ספר ישעיהו קאפיטל כ"ב. "מַשָּׂא גֵּיא חִזָּיוֹן מַה לָּךְ אֵפוֹא כִּי עָלִית כֻּלָּךְ לַגַּגּוֹת". משא גיא חזיון, זאגט רש"י דאס איז ירושלים. גיא חזיון, א טאל וואס אויף איר האט מען נבואה געזאגט רוב נבואות. וואס איז דער ארט וואס רוב נבואות זענען איבערגעגעבן געווארן בנוגע אים? דאס איז ירושלים. גיא חזיון, אלע חזיונות, אלע נבואות זענען איבערגעגעבן געווארן בנוגע ירושלים. מה לך איפוא כי עלית כולך לגגות.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא איז דא א נבואה אויף ירושלים ווי זי פאלט אין די הענט פון נבוכדנצר, און ווי מיר האבן געזאגט "גיא חזיון", אלע חוזים האבן געזען זייערע נבואות אויף ירושלים, און ער זאגט צו זיי "מה לך איפוא כי עלית כולך לגגות". ער שילדערט ווי כביכול ס'שטייט איין מענטש און קוקט צו אויף אלעס וואס וועט פאסירן מיט ירושלים פון אנהייב פונעם באלאגערונג ביז דער צייט ווען די שטאט איז איינגענומען געווארן. און דעמאלט שטייט ער און שטוינט, ווייל ער זעט זאכן וואס זענען קעגן דעם טבע, ער זעט זאכן וואס שטימען נישט מיטן שכל. און אלע די דאזיגע זאכן, וואס דערווייזן זיי בעצם? אז דאס איז מאת השם. ווען א זאך פאסירט אויף א נאטירלעכן אופן, זאגט מען, הער אויס, אזוי איז געשען, וואס קען מען טון, א שטאט אמאל באזיגט זי, און אמאל ווערט זי באזיגט. אבער אויב איך זע אז די זאכן פאסירן נישט אויף א נאטירלעכן אופן, מיינט דאס אז יד השם איז געווען דערין זיי צו צעטומלען און אומברענגען.
און דאס איז וואס ער זאגט דא: עס שטייט דא איינער, באטראכט און זעט ווי אין אנהייב פונעם באלאגערונג זענען אלע ארויף אויף די דעכער. פאר וועלכן צוועק? כדי צו קעמפן. און ער וואונדערט זיך, "מה לך איפוא כי עלית כולך לגגות?" ס'איז דאך דער שטייגער פון גיבורים ארויסצוגיין קעמפן ביים טויער און נישט אויפן דאך. א גיבור גייט אטאקירן דעם שונא, ער גייט נישט ארויף אויפן דאך ווארטן מען זאל אים אטאקירן. ארויפגיין אויפן דאך גייט נאר איינער וואס פארטיידיגט זיך. וואס האט א געווענליכער מענטש ארויפצוגיין אויפן דאך? גיי קעמף פנים אל פנים. נאר ווער עס פירט א פארטיידיגונג גייט ארויף אויפן דאך, און דערויף וואונדערט ער זיך. ס'איז דאך דער דרך פון גיבורים ארויסצוגיין קעמפן, ווער גייט ארויף אויף די דעכער? נאר די פרויען און די שוואכע. און דאס איז וואס ער זאגט, פארוואס ביסטו ארויף כולך אויף די דעכער? וואס איז דער דגש אויף "כולך"? די פרויען און די שוואכע גייען ארויף אויפן דאך, לאמיר זיך ראטעווען נאך עטליכע שעה וועט מען האבן אן הצלה, ווייל אינעווייניג אין די הייזער וועט מען אונז גלייך אויסרייבן, אויבנאויף האבן מיר נאך עטליכע מינוט הצלה. אבער די גיבורים זאלן ארויפגיין אויף די דעכער? מה לך כולך? אויך די גיבורים, אויך זיי גייען ארויף אויף די דעכער? וואס עפעס?
רש"י ברענגט א דרשת חז"ל אז חז"ל האבן דאס געדרשנט אויף די כהנים. אז די כהנים, ווען טיטוס איז געקומען איינצונעמען און פארברענען דעם בית המקדש, שטייט אז די כהנים זענען ארויף אויפן דאך פונעם היכל מיט די שליסלעך פונעם עזרה אין די הענט, און האבן געווארפן די שליסלעך צום הימל און געזאגט: רבונו של עולם, מיר האבן געטון אונזערס וויפיל ס'איז געווען אין אונזערע הענט און כוחות, און דו טו יעצט דאס וואס איז גוט אין דיינע אויגן. און זיי האבן געזאגט: כל זמן די שליסלעך זענען געווען אין אונזערע הענט און ס'איז געווען אין אונזער מעגליכקייט, האבן מיר געזארגט פארן בית המקדש, אבער פון יעצט אן געבן מיר כביכול צוריק די שליסלעך צו דיר. ס'איז ארויסגעקומען א פיסת יד פונעם הימל און האט צוגענומען יענע שליסלעך פונעם היכל. און אקעגן זיי איז געזאגט געווארן "מה לך איפוא כי עלית כולך לגגות", קעגן יענע כהנים וואס זענען ארויף אויף די דעכער כדי איבערצוגעבן די שליסלעך.
ס'איז דא נאך אן הסבר, א מדרש אגדה זאגט אז זיי זענען געווען גסי הרוח. דאס הייסט, ער רעדט יעצט וועגן די בעלי גאווה וואס זענען געווען אין ירושלים, און אויף זיי זאגט ער "מה לך איפוא כי עלית כולך לגגות", דו האסט א גבהות הלב, יעדער גייט ארויף אויפן דאך, כביכול מען איז געווארן חשוב'ע לייט, גרויסע לייט, און אויף דעם מוסר'ט ער זיי כביכול אויפן וועג פון גאווה וואס זיי פירן זיך אויף.
"תְּשֻׁאוֹת מְלֵאָה עִיר הוֹמִיָּה קִרְיָה עַלִּיזָה חֲלָלַיִךְ לֹא חַלְלֵי חֶרֶב וְלֹא מֵתֵי מִלְחָמָה". דער זעלבער חוזה, ווי מיר האבן ערקלערט אז דער מלבי"ם טייטשט אז ס'איז דא דא כביכול איינער וואס שטייט און זעט פאר דעם פאל פון ירושלים פון אנהייב ביזן סוף, און ער שילדערט וואס ער זעט. און ער זעט אינעם ערשטן שלב ווי דער שונא קומט אן, אלע גייען ארויף אויף די דעכער, אויך די גיבורים. אינעם צווייטן שלב זעט ער די שטאט אין דער צייט פונעם באלאגערונג. דער שונא באלאגערט שוין ירושלים, ס'קומט א שלב וואו ס'איז דא א שרעקליכער הונגער, ס'איז נישטא וואס צו עסן, אין יוצא ואין בא. און ער שטוינט דערויף: פארוואס גייען זיי נישט ארויס אין מלחמה? פארוואס זענען זיי אויסגעגאנגען פונעם הונגער? און ער זאגט, אט זענען "חלליך לא חללי חרב ולא מתי מלחמה". אויב זיי זענען נישט געפאלן פון קיין שווערד און נישט געשטארבן אין מלחמה, פון וואס שטארבן זיי דען? זיי שטארבן פון הונגער. און פון וואס שטאמט די דאזיגע זאך?
ער זאגט, ס'קען דאך זיין א מצב אז א שטאט איז נישט ביכולת אויסצוהאלטן א מלחמה. א שטאט איז נישט ביכולת צו קעמפן פאר איר לעבן, און דאס קען זיין צוליב עטליכע סיבות. איין סיבה: ס'קען זיין אז דאס איז א שטאט וואס איז פון דער נאטור א רואיגע שטאט, אירע איינוואוינער זענען נישט צוגעוואוינט צו קיין מלחמות, עפעס א פאסטאראלע שטאט אין דער שווייץ. מען וועט קומען זיי אטאקירן, ס'איז נישטא דארט אפילו קיין וואפנכאטקע אין דער גאנצער שטאט, נישטא קיין שום כלי זין, גארנישט. דאס איז א שטאט וואס איז קיינמאל נישט געווען צוגעוואוינט צו מלחמות. זאגט ער, ירושלים איז דאך נישט אזוי געווען. זי איז דאך "תשואות מלאה", דאס מיינט ס'איז שטענדיג פאראן אין איר א שאון, א טומל, אירע מענטשן זענען דאך גיבורי כוח, ביטערע לייט, מענטשן וואס זענען שטענדיג תשואות מלאה, ס'איז דא דארט א גערודער און א טומל, דאס איז נישט קיין שטילע שטאט, נישט קיין פאסטאראלע שטאט, דאס איז א שטאט וואס איז צוגעוואוינט און באקאנט מיט מלחמות.
