ישעיהו פרק כ"ג. משא צור. הילילו אוניות תרשיש כי שודד מבית מבוא מארץ כתים נגלה למו. דא איז א נבואה איבער דעם פאל פון צור אין די הענט פון נבוכדנצר, און דארט ווען צור איז געפאלן זענען אנטלאפן פליטים צו א פלאץ וואס הייסט ארץ כתים, און דארט האבן זיי צום ערשטן מאל אנגעזאגט די בשורה. דאס איז נישט ווי היינט אז אין צוויי מינוט ווייסט שוין די גאנצע וועלט, אלע האבן טעלעפאנען און עס איז דא... אין יענע צייטן האט מען געדארפט האבן א מבשר, מען דארף עמעצן וואס זאל קומען און אנזאגן די בשורה. ווער זענען די וואס זענען געגאנגען און האבן אנגעזאגט די בשורה איבערן פאל פון צור? דאס זענען די פליטים וואס זענען אנטלאפן קיין ארץ כתים און דארט האבן זיי צום ערשטן מאל אנגעזאגט די שמועה. און ווען די אוניות פון דער שטאט תרשיש זענען דורכגעפארן, די שטאט תרשיש האט געהאט אוניות וואס פלעגן פארן קיין צור אויף סחורה דורך ארץ כתים, האבן די אוניות פון תרשיש געהערט וואו? אין ארץ כתים איבערן פאל פון צור.
און דעמאלט, משא צור, הילילו אוניות תרשיש, הילילו פון וואספארא לשון איז דאס? א לשון פון יללה, וויינען. הילילו אוניות תרשיש, זיי האבן געיללט, יענע וואס קומען אין די אוניות פון תרשיש, תרשיש איז א נאמען פון א פלאץ, טרזיס, אזוי האט עס געהייסן אין זייער לשון, א פלאץ וואו זיי האבן געיללט כי שודד מבית מבוא מארץ כתים נגלה למו. זיי האבן געהערט כי שודד מבית, זיי האבן געהערט אז ווער איז פארוואסט? צור איז פארוואסט ווי מיר האבן געזאגט, איר וועט דארט אין צור נישט געפינען קיין פלאץ און קיין אכסניה צו נעכטיקן, אזוי זאגט מען זיי אן, מארץ כתים נגלה למו. דער זאך איז אנטפלעקט געווארן דורך מיר אין ארץ כתים וואו מען האט זיי אנגעזאגט די בשורה איבערן פאל פון צור. און פארוואס וועט מען דארט נישט געפינען שודד מבית מבוא? מען קען נישט קומען דארט צו א הויז אין ארץ צור ווייל סנחריב האט עס איינגענומען, פארוואס זאל מען דארט נישט קענען קומען? זאגט דער מלבי"ם ווייל נאכדעם וואס נבוכדנצר האט איינגענומען צור, האט ער חרוב געמאכט אלע הייזער, האט ער אויפגעברענגט דעם ים און פארפלייצט אלץ, ביז אויך דער ברעג וואס איז געווען א ברעג פאר אוניות, צור איז געווען באקאנט אלס א פלאץ פון אוניות, דארט איז געווען א גרויסער נמל, א צענטראלע שטאט.
דאס איז וואס מען רופט די פיניקים. די פיניקים זייער פלאץ איז געווען פון צור, דאס הייסט פון לבנון, ביזן ברעג פון עכו. דאס איז געווען די פיניקים און דאס איז געווען אן אומה באקאנט און באוואוסט אין יענע צייטן וואס זענען געזעסן אין דעם געגנט, און די אומה איז געווען באקאנט מיט אירע אוניות. זיי האבן געהאט פיל אוניות און זיי זענען געווען אנשי מלחמה און זענען געווען בעיקר אנשי מסחר, אלע פלעגן אנקומען צו יענעם ברעג כדי איבערצופירן סחורות און פון דארט האבן זיי געהאנדלט מיט דער גאנצער ערד. צור איז געווען א פראכטפולע שטאט אין יענער צייט, און צידון אויך איז געווען א שטאט זייער זייער באלויבט צוליב איר מסחר. און דעמאלט דורך דעם וואס צור איז חרוב געווארן, וואס געשעט מיט דער צווייטער שטאט וואס איז די שטאט פונעם מסחר? זי וואקסט אויף איר חשבון. ווי להבדיל ווען... רמדיה איז געפאלן, איז פלוצלינג מטרנה געוואקסן צוויי מאל און דריי מאל אירע קונים. אזוי פונקט דאס זעלביקע, ווען צור וואס איז געווען א צענטראלע שטאט פארן מסחר איז געפאלן, האט ממילא צידון באקומען אלע קליענטן וואס זאלן געדארפט אנקומען קיין צור. און תרשיש, תרשיש איז די שטאט טרטסיס וואס געפינט זיך אין די מדינות ספנין. וואו איז דאס ספנין? ספרד. ספרד. ספרד איז געווען פארבונדן מיט צור אין מסחר ענינים, עס איז באקאנט אז אויך ספרד זענען געווען גרויסע סוחרים.
דומו יושבי אי סוחר צידון עובר ים מלאוך. צידון ווי מיר האבן געזאגט איז געווען נאענט צו צור, און ווען צור איז געווען אין רו איז צידון גערעכנט געווארן ווי א קליינע שטאט, אן א חשיבות, נישט גרויס לעבן איר. אבער ווי מיר האבן געזאגט נאכדעם וואס צור איז געפאלן, האט זיך דער גאנצער מסחר געדרייט צו צידון, זי איז זייער רייך געווארן, ביז לסוף איז אויך צידון חרוב געווארן דורך נבוכדנצר, אבער אין אנהייב איז זי געווארן זייער גרויס. אין אנהייב באשרייבט ער אז צידון טרויערט אויפן פאל פון צור. פארוואס זאל זי טרויערן? לכאורה אדרבה, זי דארף זיך פרייען, צור איז געפאלן, איך וואקס איצט. נישט, נאר זיי זענען דארט אין צור זייער שטארק אריינגעלייגט געווען, זאגט דער מלבי"ם. וואו זענען געווען זייערע אינוועסטירונגען? אין צור. און ממילא ווען צור ווערט חרוב ווערט אויך צידון געשעדיקט. דאס איז ווי ווען איין מדינה אין דער וועלט פאלט, איז דאס נישט א לאקאלער שאדן, דאס קען אמאל שעדיקן די גאנצע וועלט. אלע פאלן נאך יענער מדינה, אלע זענען דארט אריינגעלייגט, זיי האבן דארט נכסים און דומה. ווערט זיי געשען א גרויסער שאדן. זאגט זיי דער נביא, אדרבה, איר דארפט זיך נישט אומעטיק מאכן, פארוואס וויינט איר איבערן חורבן פון צור? ובפרט דו סוחר צידון, פארוואס וויינסטו? הרי פון איצט עובר ים מלאוך, פון איצט וועלן די וואס פארן איבערן ים וואו איז געווען זייער וועג אנצוקומען? קיין צור, איצט זענען זיי מלאוך, זיי וועלן דיך אנפילן מיט סחורה, ממילא ביסטו געווארן די אלטערנאטיווע אדרעס צו צור. אלזא וואס דארפסטו וויינען? וואס יללסטו? דומו יושבי אי סוחר צידון, איר דארפט שווייגן פון אייער געוויין, אדרבה איר דארפט זיך נאך פרייען ווייל איצט עובר ים מלאוך, די וואס פארן איבערן ים וועלן יעצט אנפילן צידון אנשטאט וואס עס איז געווען, וואס זיי פלעגן פארן קיין צור.
ובמים רבים זרע שיחור קציר יאור תבואתה ותהי סחר גויים. אויך איצט זאגט ער איר צו צידון, איצט וועסטו אנגעפילט ווערן מיט זרע שיחור. זרע שיחור דאס איז דער יאור פון מצרים, פון דארט פלעגט מען שיקן אויף מים רבים צו ווייטע אינדזלען דעם זרע פאר סחורה, ווייל אין מצרים ווי באקאנט איז דעמאלט געווען א זייער פעטע ערד, דארט האבן זיי געהאט דעם יאור נילוס וואס הייבט אויף און באוואסערט, און ער זאגט זיי איצט פארזארגט זי, וועט צידון זיין די וואס פארזארגט די סחורה. וואס ביז איצט איז געווען זרע שיחור וואס איז געווען אין מצרים, וועט איצט קומען קיין צידון. זרע קציר תבואתה, ער פירט אויס, סיי דער זרע וואס איז דארט געווען און געוואקסן אין מצרים, סיי דער קציר וואס איז געווען פונעם יאור, סיי איר תבואה פונעם יאור, די תבואה וואס איז שוין גרייט צו עסן, אלץ דאס ותהי סחר גויים, אלץ דאס וואס ביז איצט ותהי סחר גויים וואס זי איז געווען פאר מסחר פאר גויים וואו? אין צור, אלץ דאס וועט איצט אריבערגיין קיין צידון. איצט וואס איז בעצם דער חילוק צווישן זיי? דער מלבי"ם ערקלערט, עס איז דא תבואה וואס ווערט פארקויפט מיט די שטרוי און די שיבולת, דאס הייסט קציר יאור, ווי מען שנייַדט עס. מען פלעגט פארקויפן תבואה וואס איז שוין אויסגעגלעט אין א הויפן נאכדעם וואס מען האט אפגעטיילט די שטרוי, דאס הייסט תבואה. און ער זאגט בעצם אלץ, אלץ וואס פלעגט אנקומען פון מצרים און פלעגט גיין קיין צור, וועט איצט קומען צו די נמלים פון צידון, און אויב אזוי צידון האסטו זיך צו פרייען.
