָל זײַן קלאָר אויך פֿאַר די אויגן פֿון בשר ודם, אויך פֿאַר די אויגן פֿונעם מתבונן און נישט נאָר פֿאַר די אויגן פֿונעם מאמין. נײַערט אויך פֿאַר די אויגן פֿונעם מתבונן וואָס זאָל קענען זען ווי אַזוי דער רשע ווערט מיוסר און ווי אַזוי דעם צדיק איז גוט. און דורך דעם וועלן נישט זײַן קיין קושיות אין דער הנהגת השם. אָבער איך לכשעצמי, ודאי אַז מײַן אמונה איז תמה און שלמה און תמימה אַז דעם הייליקן געלויבטנס הנהגה איז בצדק און ביושר. זאָגט דער מלבי"ם זעסט אַז אויך אין תהילים פרק ע"ג, ווען אסף פֿרעגט די דאָזיקע שאלה, שיקט ער דאָרט פֿאָרויס און זאָגט, אך טוב לישראל אלוקים לברי לבב. ואני כמעט נטיו רגליי. די כוונה איז איך ווייס אַז טוב לישראל אלוקים. אַפֿילו די מידת הדין וואָס שלאָגט דעם צדיק, איז טוב לישראל. עס איז נישטאָ וואָס אַ ספק צו האָבן אין זײַן הנהגה, ברי לבב. מענטשן וואָס זייער האַרץ איז ישר ווייסן אַז די הנהגת השם איז ישר. אָבער די שאלה איז, אני כמעט נטיו רגליי. די כוונה איז מ'קען חס ושלום קומען צו אַן איבוד האמונה נאָך דעם וואָס מ'זעט נישט דעם צדק און דעם יושר וואָס זאָלן זײַן צו דערקענען אויך פֿאַר די אויגן פֿון בשר ודם. מיט דער זעלביקער מאָס אויך ירמיהו, ווען ער קומט צו פֿרעגן די דאָזיקע שאלה, האָט אויך ער פֿאָרויסגעשיקט די דאָזיקע הקדמה. וואָס האָט ירמיה געזאָגט? צדיק אתה השם כי אריב אליך. דאָס הייסט איך ווייס אַז פֿון דײַן צד רבונו של עולם איז נישטאָ קיין עוול אין דער הנהגה. עס איז מיר קלאָר אַז אויב רשעים זײַנען שליו, בוגדים האָבן געהויבן דעם קאָפּ, האָב איך אין דעם נישט קיין ספק אַז עס איז דאָ אין דעם אַ חכמה, אַ יושר, אַ צדק וואָס זײַנען פֿאַרבאָרגן פֿון דער הבנה פֿונעם שכל הצדם. אָבער מיט אַלעם דעם, משפטים אדבר אותך. פֿאַר וואָס דרך רשעים צלחה? פֿאַר וואָס זעט מען נטעו גם שורשו ילכו גם יעשו פרי? זעסט אַז אין דעם רגע וואָס זיי האָבן הצלחה, וואָס קריגן זיי אַ הבנה? אַז זייער הנהגה איז ישר. אָט זעסטו, איך טו רשע און עס גייט מיר גוט. וואָס קומט ער צו אַ מסקנה? אַז עס איז גוט צו טאָן רשע. ניין, דאָס איז מנוגד דעם רצון פֿונעם בורא יתברך. אַזוי אַז דאָס איז מײַן קושיא. אַז רבונו של עולם, אין דעם רגע וואָס דו גיסט אַזאַ מצב, דורך דעם נטעתם גם שורשו ילכו גם יעשו פרי. אַזוי אַז ער מאַכט אַ פרי מיט זײַן הצלחה. ער איז אויך מחטיא די אַנדערע און מאַכט אויך אַז נאָך מענטשן זאָלן גיין נאָך אים. ווער עס ווייסט אין יענער צײַט, אין דער תקופה פֿונעם אויסברוך פֿון דער מדינה און אַ ביסל דערנאָך, איז דער מצב פֿון די שומרי המצוות געווען זייער אָנגעבויגן, ממש אין אַ גרויסן שפל. פֿון דער דאָזיקער סיבה גופֿא. ווײַל מ'האָט געזען ווי אַזוי נטעתם גם שורשו ילכו גם יעשו פרי. אַלע מרשיעי בני ברית האָבן געהאַט הצלחה. מ'האָט געזען אַז אַלץ וואָס זיי טוען האָט הצלחה. און די וואָס זײַנען געווען שומרי המצוות זײַנען געוואָרן אָפּגעשוואַכט, זײַנען אַראָפּגעפֿאַלן, מענטשן האָבן פֿאַרלוירן זייערע קינדער, האָבן פֿאַרלאָזט די דת, האָבן פֿאַרלוירן זייערע משפחות. עס איז געווען אַ מצב פֿון אַ זייער זייער גרויסן אַראָפּגאַנג, אַ מצב פֿון אַ זייער גרויסן שפל. ווײַל ווען דו זעסט דעם רשע האָבן הצלחה, מאַכט דאָס עפּעס אַ ווילן זיך צו באַהעפֿטן צו די וואָס האָבן הצלחה. דאָס מאַכט אויך עפּעס אַ ווילן אָדער אפֿשר אַפֿילו אַ בושה בעצם דעם וואָס איך בין נישט אַ חלק פֿון זיי. איך ווער אָנגענומען ווי עפּעס אַלטס, עפּעס אַ פֿאַרעלטערטע זאַך, דו ביסט נאָך אַן עובד השם? אָט קום עס איז שוין דאָ עפּעס נײַס. און דעמאָלט אויף דעם איז זײַן קושיא. עס איז מיר קלאָר די הנהגה איז אמת. אָבער ווען דו גיסט הצלחה דעם רשע, מאַכסטו דורך דעם דעם צדיק קושיות, אַ מענטש וואָס וויל דינען דעם אייבערשטן האָט קושיות, און דער רשע קריגט אויך חיזוק, אָט זעט איר אַז מיר האָבן הצלחה, אַ סימן אַז אונדזער דרך איז דער ריכטיקער.