וואס וועסטו זאגן? אפשר זענען אירע איינוואוינער ווייניג אין צאל, און ווען די מענטשן זענען ווייניג איז נישטא ווער ס'זאל ארויסגיין קעמפן? זאגט ער ניין, זי איז דאך אן "עיר הומיה". עיר הומיה איז א שטאט וואס טומלט שטענדיג, ס'איז שטענדיג פאראן דארט א גרויסער עולם. א דריטע זאך, ס'קען זיין דו וועסט זאגן אז די שטאט איז פון די ערי הפרזות, מענטשן וואס פלאגן זיך צו ברענגען פרנסה פאר זייער הויז, מענטשן וואס קעמפן שטענדיג פארן טעגליכן שטיקל ברויט, ער האט נישט, ער איז נישט קיין מענטש פון מלחמה. נאר ווער עס זיצט רואיג קען זיך ערלויבן צו זיין אן איש מלחמה. אבער ווער ס'מוז זיך פלאגן טאג-טעגליך פאר א שטיקל ברויט טראכט יעצט נישט פון קיין שלאכטן און קיין מלחמות. און אפשר איז דאס אויך אן עיר פרזות. ערי פרזות זענען אויך, ווי מיר האבן געזאגט, רואיגע שטעט; פרזות איז מלשון פרצות, זיי האבן נישט קיין מויער, אדער פרזות מלשון פזרות, דאס הייסט א צעשפרייטע שטאט אן א מויער.
זאגט ער, דא איז דאך נישט אזוי געווען. זי איז דאך א "קריה". קריה איז א שטאט וואס איז ארומגענומען מיט א מויער, טירן און ריגלען. וועלכע שטעט רינגלט מען איין מיט א מויער? שטעט וואס זענען צוגעוואוינט צו מלחמה. און דערפאר רינגלט מען זיי איין מיט א מויער זיי צו פארטיידיגן. אבער א שטאט וואס איז נישט צוגעוואוינט צו קיין מלחמה דארף מען נישט ארומנעמען מיט קיין מויער. היינטיגע צייטן איז דאס נישט אינגאנצן פארשטענדליך פאר אונז, ווייל היינט איז די מלחמה א לופט-מלחמה. קיינער גייט נישט ארומרינגלען א שטאט מיט א מויער, אויסער דא אין לאנד וואס מיר דארפן א טrenn-צוים. אבער חוץ פון דעם העלפט היינט נישט קיין מויער, מען זוכט א מויער, א לופט-שוץ מויער, דאס איז וואס מיר דארפן היינט: ראקעטן קעגן ראקעטן. אבער אין יענע צייטן איז די איינציגע זאך וואס האט געקענט אפשטעלן דעם שונא געווען א מויער. און דאס ערשטע וואס מען האט געטון זיך צו באשיצן פון אינוואדירער איז געווען צו בויען מויערן פאר דער שטאט. גייט קוקט אויף כינע, מען האט איר אינגאנצן ארומגענומען מיט א מויער.
און אויב אזוי, זאגט ער, דא די שטאט איז נישט קיין שטאט וואס איז נישט ארומגענומען מיט א מויער אז דו זאלסט זאגן זיי זענען נישט געוואוינט צו מלחמות און וואוינען אין ערי הפרזות. פונקט פארקערט, דאס איז א מויער-גערינגלטע שטאט. און נישט נאר דאס, נאר זי איז א "קריה עליזה". עליזה מיינט אז זי פארמאגט פול מיט אלעם גוטן. און ביי אזעלכע מענטשן, זאגט דער מלבי"ם, איז געווענליך די מלחמה זייער חשק און פרייד. א מענטש וואס האט פון אלעם דאס בעסטע, וואס זוכט ער צו טון אין די פרייע שעות? ער האט נישט קיין פראבלעם צו קעמפן קעגן דעם און קעגן יענעם. קעגנאיבער דעם, צובראכענע מענטשן, מענטשן וואס הונגערן און טראכטן שטענדיג אויף זייער שטיקל ברויט, ליגט זיי נישט אין קאפ צו פירן מלחמות. און דערפאר פרעגט ער: פארוואס זענען דיינע געפאלענע נישט קיין חללי חרב?
דער מלבי"ם ערקלערט: די מענטשן וואס פאלן אין דער צייט פון דער מלחמה אויפן שלאכטפעלד, זיי הייסן "מתי מלחמה", זיי זענען געשטארבן מחמת דעם קאמף, מחמת דער מלחמה. די וואס פאלן נאכדעם וואס דער שונא איז שוין אריין אין שטאט און האט זיי דא אינעווייניג אין שטאט געהרגעט, זיי הייסן "חללי חרב", דער שונא איז אריין און האט זיי געשלאגן מיטן שווערד. איר זענט נישט קיין מתי מלחמה, ווייל איר זענט נישט ארויסגעגאנגען קעמפן, איר זענט אלע ארויף אויף די דעכער; איר זענט נישט קיין חללי חרב, ווייל דער שונא איז נאך נישט אריינגעקומען אהער אייך צו הארגענען, נאר ער האט בלויז געלייגט א באלאגערונג. נו, וואספארא חללים זענט איר? חללי רעב, קרבנות פון הונגער. און ער זאגט: אויב אזוי, פארוואס איז דאס דער מצב? די שטאט איז דאך א שטאט וואס איז צוגעוואוינט צו מלחמות, ס'איז דא דערין אנשי מלחמה, פארוואס זענען זיי נישט ארויסגעגאנגען קעמפן? פארוואס זענען זיי ארויף אויף די דעכער און צום סוף אויסגעגאנגען מיט א מיתת רעב?
דער מלבי"ם ערקלערט אז ס'איז פאראן אן אונטערשיד צווישן שאון און המיה. דא אין אנהייב שרייבט ער "תשואות מלאה עיר הומיה". זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן תשואה און הומיה? שאון איז אן אומגעווענליכער טומל, נישט דער סטאנדארטער רודער. דאס הייסט שאון, א שרעקליכער טומל וואס בויערט אין די אויערן, א גערודער וואס איז נישטא כסדר. קעגנאיבער דעם איז המיה דער שטענדיגער רודער. א מענטש וואס גייט אין שטאט הערט א קול פון טומל; איינער וואס גייט אריין אין מארק, הערט זיך די געווענליכע המיה, דער טעגליכער טומל וואס הערשט דארט כסדר. און המיה איז מלשון המון. פון וואס נעמט זיך די המיה? פון דעם וואס ס'איז דא דארט אן המון עם, א מאסע מענטשן, פון דעם ווערט אן המיה. יעצט זאגט ער: "עיר הומיה קריה עליזה". וואס איז דער חילוק צווישן עיר און קריה? זאגט דער מלבי"ם: עיר איז א שטאט וואס איז נישט ארומגענומען מיט א מויער. קעגנאיבער דעם איז קריה מלשון קיר (א וואנט). די שטאט האט א קריה, וואס מיינט א קריה? ס'איז דא א מויער וואס רינגלט איר ארום. און דערפאר שטייט אינעם פסוק "והקריתם לכם ערים", דאס הייסט ס'איז דא א שטאט, זאלט איר מאכן א מויער ארום איר; "והקריתם לכם ערים" מיינט איר זאלט ארומרינגלען די שטאט מיט א מויער. און יעצט זאגט ער צו זיי: זעט נאר, דער ארט איז געווען אן עיר וואס איז געווארן א קריה, מען האט איר ארומגענומען מיט א מויער דערפאר ווייל די מענטשן זענען געווען געוואוינט צו מלחמות. פארוואס זענען זיי דען אויסגעגאנגען פאר הונגער און זענען נישט ארויסגעגאנגען קעמפן, און כאטש געפאלן ווי מתי מלחמה אדער חללי חרב?
"כָּל קְצִינַיִךְ נָדְדוּ יַחַד מִקֶּשֶׁת אֻסָּרוּ כָּל נִמְצָאַיִךְ אֻסְּרוּ יַחְדָּו מֵרָחוֹק בָּרָחוּ". כל קציניך, יעצט גייט ער ווייטער און זעט: לכתחילה האט ער געזען, ווי מיר האבן געזאגט, דעם אנהייב פונעם באלאגערונג, דעם אנהייב פון דער שונא'ס אטאקע, זענען אלע ארויף אויף די דעכער. אינעם צווייטן שלב זעט ער אז זיי קעמפן נישט. אינעם דריטן שלב זעט ער ווי צום סוף פון די טעג פונעם באלאגערונג זענען די שרים, די קצינים, אנטלאפן פון שטאט. ווער איז דא געבליבן? דלת העם, די פשוט'ע מענטשן. זיי בלייבן צו שטיין אויף זייער נפש, צו קעמפן. און אויך דאס איז א זאך וואס איז פארקערט פונעם שטייגער. געווענליך זענען די קצינים, די הויפט-גענעראלן, די וואס גלוסטן צום קאמף. איר ווייסט דאך אז ס'איז שטענדיג דא דער שטענדיגער וויכוח צווישן דעם קאבינעט און די קצינים פונעם מיליטער. שטענדיג האלט דאס מיליטער פון ארויסגיין אין קאמף, און קעגנאיבער דעם די פירער און די מיניסטארן זענען שטענדיג ווי א ברימצאם, נישט צו איילן זיך ארויסצוגיין אין קאמף ווייל זיי רעכענען זיך מיט פאליטישע מצבים. אבער דאס מיליטער גרייט זיך חדשים און יארן, זיי ווילן שוין קעמפן, זיי זענען שש אלי קרב. דא אבער זאגט ער: איך זע דעם פארקערטן מצב. די דאזיגע קצינים, די וואס האבן שטענדיג געווארט ווען אויסצופירן למעשה אלעס וואס זיי האבן זיך אויסגעלערנט, פלוצלונג ווען דער שלאכט קומט אן, אנטלויפן זיי ווי פחדנים. און דאס איז וואס ער וואונדערט זיך: "כל קציניך נדדו יחד". אלע אנטלויפן, אלע קצינים זענען אנטלאפן. און זיי אנטלויפן פון שטאט און האבן גארנישט געהאלפן.