אבער, בושי צידון כי אמר ים מעוז הים לאמור לא חלתי ולא ילדתי ולא גידלתי בחורים רוממתי בתולות. אבער איצט כביכול זאגט ער די מליצה, ער זאגט איר צו צידון, איך נעם צוריק וואס איך האב געזאגט. דו האסט אנגעהויבן זיך פרייען צו פרי. אויף וואס וועסטו זיך פרייען צידון? אויף דעם וואס דער גאנצער מסחר פון צור איז אריבער צו דיר? ער זאגט דאס איז א פרילעכע פריי, ווייל דער שונא וועט קומען חרוב מאכן אויך דיך. דער שונא וועט קומען און וועט דיר טאן וואס ער האט געטאן צו צור. און עס האט געזאגט דער ים, ובפרט מעוז הים דאס איז דער שטארקער פלאץ פונעם ים, דער פלאץ וואס איז געמאכט געווארן א פעסטונג, אן אינדזל, וואו מענטשן זיצן, ער זאגט צו זיך אליין הלוואי איך וואלט נישט געהאט חבלי לידה און נישט געבוירן און נישט אויפגעצויגן בחורים. לא חלתי מיינט הלוואי איך וואלט נישט געהאט קיין חבלי לידה. און אויב איך האב געהאט חבלי לידה, הלוואי איך וואלט נישט געבוירן. און אויב איך האב געבוירן, הלוואי איך וואלט נישט אויפגעצויגן בחורים. דער פשט איז, צידון וועט אין דער צוקונפט פאלן ווי צור. איצט ווען א מענטש חלילה חלילה שטארבט אים א זון אין זיין גדלות, איז דאס א גרויליכער צער, א זייער גרויסער צער. און דעמאלט זאגט דער מענטש הלוואי איך וואלט נישט געהאט חבלי לידה, היות ער איז לסוף נפטר געווארן, הלוואי איך וואלט נישט געהאט חבלי לידה. און אויב איך האב געהאט חבלי לידה, הלוואי איך וואלט נישט געבוירן, אז די קינדער וואלטן געשטארבן אין זייער מוטערס רחם. און אויב איך האב געבוירן, הלוואי איך וואלט נישט אויפגעצויגן בחורים, הלוואי איך וואלט אים נישט אויפגעצויגן ביזן עלטער פון א בחור, און הלוואי איך וואלט נישט דערהויבן בתולות. גידלתי דאס איז אויפצוציען, לרומם דאס איז אים אויפצוהייבן אין א ווייטערדיקער מדריגה. ולא רוממתי בתולות, ווייל פארוואס? ווייל ווען איך פריי זיך אין זייער גדלות, דערנאך ווען איך זע זייער מפלה איז דער צער גרויס. ווי שטייט דארט אין דער קללה פון עלי? האט ער אים געזאגט וכל מרבית ביתך ימותו אנשים. צו שטארבן אנשים דאס איז א גרויסער צער, א גרויליכער צער, נישט גלייך א מענטש וואס טרויערט אויף א זון וואס איז אים נפטר געווארן אין עלטער פון 20 צו א מענטש וואס טרויערט אויף א זון וואס איז נפטר געווארן אין עלטער פון א וואך. ער האט זיך צו אים נאך נישט צוגעבונדן, ער האט אים נאך נישט אויפגעצויגן, נאך נישט... אלזא ער זאגט אויב אזוי צידון, אייער צער, אייער פריי איז צו פרי. ווייל איר צידון, ווען איר וואלט געווען אין א מצב וואו איר וואלט געהאט א לאנגע רו ווי צור, וואלט דער אומעט נישט געווען אזוי גרויס. אבער נאכדעם וואס אייער רו האט נישט געלעבט לאנג ווי צור, נאר איר זענט געוואקסן אין איין רגע, הרי צור איז געפאלן, דער גאנצער מסחר איז אריבער צו אייך, איר זענט געוואקסן אין איין רגע און זענט געווארן גרויס, און דערנאך האט איר באקומען א מפלה ווייל נבוכדנצר איז געקומען צו אייך און האט אויך גענומען אייער געלט. און אויב אזוי זאגט ער זיי, אייער פריי איז צו פרי, ווייל וואס עס איז דורכגעגאנגען אויף צור וועט אויך דורכגיין אויף אייך צידון. און אדרבה אויב אזוי, וואלט בעסער געווען פאר אייך בכלל נישט צו וואקסן. וואלט בעסער געווען פאר אייך צו בלייבן ווי איר זענט און דעמאלט וואלט נבוכדנצר נישט אנטדעקט אין אייך קיין ענין. פארוואס האט ער אין אייך אנטדעקט אן ענין? ווייל ער האט שוין איינגענומען צור וואס איז געווען גרויס, און דערנאך איז צידון געווען גרויס, אויב צידון איז געווען גרויס איז ער געקומען צו צידון. אלזא בעסער וואלט געווען פאר אייך צידון אויב לא חלתי ולא ילדתי ולא גידלתי בחורים, בעסער וואלט געווען אויב איך וואלט זיך נישט אזוי דערהויבן, ווייל די דערהויבונג האט מיר פאראורזאכט א גרויסע מפלה דערנאך.
עס איז דא א רש"י וואס ברענגט א מדרש אז חז"ל האבן געזאגט אין אגדה, בושי צידון כי אמר ים. וואס האט געזאגט דער ים? דער ים האט געזאגט זע איך לא חלתי ולא ילדתי ולא גידלתי בחורים, זע איך האב נישט קיין בנים און בנות זיך צו זארגן וועגן זיי אז זיי זאלן נישט געכאפט ווערן פאר מיין עוון, איך ענדער נישט פון די מצוות פון מיין באשעפער, עס איז דא א גבול, דער אייבערשטער האט געשטעלט א גבול פארן ים זאגט דער ים, איך גיי אים נישט ארויס. אפילו אז בעצם כביכול האב איך נישט וואס צו פארלירן, איך האב נישט קיין קינדער וואס דער אייבערשטער קען נעמען פון מיר, לא חלתי לא ילדתי ולא גידלתי בחורים. אלזא ער זאגט על אחת כמה וכמה דו בושי צידון וואס דו דארפסט זיך פון דעם זארגן, אז אט אויב דו וועסט זיין ממרה פי השם דעמאלט חס ושלום וועט מען נעמען דיינע קינדער און דיינע בחורים. אלזא פארוואס האסטו זיך נישט געזארגט? דאס איז כביכול א קל וחומר וואס צידון האט געהאט צו לערנען פונעם ים.