אַזוי אויך דאָ. ער זאָגט איך ווייס אורח לצדיק מישרים. זאָגט ישעיהו, עס איז מיר קלאָר אַז דער אורח וואָס עס איז ראוי אַז דער צדיק זאָל גיין אין אים איז מישרים. די כוונה איז אַז דער צדיק זאָל נישט פֿרעגן, נישט האָבן אַ ספק, נישט מרעים זײַן אויף דער דרך השם, זאָל גלייבן אַז אַלץ איז בצדק און ביושר. אַזוי איז מיר קלאָר אורח לצדיק מישרים. דאָס איז דער דרך וואָס דער צדיק דאַרף גיין אין אים אָן צו תוהה זײַן תהיות און האָבן ספקות. אָבער ער זאָגט, מכל מקום אתה ישר, די כוונה רבונו של עולם דו ביסט השם, מעגל צדיק תפלס. ווען דו זעסט אַז דער צדיק נייגט זיך אָפּ פֿונעם אורח. וואָס איז דער אורח? דער אורח איז דער צענטראַלער דרך. ווען דו זעסט אים אַז ער גייט נישט אינעם צענטראַלן דרך, נײַערט דער צדיק נייגט זיך אָפּ פֿונעם אורח און גייט אין אַ מעגל. צדיק תפלס. די כוונה איז, דער מלבי"ם זאָגט אַזוי. עס זײַנען דאָ צוויי וועגן צו קומען צום אַדרעס. אין ספר משלי מאַריך ער דאָס צו דערקלערן. ווער עס וויל קען הערן אונדזערע שיעורים אויף משלי, עס איז דאָ אויף לשון הקודש. דאָרט חזרט דער מלבי"ם דאָס איבער אַ סך. אויף דעם רעיון און דעם עיקרון אַז דער אורח איז דער ישרער דרך צו קומען פֿון פונקט צו פונקט. לעומת זאת דער אויסדרוק מעגל תפלס הייסט ווען איך קען נישט קומען אינעם ישרן דרך, האָב איך נישט קיין ברירה נײַערט זיך פּראַווען אַ דרך דורך אַ מעגל. דורך דעם וואָס איך מאַך אַן אַרומגאַנג מיטן צוועק צו קומען צום סוף צום זעלביקן פונקט וואָס איך האָב געוואָלט צוקומען צו אים. ווײַל דער ישרער דרך איז בעצם אַ פֿאַרשטעלטער דרך. תפלס מיינט אויסצוגלײַכן דעם מעגל און פֿאַרזיכערן אַז ער וועט באמת צוקומען צום פונקט וואָס ער דאַרף צוקומען צו אים. ווײַל ווען איך גיי אינעם אורח, איז דער סיכוי קלאָר אַז איך וועל צוקומען צום אַדרעס וואָס איך דאַרף. אָבער ווען איך פּראַווע און וויל מאַכן אַ מעגל, ווען, סליחה, איך מאַך אַ מעגל, איז דאָ אַ סיכוי אַז איך וועל נישט צום סוף צוקומען צום פונקט וואָס איך האָב געוואָלט צוקומען. דעריבער אויף דעם זאָגט ער תפלס. וואָס איז די כוונה תפלס? תפלס מלשון פלס, יושר. זאָלסט זען אַז אַפֿילו וואָס ער דרייט זיך בעצם אַרום אין אַ מעגל און זײַן צוועק איז צו קומען צום פונקט האמת, תפלס. זאָלסט זען אַז ער זאָל קומען אינעם ישרן דרך און צום סוף באמת צוקומען צום ריכטיקן אָרט. אַזוי אַז אויך דאָ, ער זאָגט רבונו של עולם, ווען איך פֿרעג שאלות, גייט דער צדיק בעצם אין אַ מעגל. ער קומט מיט קושיות, ער האָט תהיות, ער גייט נישט אינעם ישרן דרך פֿון תמימות פֿון מקבל זײַן דעם דרך השם, נײַערט ער איז תוהה תהיות אויפֿן דרך השם. זאָלסט אים דאָס נישט רעכענען רבונו של עולם פֿאַר אַ חטא. זאָלסט אים דאָס נישט רעכענען ווי איינער וואָס