רש"י ערקלערט אז דאס רעדט פון די שרים. ווער זענען יענע שרים וואס זענען אנטלאפן? דאס רעדט זיך פון צדקיהו און זיינע שרים. צדקיהו און זיין ארמיי זענען אנטלאפן און ארויסגעגאנגען פון ירושלים, און די כשדים זענען דאך נאכגעלאפן נאך זיי. וויאזוי זענען זיי אנטלאפן? דורך א טונעל וואס צדקיהו האט געהאט פונעם פאלאץ ביז אינדרויסן פון ירושלים. און יענע צייט זענען געקומען די כשדים, האבן זיי געזען א הערש לויפן, זענען זיי נאכגעלאפן, נאכגעלאפן, נאכגעלאפן נאך אים, זענען זיי אנגעקומען צו א געוויסן פלאץ אים צו כאפן, און פלוצלונג וועמען זעען זיי שפראצן ארויס פון דער ערד? צדקיהו און זיין גאנצע באנדע. דעמאלט האט מען געכאפט צדקיהו'ן און מען האט אים פארבינדן די אויגן, און אלעס וואס מיר האבן געלערנט ביים סוף פון ספר מלכים. מיר זעען אלזא אז די קצינים, די שרים, די חשוב'ע, וואס איז געשען מיט זיי? זיי זענען אנטלאפן אנשטאט צו קעמפן. "נדדו יחד", זיי האבן גארנישט געהאלפן.
"מקשת אסרו", דאס מיינט צוליב די פייל-און-בויגן שיסער. און יענע שיסער האבן זיי געבינדן אין קייטן און זיי געפירט קיין בבל. און צוליב זיי זענען אלע אנטלאפן. "כל נמצאיך", ווער איז דאס "כל נמצאיך"? זאגט דער מלבי"ם: דאס איז דער המון עם. ביז יעצט האבן מיר גערעדט פון די קצינים, יעצט רעדט ער פונעם גאנצן המון עם. דאס איז כל נמצאיך, אלע וואס געפינען זיך אין שטאט. "אסרו יחדיו", זיי האבן זיך אויך צונויפגעבינדן צוזאמען כדי צו קעמפן און זיך שלאגן פאר זייער לעבן. אבער צום סוף, ווען די האנט פונעם שונא איז געווען שטארקער פון זיי, "אסרו יחדיו", צום סוף ווען זיי האבן דערזען דעם שונא פון דערווייטנס זענען זיי אנטלאפן: זיי האבן איבערגעלאזט די וואפן און זענען אנטלאפן. דאס הייסט, ווען אנטלויפט א מענטש? ווען דער שרעק איז געוואלדיג גרויס. ווען ער זעט עפעס גאר שרעקעדיג, דעמאלט ווארפט ער אוועק אלעס און נעמט זיך אנטלויפן. איז כאטש אין אנהייב האבן זיך "כל נמצאיך אסרו יחדיו", זיי האבן געזאגט: קומט לאמיר שטיין צוזאמען צום שלאכט צו קעמפן, אבער ווען זיי האבן געזען די מאכט פון די שונא'ס חילות, זענען אלע אנטלאפן און איבערגעלאזט די וואפן הינטער זיך.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער לשון וואס שטייט דא אין אנהייב "אסרו כל נמצאיך", זאגט דער מלבי"ם אז דער לשון "לאסור" ווערט באנוצט לגבי א מלחמה, ווי ס'שטייט אין ספר מלכים "מי יאסור המלחמה". און פארוואס הייסט דאס "יאסור"? ווער ס'ווייסט: ווייל מען פלעגט פארבינדן זייערע קליידער, מען פלעגט זיי אנבינדן פעסט, און אנבינדן אויף זיי דעם שווערד, און אנבינדן דעם זעקל מיט פיילן. דערפאר הייסט דאס "מי יאסור". אדער איז דא נאך א מעגליכקייט, אז מען פלעגט אנשפאנען און איינבינדן די פערד צו די וועגנער כדי ארויסצוגיין קעמפן. און דערויף זאגן מיר "אל יתהלל חוגר כמפתח". א חוגר איז דער וואס בינדט יעצט אן אויף זיך אלע כלי מלחמה, מפתח איז דער וואס האט שוין געענדיגט דעם שלאכט. איז "לאסור", "מי יאסור המלחמה", איז א לשון פון בינדן. און דאס איז אנדערש ווי סתם בינדן א קשר. פארוואס איז דאס אנדערש ווי א קשר? ווייל "לאסור", זאגט דער מלבי"ם, קומט זאגן אז די קצינים, די שרים, צווינגען כביכול דעם פאלק ארויסצוגיין אין מלחמה. און דאס איז אויך מלשון צו פייניגן און יסור'ן. יסורים מיינט צווינגען, פייניגן, נישט עפעס וואס איז מיט דיין אייגענעם ווילן. אלזא צו "אסור זיין" דעם שלאכט מיינט מאכן א חובת גיוס פאר יעדן איינעם ארויסצוגיין אין קאמף אפילו קעגן זייער ווילן. קעגנאיבער דעם, דער פועל פון "לקשור", ווי ס'שטייט "ויקשרו כולם יחדיו להילחם", איז א קשר וואס דער עולם פארבינדט זיך מיט זייער אייגענעם רצון; נישט מלשון איסור וואס מען צווינגט און מ'פייניגט דיך צו קומען צום קאמף, נאר דו פארבינדסט זיך מרצונך, דו זאגסט: איך מוז מיך פארטיידיגן, גייסטו נעמען די כלי מלחמה און גייסט ארויס קעמפן.
און דאס איז וואס ער זאגט אונז דא: די קצינים זענען אנטלאפן, ס'איז נישט געווען ווער עס זאל אסר'ן די מלחמה. אבער עכ"פ "נמצאיך אסרו", מיינט עס אז זיי האבן נישט געהאט קיין ברירה און זיי האבן געצוואונגען זיך אליין צו גיין קעמפן. דעריבער קומט דאס נישט מיט א לשון פון "קשר", נאר א לשון פון "לאסור". "אסרו כל נמצאיך". כאטש ס'איז נישטא דא דער הויפט-גענעראל און די קצינים וואס זאלן אונז צווינגען צו גיין אין מיליטער, אבער מיר האבן בלית ברירה געמוזט זיך איינשפאנען, מיר זענען געווארן געצוואונגען דערצו. דערפאר הייסט דאס "אסרו כל נמצאיך", אלע וואס זענען דא פארבליבן, בלית ברירה זענען מיר געווארן געצוואונגען צו נעמען די וואפן כדי ארויסצוגיין קעמפן.
יעצט שטייט דא אין אנהייב "יחד", "נדדו יחד", און דערנאך שטייט "אסרו יחדיו". וואס איז דער חילוק בלשון הקודש צווישן "יחד" און "יחדיו"? זאגט דער מלבי"ם: "יחדיו" ווייזט שטענדיג אויף דער גלייכקייט פון אלע מענטשן וואס טוען א זאך צוזאמען פאר איין צוועק. ביים וואנדערן זאגט ער "יחד". "יחד" מיינט אין דער זעלבער צייט. דאס הייסט מיר גייען אלע ארויס צוזאמען, ס'קען זיין יעדער פאר אן אנדערע כוונה, אבער מיר זענען "יחד", אין דער זעלבער צייט. קעגנאיבער דעם ווען מען גייט ארויס "יחדיו", מיינט דאס א פעסטע פאראייניגונג פון אונז אלע צוזאמען פאר דעם זעלבן צוועק, פאר דער זעלבער פעולה. און דאס איז וואס ער זאגט אונז דא: ביי "נדדו", זענען די קצינים אנטלאפן "יחד", אלע ווי איינער זענען אנטלאפן, יעדער צו אן אנדער פלאץ. קעגנאיבער דעם "כל נמצאיך אסרו יחדיו", מיר האבן זיך געבינדן צוזאמען צו קומען קעמפן אלע קעגן דעם זעלבן שונא פאר דער זעלבער ציל, פאר דער זעלבער האנדלונג. אויף דעם פאסט פיל מער דער לשון פון "יחדיו".
"עַל כֵּן אָמַרְתִּי שְׁעוּ מִנִּי אֲמָרֵר בַּבֶּכִי אַל תָּאִיצוּ לְנַחֲמֵנִי עַל שֹׁד בַּת עַמִּי". נאכדעם וואס ער זעט די דאזיגע זאך וואס איז גאר וואונדערליך, אז ירושלים ווערט איינגענומען נישט אויפן געווענליכן אופן: לכתחילה גייען אלע ארויף אויף די דעכער, דערנאך האבן מיר געזען אז די שטאט וואס פון דער נאטור וואלט זיך נישט געדארפט לאזן אייננעמען, גייט מען אין איר אויס פאר הונגער אנשטאט צו פאלן אין מלחמה, און דערנאך זעען מיר אז צום סוף פונעם באלאגערונג אנטלויפן אלע קצינים, שרים און מלכים; אלע די דאזיגע זאכן זענען נישט נאטירליך. זאגט ער, דערפאר האב איך געזאגט "שעו מני". שעו מני מיינט לאזט מיך צו רו, איך זאל ביטערליך וויינען; איילט זיך נישט צו קומען מיך טרייסטן ווי מען טרייסט א מענטש אין א צרה. דאס הייסט, לאזט מיך נאך ביטער מאכן אין געוויין און וויינען נאך מער. שטופט אייך נישט צו טרייסטן מיך, ווייל די צרה איז אזוי גרויס, דער שבר איז אזוי שרעקליך, אז ס'איז מיר שווער זיך צו טרייסטן אויפן חורבן פון מיין פאלק.