פסוק ה'. כאשר שמע למצרים יחילו כשמע צור. ווען די שמועה וועט אנקומען צו מצרים איבער דער מפלה פון צידון, וועט מצרים יחילו, די כוונה אנגעפילט ווערן מיט פחד, מיט ציטער, וועט יחילו מצרים ווי זיי האבן געציטערט כאשר חלו כשמע צור. ווי זיי האבן זיך דערשראקן ווען זיי האבן געהערט איבערן פאל פון צור. פארוואס? ווייל ווי מיר האבן ערקלערט מצרים האט פארזארגט סחורה פאר צור. וואס געשעט ווען איינער פון דיינע קונים פאלט? אויך דער פארקויפער פאלט, נישט אזוי? ווייל איך בין דארט אריינגעלייגט, מיין געלט געפינט זיך דארט, מענטשן דארט זענען מיר שולדיק. אלזא אין דעם רגע וואס צור איז געפאלן, איז מצרים וואס איז געווען דער עיקר פארזארגער געבליבן מיט פיל חובות. איז צור געווארן חדלת פירעון, זי איז בכלל אויפגעהערט, נישט נאר חדלת פירעון, הרי אויף זיי איז אויך אויפגעקומען דער ים, בקיצור עס איז שוין נישטא קיין צור. אלזא מצרים ווען זי האט געהערט פון דעם, מצרים האט געהאט א גרויסן הפסד, זיי איז געווען שלעכט מיט דעם ענין. און איצט וואוהין זענען זיי געגאנגען אינוועסטירן? קיין צידון, ווייל ווי מיר האבן ערקלערט צידון איז געוואקסן נאכן פאל פון צור. ווען צידון פאלט, דעמאלט קומען צוריק דער פחד און דער ציטער פון מצרים וואס איז געווען ווען צור איז געפאלן, ווען צידון פאלט, ווייל איצט זענען מיר אריינגעלייגט אין צידון. און דאס איז וואס ער זאגט, כאשר שמע למצרים יחילו כשמע צור, ווען מצרים וועט הערן איבערן פאל פון צידון, וועט זיי זיין א פחד און א ציטער ווי זיי האבן געהערט איבערן פאל פון צור, ווייל אויך דארט זענען זיי געווען אריינגעלייגט. רש"י ערקלערט, כאשר שמע למצרים, ווי מצרים האבן געהערט אז איך האב געברענגט אויף זיי צען מכות און זיי זענען דערטרונקען געווארן אין ים, און דעמאלט יחילו און וועלן זיך דערשרעקן כשמע צור, ווען די הערער וועלן הערן די מכות פון צור וואס זענען געווען בדוגמת די מכות פון מצרים, וועט זיי זיין דער זעלביקער פחד און דער זעלביקער ציטער. וואספארא מכות? זאגט רש"י דם ואש ווי עס שטייט אין יואל, דאס איז לדוגמה בדוגמת מכת דם. כל שאון מאיר וואס שטייט אין ישעיהו דאס איז דאס קווא קווא פון די צפרדעים, נהפכו נחליה לזפת, בקיצור צור האט דורכגעמאכט מכות ענליך צו די מכות פון מצרים. יעדער וואס וועט הערן פון דעם יחילו כשמע צור, ווי מען האט זיך געשראקן ווען מען האט געהערט איבער די מכות פון מצרים, האט דאס אויפגעוועקט א ציטער, אזוי וועט מען זיך דערשרעקן ווען מען וועט הערן איבער די מכות פון צור.
עברו תרשישה הילילו יושבי אי. און דאס איז וואס ער ענדיקט וואס ער האט אנגעהויבן, וואס ער האט געזאגט אין אנהייב, דומו יושבי אי, דהיינו טרויערט נישט צידון אויפן פאל פון צור ווייל הרי דער מסחר וועט אריבערגיין צו אייך, דערנאך האט ער עס צוריקגענומען און האט געזאגט הרי איר דארפט יא טרויערן ווייל אויף אייך וועט אין קורצן דורכגיין די זעלביקע כוס התרעלה וואס צור האט געטרונקען. און ער זאגט אויב אזוי, היות עס איז אייך נישט ארויסגעקומען פיל רווח פונעם גרויסן הצלחה, ווייל דאס איז א צייטווייליקע הצלחה, ווייל נבוכדנצר וועט קומען און חרוב מאכן אויך אייך, דעריבער שלאג איך אייך פאר א פארשלאג, עברו תרשישה, איך שלאג אייך פאר תיכף צו אנטלויפן קיין תרשיש. הילילו יושבי אי, די כוונה איז יללט אויף דער מפלה פון צור, זיכער אז איר זאלט נישט שווייגן און זיכער אז איר זאלט זיך נישט פרייען. וואס אין אנהייב האט ער זיי געזאגט איר האט זיך נישט צו פרייען און איר האט נישט, איצט אדרבה זאגט ער זיי איך זאג אייך איר דארפט יללן ווייל וואס איז אויף זיי דורכגעגאנגען פאראורזאכט אז איר זענט די קומענדיקע אין ריי. מיין פארשלאג עברו תרשישה, אנטלויפט קיין תרשיש איידער עס וועט זיין צו שפעט.
הזאת לכם עליזה מימי קדם קדמתה יובילוה רגליה מרחוק לגור. איצט רעדט ער איבער צור, און ער ווענדט זיך כביכול צו די בני תבל און ווי מתפלא זאגט ער, מען דארף וויסן אז דער נביא איז אסאך מאל אין א משל פון עמעצן וואס קוקט אן, זעט די זאכן און באשרייבט זיי. ווי א צוקוקער פון דער זייט, ווי א מענטש וואס רעדט מיט צידון, זאגט ער זיי פרייט אייך, צור איז געפאלן, און דערנאך איצט ווענדט ער זיך און רעדט איבער צור, ווי א מענטש וואס קוקט אן פון דער זייט און זעט די זאכן און באשרייבט זיי. און דעמאלט ווענדט ער זיך און זאגט, הזאת לכם עליזה מימי קדם? ער פרעגט די בני תבל, האט איר געהערט אז אזא שטאט וואס איז געווען עליזה מימי קדם קדמתה, וועט פארלאזן איר פלאץ און וועט גיין און וועט גלות ווערן צו א ווייטע ערד? ווי איז מעגליך אזא זאך? דאס הייסט דאס איז א זאך וואס איז קעגן דער נאטור, א זאך וואס איז נישט לאגיש. אזא הצלחהדיקע שטאט, יובילוה רגליה מרחוק לגור? זאלן איר פיס פירן זי אין גלות צו גיין צו א ווייטן פלאץ? הרי דער זאך וועט אונדז בהכרח ברענגען צו דער מסקנה אז דער אייבערשטער האט געטאן די זאכן, אז דער אייבערשטער איז דער וואס האט געברענגט די מפלה פון צור. און איצט וועט ער קומען און ווייזן אונדז ווי נישט לאגיש איז וואס איז דורכגעגאנגען אויף צור. די ערשטע זאך זאגט ער, הזאת לכם עליזה. די זאך איז ווייט פון שכל פון צוויי סיבות. א', ווען מיר קוקן אויפן פלאץ פון וואו זיי זענען ארויס, א צווייטע זאך ווען מיר קוקן אויפן פלאץ וואוהין זיי קומען אן. און איצט וועט ער אנהייבן פירטלען. וועגן דעם פלאץ פון וואו זיי גייען ארויס, הרי עס קען זיין אז טאקע א געוויסע מדינה וועט גלות ווערן צו אן אנדער פלאץ ווייל דער פלאץ איז שלעכט. דער פלאץ, די מענטשן וואס וואוינען דארט זענען כסדר אין דעפרעסיע, אומעטיק, זיי האבן נישט קיין פריי דארט, דאס איז א פלאץ וואו מען ליידט. אבער ער זאגט עס קען נישט זיין, הזאת לכם עליזה, הרי דער פלאץ מענטשן זענען פרייליך דארט, דאס הייסט דאס איז א גוטער פלאץ, א געראטענער פלאץ, א פלאץ וואו עס איז געווען אנגענעם פאר מענטשן צו וואוינען אין אים, הזאת לכם עליזה, א פלאץ וואו מענטשן פרייען זיך אין אים, האבן זיי אים פארלאזן? נאך א זאך, עס קען זייער זיין אז א מענטש, א גרופע קומט וואוינען אין א געוויסן פלאץ פאר א קורצער צייט, עס האט זיי נישט געפעלן, זענען זיי געגאנגען צו אן אנדער פלאץ. אבער מענטשן וואס וואוינען אין א געוויסן פלאץ פאר יארן, און נישט נאר יארן נאר פאר דורות, איז עס לאגיש אז זיי וועלן פארלאזן צו אן אנדער פלאץ? אויך אויב דער פלאץ איז נישט אי אי אי, איז עס לאגיש אז זיי וועלן פארלאזן? איר ווייסט עס איז דא א פלאץ וואס הייסט פאמפיי. איר ווייסט ווי דער פלאץ האט זיך אפגעהיטן? דאס איז א פלאץ וואס א פייערבארג האט אים באדעקט. און מען זעט דארט מענטשן זיצן, עסן, טרינקען, אלץ אינמיטן, מען האט זיי איינגעפרוירן. א פייערבארג האט זיי באדעקט, לאווע האט זיי באדעקט, אין אויסגראבונגען נאך יארן האט מען געפונען אלץ. טראכט וועגן מענטשן וואס וואוינען אויף א לאך פון א פייערבארג, אין דעם עפענונג פון א פייערבארג, קענט איר זיך פארשטעלן וואספארא סכנה? וואס איז דער ערקלערונג צו דעם? חז"ל זאגן חן מקום על יושביו. חן מקום על יושביו. א מענטש