האָט חס ושלום הרהורים אויף דער הנהגת השם. כביכול ער האָט השגות אויף דער הנהגת השם. נײַערט דו רבונו של עולם דעם דאָזיקן דרייענדיקן מעגל תפלס און וועסט אים וועגן אין די וואָגשאָלן פֿון צדק, און דו וועסט וויסן אַז זײַן האַרץ איז באמת נישט חס ושלום ווי איינער וואָס קומט צו כופר זײַן אין דער הנהגת השם, נײַערט ווי איינער וואָס גלייבט מיט אַן אמונה שלמה, ער וויל נאָר באַקומען הסברים. ער וויל נאָר פֿאַרשטיין כדי די זאַכן זאָלן זיך מער אַראָפּזעצן אויף זײַן האַרץ. און דער צוועק איז בעצם רבונו של עולם צו פּראַווען, די כוונה איז אויסצוגלײַכן די זאַכן און זיי צו וויסן אויפֿן ריכטיקן אופן. און אויב איך קום אַצינד פֿרעגן שאלות, זאָל מיר די זאַך נישט גערעכנט ווערן פֿאַר כפירה. נאָך דער דאָזיקער הקדמה קומט ער בעצם און גייט צו צו וואָס ער וויל זאָגן. יאָ, נאָר ער וויל זאָגן אַז דאָס איז אַפֿילו נישט אַ מחשבה. וואָס ער וויל זאָגן איז אַפֿילו נישט אַ מחשבה. דאָס הייסט איך האָב דאָ אַפֿילו נישט קיין פֿאַרפֿירטע מחשבה, ווײַל אַלץ וואָס איך זאָג אַצינד רבונו של עולם איז נאָר כדי עס זאָל נישט אויסזען די זאַך ווי אַ הנהגה וואָס איז נישט ראוי. מיר האָבן דערקלערט אַז אין דעם רגע וואָס דו רבונו של עולם מאַכסט אַ הנהגה וואָס איז נישט פֿאַרשטענדלעך פֿאַר אַלעמען, פֿאַר דיר איז זי פֿאַרשטענדלעך און איך גלייב מיט אַן אמונה שלמה אַז זי איז צדק, אָבער אין דעם רגע וואָס זי איז נישט פֿאַרשטענדלעך פֿאַר אַלעמען, קען זי דערמוטיקן מענטשן צו כפירה. און דערמוטיקן דעם אפיקורס אין זײַן כפירה אויך, ווײַל ער זעט אַז ער האָט הצלחה. אויף דעם איז בעצם זײַן שאלה. לגבי וואָס? יאָ, גוט, קלאָר, דעמאָלט וועט מען שוין עין בעין זען. און דעמאָלט איז שוין נישטאָ דער מבחן. דער גאַנצער ניסיון און דער קושי איז אין דער דאָזיקער וועלט. אָבער דעמאָלט וועט שוין אַלץ זײַן קלאָר, איז שוין נישטאָ... יאָ, אָבער ער פֿרעגט אויף אַצינד. רבונו של עולם מאַך אַזאַ הנהגה אַז עס זאָל נישט זײַן קושיות. פֿאַרשטיי אַז שוין אַצינד זאָל זײַן אַזאַ הנהגה. יאָ. לאָמיר גיין ווײַטער.
אף אורח משפטיך השם קיווינוך, לשמך ולזכרך תאוות נפש. ער זאָגט רבונו של עולם, אויף די ייסורים פֿון די צדיקים וועל איך נישט פֿרעגן. פֿאַר וואָס? אויך אין ספר איוב, איוב גופֿא טענהט די דאָזיקע טענה און זײַנע חברים טענהען עס אויך. אויף די ייסורי הצדיקים קען מען נישט פֿרעגן. און די סיבה איז פּשוט. ווײַל כדי צו קובע זײַן אַז אַ צדיק ווערט מיוסר, מוז איך א' ב' באַשטעטיקן און מאשר זײַן די ערשטע אַקסיאָמע אַז ער איז אַ צדיק. ווײַל דו זאָגסט דאָך אָט אַ צדיק, אַ שאלה פֿאַר וואָס ער ווערט מיוסר. לאָמיר צוגיין צו דער ערשטער קביעה, צדיק. ווער האָט געזאָגט אַז ער איז אַ צדיק? אַצינד ווער האָט געזאָגט