"כִּי יוֹם מְהוּמָה וּמְבוּסָה וּמְבוּכָה לַה' אֱלֹקִים צְבָאוֹת בְּגֵיא חִזָּיוֹן מְקַרְקַר קִיר וְשׁוֹעַ אֶל הָהָר". כי יום מהומה, זאגט דער מלבי"ם: נאך פארן אייננעמען האט די שכינה זיי דערשלאגן און זיי זענען איבערגעגעבן געווארן אין די הענט פונעם שונא. מבוסה איז מלשון צעטרעטן. וואס איז צעטרעטן? טרעטן מיט די פיס. מבוסה מיינט דער שונא האט זיי פארטראטן און געטראטן אויף זייערע הרוגים. און מבוכה מיינט נאכדעם וואס דער שונא האט זיי שוין איבערגעלאזט, זענען זיי ארומגעגאנגען פארוואגלט און פארלארן אין אלע מיני לענדער אין גלות, נישט וויסנדיג וואו צו גיין; דאס איז א צושטאנד פון מבוכה. דאס אלעס איז א גזירה מאת השם, "לה' אלוקים צבאות", דאס אלעס קומט פון השי"ת מיט זיין גזירה. "מקרקר קיר ושוע אל ההר", יעצט שילדערט ער ווי זיי האבן נישט געוואוסט וויאזוי צו גיין קעמפן, זיי זענען נישט געווען קלוג גענוג צו פירן א מלחמה וואס מען קען געווינען. ווייל ווען דער שונא איז אנגעקומען, איז דער מויער נאך געווען שטארק, ס'זענען נאך נישט געווען קיין לעכער. וואס וואלט מען געדארפט טון? נעם יעצט די וואפן און גיי ארויס קעמפן! דו האסט דאך א מויער וואס באשיצט דיך. אינעם ערשטן שלב האט דער מויער נאך די כוח צו באשיצן. אנשטאט דעם קומט דער שונא און ער צעברעכט דעם מויער, "מקרקר קיר", ער רייסט אויס די וואנט פונעם מויער. "מקרקר קיר" איז פונקט ווי "להשריש" און "לשרש", דאס געהערט צו די ווערטער וואס האבן צוויי פארקערטע באדייטן. א פלאנץ וואס האט געווארצלט אין דער ערד מיינט עס האט געלאזט ווארצלען; און ווען מען גייט און מען שרש'ט די שעדליכע גראזן, מיינט דאס פארקערט, מען רייסט עס אויס פונעם ווארצל. דאס הייסט פעלים הפוכים, וואו דער זעלבער לשון ווערט גענוצט פאר צוויי פארקערטע זאכן. ווי למשל "לקלס": פון איין זייט מיינט עס לויבן און רימען, און פון דער צווייטער זייט "לעג וקלס" מיינט שפאט און ביזיון. דא אויך איז דאס פון די פעלים הפוכים, וואס ס'קען דינען סיי לשבח און סיי לביזיון. אויך דא, "מקרקר" קומט פונעם ווארט "קיר" (א וואנט), אבער עס מיינט ווי "משרש": פונקט ווי איינווארצלען מיינט געבן ווארצלען און אויסווארצלען מיינט אויסרייסן פונעם ווארצל, אזוי אויך מיינט קיר מאכן א וואנט, און "לקרקר" דעם קיר מיינט צעשטערן זיין מציאות פון זיין א קיר, חרוב מאכן די וואנט. "מקרקר קיר", דער שונא איז געגאנגען און חרוב געמאכט די וואנט פונעם מויער. און איר, אנשטאט צו קעמפן יעצט ווען איר האט נאך דעם מעלה פונעם מויער, אנשטאט צו קעמפן וואס האט איר געטון? "ושוע אל ההר", איר האט זיך געוואנדן צו ישועה וואו? צום בארג ציון. איר האט געלאזט דעם שונא חרוב מאכן דעם מויער. פארשטייט דאך: ווען איך האב א מויער, גיי איך ארויף אויפן מויער, ווארף שטיינער און פיילן אראפציער, און דער אויבערהאנט איז ביי מיר, איך האב די מעלה פון דער הויך; דער שונא קען נישט צוקומען צום מויער ווייל איך בין אויבן. אבער זיי, וואס האבן זיי געטון? "שוע אל ההר", זיי זענען געגאנגען זוכן עפעס א בארג אהין צו אנטלויפן כדי צו ראטעווען זייער לעבן, אז עס זאל זיי קומען א ישועה פונעם בארג. וואס לערנט אונז דאס? דאס ווייזט אז אלעס וואס איז דא געשען איז נישט געווען אויף א נאטירלעכן אופן. אלעס וואס איז דא געשען איז געווען ווייל דער אויבערשטער האט געגזערט אז ס'זאל זיין א יום מהומה ומבוסה ומבוכה. אזוי איז געווען די גזירה מאת ה' אלוקים צבאות, ווייל אויף א נאטירלעכן אופן וואלט עס נישט געדארפט אזוי צו זיין.
דער מלבי"ם ערקלערט בלשון הקודש, ער זאגט ס'איז דא א חילוק: ס'איז דא הוּם, ס'איז דא מָהַם, און ס'איז דא הָמָה. און ער לייגט פאר: המה איז דער געווענליכער טומל, ווי מיר האבן פריער גערעדט, א מענטש גייט אין מארק, ס'איז דא א געווענליכער רודער, דאס הייסט המה; דער פלאץ הומה אדם, האבן מיר געזאגט ס'איז מלשון המון. קעגנאיבער דעם איז דא "המם", להמם ולבטלם, דער אויבערשטער האט זיי דערשלאגן. פון וואספארא לשון איז המם? ער זאגט דאס מיינט א זאך וואס ברענגט א שרעקליכן פחד, צו געבן א קלאפ וואס מאכט אים פארטומלט און דערשלאגן. און גיט אכט, אויך דאס איז פון די פעלים הפוכים: אויב המיה איז א טומל, דעמאלט איז המם פארקערט, צו פארשטומען! ער האט אים דערלאנגט אזא גרויסן קלאפ אז יענער איז בטל געווארן, פארשטומט געווארן, אפגעשטעלט געווארן. קומט אויס אז המם איז סיי א לשון פון טומל און סיי פון איינשטילן דעם טומל, א שווערער קלאפ וואס שטילט איין די המיה. און ווידעראום "הום" ווייזט אויפן גערודער וואס יעדער שטוינט ווען מען זעט עפעס א מאדנע זאך וואס איז אומנאטירליך: "ותהום כל העיר". ווער איז אנגעקומען? נעמי. "הזאת נעמי?" זי פלעגט דאך שטענדיג קומען מיט פערד און וואגאנען, און פלוצלונג זעט מען איר אזוי ארעם מיט צעריסענע קליידער, "ותהום כל העיר". אלזא, המיה איז דער סטאנדארטער שטענדיגער טומל; המם איז דאס פארשטומען דעם טומל דורך א שווערן זעץ; און קעגנאיבער דעם ותהום מיינט א וואונדערליכע זאך וואס מענטשן שטייען דערשראקן און צעטומלט. און פון דעם קומט אויך דער אויסדרוק "מהומה". ווען א מענטש געפינט זיך אויפן קאמפפעלד און זעט א שרעקליכע דערשלאגנדיגע זאך, ותהום כל העיר, שטייען די מענטשן אזוי דערשלאגן; פון דעם קומט דער פסוק "כי יום מהומה" וואס איז דארט געווען אין ירושלים. "מבוסה" מיינט אז מען האט די זאך צעטראטן און געטראטן דערויף ביז ס'איז געווארן פאראכט און עקלדיג פונעם צעטרעטן ווערן, ווי ס'שטייט "פגר מובס". און פון דעם קומט אויך דער ווארט "תבוסה" אין א מלחמה; וואס מיינט א תבוסה? מען האט צעטראטן דעם שונא. דאס איז נישט סתם א פארלוסט, מען זאגט נישט ער האט בלויז פארלוירן דעם שלאכט, נאר ס'איז געווען א תבוסה, דאס מיינט דער שונא האט זיי ממש צעמאלן, צעטראטן, געמאכט מבוסה. "מבוכה" איז א מענטש וואס בלאנדזשעט אן קיין וועג, דאס איז וואס ער זאגט מבוסה ומבוכה, ער ווייסט נישט דעם וועג, "נבוכים הם בארץ".