קען וואוינען אין חיפה, וואס חיפה סטאטיסטיש איז דער פלאץ מיט די מערסטע קרענקן פון סרטן, דאס איז דער פלאץ מיטן מערסט פארפעסטיקטן לופט, און מיט אלעם דעם זעסטו מענטשן וואס פירן ווייטער און וואוינען דארט און נאך מיר דער מבול. איז דא לאגיק צו דעם? נישט. חן מקום על יושביו. זאגט ער דיר קום מיין הער וועסטו זען, קום קוק פון מיין פלאץ ווי מען זעט דעם ים, ווי דאס, וואוין אמאל אויפן כרמל וועסטו פארשטיין. גוט, איך האב בעסער צו וואוינען אין בני ברק, א לענגערע לעבן ווי צו וואוינען אויפן כרמל, א קירצערע לעבן. חן מקום על יושביו. וואס ווילן מיר זאגן? אז ער זאגט דא, מילא אויב די מענטשן וואוינען דא א קורצע צייט, זאגסטו מיר האבן זיך נאך נישט צוגעבונדן צום פלאץ, מען שטייט אויף פארלאזט און גייט צו אן אנדער פלאץ. אבער ער זאגט הרי נישט אזוי איז געווען דא אין דעם פלאץ, הלא מימי קדם קדמתה, דהיינו איר פארגייונג איז נאך פון ימי קדם. דער פשט איז נאך פון ימי קדם איז זי גערעכנט געווארן פאר אן אלטע שטאט. פארשטייט איר וואס דאס איז מימי קדם קדמתה? נאך פון ימי קדם איז צור גערעכנט געווארן פאר אן אלטע שטאט. דאס הייסט אז דאס איז די עלטסטע שטאט פון די אלטע. און אויב אזוי, ווי איז מעגליך אז פלוצלינג וועלן זיי אויפשטיין און פארלאזן? נאר דאס איז קיין ערקלערונג. איצט אויב וועסטו זאגן גוט הער, אבער עס קען זיין קום קוק וואוהין זענען זיי געגאנגען. קום קוק צום פלאץ וואוהין זיי זענען אנגעקומען און דעמאלט וועסטו פארשטיין דעם גאנג. זאגט ער עס קען נישט זיין, הרי א מענטש וואס ענדערט זיין פלאץ צו גיין צו אן אנדער פלאץ, ווייסט זיכער אז אין דעם אנדערן פלאץ איז דא א מער געראטענער פלאץ, א בעסערער, ער גייט מיט א ריכטונג. ער גייט נישט באשר יוליכוני רגליי. נישט, נאר ער האט א ציל. זאגט ער אבער דא, זיי ווייסן נישט וואוהין זיי גייען, ווייל הרי דו זעסט יובילוה רגליה. וואס איז דאס יובילוה רגליה? צו וואוהין אשר ישאוני רגליי. זיי האבן פארלאזן צור וואוהין? ווייס נישט, איך האב נישט קיין אדרעס. לאשר ישאוני רגליי, יובילוה רגליה. נאך א זאך, עס קען זייער זיין אז מענטשן גייען צו א ווייטן פלאץ אן צו וויסן דעם טבע פונעם פלאץ, אבער אויף כל פנים די מדינה ווייסט ער. איך קען נישט די געגנט, קען נישט דאס דארף, קען נישט די גענויע ארומיקע פרטים, אבער איך ווייס איך וויל גיין קיין פוילן, איך ווייס איך וויל גיין קיין עיראק, איך וויל גיין... איך קען די מדינה, אויסטראליע. וואו אין אויסטראליע? קען נישט אסאך, אבער איך קען לכל הפחות די געגנט. אלזא ער זאגט אבער דא איז נישט אזוי געווען, ער זאגט מרחוק, יובילוה רגליה מרחוק. מרחוק דאס הייסט ווי גוי אשר לא תשמע לשונו, א פלאץ וואס איך קען אים בכלל נישט, ווייס נישט, האב פון אים נישט געהערט, דאס איז נישט ווי היינט וואס איך קען קענען אויסטראליע פון בילדער, פון באשרייבונגען, פון ענציקלאפעדיעס. אמאל אויב דאס איז געווען א ווייטער פלאץ האט מען אים נישט געקענט. מען האט נישט געקענט, פשוט פשוט האט מען גארנישט געוואוסט. און זיי גייען וואוהין? מרחוק, אן צו קענען בכלל אפילו דעם מהות פון דער מדינה. א דריטע זאך, אמאל טרעפט זיך אז אויך א מענטש גייט מרחוק כדי צו זוכן זיך א פלאץ, אבער ער גייט נישט, נעמט נישט מיט זיך די כלי הבית, די כלי התשמיש כדי צו וואוינען דארט א שטענדיקן וואוינונג, ווייל ער ווייסט הרי נישט וועגן וואס עס רעדט זיך, ער קען נישט. אבער א מענטש וואס ריסט אויס מיט אלע זיינע כלי הבית כדי צו גיין און וואוינען דארט, זאגט דאס אז ער האט לגמרי פארלאזן דעם ערשטן פלאץ און ער גייט איצט זיך פעסטמאכן אין אן אנדער פלאץ. און דאס איז וואס מען רופט מרחוק לגור, נישט צו טאור, גייט צו וואוינען. איז דאס לאגיש? צו פארלאזן א שטענדיקן פלאץ, א געראטענעם, מקדם קדמתה, וואו מענטשן זענען עליזים, אלץ אין אים איז וואונדערליך, צו גיין צו א פלאץ וואוהין דיינע פיס וועלן דיך פירן אן צו קענען אפילו די מדינה און נאך צו וואוינען דארט? צו א שטענדיקן הויז? וואס איז די לאגיק אין דעם? עס איז נישטא צו דעם קיין שום ערקלערונג.
און אויב אזוי, ווי איז מעגליך אז פלוצלינג וועלן זיי אויפשטיין און פארלאזן? נאר דאס איז קיין ערקלערונג. מי יעץ זאת על צור המעטירה אשר סוחריה שרים כנעניה נכבדי ארץ. דהיינו, נאכדעם וואס דו זעסט ווי אן לאגיק דאס איז, דארפסטו אנהייבן פארשן און זיך צוקוקן מי יעץ זאת? ווער האט אן ריזיקן און גרויסן כח צו גזרן אזא עצה אויף צור? און איצט פירט ער אויס איר גדולה, צור איז געווען המעטירה, זאגט ער הרי זי האט געהאט א קרוין פון מלוכה, און זי איז די וואס קרוינט מלכים. וואס איז דאס המעטירה? נישט פון לשון אז זי איז נאר עוטרת, נאר מעטירה, דאס איז פון לשון מפעיל, דאס הייסט וואו האט מען געקרוינט מלכים? אין צור. צור האט באשטימט דא זאל מולך זיין דער און דארט זאל מולך זיין יענער און דא, זי איז געווען המעטירה. ווי איז מעגליך אז זי איז אנגעקומען צו אזא פאל? א צווייטע זאך, אשר סוחריה שרים, עס איז דארט געווען אן אדירער עשירות. אירע גרויסע סוחרים זענען שרים און מושלים פון דעם ריזיקן עשירות וואס זיי האבן. און נישט נאר דאס, אויך כנעניה, כנעניה דאס זענען תמיד די קליינע סוחרים. יענע וואס גייען ארום אין די שטעטלעך, און זיי זענען תמיד אין יעדן פלאץ גערעכנט אלס פאראכטע, זיי זענען נישט גערעכנט אלס חשוב, דאס זענען די רוכלים. זאגט ער אבער נישט ביי צור, ביי צור זענען אירע כנעניה די קליינע סוחרים נכבדי ארץ, אויך די רוכלים וואס גייען ארום אין די שטעטלעך זענען גערעכנט אלס עשירים, אלס נכבדי ארץ. און אויב אזוי ווי איז מעגליך אז פון אזא גרויסן מעצמה צו אזא פאל און גלות? מי יעץ זאת על צור המעטירה? און דער ענטפער מי יעץ זאת דאס וועט ער תיכף דערמאנען אינעם קומענדיקן פסוק. נאר איידער דעם וויל איך זיך צוקוקן, סוחריה און כנעניה. סוחרים זאגט דער מלבי"ם דאס זענען די גרויסע סוחרים. עס איז געווען ווי אוניות סוחר, א מענטש גייט נישט צו ברענגען אין אוניות קליינגעצייג. אין אוניות גייט מען ברענגן די גרויסע זאכן פון מסחר. כנעניה דאס זענען די קליינע סוחרים, ווי עס שטייט כנען בידו מאזני מרמה, דאס איז דער וואס זיצט און וועגט אויף די וואגשאלן און פארקויפט ביסלעכווייז. לא יהיה עוד כנעני בבית השם, דאס זענען די וואס פארקויפן קליינע זאכן. פארוואס זענען זיי גערופן געווארן די סוחרים כנען? זאגט דער מלבי"ם ווייל הרי מיר האבן ערקלערט אז יענע וואס זענען געזעסן צווישן עכו און צור, צור און צידון פון היינט, יענע וואס זענען געזעסן אין דעם גאנצן געגנט זענען גערופן געווארן פיניקים. די פיניקים זענען געווען זייער אלט, און די פיניקים זענען מיוחס ביז צו כנען. כנען דער זון פון חם, נישט אזוי? כנען דער זון פון חם. און ווייל זיי זענען געווען מיוחס צו די אנשי כנען און זיי זענען געווען די אנשי מסחר ווי מיר האבן ערקלערט, איז געווען א צענטראלער פלאץ פון מסחר, אלזא ווען מיר רעדן וועגן סוחרים זאגט ער רופט זיי כנעני. כנעני אויפן נאמען פון די פיניקים וואס זענען געווען די קינדער פון כנען און זיי זענען געווען סוחרים.