אַז ער איז אַ צדיק קען איך זאָגן פֿון אַ סך סיבות. ווער האָט געזאָגט אַז ער איז אַ צדיק? א', אפֿשר איז דאָס נאָר כלפי חוץ. אפֿשר איז ער באמת נישט קיין צדיק. דאָס איז איין זאַך. די צווייטע זאַך קען איך זאָגן ניין ניין, ער איז באמת אַ צדיק אויך אין זײַן פנימיות. אָבער אפֿשר איז ער נישט אַ צדיק ווי עס ווערט פֿון אים געפֿאָדערט. ווי די גמרא זאָגט דאָרט לגבי נקדימון בן גוריון דאָרט, זיי האָבן געטאָן צדקה, אָבער נישט ווי זיי האָבן געדאַרפֿט טאָן לויט זייערע יכולות. די דריטע זאַך קען איך זאָגן, ווער האָט געזאָגט אַז ער איז אַ צדיק? ווײַל אפֿשר איצט זעט ער דיר אויס אַ צדיק, אָבער אין אַ פֿריערדיקן גלגול האָט ער עוונות. אַזוי אַז עס זײַנען דאָ עטלעכע סיבות וואָס איך בין נישט זיכער אין דער ערשטער קביעה וואָס דו ביסט קובע אַז ער איז אַ צדיק ביז דו קומסט און פֿרעגסט פֿאַר וואָס איז אים שלעכט. לאָמיר קודם כל קובע זײַן אַז ער איז אַ צדיק. אַזוי אַז לגבי דער קביעה אַז ער איז אַ צדיק איז נישטאָ קיין מעגלעכקייט צו קובע זײַן, איז ממילא וואָס איז דאָ אַ פּלאַץ צו פֿרעגן פֿאַר וואָס איז אים שלעכט? אַזוי אַז לגבי צדיק פֿאַרשטיי איך רבונו של עולם אַז בעצם די תשובה איז אַז מ'קען נישט פֿרעגן די שאלה פֿאַר וואָס צדיק ורע לו. ווײַל עס איז נישט קלאָר אַז ער איז אַ צדיק. אָבער וואָס וועסטו ענטפֿערן אויף רשע וטוב לו? דאָ איז דאָס באמת אַ גרויסע שאלה. פֿאַר וואָס דרך רשעים צלחה? דאָס הייסט, לגבי דעם רשע וואָס וועסטו מיר זאָגן? ניין, זאָלסט וויסן ער איז אַ צדיק אין האַרצן. ריכטיק דו זעסט אים פֿאָרן אין שבת און דו זעסט אַז ער רייכערט און דו זעסט אים אַז דאָ האָט ער געשעדיקט דעם און דאָ גנבֿעט ער און דאָ... אָבער אין האַרצן איז ער אַ צדיק. אַצינד וועסטו זאָגן אַזאַ זאַך? ווי אַזוי קען מען זאָגן אַזאַ זאַך? ווער עס איז אַ רשע און טוט אַ מעשה רשע, קען מען נישט זאָגן אַז ער איז אַ צדיק אין האַרצן, קען מען נישט פּרוּוון געפֿינען אַזעלכע תירוצים. אויף אַ צדיק קענסטו זאָגן אפֿשר אין באַהעלטעניש, איז זײַן כוונה נישט לשם שמים. קענסטו זאָגן אפֿשר אין באַהעלטעניש איז ער חוטא. אָבער וואָס וועסטו זאָגן אויף אַ רשע וואָס אין באַהעלטעניש טוט ער מצוות? נעמען מיר אָן דער רשע טוט אין באַהעלטעניש מצוות. ווי אַזוי פֿאָרט ער איצט אין שבת? ווי אַזוי טוט ער עבירות? אויף דעם קומט אים נישט קיין עונש? ודאי אַז אים קומט אַן עונש. אַזוי אַז דאָס איז שוין אַ גענוגנדיקע סיבה צו פֿרעגן פֿאַר וואָס איז דעם רשע גוט דאָ אין דער דאָזיקער וועלט. ודאי אויף די חמורע עבירות וואָס מיר זעען אַז ער טוט זיי, אַפֿילו לו יצויר אַז אין באַהעלטעניש איז ער אַ צדיק, אָבער איך זע אים טאָן חמורע עבירות. דאָס איז שוין אַ סיבה צו פֿרעגן פֿאַר וואָס איז אים גוט.