"וְעֵילָם נָשָׂא אַשְׁפָּה בְּרֶכֶב אָדָם פָּרָשִׁים וְקִיר עֵרָה מָגֵן". ועילם, זאגט דער מלבי"ם: אין דער צייט האבן די שונאים איינגענומען דעם מויער. און אהין טראגט עילם - עילם איז א פאלק - ער שלעפט אהין די פיילן-קעסטלעך. זיי האבן געהאט אזויפיל אשפות חיצים - אשפה מיינט דאס כלי וואו מען לייגט אריין די פיילן - ביז זיי האבן זיי שוין נישט געקענט טראגן אין די הענט. וויאזוי האט מען זיי געטראגן? מיט רכב, מען האט אנגעלאדנט אלע פיילן אויף וועגנער און רייטער, וואס געווענליך האבן די וועגנער און רייטער געטראגן מענטשן, אבער דא האבן זיי געטראגן אויף די וועגנער און פערד די פעקלעך מיט פיילן. און דאס איז וואס ער זאגט: "עילם נשא אשפה ברכב אדם פרשים", אויף וועגנער וואס געווענליך פירט מען דערויף מענטשן און רייטער, האט מען געפירט די פיילן. דאס צייגט וואספארא ריזיגע מאס וואפן דער שונא האט מיטגעברענגט צו קעמפן קעגן ירושלים. "וקיר ערה מגן", יעצט שילדערט ער ווי עילם האט געשאסן פיילן, און דער דאזיגער מויער וואס האט געדארפט דינען אלס א שילד, אנשטאט דעם איז די וואנט איינגעפאלן. דער מויער ערה; פון וואספארא לשון איז ערה? ערה איז א לשון פון אנטבלעקן, ווי ס'שטייט "ערוות הארץ", אויפדעקן די פארבארגענע פלעצער פונעם לאנד; דער מויער וואס האט געדארפט באשיצן איז אנטבלעקט און בלאָז געווארן. מען קען אויך זאגן מלשון חרוב מאכן, ווי "לערער", צעשאקלען זיין שטארקייט, אדער ווי דער פסוק זאגט "ערו ערו עד היסוד בה", וואס דארט מיינט עס אויך אונטערצוגראבן און צעשטערן די זאך.
"וַיְהִי מִבְחַר עֲמָקַיִךְ מָלְאוּ רָכֶב וְהַפָּרָשִׁים שֹׁת שַׁתוּ הַשָּׁעְרָה". ער זאגט: ביז יעצט ביסטו נישט געגאנגען קעמפן, ביז פלוצלונג זעסטו ווי דיינע שענסטע טאלן זענען אינגאנצן פול געווארן מיט וועגנער און רייטער פונעם שונא וואס קומט אייננעמען די שטאט; און די רייטער האבן שוין געשטעלט דעם פונדאמענט אנצוקומען צום טויער. דאס מיינט "שתו", מלשון לייגן און אוועקשטעלן, זיי זענען שוין גרייט אריינצוטרעטן אינעם טויער.
"וַיְגַל אֵת מָסַךְ יְהוּדָה וַתַּבֵּט בַּיּוֹם הַהוּא אֶל נֶשֶׁק בֵּית הַיָּעַר". און אפילו ווען השי"ת האט שוין אויפגעדעקט דעם שוץ-פארהאנג פון יהודה, דער שונא האט שוין דורכגעבראכן דעם מויער - דאס איז דער מסך פון יהודה, דער פלאץ אונטער וועלכן מען פלעגט זיך פארטיידיגן און וואס האט זיי באשיצט - ערשט דעמאלט, "ותבט ביום ההוא אל נשק בית היער". ערשט דעמאלט האסטו זיך דערמאנט אז די פריערדיגע מלכים האבן דיר איבערגעלאזט אין בית יער הלבנון, אין מאגאזין דארט, כלי מלחמה! דאס הייסט די אויפוואכונג איז געקומען פיל צו שפעט. ווען? נאכדעם וואס "ויגל את מסך יהודה", ווען דער מויער איז שוין געפאלן און דער מסך פון יהודה איז אנטבלעקט געווארן, ערשט דעמאלט האסטו זיך דערמאנט אריינצוקוקן אז ס'איז דא וואפן אין בית היער. און דאס איז שוין צו שפעט. די אויפוואכונג וואלט געדארפט זיין לאנג פריער, דעמאלט וואלסטו נאך געקענט קעמפן.
רש"י ערקלערט נאך א פירוש אויף "ויגל את מסך יהודה": חז"ל דרש'נען אז מסך יהודה איז דער בית המקדש. דער בית המקדש איז געווען א שוץ און האט זיי באשיצט. און השי"ת האט כביכול אנטבלעקט אדער פארטריבן דעם בית המקדש, און ממילא זענען כלל ישראל געבליבן אינגאנצן אנטבלעקט און אומבאשיצט. ווייל כל זמן ס'איז געווען קרבנות זענען מיר געראטעוועט געווארן; אין דער רגע וואס דער תמיד איז בטל געווארן און די קרבנות האבן אויפגעהערט, זענען מיר פארבליבן אנטבלעקט. "ויגל את מסך יהודה", ער האט אנטבלעקט און פארטריבן דעם בית המקדש וואס איז געווען דער שוץ אויף יהודה.
"וְאֵת בְּקִיעֵי עִיר דָּוִד רְאִיתֶם כִּי רָבּוּ וַתְּקַבְּצוּ אֶת מֵי הַבְּרֵכָה הַתַּחְתּוֹנָה". און דעמאלט האט איר באמערקט אז די שפאלטן אינעם מויער זענען געווארן אסאך. ווי מיר האבן געזאגט, מען איז אויפגעוואכט מיט א פארשפעטיגונג, און זיי באמערקן אז דער מויער איז שוין צעלעכערט ווי א זיב און דער שונא הייבט אן אריינצודרינגען דורך אלע שפאלטן אינעם מויער. וואס האט איר געטון? "ותקבצו את מי הברכה התחתונה", איר האט צונויפגענומען דאס וואסער פונעם טייכל כדי מען זאל האבן גרייט וואסער צו קנעטן ליים צו פארריכטן דעם מויער. דאס איז איין פירוש. אזוי ערקלערט אויך דער רד"ק, אז דאס צונויפנעמען דאס וואסער איז געווען כדי צו קנעטן טיט צו פארשטאפן די לעכער. און ווי מיר האבן געזאגט, איז דאס שוין געווען צו שפעט. נאך א פירוש, דאס ערקלערט רש"י לויט תרגום יונתן: זאגט רש"י "ותקבצו את מי הברכה", תרגום יונתן טייטשט "וכנשתון ית עמא למי ברכתא ארעיתא", איר האט צונויפגעקליבן דאס פאלק צום פלאץ פונעם טייכל. נישט אז מען האט צונויפגענומען דאס וואסער, נאר מען האט צוזאמגערופן דעם עולם צום ארט וואו דאס וואסער איז געווען, כדי דער עולם זאל גיין קעמפן דורך דארט. און פארוואס דווקא דארט? ווייל דארט איז געווען דער שוואכער פלאץ פון ירושלים וואו דער שונא האט געקענט דורכברעכן, דעריבער האט מען דווקא אהין צוזאמגענומען דעם עולם ביים וואסער כדי צו גיין קעמפן פון דארט. ס'איז דא נאך א פירוש, דאס וועלן מיר זען אין צוויי פסוקים ארום.
"וְאֶת בָּתֵּי יְרוּשָׁלַםִ סְפַרְתֶּם וַתִּתְצוּ הַבָּתִּים לְבַצֵּר הַחוֹמָה". ואת בתי ירושלים ספרתם, מען האט געמאכט א ציילונג און אנגעהויבן ציילן וויפיל הייזער ס'איז דא אין ירושלים. און דורך דער ציילונג האט מען געוואלט וויסן ווער ס'האט אן איבריג הויז, ווער ס'האט נאך א דירה, ווער ס'האט א דירה פאר אינוועסטירונג. און וואס איז געווען דער צוועק? דער צוועק איז געווען צו צוברעכן יענע הייזער און נוצן די שטיינער צו פארשטארקן דעם מויער. דאס איז "ואת בתי ירושלים ספרתם ותתצו הבתים", איר האט איינגעווארפן יענע איבריגע הייזער כדי צו פעסט מאכן די וואנט פונעם מויער, ווייל זיי האבן נישט געהאט קיין שטיינער מיט וואס צו פארריכטן די צעבראכענע מויערן.