איצט האט ער געפרעגט מי יעץ זאת על צור המעטירה? פסוק ט'. השם צבאות יעצה לחלל גאון כל צבי להקל כל נכבדי ארץ. עס איז נישט אנדערש נאר אז דער אייבערשטער איז דער וואס האט דאס געראטן אויף צור זי אראפצואווארפן. און אויב וועסטו פרעגן צו וואספארא תכלית האט דער אייבערשטער דאס גזר'ט אויף זיי? זאגט ער דיר צוליב דעם וואס אין צור זענען געווען צוויי זאכן וואס זענען געווען פארהאסט אין די אויגן פון השם. א', לחלל גאון כל צבי. די חמדה פון געלט איז דארט געווען, זיי זענען געלאפן נאך דעם געלט, ביז וועמען האבן זיי צוגעשריבן כבוד? צו כל צבי און צו יעדן דבר חמדה. וואס איז דאס צבי? צבי, ווער עס ווייסט אין ארמית קען דאס ווארט צבי? רצון. שיין, צבי דאס איז רצון. צבי דאס איז רצון. יעדע זאך וואס א מענטש חומד, דעמאלט ווערט זי גערופן צבי. אויך אין לשון הקודש ווערט דאס גערופן צבי ממלכות, אז אלע, אלע מלכות חומד'ן אים, דאס ווערט גערופן צבי, פון לשון רצון, יעדע זאך וואס א מענטש וויל. אלזא ער זאגט לחלל גאון כל צבי, פארוואס האבן זיי צוגעשריבן גאון און שטארקייט און מאכט? צו כל צבי, צו יעדן דבר חמדה, צו יעדער זאך וואס איז ווערטפול, האבן זיי אים צוגעשריבן גאון און חשיבות. דאס הייסט די מענטשן זייער נאכלויף איז געווען נאכן חומר, אז זיי צו יעדער זאך וואס איז חשוב פון א ממוניותדיקן צד האבן אים צוגעשריבן כבוד, האבן דעם געגעבן שטארקייט און מאכט, שאצונג. דאס דערמאנט א ביסל אמעריקע וואס איז געפאלן אין די לעצטע צען יאר, און אויך דארט איז דאס פונקט די זעלביקע זאך. די אמעריקאנער האבן זיך געבוקט צום דאלער, היינט וועסטו זען מענטשן אנטלויפן פונעם דאלער. מענטשן האבן... פאמעליך פאמעליך אין קורצן וועט דאס אויך געשען מיטן יורא. דאס איז פונקט די זעלביקע זאך, ווען עמעצער בוקט זיך צו א געוויסער זאך, רעדט מיט דיר, די ערשטע זאך וואס מען פרעגט א מענטש כדי צו וויסן ווער ער איז, דאס איז וויפל ער מאכט אין א יאר. וואס איז דיין הכנסה? דאס איז די ערשטע פראגע, וואס ארבעטסטו, וואס איז דיין הכנסה? לאז אפ, פרעג נישט, אפשר איז דאס א מענטש, אפשר איז ער א בעל מעלה, אפשר איז ער א מענטש צו זיין חבר, לאז אפ אלץ שטותים, אלץ שטותים, וויפל ביסטו ווערט? וויפל ביסטו ווערט? דאס איז דער פארהאסטער אין די אויגן פון השם, דער עגל הזהב. און דעריבער השם צבאות יעצה לחלל גאון כל צבי, יענע וואס כל צבי, יעדן דבר חמדה, האבן אים צוגעשריבן גאון און חשיבות, גאון כל צבי, זאגט דער אייבערשטער איך וויל מחלל זיין, ווייזן אז עס איז אין דעם נישטא קיין ממש. און א צווייטע זאך, זיי זענען געלאפן נאכן כבוד און שררה, זאגט דער אייבערשטער להקל כל נכבדי ארץ. זיי האבן געמאכט פונעם כבוד און שררה א שטארקייט, א מאכט, קומט דער אייבערשטער און מאכט גרינג זייער כבוד, צו ווייזן נישט דאס איז די מאכט, נישט דאס איז דער כבוד, נישט דאס איז דער עיקר, מען דארף חשוב מאכן אנדערע זאכן, זאכן פון רוח, זאכן וואס זענען אמתע מעלות, און נישט כבוד און עשירות וואס די זאכן זענען דברי הבל וואס גייען אריבער.
עברי ארצך כיאור בת תרשיש אין מזח עוד. נאכדעם וואס ער ווענדט זיך כביכול צו דער וועלט און זאגט זיי, האט איר געזען אזא זאך? וואספארא פאל איז געווען פאר צור? און איז דען נישט קלאר אז דאס איז פון השם? איצט ווענדט ער זיך כביכול צו צור בנוכח. כביכול דער מליץ, דער מוכיח ווענדט זיך צו צור און רעדט מיט איר. און זאגט איר, עברי ארצך כיאור בת תרשיש אין מזח עוד. נאכדעם וואס דער ים ווי מיר האבן ערקלערט אז נאכדעם וואס נבוכדנצר האט איינגענומען צור, איז אויפגעקומען דער ים און האט פארפלייצט צור. ער זאגט צו צור עברי ארצך, די ערד דיינע ארצך וואס איז כיאור, איצט איז זי ענליך צום יאור, עברי צו בת תרשיש, די כוונה איז אנטלויף קיין תרשיש. מיר האבן געזאגט אז תרשיש דאס איז וואס האט אין ימי קדם געהייסן טרטסיס, אזוי ברענגט דער מלבי"ם אז דאס איז א פלאץ וואס געפינט זיך אין ספנין. וואו איז דאס? ספרד, נישט אזוי? דארט געפינט זיך די אוניות תרשיש, מיר האבן דאס געזען אסאך מאל אין תנ"ך. אלזא ער זאגט אנטלויף, ווייל זי איז אויפגעקומען כיאור, אנטלויף אינגאנצן קיין תרשיש. און פארוואס? נאכדעם וואס אין מזח עוד, נישטא קיין מזח און גורטל וואס זאל גורטלען קעגן דעם ים און פארמיידן פון אים ארויפצוקומען אויף די יבשה. דער ים האט כביכול דורכגעבראכן אלע גבולים, אלזא אויב עס וואלט געווען א מזח דעמאלט וואלט געווען א פלאץ וואס האט געגורטלט קעגן דעם ים, אז דער ים זאל נישט אויפקומען. אבער נאכדעם וואס דער ים איז אויפגעקומען, אין מזח עוד, איר האט נישט קיין ברירה נאר צו אנטלויפן קיין תרשיש. דער מלבי"ם ערקלערט אז יאור דאס איז א פלאץ וואס פילט זיך אן פון די רעגנוואסערן, ווי דער טייך פונעם נילוס, און בדרך כלל דער טייך נילוס האט דארט א פלייץ און אן אפפאל, ער גייט אויף איבער זיינע ברעגן, און דארט זענען די מצריים באקאנט אז זיי פלעגן מאכן א פלאץ פון אמות מים, זיי זענען געווען גרויסע מומחים אין דעם, איבערצופירן די אמות מים אויף מרחקים פון קילאמעטערן, אז ווען דער נילוס גייט אויף דורך דעם באוואסערט דאס אלע פעלדער. והשקית ברגלך כגן הירק, אזוי איז געווען אין ארץ מצרים. און לויט דעם פארגלייכט ער די ערד פון צור ווי דעם יאור, אז ווי דער יאור גייט אויף ווען עס פארשטארקן זיך די רעגנוואסערן, אזוי אויך איז אויף אייך אויפגעקומען דער ים. איר ארץ צור אויף אייך איז אויפגעקומען דער ים ווי דער יאור, און דאס איז וואס ער זאגט עברי ארצך אז דיין ערד איז כיאור, דיין ערד איז געווארן ווי דער יאור וואס גייט אויף און הייבט זיך, און אזוי דורך דעם זענט איר פארפלייצט געווארן. וואס איז דאס מזח? אין מזח עוד. דער מלבי"ם זאגט מיר האבן דאס געפונען אין נאך א פסוק, פרק ק"ט אין תהילים. אויב עס איז דא עמעצער וועמען דו ווילסט געבן א מי שברך אין גענדזפיסלעך, עמעצער וועמען דו ווילסט זיך פטרן פון אים, לייען אויף אים ק"ט אין תהילים. אין תימן ווען עס איז געווען א מלך אן עריץ, עמעצער וואס איז געווען פארדארבן אדער אן עריץ, פלעגט מען אריינגיין אין בית הכנסת און לייענען אויף אים פרק ק"ט אין תהילים, און בדרך כלל ביז מען פלעגט ארויסגיין האט מען שוין געמאלדן אז ער האט שוין געמאכט זיין געזעגענונג פון דער וועלט. יא, דאס איז דער וואס לייענט דארט איז פול מיט ברכות עס איז דארט אין