אַזוי אַז דאָס איז וואָס ער זאָגט אויך דאָ. ער זאָגט אף אורח משפטיך השם קיווינוך. אַזוי איך, ווען דו פֿירסט זיך מיט אונדז אינעם אורח פֿון משפט, זאָגט ער אין יעדן פֿאַל קיווינוך. נאָך אַלץ האָפֿן מיר צו דיר. נאָך אַלץ זײַנען מיר זיכער אַז אַלץ איז פֿון דיר און אַלץ ביושר. אָבער לשמך ולזכרך קיווינו, דו ביסט השם וואָס דו ביסט תאוות נפש. די כוונה איז דורך דעם משפט וואָס דו טוסט, ווערט דײַן נאָמען מתגדל אין דער וועלט. דורך דעם ווייסט די וועלט אַז עס איז דאָ אַ בורא לעולם. ווען דו רעכנסט זיך אָפּ מיט די רשעים. און אויב דו רעכנסט זיך נישט אָפּ מיט די רשעים, ווײַזט דאָס כביכול חס ושלום אויף אַ תשות כוח. אויף דעם איז בעצם מײַן קושי. לשמך ולזכרך תאוות כל נפש. וואָס איז דײַן שם? וואָס איז דײַן זכר? זאָגט דער מלבי"ם, דער כבוד השם וועט זײַן צו דערקענען אין צוויי זאַכן. א', דורך דעם וואָס מ'קוקט אין דער בריאה, זעט מען אַז אַלץ איז מעשה ידיו. די צווייטע זאַך, דורך דעם וואָס מ'קוקט אויף די בחינות וואָס ווערן מתחדש אין יעדן דור און דור. די כוונה איז ניסים, אותות, מופתים וואָס דער הייליקער געלויבטער טוט. עס איז דאָ וואָס מ'רופֿט די רגילע הנהגה אין וועלכער מ'זעט שוין די יד השם. מיר זעען שוין ווי אַזוי יעדע זאַך און זאַך, ווי מיר האָבן גערעדט אין די פֿריערדיקע שיעורים, אַפֿילו אין אַ קלעמענטין קען מען זען אלוקות. און עס זײַנען דאָ די גלויע ניסים אין וועלכע דער השם איז צו דערקענען אויף אַ סך מער קלאָרן און גלויען אופן, יעדע זאַך כפי עניינו. און די כוונה לפי דעם ראוי פֿאַר יענעם דור. און דאָס איז וואָס עס שטייט זה שמי לעולם וזה זכרי לדור דור. דער מלבי"ם דערקלערט אין ספר שמות אין פרק ג', ער דערקלערט וואָס איז די כוונה זה שמי לעולם וזה זכרי לדור דור? זאָגט עס איז דאָ אַ חילוק צווישן שם און זכר. שם ווײַזט אויפֿן עצמותדיקן נאָמען. דער זכר ווײַזט אויף די תארים וואָס באַשרײַבן דעם השם כפי זײַנע פעולות. דער עצמותדיקער נאָמען כביכול איז שם הוויה. און דאָס איז תמיד וואָס מ'זאָגט דאָס איז דער שם עצמותו יתברך. שם עצמותו יתברך איז י-ה-ו-ה. אַלע איבעריקע זײַנען תארים. גיט אַכט אַז אַלע איבעריקע שמות וואָס מיר רופֿן מיט זיי דעם השם יתברך, באַשרײַב איך אַ פעולה פֿונעם הייליקן געלויבטן. ש-ד-י שאמר לעולמו די. צבאות אַז אַלע זײַנע צבאות, אַלע זײַנע צבאות. אלוקים, די כוונה איז אַ תקיף און אַ בעל היכולת און אַ בעל הכוחות פֿון אַלעם, ווײַל אל איז אַ כוח און אלוקים איז כוחות. דער השם איז מושל איבער אַלע כוחות. אָבער לעומת זאת י-ה-ו-ה, דער נאָמען אַליין איז בעצם דער שם העצם שלו יתברך. און מיר האָבן דערקלערט שם העצם איז די כוונה נאָך דעם וואָס עס האָבן זיך משתלשל געווען ספירות. ווײַל פֿריער איז דער הייליקער געלויבטער לית מחשבה תפיסה ביה כלל. אַפֿילו אַ מחשבה, נישט כל שכן קיין נאָמען, אויך אין סוף איז נישט זײַן תואר. אָבער נאָך דעם וואָס עס האָבן זיך משתלשל געווען ספירות, וואָס איז דער שם העצם וואָס דער השם האָט זיך געמאַכט? דאָס איז דער שם י-ה-ו-ה. זה שמי לעולם. דער שם י-ה-ו-ה איז דער נאָמען וואָס איז תמיד די קבועע הנהגה וואָס ענדערט זיך נישט. דאָס איז וואָס מ'רופֿט דער הייליקער געלויבטער איז צו דערקענען פֿונעם טבע. ווי מיר האָבן געזאָגט אין יעדע זאַך וואָס אַ מענטש קוקט זיך צו, אַפֿילו אין אַ קליינעם נאָגל, קען ער זען י-ה-ו-ה, קען ער זען הוויה שמו יתברך. אָבער דאָס איז זכרי, זכרי ווײַזט אַז דער הייליקער געלויבטער באַהעפֿט זיך מיט די צדיקים כפי מעלתם. דער הייליקער געלויבטער טוט ניסים צו ראַטעווען עם ישראל כפי צורכיהם. זאָגט דער הייליקער געלויבטער דאָס איז נישט קבוע. דאָס איז זכרי לדור דור. יעדער דור כפי דעם ראוי פֿאַר אים. אינעם דור פֿון יציאת מצרים איז דער זכר השם געווען מער צו דערקענען אין ניסים ואותות ומופתים וואָס ער האָט משדד געווען דעם טבע. און אין יעדן דור טוט דער הייליקער געלויבטער ניסים ומופתים כפי דעם נצרך לויטן דור. אַזוי אַז דאָס איז נישט ווי דער שם וואָס איז י-ה-ו-ה וואָס איז די קבועע הנהגה וואָס איז לעולם. נײַערט זכרי וואָס דאָס איז דער שם אלוקים און דער שם צבאות וכולי אין וועלכע דער הייליקער געלויבטער איז משדד מערכות הטבע, דאָס איז לויטן דור. יעדער דור טוט דער הייליקער געלויבטער לויט וואָס עס איז נצרך פֿאַר יענעם דור. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, לשמך ולזכרך תאוות נפש. מיר לשמך ולזכרך פֿאַרלאַנגט אונדזער נפש צו זען די הנהגת השם, ווי אַזוי דער הייליקער געלויבטער רעכנט זיך אָפּ מיטן רשע און דעמאָלט ווײַזט ער בעצם זײַן מלכות. אָט איז דאָס אויך אין גדר ווי מיר האָבן געזאָגט נישט נאָר שם נײַערט אויך אין גדר זכר, אַז דער הייליקער געלויבטער רעכנט זיך אָפּ מיטן רשע צו געבן אים כפי מעשיו.