"וּמִקְוָה עֲשִׂיתֶם בֵּין הַחֹמֹתַיִם לְמֵי הַבְּרֵכָה הַיְשָׁנָה וְלֹא הִבַּטְתֶּם אֶל עֹשֶׂיהָ וְיֹצְרָהּ מֵרָחוֹק לֹא רְאִיתֶם". ומקוה, צווישן די צוויי מויערן וואס האבן ארומגענומען די שטאט האט איר צונויפגענומען דאס וואסער פונעם טייכל צו מאכן דארט א וואסער-זאמלונג. מקוה איז א לשון פון וואו וואסער זאמלט זיך אן. וואס איז געווען די כוונה? דערצו זענען געווען צוויי אורזאכן, מען קען אפילו זאגן דריי אורזאכן: איין סיבה, כדי דער שונא זאל נישט טרעפן קיין וואסער צו טרינקען; ווייל אויב ער האט גרייטע וואסער קען ער אנהאלטן דעם באלאגערונג לאנגע צייט. א צווייטע סיבה, כדי פאר אונז וואס זיצן אינעם באלאגערונג זאל זיין וואסער צו טרינקען; האט מען צונויפגענומען דאס וואסער, אזוי ווי מיר האבן געזען אין די צייטן פון חזקיהו, אז דאס וואסער זאל אריינגיין אין שטאט אריין און מען זאל האבן צו טרינקען בשעת'ן מצור. און ס'איז פאראן א דריטע סיבה: כדי דאס דאזיגע וואסער זאל דינען אלס א שלייז און א וואסער-גראבן, ווי א צווייטער מויער וואס דער שונא קען נישט אריבערגיין. אזוי ווי ס'איז געווען באקאנט ביי די שלעסער פון די מלכים, וואס פלעגן בויען א מויער און ארום דעם מאכן א טיפן גראבן פול מיט וואסער, אז מען זאל נישט קענען גרינג אייננעמען דאס שלאס, דאס וואסער דינט אלס א שטערונג. און אט די אלע זאכן האט איר געטון, פארוואס? ווייל איר האט געוואלט באשיצן ירושלים. אבער דערויף זאגט זיי דער נביא: "ולא הבטתם אל עושיה ויוצרה מרחוק לא ראיתם"! איר האט נישט אריינגעקוקט, וואס דארפט איר דעם גאנצן פלאג און מי און די אלע תחבולות? איר וואלט דאך געדארפט באטראכטן מיטן שכל אז דער שונא מצד עצמו האט דאך גארנישט קיין כוח צו דעם אלעם. און וויאזוי האט ער דאס אלעס געטון ווי מיר האבן ערקלערט? דאס איז דאך העכער פונעם טבע! די דאזיגע הצלחה שטימט נישט מיטן שכל. דער אויבערשטער האט דאס אלעס געטון, דער אויבערשטער האט אייך איבערגעגעבן אין די הענט פון די שונאים. און אויב דאס איז מאת השם, וואס נוצט צו גיין קעמפן אויף א נאטירלעכן אופן בשעת ווען דו האסט נאך א פראבלעם מיטן בורא עולם? דו וואלסט געדארפט לייזן דיין פראבלעם מיטן רבונו של עולם! איר וואלט געדארפט פארשטיין אז השי"ת טוט דאס קעגן דעם טבע און מען דארף תשובה טון. אבער איר זאגט: ניין, ניין, מיר האבן א פראבלעם, לאמיר גיין קעמפן קעגן דעם שונא. זאגט ער זיי: דאס איז דאך מעשה השם, ס'וועט אייך גארנישט העלפן! "ויוצרה מרחוק לא ראיתם", איר וואלט געדארפט זען עין בעין אז השי"ת האט געשאפן די דאזיגע גזירה שוין פון לאנג. ס'איז דאך שוין יארן וואס איר באקומט נבואות פון די נביאים אויף וואס עס גייט פאסירן מיט ירושלים. און איר זעט דאך אז דור נאך דור און צייט נאך צייט איז נישטא קיין איין נבואה וואס ווערט בטל, ס'איז נישטא קיין איין נבואה וואס ווערט נישט מקוים; אלעס וואס די נביאים האבן געזאגט, נישט קיין איין ווארט איז געפאלן צו דער ערד. און אויב אזוי וואלט איר געדארפט פארשטיין אז אויב דאס איז שוין געזאגט געווארן פון לאנג צוריק, מיינט דאס אז דאס מוז פאסירן, אזוי דארף עס צו זיין. איר וואלט געדארפט תשובה טון, איר האט געהאט אסאך צייט! מען האט אייך דאך פאראויס געווארנט פון לאנג צוריק, איר האט שוין לאנג א מעלדונג אז אט אזוי גייט זיין. און איר, אנשטאט תשובה צו טון, גייט איר און זוכט קונצן וויאזוי צו קעמפן, איר זוכט פלענער וויאזוי צו באזיגן דעם שונא און וויאזוי זיך צו באשיצן. וואס וועט עס אייך העלפן? ער האט דאך געזאגט און ס'איז געווארן! און אויב אזוי איז דאך נישטא קיין שום פלאץ צו גיין קעמפן, ווייל "אין עצה ואין תבונה לנגד השם". וואס וואלט איר געדארפט טון? תשובה טון!
זאגט דער מלבי"ם: לאמיר באמערקן, ס'איז דא דא טאפלטע לשונות: "לא הבטתם אל עושיה, ויוצרה מרחוק לא ראיתם". דער כפילות איז קודם כל "הבטתם" און "ראיתם". וואס איז דער חילוק? צווייטנס, נישט אריינגעקוקט צו "עושיה", און אויך איר "יוצרה" פון דער ווייטנס נישט געזען; וואס איז דער חילוק צווישן "עושה" און "יוצר"? זאגט דער מלבי"ם: דער יוצר איז דער וואס פארעמט אויס די צורה פון דער זאך. קעגנאיבער דעם דער עושה איז דער וואס ענדיגט צו די זאך מיט איר גאנצער שיינקייט און תיקון. אויב מען וויל געבן א משל: א מענטש וואס מאכט א פיגור, נעמט ער לכתחילה דעם חומר און פארעמט אויס די געשטאלט; דאס הייסט "יוצרה". "עושהה" איז דער וואס גייט יעצט און שניידט אויס פונקטליך מיט א שארפן כלי די פרטים, די אויערן פונקטליך, די אויגן, און דערנאך פארוואנדלט ער עס, פארבט עס און לייגט ארויף א לעבעדיגן גלאנץ; דאס הייסט "עושה". דער יוצר איז שטענדיג אויך ווען מיר רעדן וועגן בריאת העולם, זאגן מיר אז הקב"ה האט באשאפן יש מאין. ווען? נאר אינעם ערשטן טאג. אינעם ערשטן טאג איז געווארן יש מאין. יש מאין מיינט צו באשאפן א נייע בריאה. און דערנאך האט הקב"ה ווייטער געפירט אלעס וואס ער האט געטון. אמת אז דער לשון "ברא" איז געווענליך דער אויסדרוק אויף יש מאין, אבער דא אויב מען וויל מדייק זיין מיינט מען נישט דווקא יש מאין, ווייל דער יוצר נוצט דאך א חומר, "כחומר ביד היוצר". נאר מען וויל דא פאראויסשיידן צווישן שאפן די ערשטע פארעם וואס דאס איז די יצירה, קעגן דער עשייה וואס איז די גאנצע פארענדיגונג פונעם תיקון. ווי ס'שטייט "ולא עשתה צפורניה", האט זי דען געמאכט נייע נעגל? זי האט זיי בלויז נישט פארראכטן; "לא עשה שפמו", האט ער דען געמאכט א וואנץ? ער האט נישט פארראכטן זיין וואנץ. אזוי אויך איז דער לשון פון עשייה שטענדיג דער תיקון הדבר, צו פארענדיגן די זאך בשלימות. אבער יצירה מיינט אויספארעמען פונעם גולמי'דיגן חומר צו א זאך. דא זאגט דער מלבי"ם: די גזירה פונעם אויבערשטן, וואס ער האט געגזערט די דאזיגע פורענות, די פריערדיגע גזירה וואס ער האט געמאכט, דאס הייסט אז ער האט "געשאפן" (יוצרה) די גזירה. און ווען ער ברענגט עס פון דער גזירה צום פועל, הייסט דאס אז ער ענדיגט צו די זאך, ער טוט עס (עושיה). און דאס איז וואס שטייט דא: קודם שטייט "לא הבטתם אל עושיה, ויוצרה מרחוק לא ראיתם". וואס איז געווען פון לאנג צוריק? איז געווען "יוצרה", די גולמי'דיגע זאך, די עצם גזירה; שוין פון לאנג צוריק איז דאס געשאפן געווארן און איר זענט נישט אויפגעוואכט. האט הקב"ה צום סוף געמוזט זיין איר "עושה", דאס וואס ער האט געשאפן פון דער ווייטנס אויסצופירן למעשה צום ענדגילטיגן סוף.