גענדזפיסלעך אין פרק ק"ט. איינע פון די ברכות דארט ברענגט ער דארט אויף דער קללה, אז די קללה תהי לו כבגד יעטה ולמזח תמיד יחגרה. וואס איז דער פשט ולמזח תמיד יחגרה? זאגט דער מלבי"ם מזח דאס איז א גורטל. מזח דאס איז א גארטל. דער גורטל וואס מען גורטלט אויפן גוף ווערט גערופן מזח. אבער וואס איז דער חילוק צווישן דעם מזח און דעם אזור און דעם אבנט? זאגט דער מלבי"ם מזח דאס איז דער גורטל וואס מען גורטלט אויף די לאנגע בגדים, ווען דער בגד איז צו לאנג, פלעגט מען גורטלען עפעס א מזח כדי אויפצוהייבן דעם בגד אז ער זאל נישט שלעפן זיך אויף דער ערד. דאס ווערט גערופן מזח און דאס איז מיטן ציל אז די בגדים זאלן זיין ווי זיין מאס. און דאס איז פון לשון ולא יזח החושן מעל האפוד, די כוונה איז אז דער חושן זאל זיך נישט הייבן איבערן אפוד, אלזא פלעגט מען אים בינדן, דער מזח פלעגט אויפהייבן די בגדים אז זיי זאלן נישט שלעפן זיך אויף דער ערד און ער היט אויך לדוגמה בינדט מען מיט אים דעם אפוד כדי ער זאל זיך נישט יזח, זיך נישט הייבן. אלזא מזח זאגט דער מלבי"ם דאס איז פון לשון הגבהה, אויפהייבן. און דעריבער וועט איר פארשטיין דעם אויסדרוק זחוחי לב. זחוחי לב אדער זח רוחו, נישט אזוי? פון וואספארא לשון איז דאס? הויכקייט, הויכקייט, זחוחי לב די כוונה הויכע הארץ. און דאס איז די כוונה דארט, וילבש קללה כמדו, דהיינו אז די קללה זאל אים פאסן בול, פונקט אין זיין מאס. ותהי לו כבגד יעטה, ווי מיר האבן געזאגט אז די קללה זאל זיך אויף אים אנטאן. און אויב וועסטו זאגן אמאל איז דער בגד לענגער פונעם גוף, זאגט ער די קללה אליין וועט זיין ולמזח תמיד יחגרה. די קללה וועט אים גורטלען ווי א מזח וואס היט אז דאס זאל נישט זיין צו לאנג דער בגד נאר וואס מען רופט זאל אים פאסן פונקט אין זיין מאס. אלזא דער מזח ווי מיר האבן געזאגט דאס איז א זאך וואס הייבט אויף דעם בגד, אז דער בגד זאל נישט שלעפן. און פון דעם לשון אויך הוא מזיח אפיקים ריפה, וואס עס שטייט אין איוב, יא, דער מלבי"ם ערקלערט אויך דאס, מיר וועלן נישט אריינגיין אין דעם.
פסוק י"א. ידו נטה על הים הרגיז ממלכות השם ציווה אל כנען להשמיד מעוזניה. כביכול זאגט דער מלבי"ם ווי עס וואלט דא געשטאנען, הרגיז ממלכות נטה ידו על הים. נבוכדנצר נאכדעם וואס ער האט הרגיז ממלכות, הרגיז ממלכות די כוונה ער איז אריבער פון מלוכה צו מלוכה און האט אויפגעטרייסלט, מרגיז ממלכות, די כוונה ער דערווייטערט זיי פון יענעם פלאץ, פאראורזאכט אז יענע מלוכה זאל פאלן און זיך אונטערגעבן אונטער אים, גלות זיי, דאס ווערט גערופן מרגיז ממלכות. נאכדעם וואס ער האט הרגיז ממלכות אויף דער יבשה, איצט ידו נטה על הים, זיין נפש האט נישט גערוט און ער האט אויסגעשטרעקט זיין האנט אויך אויף די יושבי הים. ווער איז דער מרגיז? ער וועט דאס ערקלערן אין פסוק י"ג, ער וועט אים באשרייבן א גענויע באשרייבונג. דערווייל רעדט ער איבער אים אין א לשון נעלם. אבער ער קומט און זאגט, וויס דיר, דער מרגיז האט דאס נישט געטאן פון זיין אייגענעם דעת, דער אייבערשטער האט אים באפוילן. ידו נטה על הים הרגיז ממלכות, השם ציווה אל כנען, פאר כנען, ווייל צור און צידון זענען יוצאי ירך כנען, אלזא האט דער אייבערשטער באפוילן צו פארטיליקן זיין כח און זיין שטארקייט. און אויב וועסטו פרעגן פארוואס? האט ער אונדז שוין ערקלערט פריער, לחלל גאון כל צבי, להקל כל נכבדי ארץ, יענע וואס זענען געלאפן נאכן ממון, יענע וואס זענען געלאפן נאכן כבוד, דעריבער האט דער אייבערשטער באפוילן להשמיד מעוזניה, מעוזניה די כוונה איז ווי מעוזיה, דער פלאץ וואס איז געווען זייער מעוז, דער אייבערשטער האט באפוילן אים צו פארטיליקן.
ויאמר לא תוסיפי עוד לעלוז המעושקה בתולת בת צידון כתיים קומי עבורי גם שם לא ינוח לך. איצט וואס ער האט געזאגט פריער הרגיז ממלכות, אלזא דער מרגיז ממלכות ווער איז דאס? נבוכדנצר, ער זאגט צו צידון לא תוסיפי עוד לעלוז, זאלסט נישט ווייטער זיך פרייען ווי ביז איצט האסטו זיך געפרייט אויף וואס? אויף דער מפלה פון צור. האסט זיך געפרייט אז אט איצט וועט דער מסחר זיך דרייען צו דיר, אלע וועלן קומען צו דיר צו האנדלען און דו וועסט זיין דער צענטער פונעם מסחר, לא תוסיפי לעלוז, זאלסט זיך נישט מער פרייען. דו המעושקה בתולת בת צידון, דו וואס אין בתולת בת צידון וועסטו זיין מעושקה. מעושקה די כוונה איז פון לשון עושק, אז מען וועט זי בארויבן. זאגט דער מלבי"ם פארוואס דווקא בת צידון רופט ער מעושקה? צור האבן מיר נישט געזען אז ער האט זי גערופן מעושקה. כביכול צור איז נישט בארויבט געווארן און צידון יא בארויבט געווארן. וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם הרי מיר האבן געזען אז אויף צור וואס איז אויפגעקומען? דער ים. נאכדעם וואס נבוכדנצר איז געקומען, האבן מיר געזען אז דער ים איז אויפגעקומען אויף צור און האט זיי אוועקגעשוועמט. ממילא האט נבוכדנצר נישט געקענט נעמען פון דארט קיין הון, נישט געקענט זיי בארויבן, ווייל דער ים איז אויפגעקומען און האט אלץ אוועקגעשוועמט. פארקערט ביי צידון, דארט איז דער ים נישט אויפגעקומען. אלזא דארט נאכדעם וואס ער האט איינגענומען צידון, האט ער אויך געהאט וואס צו נעמען, האט ער זיי געקענט בארויבן. און דאס זאגט וואס עס שטייט אין יחזקאל כ"ט, נבוכדנצר מלך בבל האט זיין גאנצן חיל געארבעט א גרויסע ארבעט קעגן צור און שכר איז אים און זיין חיל נישט געווען. פארוואס איז שכר אים און זיין חיל נישט געווען? זאגט דער מלבי"ם איצט וועסטו פארשטיין וואונדערליך. ווייל צידון, אין יחזקאל כ"ט. זאגט ער כי צידון היא נעשקה, ווייל דארט איז געווען, אבער צור הרי האט אוועקגעשוועמט דער ים, אלזא ממילא איז שכר אים און זיין חיל נישט געווען, ער האט נישט געהאט מיט וואס צו באצאלן דעם שכר פון זיין חיל נאכדעם וואס ער האט געארבעט זיין גאנצן חיל. און דעמאלט זאגט ער כתיים קומי עבורי. די כוונה אנטלויף קיין ארץ כתיים. און זאלסט נישט מיינען זאגט ער צו צידון אז נאכדעם וואס דו וועסט אנקומען קיין ארץ כתיים וועסטו זיך אומקערן צוריק צו דיין ערד, זאגט ער איר גם שם לא ינוח לך, אויך דארט אין ארץ כתיים וועט דיר נישט רוען, ווייל דו וועסט זען אז נאכדעם וואס דו וועסט אנטלויפן קיין כתים, וואס וועט זיך געשען איז אז נבוכדנצר וועט קומען און וועט אויך איינעמען כתיים. אלזא דאס הייסט דו וועסט באקומען א מכה נאך א מכה.