נפשי איוויתיך בלילה אף רוחי בקרבי אשחרך, כי כאשר משפטיך לארץ צדק למדו יושבי תבל. נפשי, די כוונה דו השם וואָס דו ביסט מײַן נפש, דו האַלטסט מיך בײַם לעבן, באַוועגסט, פֿירסט מיך. ווי די נפש האַלט בײַם לעבן, באַוועגט, פֿירט דעם גוף. דו השם ביסט מײַן נפש. דו האַלטסט מיך בײַם לעבן ווי מײַן נפש. אָט איוויתיך בלילה. די כוונה איז אויך ווען עס איז דאָ אַ חושך, אַ צרה, ווען עס איז דאָ אַ הסתר פנים, איז נישט צו דערקענען זײַן מלכות יתברך. איוויתיך, איך פֿאַרלאַנג נאָר צו דיר. אַפֿילו אויב עס זײַנען דאָ ייסורים וואָס דאָס איז בעצם אַן אויסדרוק פֿון חושך, אַ מצב אין וועלכן איך זע נישט קיין הארת פנים פֿון אים יתברך. זאָגט איוויתיך בלילה, אַפֿילו דעמאָלט פֿריי איך זיך מיט די ייסורים. איך ווייס אַז דורך דעם ווערט מתגדל דײַן נאָמען אין דער וועלט. אף רוחי בקרבי אשחרך. דו השם וואָס דו ביסט די רוח אין מײַן אינעווייניקסטן, איך וועל דיך אשחרך. די כוונה איז אויך אין דער צײַט וואָס עס גייט אויף דער שחר, אויך אין דער צײַט וואָס די נאַכט צעגייט זיך און עס הייבט אָן צו לויכטן דער טאָג, דו ביסט דער שחר גולל חושך מפני אור. און דער רמז דאָ איז כביכול אין דער נאַכט אין דער צײַט פֿון שלאָף וואָס בלײַבט דאָך פֿאַרן מענטש? נאָר די נפש. דאָס איבעריקע גייט אַרויף אַרויף כדי צו געבן אַ דין וחשבון. ווען ער וואַכט אויף אינעם שחר, קומט צו אים די רוח. און דעריבער זאָגט ער נפשי איוויתיך בלילה. אין דער צײַט פֿון נאַכט איז דאָס אַ בחינת הנפש. רוחי בקרבי אשחרך. די רוח ווען קומט זי אין מײַן אינעווייניקסטן? דאָס איז בעת דעם שחר, ווען ער וואַכט אויף. און דעמאָלט זאָגט ער כביכול, דו השם ביסט מטיב אויך אין דער צײַט פֿון דער צרה, אויך ווען עס איז דאָ וואָס דערשײַנט אונדז ווי אַ הסתר פנים, אויך ווען דאָס איז אַ בחינה פֿון נאַכט. און דו וועקסט מיך אויך אויף אין דער צײַט פֿונעם שחר, בעת דער ישועה ווען עס באַווײַזט זיך רוח השם אויף אונדז. און דורך דעם, כאשר משפטיך לארץ, ווען עס וועלן קומען דײַנע משפטים אויף דער ערד, דורך דעם וועלן יושבי תבל זיך לערנען צו טאָן צדק. צדק למדו יושבי תבל. ווײַל אָט זעען זיי עס איז דאָ אלוקים דאָ אויף דער ערד און דער השם איז אַ שופט און רעכנט זיך אָפּ מיט די רשעים. און אויף דעם איז מײַן שאלה, יוחן רשע בל למד צדק בארץ נכוחות יעוול ובל יראה גאות השם. מײַן שאלה, פֿאַר וואָס יוחן רשע? פֿאַר וואָס האָט דער רשע אַ חנינה? פֿאַר וואָס האָט דער רשע הצלחה? פֿאַר וואָס האָט ער אַ חן? יוחן רשע. עס איז דאָך פֿון צוויי סיבות ראוי אַז דער רשע זאָל באַשטראָפֿט ווערן. א', ווײַל אויב דער רשע באַקומט נישט כרשעתו, גייט ער און פֿאַרמערט רשע. אַזוי אַז אויב ער וואָלט תיכף באַקומען אַ פּאַטש, וואָלט ער אָפּגעשטעלט געוואָרן. אָבער אין דעם רגע וואָס ער זעט אַז עס גייט אים, פֿאַרמערט