עס שטייט דא "לא הבטתם אל עושיה ויוצרה מרחוק לא ראיתם". וואס איז דער חילוק צווישן "הבטתם" און "ראיתם"? זאגט דער מלבי"ם: ראיה מיינט דאס וואס מען זעט מיט די פליישיגע אויגן, וואס א מענטש זעט בפועל; "כי עין בעין יראו". קעגנאיבער דעם, "להביט" מיינט אריינצוטראכטן און מתבונן זיין אין א זאך, אפילו א קלער אינעם געדאנק הייסט אויך הבטה; אפילו איך קוק נישט מיט די אויגן אויף דער זאך אליין, נאר איך טראכט אריין דערין, הייסט דאס אויך הבטה. זאגט דער מלבי"ם: זעט נאר, זיי האבן פאראויס געוואוסט אז אלעס וואס הקב"ה זאגט נבואה איז אמת. זיי האבן געוואוסט וויאזוי דער שונא גייט אייננעמען און געווינען, זיי האבן אלעס געזען, און דאס אלעס איז געטון געווארן מאת השם. דער שונא איז נאר ווי א האק אין דער האנט פונעם האלץ-העקער, און באמת איז הקב"ה דער וואס האט אלעס געטון. דא דארפסטו נישט קיין שכל'דיגע הבטה, דו זעסט דאס דאך מיט די אייגענע אויגן! דו האסט געזען אומנאטירליכע זאכן, דו זעסט די הנהגה פונעם בורא, מען דארף נישט זיין קיין גרויסער חכם צו דעם; בלויז מיטן קוקן קען מען שוין זען אז דא פאסירן זאכן וואס זענען העכער פונעם טבע, הקב"ה קעמפט קעגן זיי. מען דארף דערצו נישט קיין עמקות'דיגע הבטה, ס'איז גענוג בלויז ראיה. יעצט קומט ער און זאגט: זע נאר, די זאכן, "לא הבטתם אל עושיה, ויוצרה מרחוק לא ראיתם". אויב איך לאז דיר וויסן פון לאנג צוריק אז פונקטליך אזוי וועט פאסירן יעדע איינציגע זאך, און דו זעסט ווי עס פאסירט איינס ביי איינס, דארף מען דען אן התבוננות? מען דארף נישט קיין התבוננות! איך האב דיר שוין פון פריער געזאגט און אזוי איז געשען, ווער ס'האט פליישיגע אויגן זעט: הקב"ה האט געזאגט און ס'איז געשען, ער האט געהייסן און ס'איז צושטאנד געקומען; דאס איז "יוצרה מרחוק לא ראיתם". און אויך ווען עס איז שוין געשען למעשה, וואו מען דארף שוין מער אריינקלערן און זען ווי יעדע זאך שטימט לויט ווי דער אויבערשטער האט געזאגט, וואו מען דארף שוין א טיפערע הבטה, זאגט ער זיי דערויף: "לא הבטתם"! דאס הייסט צו פארשטיין דעם מהות פונעם ענין, ווי יעדער פרט פאסירט און ווי דאס אלעס איז געווען איבערגעגעבן אין דער פריערדיגער נבואה, דאס וואלט איר געדארפט באטראכטן, און אויך דאס האט איר נישט אריינגעקוקט. און ווען איר וואלט אריינגעקוקט, וואלט איר דורך דעם תשובה געטון! אבער ס'איז נישט אזוי געווען, און דעריבער וואס האט איר געזוכט? מלחמה-טאקטיקן, וויאזוי צו קעמפן קעגן דעם שונא. דאס איז נישט געווען וואס איר האט געדארפט טון, נאר מתבונן זיין און תשובה טון.
רש"י פרעגט: לכאורה וואס וויל מען פון זיי מיט דעם וואס זיי זענען געגאנגען און געמאכט א וואסער-זאמלונג צו פארשטארקן צווישן די מויערן כדי דער שונא זאל נישט קענען אייננעמען די שטאט? ס'שטייט דאך לכאורה אויך ביי חזקיהו: "ויתחזק ויבן את כל החומה הפרוצה ויעל על המגדלים ולחוצה החומה אחרת ויחזק את המילוא עיר דוד וכו'", דארט האט חזקיהו אויך געמאכט א מויער און אויך געמאכט א בריכה צווישן די מויערן כדי אפצוהאלטן דעם שונא פון צוקומען! זאגט רש"י: ס'איז דא א גרויסער חילוק. חזקיהו האט געגלייבט און געטרויעט אין השי"ת, "בה' אלוקי ישראל בטח". מען לייגט דעם בטחון אינעם אויבערשטן, אבער מען דארף אויך טון א נאטירליכע השתדלות. אבער ביי אייך, אין די טעג פון יהויקים און צדקיהו, "לא הבטתם אל עושיה", איר האט נישט אריינגעקלערט אז ס'איז דא איינער וואס פירט דא די מלחמה און דאס איז דער אויבערשטער! דאס הייסט, מען מעג גיין קעמפן, און אדרבה, מען פארלאנגט ארויסצוגיין אין קאמף, אבער בתנאי אז מען קעמפט ווי דוד המלך, ווי חזקיהו המלך: דו ווייסט אז לה' המלוכה, דו ווייסט אז לה' המלחמה, און מיט דעם אלעם גייסטו און זאגסט אז מען דארף טון אן השתדלות. אבער אויב דו זאגסט: רבונו של עולם, דו גייסט נישט ארויס מיט אונזערע מיליטער, וועלן מיר זיך שוין אליין אן עצה געבן - דאס איז כפירה בהשם! און ווען דו מאכסט אזא בריכה, וואס צייגט דאס? "כוחי ועוצם ידי". אה, ביסט נישט מיט אונז? מיר וועלן זיך שוין אן עצה געבן אליין, רבונו של עולם. דאס איז כפירה בהשם! "לא הבטתם אל עושיה", ס'איז דא איינער וואס האט דאס אלעס געטון. ס'איז באקאנט די מעשה מיט יענעם וואס האט געזוכט א פארקינג אין תל אביב: א מענטש דרייט זיך ארום און זוכט א פארקינג, דרייט זיך און דרייט זיך און טרעפט נישט. זאגט ער: רבונו של עולם, אויב דו פארשאפסט מיר יעצט א פארקינג, גיב איך 20 שקל פאר צדקה. ער ענדיגט נאך נישט די ווערטער, זעט ער פלוצלונג ווי א מענטש פארט ארויס פון א פארקינג. זאגט ער: רבונו של עולם, ס'איז שוין נישט נוגע, איך האב מיר שוין אליין מסדר געווען... א מענטש, דער הקב"ה, זע ווי ער פירט דיך! ניין, ניין, רבונו של עולם, מיר וועלן זיך שוין אליין אן עצה געבן. אויב אזוי, דאס אליין וואס מען בויט דעם מקוה און יענעם קאנאל, צייגט אויף כפירה בהשם, ווייל דו זאגסט: איך וויל נישט תשובה טון, איך קען זיך אויך אן עצה געבן אן דעם רבונו של עולם.
און דאס איז וואס ער זאגט: "אתם לא הבטתם אל עושיה", איר וואלט געדארפט זען אז ס'איז דא איינער וואס טוט אלעס וואס פאסירט און איר וואלט געדארפט תשובה טון פאר אים. "ולא זו בלבד, ויוצרה מרחוק לא ראיתם", איר וואלט דאך געדארפט מתבונן זיין אז הקב"ה האט געשאפן ירושלים פון לאנג צוריק. וואס מיינט ער האט געשאפן ירושלים מרחוק? זאגט דער מדרש: דער וואס האט איר באשאפן, האט איר באשאפן נאך איידער די וועלט איז באשאפן געווארן. ס'שטייט אין חז"ל אז ירושלים איז באשאפן געווארן איידער די וועלט איז באשאפן געווארן: זיבן זאכן זענען באשאפן געווארן איידער די וועלט איז באשאפן געווארן, און דאס זענען: גן עדן, תורה, צדיקים, ישראל, כיסא הכבוד, ירושלים, און משיח בן דוד.
אבער גיט אכט, זאגט דער רד"ק: דער מדרש מיינט נישט פשוט אזוי ווי דער עולם פארשטייט דאס. נאר דער טייטש איז אז זיי זענען געשטאנען בכוח באשאפן צו ווערן איידער די וועלט איז באשאפן געווארן, ווייל די דאזיגע זאכן זענען דער גאנצער תכלית פארוואס די וועלט איז באשאפן געווארן. דאס הייסט, מען זאל נישט טראכטן נאריש און זאגן: וואו איז געשטאנען ירושלים איידער די וועלט איז באשאפן געווארן? וואו האט מען איר אוועקגעלייגט? משיח, וואו איז געווען משיח, ווער האט אים געבוירן? דוד המלך איז דען געווען פאר דער באשאפונג פון דער וועלט? זאגט ער ניין, דער פשט איז נישט אזוי ווי די המוני עם פארשטייען, נאר דאס מיינט אז דאס איז געשטאנען אינעם יסוד פונעם פלאן. ווען השי"ת האט געוואלט באשאפן די וועלט, וואס איז געווען אין זיין פלאן? וואס האט ער פאראויס געזען פאר וועמענס וועגן ער באשאפט די וועלט? ער האט געזען ירושלים, עם ישראל, כיסא הכבוד, משיח בן דוד. דאס איז דער טייטש אז זיי זענען געווען פאר דער באשאפונג פון דער וועלט.
און דאס איז וואס ער זאגט: "ויוצרה מרחוק לא ראיתם". איר האט נישט אריינגעקוקט אז ירושלים איז נישט קיין געווענליכע נאטירליכע שטאט. ירושלים איז א שטאט וואס הקב"ה האט באשאפן נאך איידער די וועלט איז באשאפן געווארן, זי איז געשטאנען אינעם יסוד פון בריאת העולם. און אויב אזוי וואלט איר געדארפט פארשטיין אז די שטאט פירט זיך נישט אויפן וועג פונעם טבע! אויף דער שטאט איז דא א ספעציעלע השגחה, "מעונתו בציון", הקב"ה רוהט דארט זיין שכינה תמידיות'דיג. וויאזוי האט איר געטראכט אז איר וועט זיך אן עצה געבן דורך דעם וואס מען וועט ברענגען אהער דאס וואסער פונעם טייכל און מען דארף גארנישט מער? וויאזוי האט איר געקלערט אז הקב"ה וועט אייך לאזן טון וואס איר ווילט, בשעת ווען הקב"ה איז איר יוצר שוין פון לאנג צוריק?