הן ארץ כשדים זה העם לא היה אשור יסדה לציים הקימו בחוניו עוררו ארמנותיה שמה למפלה. הן ארץ כשדים. איצט קערט ער זיך אום צו פסוק י"א, ידו נטה על הים הרגיז ממלכות, ער האט אונדז נישט געזאגט ווער דאס איז, נישט אנטפלעקט אויף וועלכן פאלק ער רעדט. איצט קומט ער און באווארט אונדז ווער דאס איז וואס האט הרגיז ממלכות, ווער דאס איז וואס זיין האנט האט זיך אויסגעשטרעקט אויפן ים? הן הוא ארץ כשדים, זיי האבן דאס געטאן. און ער זאגט דיר וויס דיר, זה העם לא היה. איז נישט גערעכנט געווארן, די כשדים זענען אין ימי קדם נישט גערעכנט געווארן, זענען געווען אלס גארנישט, דאס איז די כוונה לא היה. איך מיין נישט צו זאגן אז זיי זענען בכלל נישט געווען, ווייל הרי זיי זענען יא געווען, אבער הרי זיי זענען נישט חשוב געווען. אלזא אנשטאט צו זאגן לא היה, זאג היה לא, כביכול נישט חשוב געווען. אלס גארנישט גערעכנט. און נאר ווער האט אים געמאכט אזא גרויסן? אשור יסדה. אשור וואס האט געהערשט אויף דער ערד, ער איז דער וואס האט זי געיסודות, האט זי אויפגעהויבן פונעם מיסט. וואס האט ער זיי געלערנט? ער האט זיי געלערנט צו פארן, יסדה לציים, צו פארן אין ציים און אוניות, די כוונה ער האט זיי געלערנט די וועגן פונעם מסחר דורך דעם וואס זיי זענען געשוואומען אין אוניות און די וועגן פון מלחמה, ער האט זיי געבויט ציים. און איצט די כשדים האבן הקימו בחוניו, זיי זענען איצט געקומען און האבן געמאכט א פרוב כביכול אויף דער גבורה פונעם מלך אשור. זיי זענען געקומען נאכדעם וואס מיר האבן א גרויסן צי, איר ווייסט אן ארמיי ווען זי שטעלט אויף א טייסטע, ווען זי שטעלט אויף א מערכת פון ראקעטן, ווארט זי אויף די שעה, זי ווארט אויף פייער. פארוואס? כדי מיר זאלן דאס קענען פרובירן אויף לעבעדיק. אז מיר זאלן קענען זען ווי ווי דער מערכת ארבעט. נאכדעם וואס מען האט אויפגעשטעלט די כיפת ברזל, האט מען געווארט אויף די ערשטע קסאמים, מיר ווארטן תמיד אז עס זאל נישט זיין, אבער דארט האט מען געווארט אז עס זאל זיין, צו זען ווי דאס ארבעט. אלזא ער זאגט הן אט קוק, זיי האבן הקימו בחוניו, הרי מען האט דארט געיסודות ציים, און די ציים דארפן שטיין אין א צייט פון פרוב כדי צו זען ווי זיי שטייען, וואס מען רופט אויף נאס. הקימו בחוניו, כדי צו זען ווי די ציים שטייען, דאס איז דער פרוב פונעם מלך אשור, מען האט זיי געשטעלט צום פרוב, צי טאקע די ציים זענען שטארק און קרעפטיק די אוניות וואס דו האסט איצט געבויט און געמאכט פאר אונדז? און דורך דעם עוררו ארמנותיה שמה למפלה. עוררו די כוונה זיי האבן חרוב געמאכט, ווי ערו ערו עד היסוד בה, וואס די כוונה איז פון לשון הריסה. דורך דעם האבן זיי חרוב געמאכט די פאלאצן פון צור, שמה למפלה, האבן זי געשטעלט צום פאל, די כוונה זיי האבן זי אינגאנצן אראפגעווארפן.
הילילו אוניות תרשיש כי שודד מעוזכן. נאכדעם וואס אויך צור און אויך צידון הרי מיר האבן געזען זענען געפאלן, די אוניות תרשיש הרי פלעגן קומען צום מסחר, אלזא אין אנהייב זענען זיי געקומען קיין צור, נאכדעם וואס זיי האבן געזען אז עס איז נישטא קיין צור זענען זיי געגאנגען קיין צידון, אבער נאכדעם וואס נבוכדנצר האט אראפגעווארפן אויך צידון, וואס וועלן טאן די אוניות תרשיש? די אוניות פון די סוחרים הילילו, הילילו די כוונה זיי האבן געיללט, געוויינט, שודד מעוזכן, דער פלאץ וואס איז געווען אונדזער מעוז וואו מיר האבן זיך פארזיכערט פון א מסחרישן צד, שודד, איצט האט נבוכדנצר אלץ אראפגעווארפן.
והיה ביום ההוא ונשכחת צור שבעים שנה כימי מלך אחד מקץ שבעים שנה יהיה לצור כשירת הזונה. והיה ביום ההוא ונשכחת צור שבעים שנה. צור וועט זיין אין איר מפלה און אין איר נידעריקייט 70 יאר, אין דער זעלביקער צייט וואס ארץ ישראל איז געווען אין איר מפלה און איז געווען אין איר גלות. כימי מלך אחד, וואס איז די כוונה כימי מלכות אחת? דאס איז כימי מלכות בבל, אז די מלכות בבל האט אנגעהאלטן 70 יאר. אלזא קומט אויב אזוי אז די מלכות אינגאנצן, אויך נבוכדנצר און אויך זיין זון און אויך זיין אייניקל, זיין זון דאס איז אויל מרודך און זיין אייניקל דאס איז בלשאצר, אלץ איז גערעכנט מלכות אחת. וועט צור זיין במשך 70 יאר פון דער מלכות פון נבוכדנצר, וועט זי זיין נשכחת. די גאנצע מלכות פון זיין זון און זיין אייניקל איז גערעכנט אלס מלכות אחת פון 70 יאר, אין דער תקופה וועט צור זיין אין א מפלה, כימי מלך אחד. און אט מקץ 70 יאר יהיה לצור כשירת הזונה. מקץ 70 יאר וועט זיך אנהייבן די דערהויבונג פון צור. וואס וויל ער זאגן כשירת הזונה? זאגט דער מלבי"ם דא האט דער נביא געזאגט א משל, א משל צו א זאך וואס איז דעמאלט געווען באקאנט. ווי די שטאט בעצם צור איז געווען א שטאט וואו פילע פלעגן קומען צו איר צום מסחר. אלזא האט ער זי געמשל'ט ווי א זונה וואו עס קומען צו איר פילע צו באקומען אירע דינסטן און זיי געבן איר אן אתנן, אזוי אויך צור, זי פארזארגט כביכול די צרכים פון די פילע און זיי פלעגן איר געבן געלט, ווייל בעצם דאס איז א שטאט פונעם מסחר, אלזא פלעגט זי פארדינען געלט פון דעם וואס זי פלעגט האנדלען מיט די פילע. איצט נאכדעם וואס זי איז חרוב געווארן, האט ער זי געגליכן ווי א זונה וואס אירע קליענטן האבן זי פארלאזן. און דעמאלט זאגט מען איר כביכול מען זינגט איר און מען זאגט איר, ווילסטו זיך באנייען דיינע טעג ווי פריער? נעם א כינור, הייב אן זיך צו דרייען אין די מערק און אין די גאסן צו שפילן, כדי מען זאל דיך זען און זיך אן דיר דערמאנען. און דעמאלט וועלן יענע וואס האבן אין דיר אנטדעקט אן ענין אין דער פארגאנגענהייט, כביכול וועלן זיי ווידער דיינע דינסטן. אזוי אויך זאגט ער איז געווען מיט צור, כביכול דאס איז א משל פון ביזיון, אז צור וואס איז געווען גרויס, זי וועט אנהייבן צו שיקן אלערליי בריוו צו אלערליי עמים, איר געדענקט מיר זענען די מדינה פון די סוחרים, קומט קערט זיך אום, מיר האבן געבויט דעם נמל, מיר האבן אויפגעריכט די חורבות, קומט קערט זיך אום, עס איז דא מסחר. און דעמאלט וועט מען אויף איר זינגען שירת הזונה כביכול, ווי יענע נידעריקע זונה וואס זי זוכט אלע יענע וואס זענען ביי איר געווען פריער כדי זיי זאלן ווידער קומען, אזוי אויך צור, זי וואס איז געווען גרויס און מען האט זיך געבעטן צו קומען האנדלען מיט איר, זי וועט זיך איצט בעטן, קומט באנייט מיט מיר דעם מסחר.