ער נאָך רשע און נאָך רשע און נאָך רשע. און אויף דעם זאָגט ער, עס איז דאָך יוחן רשע, ווײַל אויב נישט, פֿאַר וואָס זוכה ער צו אַ מצב פֿון יוחן רשע? עס איז דאָך בל למד צדק. דורך דעם וואָס דו גיסט אים חן און חנינה, לערנט ער זיך נישט צדק. ער לערנט זיך נישט זיך צו פֿירן בצדק. ער זעצט פֿאָר אין זײַן מקולקלן דרך. אַזוי פֿאַר וואָס יוחן רשע? עס איז דאָך מקלקל אים. נאָך אַ זאַך, דורך דעם וואָס ער האָט הצלחה, ווי מיר האָבן געזאָגט, אַנדערע זעען די הצלחת הרשע, ווילן אים נאָכמאַכן. אַנדערע לערנען זיך פֿון אים. אַנדערע זײַנען מרשיע ווי ער. און אויף דעם זאָגט ער, בל למד צדק, בארץ נכוחות יעוול. בארץ נכוחות, אַ לאַנד וואָס מ'איז דאָרט געגאַנגען לנוכח דעם השם. אַ לאַנד וואָס מ'האָט זיך דאָרט געפֿירט מיט יראת השם, ארץ נכוחות. וואָס טוט ער? יעוול. ער מאַכט אַז זיי זאָלן טאָן אַן עוולה. ער איז מעוול די אַנדערע. ער מאַכט אַז אַנדערע זאָלן טאָן אַן עוול. אַז אַנדערע זאָלן זאָגן אָט דער רשע טוט רשע און האָט הצלחה, וועל איך אויך אַזוי טאָן. ער איז מחטיא די רבים. ובל יראה גאות השם. פֿאַר וואָס רבונו של עולם ווײַזסטו אים נישט גאות השם? ווײַז אים דעם כוח השם. רעכן זיך אָפּ מיט אים, ווײַז אים אַז עס איז דאָ אַ שופט אויף דער ערד וואָס טוט דעם רשע רע כרשעתו. פֿאַר וואָס רבונו של עולם לאָזט דו איבער דעם רשע ער זאָל קענען ממשיך זײַן און טאָן רשע ווי זײַן ווילן, און מיט דעם א' בל למד צדק, ב' ער איז אויך מעוול די אַנדערע און מאַכט אַז אויך אַנדערע ווערן נאָכגעצויגן נאָך אים. ביז דאָ. רבי חנניה בן עקשיא אומר, רצה הקדוש ברוך הוא לזכות את ישראל, לפיכך הרבה להם תורה ומצוות...
תארים וואָס באַשרײַבן דעם השם כפי זײַנע פעולות. דער עצמותדיקער נאָמען כביכול איז שם הוויה און דאָס איז תמיד וואָס מ'זאָגט דאָס איז דער שם עצמותו יתברך. שם עצמותו יתברך איז י-ה-ו-ה. אַלע איבעריקע זײַנען תארים. גיט אַכט אַז אַלע איבעריקע שמות וואָס מיר רופֿן מיט זיי דעם השם יתברך, באַשרײַב איך אַ פעולה פֿונעם הייליקן געלויבטן. שדי, שאמר לעולמו די. צבאות, אַז אַלע זײַנע צבאות, אַלע זײַנע צבאות. אלוקים, די כוונה איז אַ תקיף און אַ בעל היכולת און אַ בעל הכוחות פֿון אַלעם, ווײַל אל איז אַ כוח און אלוקים איז כוחות, דער השם איז מושל איבער אַלע כוחות. אָבער לעומת זאת י-ה-ו-ה, דער נאָמען אַליין, איז בעצם דער שם העצם שלו יתברך. און מיר האָבן דערקלערט שם העצם איז די כוונה נאָך דעם וואָס עס האָבן זיך משתלשל געווען ספירות, ווײַל פֿריער איז דער הייליקער געלויבטער לית מחשבה תפיסה בכלל, אַפֿילו אַ מחשבה איז נישטאָ, כל שכן נישט קיין נאָמען, אויך אין סוף איז נישט זײַן תואר. אָבער נאָך דעם וואָס עס האָבן זיך משתלשל געווען ספירות, וואָס איז דער שם העצם וואָס דער השם האָט זיך געוואונטשן? דאָס איז דער שם י-ה-ו-ה.