"וַיִּקְרָא ה' אֱלֹקִים צְבָאוֹת בַּיּוֹם הַהוּא לִבְכִי וּלְמִסְפֵּד וּלְקָרְחָה וְלַחֲגֹר שָׂק". ער זאגט, זעט נאר: השי"ת האט אויסגערופן די דאזיגע נבואה דורך די נביאים נאך איידער זי איז געקומען. פארוואס? פאר וועלכן צוועק? "לבכי ולמספד ולקרחה". השי"ת וויל מען זאל תשובה טון, מען זאל וויינען און קלאגן, און דעמאלט וועט השי"ת נחם זיין אויפן שלעכטס. אבער זיי האבן נישט אזוי געטון. וואס האבן זיי געטון אנשטאט דעם? "וְהִנֵּה שָׂשׂוֹן וְשִׂמְחָה הָרֹג בָּקָר וְשָׁחֹט צֹאן אָכֹל בָּשָׂר וְשָׁתוֹת יָיִן אָכוֹל וְשָׁתוֹ כִּי מָחָר נָמוּת". אנשטאט דעם: פרייד און ששון, מען קוילעט רינדער צו עסן פלייש. וואס זאגן זיי? "אכול ושתות כי מחר נמות"! וויבאלד מארגן שטארבן מיר סיי ווי, לאמיר כאטש אויסנוצן דעם מאמענט, לאמיר הנאה האבן פונעם לעבן; ס'איז גוט זיך צו באלעקן היינט, אויב מארגן גייען מיר סיי ווי שטארבן.
און רש"י ערקלערט: "כי מחר נמות", מיינט אויף יענער וועלט, אין עולם הבא. די נביאים זאגן אונז דאך אז מיר וועלן נישט האבן קיין חלק לעולם הבא; נו, עולם הבא איז נישטא, לאמיר כאטש הנאה האבן אויף דער וועלט, "אכול ושתות כי מחר נמות" פאר יענער וועלט. זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן ששון און שמחה? שמחה איז די שמחה אינעם הארצן, אן אינערליכע שמחה. קעגנאיבער דעם איז ששון געווענליך ווען א מענטש איז פרייליך אויפגעלייגט אינדרויסן, ער האט אן אויסערליכע שמחה און הייבט שוין אן צו טאנצן פאר גרויס פרייד. דאס איז וואס ער זאגט: לכתחילה האבן זיי געהאט ששון ושמחה, ששון וואס הייבט זיך אן מיט אויסערליכער פרייד ביז עס ווערט אן אינערליכע שמחה. און ממילא הרוג בקר ושחוט צאן, זיי זוכן נאר תאוות און הנאות פון עולם הזה, "אכול ושתות כי מחר נמות".
גיט נאר אכט וואס דא איז געשען: ווען ער איז געקומען און זיי געזאגט פאראויס, זאלט איר וויסן אז ס'גייט קומען א שווערע צרה, א ביטערע מלחמה, אסאך וועלן אומקומען און שטארבן; וואס וואלט א מענטש נאטירליך געדארפט טון? אויפגעטרייסלט ווערן! וואס האבן זיי געטון דערמיט? אה, מען גייט שטארבן? פיין, לאמיר מאכן פארטיס! מיר האבן דאך געהערט, דער נביא זאגט מען גייט שטארבן... קוקט וואספארא פארדארבנקייט, וואספארא פארדרייטקייט! דאס וואס האט זיי געדארפט אויפוועקן, אנשטאט זיי אויפצומונטערן, האט עס גאר אנטוויקלט ביי זיי א געפיל פון: קום האב הנאה פון דאס וואס איז נאך פארבליבן, מיר האבן נאך אביסל צייט צו לעבן, לאמיר פארברענגען ווי עס ברויך צו זיין!
"וְנִגְלָה בְאָזְנָי ה' צְבָאוֹת אִם יְכֻפַּר הֶעָוֹן הַזֶּה לָכֶם עַד תְּמֻתוּן אָמַר ה' אֱלֹקִים צְבָאוֹת". און דעמאלט שווערט ער ביים נאמען פונעם אויבערשטן, אז השי"ת וועט זיי נישט מוחל זיין ביז זיי וועלן צום סוף טאקע שטארבן, אזוי ווי זיי האבן געזאגט "אכול ושתות כי מחר נמות". ער זאגט, באמת וועט עס נישט פארגעבן ווערן ביז זיי וועלן שטארבן. נאך אן הסבר זאגט דער מלבי"ם: "עד תמותון" איז ווי "לעד תמותון". זאגט השי"ת: ונגלה באזני השם צבאות, דער אויבערשטער הערט דאס, און די דאזיגע עבירה וועט אייך נישט נתכפר ווערן, און נישט נאר עס וועט נישט נתכפר ווערן, נאר אויף אייביג וועט איר שטארבן, איר וועט שטארבן אויף דער וועלט און אויך שטארבן פאר יענער וועלט. וואס מיינט "ונגלה"? זאגט השי"ת: ס'איז אפן און באקאנט פאר מיר וואס זיי רעדן, און דערפאר שווער איך אויב די דאזיגע עבירה וועט אייך פארגעבן ווערן ביז איר וועט שטארבן.
לכאורה, פארוואס דווקא די דאזיגע עבירה? "העוון הזה לכם עד תמותון", עס הערט זיך פון דעם ווי די לעצטע עבירה איז גרעסער פון דער ערשטער. פארוואס איז די דאזיגע עבירה ערגער פון אלע עבירות וואס זיי האבן געטון? ס'איז דאך געווען אין ירושלים ביים חורבן עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים - דאס איז דאך דער חורבן בית ראשון! ס'איז געווען דארט אלע עבירות שבעולם, טא פארוואס איז דער חטא פון "אכול ושתות כי מחר נמות" גרעסער פון אלעם? און די דאזיגע עבירה קען נישט פארגעבן ווערן, נישט דורך א שווערד, נישט דורך הונגער, נישט דורך גלות, גארנישט וועט נישט מוחל זיין דערויף, נאר וואס יא? מיתה! וואס איז די סיבה דערצו? ווייל כל זמן ס'איז דא מכות און דער מענטש וועקט זיך אויף צו תשובה, איז נאך פאראן א האפענונג, ס'איז נאך דא א סיבה אים צו לאזן לעבן. אבער אין דער רגע וואס דער מענטש, אדרבה, די מכות וועקן אים נישט אויף נאר זיי שלעפן אים גאר נאך טיפער אראפ אין גרוב, ווייל וואס זאגט ער דען? ס'איז אזוי שלעכט? נו, לאמיר האבן נאך מער הנאה, אלעס גייט זיך דאך באלד ענדיגן! אויב אזוי, זאגט דער הקב"ה, פעלט דאך שוין נישט אויס קיין מכות, אויב די מכות וועקן אייך נישט אויף. אויב אזוי, זאגט השי"ת, "אם יכופר העוון הזה לכם עד תמותון", אויף דעם איז נישטא קיין כפרה! ווייל די גאנצע שאנס פאר א מענטש זיך צו פארריכטן איז ווען מען שלאגט אים און ער טוט תשובה, מען וועקט אים אויף און ער וואכט אויף; אבער אויב דאס פארשלעפערט אים נאר מער און זאגט אים זאלסט נאך מער אויסנוצן דעם עולם הזה, אויף דעם איז שוין נישטא קיין שום כפרה.
און דאס איז וואס שטייט "ונגלה באזני השם צבאות". זאגט דער נביא לויט ווי מיר האבן יעצט ערקלערט: זאגט הקב"ה, אייערע געדאנקען זענען אפן פאר מיר, און דעריבער וועל איך אייך געבן אזא שטראף וואס ס'וועט גארנישט העלפן צו האבן קיין כפרה דערויף. ס'איז דא נאך אן הסבר: "ונגלה באזני השם צבאות אם יכופר העוון הזה לכם עד תמותון", דער טייטש פון "עד תמותון" איז "מותא תניינא", דאס הייסט א צווייטע מיתה אויף יענער וועלט; וואס ביז יעצט האב איך אייך צוגעזאגט בלויז א מיתה אויף דער וועלט, זאג איך אייך יעצט צו אויך א מיתה אויף יענער וועלט. און "ונגלה באזני", לויט תרגום יונתן זאגט דאס דער נביא: "ונגלה באזני", זאגט דער נביא, איך האב מיט מיינע אייגענע אויערן געהערט ווען די גזירה איז ארויסגעקומען מאת השם. איז דאס נישט כביכול אין די אויערן פונעם אויבערשטן, נאר דער נביא זאגט: אין מיינע אויערן איז דאס אנטפלעקט געווארן. דאס מיינט, איך אנטפלעק פאר אייך זאכן פון אינעווייניג, פון הינטער דעם פארהאנג. וואס האב איך געהערט? אז השם צבאות האט געשוואוירן אז די דאזיגע עבירה וועט נישט נתכפר ווערן ביז איר וועט שטארבן.
און פארוואס איז דאס אזוי הארב? חז"ל זאגן: יעדער וואס האט אין זיין האנט דעם עוון פון חילול השם, האט נישט קיין כוח אין תשובה צו פארבינדן, נישט אין יום הכיפורים צו פארגעבן, און נישט אין יסורים אפצומעקן, נאר אלע בלייבן תלוי, און מיתה איז דאס וואס מעקט עס אויס. און דאס איז וואס שטייט "אם יכופר העוון הזה לכם עד תמותון", אז ס'מוז זיין די מיתה און ערשט דעמאלט וועט זיין א מירוק פאר דעם שרעקליכן חטא פון חילול השם. עס זענען דא גזירות, עס זענען דא צרות, און וואס זאגסטו? קומט לאמיר מאכן א שמחה, לאמיר פראווען א פארטי! דאס איז א שרעקליכער חילול השם. אויף דעם זאגט ער, דערויף וועט נישט זיין קיין כפרה נאר ביז איר וועט שטארבן.