און דעמאלט וואס וועט מען אויף איר זינגען די שירת הזונה, וואס וועט מען זאגן? מען וועט איר איבערלאזן אזוי: קחי כינור סובי עיר זונה נשכחה הטיבי נגן הרבי שיר למען תזכרי. מען וועט איר זאגן וואס זאל מען טאן, דיינע אקציעס זענען אראפגעפאלן, און דעריבער קחי כינור, נעם דיר א כינור וסובי עיר, הייב אן זיך צו דרייען מיטן כינור אין דער שטאט, זונה נשכחה, ווייל הרי דו ביסט א זונה וואס מען האט דיך פארגעסן, און דו מוזט הטיבי נגן, די כוונה איז צו שפילן אין א זיסן קול, הרבי שיר למען תזכרי, כדי מען זאל זיך אן דיר דערמאנען און קומען צו דיר ווידער. זאגט דער מלבי"ם וואס איז דאס קחי כינור סובי עיר הטיבי נגן הרבי שיר? וואס איז דער חילוק צווישן נגן און שיר? זאגט דער מלבי"ם שיר דאס איז וואס מען שפילט אין א כלי, פארקערט, סליחה, נגן דאס איז וואס מען שפילט אין א כלי, ווי מיר זאגן ער שפילט אין א גיטאר, שפילט אין א כינור. פארקערט שיר שייך אויך אין מויל. איצט ניגון דאס איז די זיסקייט פון דער מנגינה לויט דער חכמה פון מוזיק, לויט די תווים, די אויפגאנגען און אראפגאנגען פון דער מוזיק, דאס איז די מומחיות פונעם שפילער. פארקערט דער שיר דאס איז די זיסקייט פון די מאמרים וואס זענען אויסגעמאסטן אין א משקל. ווי רופט מען דאס היינט? חרוזים. די חרוזים. וואס רופט מען צו זינגען? נישט, איך מיין צו זאגן חרוזים, די מאמרים וואס זענען געמאסטן אין א משקל, די כוונה איז א שיר וואס איז געשריבן אין א געוואגענער פארעם, די כוונה איז ער הייבט אן אין א געוויסער פארעם און ענדיקט אין א געוויסער פארעם, דאס איז דער משקל פונעם שיר. און דעמאלט פון איין צד איז דא דער ניגון וואס דאס איז די ליבליכקייט פון דער מנגינה, פון צווייטן צד איז דא דער שיר. און דעריבער דאס איז וואס ער זאגט, הטיבי נגן הרבי שיר, אז עס זאל אויך זיין א ליבליכע מנגינה און אויך זאל זיין א שיינער שיר, און דעמאלט למען תזכרי, כביכול קומט ער און זאגט איר צור דארפט היינט אז עמעצער זאל זיך אן אייך דערמאנען, מען דארף אנהייבן צו שפילן איצט, צו שיקן צו מאכן רעקלאמעס אז מען זאל זיך דערמאנען אז עס איז געווען אזא פלאץ וואס האט געהייסן צור, ווייל נאך 70 יאר ווער געדענקט אייך?
פסוק י"ז. והיה מקץ שבעים שנה יפקוד השם את צור ושבה לאתננה וזנתה את כל ממלכות הארץ על פני האדמה. מקץ 70 יאר, דאס איז שוין געווען אין די טעג פון כורש, איז צור צוריק געבויט געווארן, האט ווידער אויפגעהויבן איר קאפ, וועט דער אייבערשטער יפקוד את צור צו באנייען איר מצב ווי פריער, און דעמאלט ושבה לאתננה. ושבה לאתננה די כוונה ער פירט ווייטער אויפן משל, אז זי דער מסחר איז כביכול דעפינירט אלס זנות און דאס געלט וואס זי פארדינט אין איר מסחר איז דעפינירט אלס אתנן, אלזא וויל ער זאגן זי וועט זיך אומקערן צו איר מסחר, זי וועט זיך אומקערן צו איר אתנן. איך מיין אז עס קען זייער אויך זיין אז ער האט דא געמיינט אין א לשון נופל על לשון, ווי שבה לאיתנה, אלזא שרייבט ער שבה לאתננה, וואס דאס קומט זאגן אויך לאיתנה און אויך לאתננה ווי ער האט דאס פריער געגליכן צום אתנן. וזנתה את כל ממלכות הארץ, דא וועט זיך באווארן ווי מיר האבן ערקלערט פריער, די כוונה וועט איר זיין א מסחר מיט אלע ממלכות הארץ על פני האדמה.
והיה סחרה ואתננה קודש לה'. לא יאצר ולא יחסן כי ליושבים לפני השם יהיה סחרה לאכול לשובעה ולמכסה עתיק. והיה סחרה, די כוונה סיי איר מסחר וואס דאס זענען די זאכן וואס זי פלעגט האנדלען אין דער מדינה, תבואות, מעטאלן, וואס מען פלעגט פארקויפן צו אנדערע לענדער, און סיי אתננה, אתננה דאס איז דאס געלט און די מטבעות ווי מיר האבן ערקלערט וואס זי פלעגט באקומען פאר די סחורות, אלץ וועט זיין קודש לה'. דהיינו סיי די רוימאטעריאלן און סיי דאס געלט וואס וועט זיך באקומען אויף דעם, וועט זיין קודש לה'. אויף וואס רעדט ער דא? די כוונה איז זיי וועלן שיקן א מנחה צום בית השם, ווייל אין די טעג פון בית שני איז געווען צו צור שלום מיט עם ישראל. אלזא ווען עס וועט דא געבויט ווערן בית המקדש, וועלן זיי שיקן צום בית השם אויך פונעם מסחר, סחרה, וואס מיר האבן ערקלערט אז די כוונה איז די תבואה און מיני מעטאלן, און אויך אתננה, אויך דאס געלט וואס זיי וועלן באקומען פאר אלע די זאכן, זיי וועלן שיקן צום בית המקדש עס זאל זיי זיין א זכות, אז זיי זאלן האבן א תרומה צום בית המקדש. אבער ער זאגט וואס, דער מסחר וואס זיי וועלן שיקן, די כוונה איז די תבואות, מיני מעטאלן, לא יאצר, די כוונה מען וועט דאס נישט ברענגען צום אוצר בית המקדש כדי מקריב צו זיין פון דעם עולות, כדי מקריב צו זיין פון דעם זבחים, עולות פון די בהמות און פון די סולת און דעם ווייַן צו מקריב זיין זבחים, לא יאצר. און נישט נאר דאס, אויך דאס געלט וואס זיי וועלן שיקן לא יחסן. יחסן די כוונה איז מען וועט דאס לייגן אין די מחסנים, אדער אז די כוונה מען וועט פון אים נישט מאכן עפעס א זאך צו פארשטארקן דעם בית המקדש, פון וואספארא לשון? חוסן, פון לשון חוזק. מען וועט נישט נוצן דעם גאלד כדי צו פארשטארקן דעם בית המקדש. נאר וואס וועט מען מיט אים טאן? כי ליושבים לפני השם יהיה סחרה לאכול לשובעה. דהיינו די זאכן וואס זיי וועלן שיקן אלס פראדוקטן, וואס דאס הייסט די בהמות, דאס הייסט די תבואה, אלץ דאס וועט זיין ליושבים לפני השם, די כוונה די כהנים וואס ארבעטן אינעם בית המקדש, זיי וועלן דאס פארטיילן צווישן זיך, וועט זיי זיין לשובעה. און אתננה, דאס איז דאס געלט וואס זיי וועלן שיקן, וועלן דאס נעמען די כהנים ולמכסה עתיק. וואס איז דאס למכסה עתיק? די כוונה צו קויפן דערמיט חשובע און טייערע מלבושים, דאס איז די כוונה למכסה עתיק. עתיק דאס איז אויך פון לשון חוזק, ווי הדוברות על צדיק עתק בגאווה ובוז, יא? אין מדרש רבה ערקלערט ער דארט אז דאס איז פון לשון ויעתק משם ההרה, די כוונה פון לשון פון ענדערן א לבוש, דעריבער ווערט דער לבוש גערופן עתיק. אלזא ולמכסה עתיק די כוונה איז צו א לבוש וואס וועט זיין פאר די כהנים. ער וויל זאגן אז הגם זי וועט שיקן איר מסחר צום בית המקדש, אבער מען וועט דאס נישט נוצן פארן קודש אליין נאר נאר פאר די זאכן וואס גייען צו צום קודש, דאס הייסט די כהנים וועלן פון דעם עסן, דאס הייסט קליידונג פאר די כהנים, אבער צו נוצן דאס כדי צו באדעקן דעם בית המקדש אדער צו נוצן דאס פאר קרבנות ממש, צו דעם וועט אויך צור נישט האבן דעם זכות.