זה שמי לעולם. דער שם י-ה-ו-ה איז דער נאָמען וואָס איז תמיד אַ קבועע הנהגה וואָס ענדערט זיך נישט. דאָס איז וואָס מ'רופֿט דער הייליקער געלויבטער איז צו דערקענען פֿונעם טבע. ווי מיר האָבן געזאָגט אין יעדע זאַך וואָס אַ מענטש קוקט זיך צו, אַפֿילו אין אַ קליינעם נאָגל, קען ער זען י-ה-ו-ה, קען ער זען הוויה שמו יתברך. אָבער דאָס איז זכרי, זכרי ווײַזט אַז דער הייליקער געלויבטער באַהעפֿט זיך מיט די צדיקים כפי מעלתם, דער הייליקער געלויבטער טוט ניסים צו ראַטעווען עם ישראל כפי צורכיהם. זאָגט דער הייליקער געלויבטער דאָס איז נישט קבוע, דאָס איז זכרי לדור דור. יעדער דור כפי דעם ראוי פֿאַר אים. אינעם דור פֿון יציאת מצרים איז דער זכר השם געווען מער צו דערקענען אין ניסים ואותות ומופתים וואָס ער האָט משדד געווען דעם טבע. און אין יעדן דור טוט דער הייליקער געלויבטער ניסים ומופתים כפי דעם נצרך לויטן דור. אַזוי אַז דאָס איז נישט ווי דער שם וואָס איז י-ה-ו-ה וואָס איז די קבועע הנהגה וואָס איז לעולם. נײַערט זכרי, וואָס דאָס איז דער שם אלוקים און דער שם צבאות וכולי אין וועלכע דער הייליקער געלויבטער איז משדד מערכות הטבע, דאָס איז לויטן דור, יעדער דור טוט דער הייליקער געלויבטער לויט וואָס עס איז נצרך פֿאַר יענעם דור. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, לשמך ולזכרך תאוות נפש.
מיר לשמך ולזכרך פֿאַרלאַנגט אונדזער נפש צו זען די הנהגת השם, ווי אַזוי דער הייליקער געלויבטער רעכנט זיך אָפּ מיטן רשע און דעמאָלט ווײַזט ער בעצם זײַן מלכות. אָט, דאָס איז אויך אין גדר ווי מיר האָבן געזאָגט נישט נאָר שם נײַערט אויך אין גדר זכר, אַז דער הייליקער געלויבטער רעכנט זיך אָפּ מיטן רשע צו געבן אים כפי מעשיו.
נפשי איוויתיך בלילה אף רוחי בקרבי אשחרך כי כאשר משפטיך לארץ צדק למדו יושבי תבל. נפשי, די כוונה דו השם וואָס דו ביסט מײַן נפש, דו האַלטסט מיך בײַם לעבן, באַוועגסט, פֿירסט מיך, ווי די נפש האַלט בײַם לעבן, באַוועגט, פֿירט דעם גוף. דו השם ביסט מײַן נפש, דו האַלטסט מיך בײַם לעבן ווי מײַן נפש, איוויתיך בלילה. די כוונה איז אויך ווען עס איז דאָ אַ חושך, אַ צרה, ווען עס איז דאָ אַ הסתר פנים, איז נישט צו דערקענען זײַן מלכות יתברך, איוויתיך, איך פֿאַרלאַנג נאָר צו דיר, אַפֿילו אויב עס זײַנען דאָ ייסורים, וואָס דאָס איז בעצם אַן אויסדרוק פֿון חושך, אַ מצב אין וועלכן איך זע נישט קיין הארת פנים פֿון אים יתברך. זאָגט איוויתיך בלילה, אַפֿילו דעמאָלט פֿריי איך זיך מיט די ייסורים, איך ווייס אַז דורך דעם ווערט מתגדל דײַן נאָמען אין דער וועלט.
אף רוחי בקרבי אשחרך. דו השם וואָס דו ביסט די רוח אין מײַן אינעווייניקסטן, איך וועל דיך אשחרך. די כוונה איז אויך אין דער צײַט וואָס עס גייט אויף דער שחר, אויך אין דער צײַט וואָס די נאַכט צעגייט זיך און עס הייבט אָן צו לויכטן דער טאָג, דו ביסט דער שחר גולל חושך מפני אור. און דער רמז דאָ איז כביכול אין דער נאַכט אין דער צײַט פֿון שלאָף נאָר וואָס בלײַבט פֿאַרן מענטש? נאָר די נפש. דאָס איבעריקע גייט אַרויף אַרויף כדי צו געבן אַ דין וחשבון. ווען ער וואַכט אויף אינעם שחר קומט צו אים די רוח. און דעריבער זאָגט ער נפשי איוויתיך בלילה. אין דער צײַט פֿון נאַכט איז דאָס אַ בחינת הנפש. רוחי בקרבי אשחרך, די רוח ווען קומט זי אין מײַן אינעווייניקסטן? דאָס איז בעת דעם שחר ווען ער וואַכט אויף. און דעמאָלט זאָגט ער כביכול, דו השם ביסט מטיב אויך אין דער צײַט פֿון דער צרה, אויך ווען עס איז דאָ וואָס דערשײַנט אונדז ווי אַ הסתר פנים, אויך ווען דאָס איז אַ בחינה פֿון נאַכט, און דו וועקסט מיך אויך אויף אין דער צײַט פֿונעם שחר בעת דער ישועה ווען עס באַווײַזט זיך רוח השם אויף אונדז.
און דורך דעם, כאשר משפטיך לארץ, ווען עס וועלן קומען דײַנע משפטים אויף דער ערד, דורך דעם וועלן יושבי תבל זיך לערנען צו טאָן צדק. צדק למדו יושבי תבל. ווײַל אָט זעען זיי עס איז דאָ אלוקים וואָס האָט זיך אויפֿגעשטעלט אויף דער ערד און דער השם איז אַ שופט און רעכנט זיך אָפּ מיט די רשעים.